Mihal Ciko/

Nga mbrojtja e gjuhës te vetëdija historike: një prani pesëshekullore që meriton të tregohet në dimensionin e saj të plotë.

Ka momente kur një shoqëri nuk ka nevojë ta ndryshojë historinë e saj, por vetëm të gjejë fjalët më të sakta për ta treguar atë. Është një çështje që në pamje të parë duket gjuhësore, por në thelb është thellësisht historike. Fjalët me të cilat përshkruajmë një realitet nuk janë kurrë krejtësisht neutrale. Ato ndikojnë në mënyrën se si një shoqëri e kupton të kaluarën e saj dhe se si njeh pjesët që kanë kontribuar në formimin e saj. Pikërisht nga ky këndvështrim lind një pyetje për arbëreshët e Italisë.

Prej shumë dekadash, në gjuhën institucionale, kulturore dhe mediatike, arbëreshët përkufizohen si një “komunitet”. Në planin juridik ata njihen si një nga pakicat gjuhësore historike të mbrojtura nga Republika Italiane. Ky është një përparim i rëndësishëm. Italia, përmes nenit 6 të Kushtetutës dhe ligjit nr. 482 të vitit 1999, ka njohur parimin se identiteti kombëtar nuk ndërtohet nga njëtrajtshmëria, por nga aftësia për të ruajtur dhe vlerësuar përbërësit e ndryshëm historikë që kanë kontribuar në formimin e vendit. Kjo zgjedhje përfaqëson një vlerë të rëndësishme qytetare.

Megjithatë, përtej dimensionit juridik ekziston një dimension tjetër: ai historik.

Pyetja nuk është nëse përkufizimi “pakicë gjuhësore historike” është i drejtë. Ai është i tillë. Pyetja është nëse ky përkufizim mjafton për të përshkruar të gjithë realitetin historik të arbëreshëve. Sepse një gjuhë nuk ekziston e ndarë nga populli që e ka ruajtur atë.

Dhe një kulturë nuk mund të kuptohet pa njohur rrugëtimin historik që e ka krijuar. Arbëreshët erdhën në territoret e Italisë së Jugut midis shekujve XV dhe XVI, në një periudhë të ndryshimeve të mëdha në Mesdhe. Përballë tronditjeve politike dhe ushtarake në Ballkan, grupe me origjinë arbërore u vendosën në territoret e Mbretërisë së Napolit dhe të Sicilisë.

Por ta përshkruash këtë prani vetëm si një lëvizje migratore do të ishte një reduktim i historisë. Arbëreshët nuk erdhën si individë të veçuar në kërkim të një vendi ku të integroheshin.

Erdhën si bashkësi të organizuara, me gjuhën e tyre, traditat, kujtesën kolektive, strukturën shoqërore dhe trashëgiminë fetare. Në shumë territore ata u vendosën në zona të prekura nga luftërat, epidemitë dhe shpopullimi. Ata kontribuan në ringritjen e jetës ekonomike dhe shoqërore të këtyre zonave. Në shumë raste nuk gjetën thjesht një vend ku të banonin. Ndërtuan vende ku të jetonin. Qendrat arbëreshe të Kalabrisë, Sicilisë, Bazilikatës, Molizes, Pulias dhe Kampanisë nuk janë vetëm vende ku një kulturë ka mbijetuar. Janë vende ku një kulturë ka krijuar histori.

Këtu qëndron thelbi i reflektimit.

Arbëreshët nuk janë vetëm një prani kulturore brenda historisë italiane. Ata janë edhe një prani historike që ka kontribuar në formimin shoqëror dhe territorial të një pjese të Italisë. Natyrisht, shprehja “komunitet arbëresh” nuk është një gabim. Ajo përshkruan një realitet të vërtetë: lidhjen e njerëzve me gjuhën, kujtesën dhe trashëgiminë e përbashkët. Por ndoshta, pas më shumë se pesë shekujsh vazhdimësi historike, kjo shprehje nuk e përmbledh më të gjithë kompleksitetin e këtij realiteti.

Një komunitet mund të ruajë një trashëgimi. Një popullsi historike krijon vazhdimësi në kohë. Një komunitet mund të jetojë brenda një territori. Një popullsi historike kontribuon në formimin e tij. Pikërisht ky dallim meriton vëmendje. Edhe krahasimi me emigracionin bashkëkohor kërkon ekuilibër.

Migrimet e sotme dhe prania arbëreshe i përkasin proceseve historike të ndryshme. Nuk bëhet fjalë për të vendosur njëra mbi tjetrën, por për të kuptuar veçantinë e secilës.

Emigracioni modern zhvillohet brenda shteteve tashmë të formuara. Prania arbëreshe lidhet me një periudhë historike kur territoret e Italisë së Jugut ishin ende në transformim. Arbëreshët nuk mbërritën në një Itali të ndërtuar tashmë në formën e saj të sotme.

Përmes punës, institucioneve lokale, kulturës dhe pjesëmarrjes qytetare, ata kontribuan gjatë shekujve në formimin e realitetit ku jetojnë edhe sot. Njohja e këtij dimensioni nuk krijon ndarje. Përkundrazi, ndihmon në kuptimin më të mirë të historisë së përbashkët.

Identiteti italian nuk është rezultat i një origjine të vetme. Ai është fryt i takimit të shumë përvojave historike, kulturave dhe traditave që me kalimin e kohës kanë krijuar një qytetari të përbashkët.

Arbëreshët janë pjesë e plotë e kësaj historie.

Identiteti i tyre nuk është alternativ ndaj identitetit italian. Është një nga shprehjet e tij historike.

Prandaj, ndoshta ka ardhur koha që përtej ruajtjes së gjuhës arbëreshe, e cila mbetet themelore, të zhvillohet edhe një vetëdije më e plotë mbi rolin historik të kësaj popullsie në historinë italiane.

Mbrojtja gjuhësore dhe njohja historike nuk janë dy rrugë që përjashtojnë njëra-tjetrën.

Ato plotësojnë njëra-tjetrën. Gjuha arbëreshe jeton sepse ekziston një histori që e ka ruajtur. Dhe ajo histori meriton të tregohet në tërësinë e saj. Të flasësh për Popullsinë Historike Arbëreshe të Italisë nuk do të thotë të krijosh një kategori të re politike dhe as të kërkosh privilegje. Do të thotë të njohësh një fakt historik: një prani njerëzore, kulturore dhe territoriale që prej më shumë se pesëqind vitesh jeton, ndërton dhe merr pjesë në historinë italiane. Italia nuk dobësohet kur njeh kompleksitetin e origjinave të saj. Përkundrazi bëhet më e vetëdijshme për veten. Sepse një komb i madh nuk është ai që harron dallimet e veta. Është ai që di t’i kthejë ato në kujtesë të përbashkët. Arbëreshët nuk janë një shënim anësor i historisë italiane. Janë një nga faqet që kanë ndihmuar për ta shkruar atë. Një faqe e shkruar në një gjuhë të lashtë, por thellësisht pjesë e historisë italiane.

Artan Nati/

Sa herë që “Revolucioni i Flamingove” mbush sheshet, dëgjohet e njëjta pyetje: “Po ku janë intelektualët?” Pse nuk dalin në krye? Pse nuk frymëzojnë turmën? Pse nuk bëhen zëri moral i revoltës? Përgjigjja mund të jetë më e thjeshtë sesa duket: historia rrallë ka qenë shkruar nga elitat në momentin kur ajo fillon. Elitat zakonisht e shkruajnë historinë pasi ajo ka ndodhur. Edhe në Shqipërinë e vitit 1990, regjimi komunist nuk filloi të lëkundej sepse profesorët organizuan simpoziume për demokracinë apo sepse akademikët shpallën fundin e diktaturës. Tërmeti nisi nga studentët, nga rruga, nga njerëz që kishin më pak për të humbur sesa ata që gëzonin privilegjet e sistemit. Një pjesë e mirë e elitës intelektuale të kohës nuk ishte në ballë të protestave. Ajo priste. Disa prisnin të kuptonin nëse regjimi do të binte apo do të godiste edhe një herë.

Të tjerë prisnin sinjalin e radhës nga korridoret e pushtetit. Kur u bë e qartë se historia kishte zgjedhur drejtimin e saj, shumë prej tyre u shfaqën papritur si demokratë të orës së parë. Edhe “Revolucioni i Flamingove” po përballet me të njëjtin rrezik. Berisha, Nano dhe më vonë Rama nuk ndërtuan vetëm parti, ndërtuan strehë të reja për një kastë që kishte një talent të rrallë të ndryshonte flamurin pa ndryshuar instinktin. Disa nga figurat simbolike të Dhjetorit dhe të përndjekjes politike u përdorën si kapital moral i tranzicionit, por shumë prej tyre përfunduan të përfshirë në të njëjtin sistem privilegjesh që kishin premtuar se do ta rrëzonin. Heroizmi i djeshëm u ngatërrua me privilegjet e sotme dhe biografitë u mbuluan nga hija e korrupsionit, klientelizmit dhe pazareve politike. Ky nuk është fenomen vetëm shqiptar. Është instinkti i çdo elite që ka ndërtuar mirëqenien mbi stabilitetin e rendit ekzistues.

Privilegji nuk revoltohet lehtë kundër privilegjit. Kolltuku nuk ngrihet në demonstratë kundër vetvetes. Prandaj, elitat habiten sa herë që shohin turma në shesh. Jo sepse nuk e kuptojnë zemërimin e njerëzve, por sepse nuk arrijnë të imagjinojnë se historia mund të fillojë pa miratimin e tyre. Në imagjinatën e tyre, çdo revolucion duhet të ketë një projekt, një fondacion, një panel ekspertësh, një konferencë shtypi dhe, mundësisht, një sponsor. Kur revolta lind spontanisht, ajo u duket si një mbledhje pa procesverbal. Edhe sot duket sikur shumë intelektualë po ndjekin të njëjtin skenar të vitit 1990. Ata nuk pyesin nëse protesta ka të drejtë, por pyesin nëse do të fitojë. Nuk analizojnë drejtësinë e kauzës,por analizojnë probabilitetin e suksesit. Nuk matin temperaturën morale të shoqërisë, matin temperaturën e sondazheve. Nëse shohin se lëvizja po shuhet, ata shkruajnë ese mbi naivitetin e turmës. Nëse shohin se ajo po fiton, kujtohen se kanë qenë gjithmonë pranë saj.

Kanë një talent të admirueshëm për të qenë gjithmonë në anën fituese të historisë, por pothuajse kurrë në vijën e parë të betejës. Në fund të fundit, pyetja “Ku janë intelektualët?” ndoshta është pyetja e gabuar. Historia na mëson se elitat rrallë ndezin fitilin e ndryshimit. Ato zakonisht presin derisa flaka të bëhet aq e madhe, sa të jetë më e sigurt të ecësh përpara saj sesa të mbetesh pas. Ndoshta kjo është arsyeja pse revolucionet nuk kanë aq shumë nevojë për intelektualë që presin të shohin nga fryn era. Kanë nevojë për intelektualë që janë të gatshëm ta ndryshojnë drejtimin e saj.

Satira nuk drejtohet kundër intelektualit si figurë. Përkundrazi. Një shoqëri pa intelektualë kritikë është si një anije pa busull. Satira godet diçka tjetër: oportunizmin e elitave. Atë zakon të vjetër shqiptar për të mbërritur gjithmonë në stacion pesë minuta pasi treni i historisë është nisur, e pastaj për të pretenduar se kanë qenë lokomotiva. Por kjo na çon te një pyetje më interesante: si lindin intelektualët që ndryshojnë historinë? A dolën papritur Volteri dhe Rusoi nga ndonjë ministri franceze? A u emëruan me konkurs kombëtar si “Intelektualë të Vitit”? Sigurisht që jo. Ata nuk ishin produkt i pushtetit. Ishin produkt i konfliktit me pushtetin. Nuk u bënë të mëdhenj sepse mbështetën mbretin, por sepse sfiduan rendin e kohës. Ata nuk prisnin të dinin kush do ta fitonte betejën. Ata e formësuan vetë betejën me idetë e tyre. Kur shkruanin, rrezikonin pasurinë, lirinë, internimin, madje edhe jetën. Për ta, mendimi nuk ishte profesion, por ishte rrezik. Në Shqipëri, për fat të keq, kemi ndërtuar një model krejt tjetër. Intelektuali nuk matet me numrin e ideve që tronditin pushtetin, por me numrin e komisioneve ku bën pjesë, bordeve ku emërohet, dekoratave që merr dhe studiove televizive ku ftohet. Sikur diploma të prodhonte automatikisht guxim moral.

Në Shqipëri ekziston një ligj i pashkruar i fizikës politike: sapo lind një protestë spontane, partitë fillojnë të grinden jo si ta ndihmojnë, por si ta regjistrojnë në emrin e tyre. “Revolucioni i Flamingove” ende nuk ka mbaruar, por beteja për trashëgiminë e tij ka filluar me një shpejtësi që do ta kishte zili edhe zyra e tenderimeve.

Berisha merr fjalën i pari: Në fakt, protestuesit janë demokratë. Edhe ata që nuk e dinë ende, janë demokratë. Rama buzëqesh me qetësinë e një njeriu që ka parë shumë revolta: Jo, jo… ata po protestojnë sepse qeveria ime u ka dhënë lirinë të protestojnë. Në njëfarë mënyre, edhe protesta është sukses i qeverisjes sonë.

Në cep të studios dëgjohet Qorri: Gaboheni të dy. Flamingot janë kundër kapitalizmit.

Llapaj tund kokën: Jo. Flamingot janë kundër klasës së vjetër politike.

Agron Shehu ndërhyn: Në fakt, nëse lexoni programin tonë në faqen 147, pika 8.3, do të kuptoni se flamingot kanë qenë gjithmonë me ne. Nëse “Revolucioni i Flamingove” ka një mision historik, ai nuk është t’i japë pushtetin Berishës, Ramës, Qorrit, Shehut, Llapajt apo kujtdo tjetër. Misioni i tij është shumë më ambicioz: t’ua heqë elitave monopolin mbi politikën dhe t’ua kthejë qytetarëve pronësinë e demokracisë. Sepse revolucioni fillon të humbasë pikërisht në ditën kur protagonist bëhet politikani që mbërriti i fundit, ndërsa qytetari që ndezi shkëndijën zhduket nga fotografia. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse flamingot vazhdojnë të ecin. Jo për të gjetur një pronar të ri politik, por për t’u kujtuar të gjithëve se revoltat nuk lindin në zyrat e partive, nuk shkruhen në zyrat e analistëve dhe nuk certifikohen nga elitat. Ato lindin në rrugë, aty ku qytetari i zakonshëm vendos se nuk ka më frikë.

Shpendi Topollaj/

Për vetë pozicionin gjeografik dhe rëndësinë që ka pasur ndër shekuj, Durrësi (Epidamnos, Dyrrhachium), ka përjetuar shumë ngjarje historike, për të cilat është folur e shkruar shumë nga dëshmitarë, kronikanë, studiues, historianë dhe shkrimtarë të huaj, por që pak njihen te ne. Kështu, mund të përmendim ndër të tjera, faktin se pas asaj tragjedisë të fshatit Kljuç, ku në vititn 1014 u zunë robër nga ana e Vasilit të II të Bizantit, 14.000 ushtarë bullgarë, të cilët me përjashtim të njërit në çdo 100 të verbuar, iu la një sy për t`i drejtuar, çka shkaktoi sapo i pa, vdekjen nga ataku në zemër të mbretit Samuill, erdhi vrasja e perandorit pasues, që ishte i fundit i shtetit të parë Bullgar, Ivan Vlladisllavit, teksa luftonte në muret e kështjellës së Durrësit. Por, kërkoni sa të doni; nuk keni për të gjetur qoftë edhe një pllakë të vetme që ta përkujtojë këtë ngjarje. Por një pllakë të tillë, nuk keni për ta gjetur dot, as për betejën e famshme të vitit 48 para erës sonë, midis Gaj Jul Çezarit dhe Gneus Pompeut, në një kohë kur për këtë shkruajnë historitë që nga Straboni etj. dhe enciklopeditë e gjithë botës. Natyrisht që ushtritë romake mbaheshin mend qysh nga koha e birit të Pleuratit II – të, mbretit mjek Gentius, kur pas një muaji rezistence, ai me gjithë familje, përfshirë mbretëreshën Etleva, vajzën e Monunit, e lanë Shkodrën dhe iu dorëzuan gjeneralit romak Paul Emilit (229 – 160 para Krishtit).

Dihet se nga 220 lembet ilire të kapura, një pjesë e tyre iu dhuruan edhe Durrahut. Por ajo që e vuri qytetin e Durrësit në qendër të vëmendjes, nuk ishte rezultat i luftimeve pushtuese, por zgjatim i sherreve dhe armiqësive që kishin lindur qysh në Romë, pas prishjes së Triumviratit të Parë. Duhet kujtuar se Durrësi përfaqësonte një qytet mjaft të zhvilluar, çka mund ta ilustrojmë vetëm me atë që i kumton më 25 nëntor 58 p.e.s. oratori që shpartalloi komplotin e Luç Serg Katilinës, Ciceroni, mikut të tij Atikus: “unë erdha në Durrakium sepse është një qytet i lirë. Banorët këtu janë të devotshëm ndaj meje”.

Pra, le të japim një pasqyrë të situatës paraprake të asaj kohe. Në librin e tij të mrekullueshëm të autorit Edward Gibbon “Historia e rënies dhe e shkatërrimit të Perandorisë Romake”, shkruar 250 vjet më parë, diku thuhet: “Kufizimet nga Senati dhe ligjet mund të shërbejnë vetëm për të shpalosur virtytet, por ato nuk arrijnë të korrigjojnë veset e perandorit”. Kështu që nuk ka asgjë për t`u habitur, rreth shkaqeve që çuan në konflikt të armatosur tre burra të shquar si Çezari, Pompeu dhe Mark Krasi. I pari Julius Caesar (100 – 44 p.e.r.), që Tit Livi e quante “mendje hyjnore”, divus, iu kundërvu diktatorit Syla dhe u larguar, i ndihmuar nga Krasi, në Azi, ku u angazhua me politikë dhe u bë më pas, nismëtar i krijimit të Triumviratit. Ishte për reforma në favor të popullit, dorëlëshuar dhe shumë ambicioz për marrjen e pushtetit dhe e konsideronte prejardhjen e tij nga familja e krijuesve të Romës, pra e djalit të Eneut dhe perëndeshës Venus. I dyti Pompeu (106 – 48 p.e.s.), djalë senatori, ishte dhëndërri i Jul Çezarit, pasi kishte marrë për grua pas Antisias, Emilias, dhe Mucias bishtpërdredhur, vajzën e tij Julian. Kishte pasur suksese si komandant legjioneh në Afrikë, Siçili, kishte mposhtur nja tre mbretër me emër, i kishte dhënë dërmën piraterisë dhe kishte pushtuar Jeruzalemin, ndaj dhe i qe dhënë titulli Magnus.

Si u kthye nga Spanja, ky pronar tokash u shpërndau ushtarëve 380 milion sesterce dhe i dorëzoi Senatit 480 milion të tilla. Madje në Romë i ishte ngritur një statujë nudo, ku paraqitej duke mbajtur globin në njërën dorë, çka donte të thosh se jam i gjithëfuqishëm. Ju dha shumë pushtet nga Senati. Të dy këta, mbanin rreth vetes, njerëz të shquar si filozofë e shkrimtarë, sidomos me kulturë helene. Kurse i treti, pra Mark Krasi (115 – 53 p.e.s.), kur ndodhi kryengritja e skllevërve e vitit 73, e shpartalloi atë, duke kryqëzuar gjatë rrugës Appia, plot 6000 të tillë, gjë që pas tre vjetësh i dha mundësinë të zgjidhej konsull. I qe ngarkuar të qeveriste Sirinë. Të tre së bashku në vitin 60 krijuan Triumviratin (Bashkimi tre burrave), i cili për atë çka thoshte Gibboni, pra veset e njeriut, pas vdekjes së Julias dhe martesën e Pompeut me Kornelian, vajzën e Metel Skipionit, si dhe vrasjen në vitin 53 të Krasit nga partët, u prish. Vlen të përmendet si kuriozitet se Krasit pasi ia prenë kokën e bënë sikurse shprehet Dante Alighieri, të provonte se “ç`shije kishte ari”, pasi vetë mbreti Orod i futi në gojë ar të shkrirë, duke i thënë: “Ti etje ke pasë për arin, pi, pra tashti”. Nisën turbullirat në Romë dhe Senati ja besoi pushtetin Pompeut, por në 17 dhjetor të vitit 50, Çezari me fjalët që kujtohen edhe sot e kësaj dite “Alea jacta est”, pra “Zaret u hodhën”, kaptoi Rubikonin dhe nisi marshimin.

Ja sesi shkruan Mary Beard për këtë moment: “Kur Syla ktheu ushtrinë drejt qytetit (40 vjet më parë. Shënimi im), që të gjithë me përjashtim të një oficeri të lartë, refuzuan ta ndjekin atë. Kur Çezari bëri të njëjtën gjë, që të gjithë me përjashtim të njërit, Labienit e ndoqën pas”. Kështu që nuk vonoi dhe filloi lufta civile. Gërmat legjendare SPQR (“Senatus Populus Que Romanus” pra “Senati dhe Populli i Romës”), mesa duket, ende nuk po gjenin zbatim në praktikë, pasi të 600 anëtarët e atij senati, mendonin se i kishin të gjitha për të qenë mbret, përveç mbretërisë. Nga ana e tij, Pompeu, duke nuhatur synimet e Çezarit u bashkua me aristokratët që ishin kundërshtarë të tij dhe donin ta frenonin, ndaj e pa të udhës që të largohej nga Roma me gjithë ushtrinë e tij. U nis nga Brundisiumi, pra Brindisi i sotëm më 28 nëntor të vitit 49 p.e.s. dhe pasi zbarkoi në Orikum, u nis drejt Verria, afër Kosturit. Një pjesë e flotës së tij me afro 600 anije, zuri Durrahun. Por Çezari që ishte vetëshpallur sovran i Italisë, ju qep pas; në 8 janar të vitit 48 p.e.s. kaptoi Adriatikun me një pjesë të legjioneve, pasi pjesën tjetër ia la ta sjellë gjenerali i tij besnik, Mark Antoni, i cili kishte një përvojë jo të vogël, sidomos nga fushata e viteve 58 – 56 p.e.s. në Palestinë dhe Egjipt.

Ushtria e Çezarit zbarkoi në Palasë, dhe për të shpejtuar ardhjen e pjesës tjetër të ushtrisë, i veshur si skllav, u nis drejt Brindisit. Kur drejtuesi i varkës iu ankua për kohën e keqe, ai i kujtoi se “Mos u tremb. Me vete ke Çezarin dhe fatin që e ndjek pas”. Pas Palasës, ende njihen toponimet Shtegu i Çezarit, Qafa e Çezarit ku gjendet edhe burimi i Ponaçes dhe vetë ai te libri i tij “Komentarët mbi luftën civile” në tre volume, flet për malin e Çikës mbi dymijë metra të lartë. Mirëpo, ankorimin e anijeve të tij në Durrës, të drejtuara nga Mark Antoni e pengonte flota e armikut të egër Alpurnius Bibulusit. Kështu që Mark Antoni gjeti strehë në Nimfe (Nymphaeum), nja tre milje nga Lisusi (Lezha). Nuk vonoi shumë dhe ushtria e Pompeut, tani e përbërë me 50.000 ushtarë u kthye nga Maqedonia në Durrës, gjë që e detyroi Jul Çezarin të kërkonte paqe. Mirëpo, bisedimet e të dërguarit të tij Publius Vatinius me përfaqësuesin e Pompeut, Labienus, nuk dhanë rezultat.

Duke pasur nën udhërat e tij njëmbëdhjetë legjione dhe 1.500 kalorës, Jul Çezari vendosi të hyjë në luftë. Kaloi drejt Apolonisë dhe vazhdoi të bashkojë forcat e ato të Mark Antonit, të cilat nuk vonuan dhe menjëherë nisëm marrshimin drejt diku rreth trevës Tiranë – Elbasan. Në studimin e tij gjatë luftës së Parë Botërore, nënkoloneli austriak Xhorxh Veith mendon se përhapjen e lajmit për bashkërendime veprimesh mes Çezarit dhe M. Antonit e gjeti te natyra kureshtare e popullsisë vendase, të cilët sipas tij edhe kur takohen nuk pyesin si je, por hë ç`kemi? Të sqarojmë, se në këtë kohë legjioni përbëhej nga 6.100 luftëtarë, nga të cilët shumica ishin të armatosur rëndë, të tjerët të armatosur lehtë dhe në çdo kohortë prej 555 ushtarësh (se ishin 10 të tilla), kishte nga 66 kalorës, veç të parës që kishte 132 të tillë, të cilët marrshonin deri 25 km. në pesë orë. Të dy kapedanët dikur miq, nisën punën nga fortifikimi i pozicioneve. Pompeanët ngritën 24 llogore në 22 km. nga 15 këmbë të larta, pra 4.5 metra, kurse çezarianët u shtrinë në 25 km. Por ushtria e Pompeut kishte avantazhin e kapjes së lartësive nga 100 – 140 metra te Shkëmbi i Petrës (Guri i Bardhë, rruga për Kavajë), kurse ata të Çezarit 80 – 90 metra, por që mund të pengonin furnizimin nga deti të ushtarëve dhe kuajve të Pompeut.

Nga ana e tij, Jul Çezari përdori dredhi si rënia çorientuese e borive për sulm, ndezja e zjarreve për të shmangur goditjet, dhe sidomos duke përhapur lajme të rreme se Pompeut nuk ia mban të futet në luftim, paçka se atë e quanin Agamemnon, pra trim të çartur ose më drejtë mbret të mbretërve. E vërteta ishte se ushtria e Pompeut ishte superiore në numër dhe kalorësi, dhe raportet ishin 45.000 me 22.000 kurse kalorësit e Pompeut qenë shtatë herë më të shumtë. Duhet ditur se kjo luftë nuk nisi e bitisi brenda ditës dhe as brenda një kohe të shkurtër. Ishin muaj luftimesh, nga 5 janari gjer në 12 korrik të vitit 48 p.e.s., dhe njerëzit e kafshët duheshin ushqyer. Por romakët që qenë mësuar me drithëra, kryesisht grurë (il frumentum), kur këto u mbaruan, e shuan urinë me atë që hanin fshatarët vendas, këlkozë (chara). Kishte një barazpeshë në veprimet luftarake, gjersa një ditë, vëllezërit alobrogë (galë), Roucili dhe Egi, djemtë e Abducilit, fshehurazi dezertuan dhe shkuan te Pompeu, ku treguan të gjitha pikat e dobëta të kundërshtarit.

Kjo i dha përparësi pompeanëve, të cilët në prani të Pompeut mbanin sehir sesi i vriste me dorën e tij robërit ish shokë një farë Labieni, i cili ishte ai që nuk e kishte shoqëruar Çezarin gjatë kalimit të Rubikonit, dhe puna shkoi deri atje sa një herë i numëruan Çezarit plot 30.000 shigjeta dhe vetëm në mburojën e një çenturioni të quajtur Scevas kishte 120 vrima, gjë për të cilën ai e shpërbleu si me gradim ashtu edhe me 200.000 sesterce. Sulmin vendimtar të 36.000 ushtarëve të Pompeut ndaj pozicioneve të ushtrisë së Çezarit e ndali Mark Antoni, por Çezari kur pa se i qenë vrarë mbi 900 ushtarë dhe 200 kalorës, dhe kapur 32 flamurë, e pranoi humbjen dhe duke ndenjur gjithë natën pa gjumë, tha se si e bëra unë atë gabim që sulmova Durrësin, të cilin e mbronte Koponio? Duke theksuar rëndësinë që kishte pushtimi i Durrësit, Veith në librin e tij, përkthyer me mjeshtëri nga miku im i ndjerë Kostaq Xoxa, shkruan: “Në të vërtetë Çezarin nuk e ndihu rasti në Durrës. Madje pati edhe telashe të mëdha. Nga e gjithë fushata, Durrësi u paraqit fatal për Çezarin.

Për Pompeun fushata e Durrësit, pas humbjes së Orikumit, të Apolonisë dhe të gjithë Epirit, paraqiste të vetmen lidhje ndërmjet ushtrisë dhe flotës ose, e thënë ndryshe, e vetmja bazë për ruajtjen e epërsisë dhe zotërimit të qëndrueshëm në teatrin e luftës; për Çezarin marrja e qytetit kishte kuptimin e kurorëzimit, të arriur me të gjitha mjetet, të parashikuara në planin e tij, për rrënimin përfundimtar të epërsisë armike, me një fjalë: fitorja. Qyteti i tërhiqte me një forcë magjike: të gjitha masat taktike dhe strategjike të të dy kapitenëve që synonin, në thelb, vetëm e vetëm fitoren mbi Durrësin dhe mbrojtjen e tij. Nevoja e operacioneve i kishte bërë të dy palët që t`i afroheshin gjithnjë e më tepër qytetit që hë për hë nuk ishte as i njërit, as i tjetrit. Vendimi duhej të merrej jo larg portave të tij. Prandaj episodi i luftës në Shqipëri mund të përmendet me emrin e “Fushatës së Durrësit”. Ashtu si po zhvilloheshin ngjarjet, Çezari u detyrua të tërhiqet me rregull, duke i lënë ndjekësit 14 km. mbrapa, veprim të cilin ndjekësit nuk arritën ta shfrytëzonin.

Ndërpreja e veprimeve luftarake në këtë pikë ishte dhe gabimi më i madh i jetës ushtarake të Pompeut. Pas nëntë ditësh Çezari u fut në Apolloni, dhe nga rruga Egnatia përfundoi në Thesali, kurse Pompeu me të tijët shkuan në Greqi, ku i dha betejë në 9 gusht në Farsalë (Pharsalus në Larisë), Çezarit i cili e mundi përfundimisht, edhe pse ai pati përsëri epërsi numerike. Nuk vonoi t`i shkruante Senatit: “Ja tani, unë jam zot i Efesit, zot i Egjiptit, “diktator i Romës” dhe zot i botës”. Dhe si i tillë, ishte Jul Çezari ai që nuk iu nda Pompeut këmba – këmbës, deri në Aleksandri, ku ai “mbreti i mbretërve” vdiq tragjikisht. Ja si ndodhi. Dhe këtu lejomëni të ndalem pak, pasi e di se ka nga ata që mendojnë se Egjipti në kohët e vjetra, gjithmonë është drejtuar nga Faraonët vendas. Por, jo. Për më tepër në historinë e saj kanë lënë gjurmë të pashlyeshme edhe shqiptarët, duke kujtuar Muhamed Pashë Kavallën, i cili mbi 40 vjet e bëri atë vend zap dhe e çoi drejt progresit, duke vijuar saga e tij për 150 vjet, deri te mbreti Faruk i çfronësuar me grusht shteti në 1965. Kur ishte duke vdekur në Babiloni në 11 qershor të vitit 323 p.e.s. nga shkaqe ende të paqarta (thonë nga ethet), strategu gjenial Aleksandri i Maqedonisë, i biri i Filipit të II – të dhe princeshës molose Olimpia, vajza e mbretit ilir Neoptolem, pyetjes se kush do ta drejtonte perandorinë iu përgjigj me fjalët: Më të fortit! Filloi lufta e egër mes gjeneralëve për ndarjen e pushtetit, por Egjipti i mbeti Ptolemeut I – rë, i cili konsiderohet edhe krijuesi i dinastisë Ptolemeane (është pikërisht ai që mbajti peng Pirron e Epirit sipas marrëveshjes së bërë nga kunati i tij Dhimitri i I – rë, dhe që më pas i dha për grua vajzën e tij, Antigonën.

(Kujtoni qytetin e vjetër pranë Gjirokastrës), prej nga sunduan në vazhdim 15 mbretër, ku më e njohura në histori mbetet Kleopatra e VII – të. Kjo mbretëreshë që kurrë nuk u mësua në ishte me të vërtetë aq e bukur sa ishte dhe e zgjuar, ishte e rrethuar nga pretendentë të fronit si Ptoleme Auleti i XIII – të, vëllai i saj Ptoleme Dionizi i XIV – të, Arsinoi, e motra, Ptolemeu i Ri dhe tutori Potini, Komandanti i ushtrisë Akila dhe Teodoti mësuesi dhe këshilltari i Ptolemeut të XIV – të. Në këtë rrëmujë ju desh të vinte për të shpëtuar nga ndjekja e Çezarit, vetë Gnej Pompeut që atje në statujën e Romës, mbante ende rruzullin në dorë, i cili nga ana e tij përkrahte Ptoleme Auletin. Por kjo simpati dhe mbështetje nuk i vlejti, pasi atë, teksa kishte hipur në një varkë, në 28 shtator të 48 – ës, e vranë pa mëshirë Akila me Luc Septimin. Edhe vetë komandant Akilën e vrau Ganimedi, një eunuk që e kishte shtyrë Arsinoi. Ndërkohë, mbërriti Çezari i cili u tërbua kur i çuan kokën e prerë të ish dhëndërrit. Romës, ndofta nuk i bënin shumë përshtypje këto makabritete.

Ajo kishte parë dhe do të shihte plot skena të tilla, qoftë si ajo e vrasjes mizore të vetë Jul Çezarit, qoftë si prerja dhe ekspozimi i kokës së Mark Tul Ciceronit në luftimet civile që pasuan, qoftë si ajo koka e prerë pas vetërvasjes së Mark Brutit, kunatit të Kas Longinit, shpirtit të komplotit, kokën e të cilit Mark Antoni e nisi nga Filipea e Maqedonisë për Romë, por që nuk mbërriti, pasi ra në det nga furtuna e madhe. Për më tepër, Plutarku thotë se ai duke thënë: Jo nuk desha kështu! derdhi lot. Mirëpo, mesa duket, mërzitja i kaloi shpejt, sapo u ndesh me hiret dhe ledhat e Kleopatrës. Ra në dashuri me të dhe patën një djalë që e quajtën Çezarion. Kur shkuan në Romë, Kleopatrës nuk ja varën shumë, ndofta edhe pse Jul Çezari e kishte gruan e tij, Kalpurninë. Çezari nga ana e tij, jo se nuk e donte kurorën, por i zgjuar dhe i kujdesshëm siç ishte, e kishte refuzuar atë kur ja kishin servirur gjatë festimeve të Luperkaleve, ku në 15 shkurt nderohej perëndia Pan (Faunus), që kishte vrarë ulkonjën e cila kish ushqyer Romulin dhe Remin.

Ama, paradoksalisht, shprehja “Pani i madh vdiq” parajmëronte gjithashtu, fundin e një epoke, pse jo edhe për vetë Çezarin. Nga ana e tij, ai vazhdonte punët e tij të mira, ndërmerrte reforma e bënte bamirësi, jepte shpërblime, gjë që ndër të tjera, edhe e nderuan me titullin Pontifex Maximus. Por kjo nuk donte të thosh se nuk po krijonte edhe urrejtje. Ashtu si pa kuptuar, po nxitej dhe po ngrihej kulti i tij. Mjafton të citojmë diçka nga libri i profesoreshës së Klasiçizmit Mary Beard për ta kuptuar këtë: “Procesionet triumfale të Çezarit vunë në paradë plaçkat e luftës, të animuara ose jo, nga e gjithë bota romake. Triumfi i tij më 46 p.e.s., festuar gjatë një vizite të shkurtër në qytet, shfaqi jo vetëm rebelin gal Vercingetoriks, por dhe gjysmë motrën e Kleopatrës, e cila ishte gjendur në anën e gabuar të përleshjes për pushtet në Egjipt; ajo u vu në shfaqje pranë një modeli funksional të fanarit të Aleksandrisë. Fitorja e Çezarit mbi djalin e Mithradatesit, Farnaces, i cili pati vdekur në fushëbetejë pranë Detit të Zi, u përkujtua në të njëjtën paradë nga një pankartë e vetme, ku ishte shkruar një nga sloganet më të famshme në të gjithë historinë e botës: “Veni, vidi, vici” (“Erdha, pashë, fitova” që kishte për synim të krijonte përshtypjen e shpejtësisë së suksesit të Çezarit), Por kishte edhe shenja alarmuese, në formën e pamjeve të viktimave romake të Çezarit.

Parada e triumfit supozohej se festonte fitoren ndaj armiqve të huaj, jo shtetasve të Romës. Çezari vuri në shfaqje piktura tronditëse të momenteve të vdekjes së figurave udhëheqëse të anës së Pompeut: nga Kato që nxirrte zorrët e veta te Metelus Shipo që hidhte veten në det. Neveria e shumë njerëzve nga ky lloj i veçantë triumfalizmi u regjistrua në lotët e turmës kur këto imazhe kaluan para tyre. Në retrospektivë, ky ishte një paralajmërim i çuditshëm i fatit të përgjakshëm të vetë Çezarit dy vjet më vonë”. Kështu që po organizohej komploti kundër tij, sidomos nga grupi i aristokracisë senatoriale, të cilët kërkonin kthimin në traditat e vjetra tradicionale, pra te privilegjet e tyre. Kishte dhe nga ata partizanët e hershëm të Pompeut, të pakënaqur, pa harruar edhe ata që u kishte bërë mirë apo i kishte falur kur duhej t`i dënonte. Ndërsa komplotistët në fshehtësi thurrnin plane për ta vrarë, Çezari pati nja dy paralajmërime serioze të cilat i nënvleftësoi. E para qe ajo e një farë Spurine i cili i tha se nuk do të të zënë Idet e marsit (data 15), dhe Çezari kur e takoi atë më pas, dhe i tha si me të qeshur se Idet e marsit erdhën dhe unë ja ku jam, ai ia ktheu: “Idet e Marsit erdhën, por nuk kanë ikur ende”. E dyta është parandjenja e së shoqes që falë ëndrrave që kishte parë, nuk donte ta linte të shkonte atë ditë në Senat. Plutarku flet edhe për të trokitura të forta në derë dhe kur shkonte Çezari të shihte, nuk kishte njeri.

Ishte Bruti ai që e bindi të paraqitej te senatorët te Kuria e Pompeut. Ai doli nga shtëpia i shoqëruar nga besniku i tij i aq e aq betejave, sidomos në Durrës, Mark Antoni, por kur mbërriti në oborr, disa senatorë e mbajtën me biseda të kota. Kur Çezari hyri në Senat, të gjithë u ngritën në këmbë si për respektin e postit që mbante si diktator i përjetshëm dhe ndërkohë i afrohet Tiliu Cimberi duke iu lutur që ta falte vëllanë e dëbuar nga Roma. Kur Cimberi e kapi nga manteli, çka mesa duket qe sinjali i sulmit nga ana e komplotistëve, ju turrën shumë senatorë, që kishin nxjerrë thikat e fshehura poshtë tunikave dhe nisën ta godasin. I pari e goditi Servilius Caska, por iu drodh dora dhe Çezari pati mundësi të kundërshtojë gjersa pa se nuk përballohej gjithë ajo turmë e tërbuar që në nxitim e sipër, po plagosnin edhe shoku – shokun. Kjo zgjati gjersa Çezari i befasuar, pa mes tyre Brutin dhe tha atë shprehjen e diskutueshme “Et tu, Brute?” Atëherë, mbuloi kokën me pelerinën e purpurtë dhe i la të bënin punën e tyre të fëlliqur. Si dha shpirt, u shtri sa i gjatë ishte te këmbët e statujës së Pompeut, me 23 plagë në trup, në moshën 56 vjeçare. Ra atje ku gjithkush mund të mendonte se ishte vetë statuja që po hakmerrej për vrasjen mizore të Pompeut. Ja, me vrasjen e njeriut më të shquar brenda mureve të Senatit, po luftohej autokracia dhe po mbrohej demokracia.

Por gjithçka ishte shkallmuar. Nisi rrëmuja dhe e vetmja gjë që mbahet mend është fjala e mikut të tij Mark Antonit në funeral dhe që unë po e sjell si diçka të rrallë, të ujdisur nga Shekspiri dhe shqipëruar nga i mrekullueshmi Fan Noli. “O miq qytetarë, Romanë, më dëgjoni! Vinj ta varros, jo ta lëvdonj Qesarin. E keqja që ka bërë çdo njeriu i mbetet. E mira i mbulohet shpesh në varr me koskat. Ashtu i qoftë dhe Qesarit. Trimi Brut, ju tha tani, Qesari qe ambicios. Në paska qen` ashtu, qe faj i rëndë shumë. Dhe rëndë shumë e pagoi Qesari. Këtu, pas lejes Brutit e të tjerëve – Se Bruti është burr` i nderçim, Të nderçim janë që të gjithë, ay dhe shokët; – Vinj që të flas në funeralin e Qesarit. Ish miku im, më qe i drejtë dhe i besës. Po Bruti thotë, qe ambicios; Dhe Bruti është burr` i nderçim. Qesari i solli Romës shumë robër lufte, Dhe arkat me shpërblime ia ka mbushur. Kjo qe ambicia e Qesarit? Si ju duket? Qesari qante kur thërrisnin të vobegtët. Ambicia duhet t`ish me zemër më të ashpër. Po Bruti thotë, qe ambicios, Dhe Bruti është burrë i nderçim. E patë që të gjithë se në Luperkalet, Tri her` i dhashë një kurorë mbretërore, Edhe tri herë e hodhi poshtë; qe ambicie kjo? Po Bruti prapë thotë, qe ambicios, Dhe është, pa dyshim, një burrë i nderçim. S`dua të kundërshtoj ato që foli Bruti, Po s`munt t`ju flas përveç ato që di. Një her` e deshtë që të gjithë, – jo pa shkak. Përse tani s`ju vjen asfare keq për të? Nër egërsirat paske ikur, o gjykim, Dhe njerëzit e paskan humbur arsyen! Duroni pak, se e kam zemrën te Qesari, Aty, dhe pres sa të më kthehet prapë, E vutë re se ç`tha? E hodhi tej kurorën; Ahere pa dyshim nuk ish ambicios.

Gjer djethinaj një fjal` e Jul Qesarit, i bënte ballë botës; ja tani ku dergjet. Dhe s`ka njeri të vogël mjaft sa ta nderojë. O shokë, po të desha, munt t`ju ndisja zemrat. Sa t`ju tërboja e të bënit kryengritje, Po do ta dëmtoja Brutin dhe Kasin; – Që janë, siç e dini, njerës të nderçim. – S`dua ta bënj; më mirë i bëj dëm Të vdekurit e vetes sim` e juve Se sa këtyre njerësve të nderçim. Po ja një pergamenë me vulën e Qesarit! Ia gjeta në sëndyq; kjo është dhjat` e tij. Po ta dëgjoni, qytetarë, këtë dhjatë, – Që s`kam nër mënt t`jua këndonj, më ndjeni, – Qesarit vdekur do t `ia puthnit plagët, Në gjak të tij do ngjyenit shamitë; Do lypnin për kujtim makar një qime, Dhe kur të vdisnit do t`ua linit djemve, Me testament si trashëgim të pasur”. Kur Mark Antoni mbajti me kaq zgjuarsi dhe elokuencë këtë fjalë, e dinte mirë se ç`kishte thënë Ciceroni për një rast të tillë: “Nuk duhet vajtuar vdekja që pavdekësia e ndjek nga pas”. Dhe Gaj Jul Çezari mbeti i pavdekshëm. Po fati i vetë Mark Antonit cili qe? Edhe zemrën e tij e goditi shigjeta e Erosit të Kleopatrës, kur e pati ftuar në Tars të Cilicisë (Turqi e sotme), për të biseduar rreth ndihmës që ajo mund t`i jepte Triumviratit të Dytë, krijuar në vitin 43 p.e.s. midis tij, Gaj Oktavianit dhe Mark Lepidit. Pati dashuri të zjarrtë mes tyre dhe lindën edhe fëmijë, por nevoja për aleanca, bënë që Antoni të martohet me motrën e Oktavianit.

Por zjarri për Kleopatrën që dinte të rrëmbente zemra mbretërish, e ktheu sërish në Egjipt. Atje, pasi humbi ndaj Partëve, u mund edhe nga forcat e Oktavianit në betejën detare të Aktiumit. Teksa ndodhej në Aleksandri, një vit më pas, pra në 30 p.e.r. i rrethuar nga trupat e Oktavianit, ku dëgjoi lajmin e rremë se Kleopatra kishte vdekur, nxorri shpatën dhe vrau veten. Nga ana e saj Kleopatra, tani e pa shpresë, edhe ajo vrau veten, duke zgjedhur ta pickojë, siç besohet, nepërka helmuese e fshehur në një shportë. Edhe djalin që kishte me Çezarin kundërshtarët ia vranë, kurse ata që kish me Mark Antonin nuk i ngacmuan. Dhe tani përfundimi: më 18 qershor 1815, në Vaterlo (Waterloo, në fakt pranë fshatit Mont Saint- Jean), një komunë gati e panjohur në Belgjikë, pas një ndeshjeje me forcat e Welligtonit, u mund ushtria famëmadhe e kapedanit të madh Napoleon Bonaparti. E kush ka qenë atje (Oh, sa turistë shkojnë), dhe nuk është mahnitur, duke parë skena gati të vërteta luftimi apo edhe nuk ka qeshur me vete, kur ka qenë gati t`u japë dorën e të përshëndetet me ato figurat, gati të gjalla që imitojnë ushtarët dhe oficerët e asaj beteje të lavdishme, ku Napoleoni humbi për herë të parë. Po Durrësi, qyteti gati 3.000 vjeçar, vendi ku për herë të parë humbi një kapedan i shquar si Gaj Jul Çezari, vallë nuk e meriton të ketë në përkujtim të asaj lufte titanësh, një pllakë të vetme mermeri?

Që prej ditës së parë të protestës, makineria e propagandës së pushtetit është përpjekur që ta delegjitimojë atë. Fillimisht me etiketime, më pas me teori konspirative, e së fundmi me qarkullimin e mesazheve që pretendojnë se protesta do të ndërpritet apo do të shtyhet për në vjeshtë. Objektivi është i qartë: të krijohet konfuzion, të demoralizohen protestuesit dhe të zhvendoset debati nga arsyet e protestës te vetë protesta.

Por kjo është vetëm simptoma e një sëmundje të rëndë. Kemi një pushtet që po përpiqet që të kontrollojë narrativën e protestës. Ky fakt na dëshmon se beteja nuk zhvillohet më vetëm në terrenin politik, por edhe në atë informativ. Pikërisht këtu fillon historia e pushtetit të skandaleve.

Shqipëria, prej më shumë se një dekade, në vend që ta shkruaj historinë përmes reformave po e shkruan përmes skandaleve. Viti pas viti ndryshojnë emrat, por jo modeli.

Nga CEZ-i te inceneratorët. Nga PPP-të te kullat. Nga Porti i Durrësit te investitorët strategjikë. Nga ndërtimi i rrugëve të arta te shitja e pasurive natyrore kombëtare. Nga patronazhistët te rrjedhja e të dhënave personale. Nga dosjet e manipulimit zgjedhor te AKSHI dhe cenimi i sigurisë kombëtare.

Çdo vit ka pasur aferën e vet. Çdo aferë ka prodhuar një tjetër. Dhe çdo skandal mbulohet nga skandali pasardhës.

Ky është modeli i qeverisjes. Pushteti kontrollon njëkohësisht vendimmarrjen politike, administratën, planifikimin urban, lejet e ndërtimit, fondet publike dhe narrativën mediatike. Këtu transparenca nuk është rregulli. Ajo është përjashtimi.

Institucionet nuk veprojnë si mekanizma kontrolli. Institucionet janë mekanizma formalizimi të vendimeve të marra diku tjetër. Demokracia nuk matet nga numri i zgjedhjeve që zhvillohen, por nga aftësia e institucioneve për t’i vendosur kufij pushtetit.

Shteti i së drejtës nuk provohet duke ndëshkuar qytetarin e zakonshëm. Ai testohet duke hetuar pa frikë pushtetin.

Pyetja që shtrohet këtu nuk është sa skandale ka prodhuar kjo qeverisje. Pyetja është më e dramatike: si ka mundësi që një vend të prodhojë kaq shumë skandale, ndërsa përgjegjësia politike nuk ekziston?

Pikërisht këtu fillon kriza e vërtetë e republikës. Duke i parë gjërat më në thellësi, ajo që po ndodh sot në Shqipëri dhe Ballkanin Perëndimor nuk mund të lexohet thjesht dhe vetëm si një krizë klasike e korrupsionit apo e kapjes së institucioneve.

Studime të ndryshme e përshkruajnë këtë fazë si shfaqje të “autokracive digjitale”. Këtu kontrolli politik nuk ushtrohet më përmes censurës së hapur apo dhunës fizike, por përmes arkitekturës së informacionit.

Sot përdoret mbikëqyrja teknologjike, sistemet e kamerave inteligjente dhe inteligjenca artificiale. Rritja e kapaciteteve të përgjimit digjital, si dhe përdorimi i mjeteve të sofistikuara të manipulimit në rrjetet sociale, kanë krijuar një hapësirë publike ku informacioni është i bollshëm, ndërkohë e vërteta bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u filtruar.

Në këtë model, dezinformimi nuk është vetëm importi i jashtëm. Ai është edhe prodhim i brendshëm politik. Një produkt i lidhur me nevojën për të kontrolluar agjendën publike dhe për të zhvendosur vëmendjen nga konfliktet e brendshme të pushtetit.

Kjo është ajo që disa raporte ndërkombëtare e përshkruajnë si “zonë gri demokratike”. Një sistem ku zgjedhjet ekzistojnë, por infrastruktura digjitale dhe komunikative e shtetit dhe aktorëve politikë e bën ndryshimin real të pushtetit gjithnjë e më të vështirë.

Ironia është se sot edhe përballë një proteste masive, pushteti flet me gjuhën e përçarjes. Demokracia nuk funksionon duke i ndarë qytetarët në të mirë dhe të këqij sipas qëndrimit ndaj qeverisë. Demokracia funksionon kur ka qytetar aktiv dhe të përgjegjshëm. Pikërisht, krijimi i kësaj kulture qytetare demokratike duhet të jetë trashëgimia më domethënëse e Revolucionit Flamingo.

Demokracia funksionon kur pushteti dëgjon kritikën, pranon përgjegjësinë dhe u përgjigjet pyetjeve me institucione e transparencë, jo me etiketime. Zemërimi i qytetarëve nuk shuhet duke tjetërsuar emrin e kundërshtarit. Zemërimi shuhet vetëm duke trajtuar thelbin e arsyeve që e kanë prodhuar atë.

Shteti ka monopolin e përdorimit të forcës. Pikërisht për këtë arsye standardi që i kërkohet organeve të rendit dhe sigurisë është më i lartë. Demokracia nuk testohet kur gjithçka është e qetë. Demokracia testohet në kohë krize. Pikërisht atëherë shihet nëse shteti i zbaton ndaj vetes të njëjtat standarde që u kërkon qytetarëve.

Mandati elektoral është themeli i qeverisjes demokratike. Ai është fillimi nuk është fundi i demokracisë. Ndërmjet dy zgjedhjeve parlamentare ekzistojnë mekanizma të ndërmjetëm. Llogaridhënia, dialogu publik, përgjegjësia politike dhe protestat janë pjesë e këtyre mekanizmave demokratike.

Në demokraci ekziston gjithmonë një rrezik. Rreziku që qytetarët të mos e kuptojnë qeverinë, ose që qeveria të mos i kuptojë qytetarët. Ne kemi qindra mijëra njerëz që po protestojnë tashmë prej muajsh. Në tilla kushte një qeveri normale demokratike nuk pyet vetëm “pse protestojnë?”, “kush proteston?”, por “pse nuk kemi dëgjuar?”.

Çështja e narkotrafikut dhe rolit të institucioneve shqiptare nuk është më vetëm një problem kriminal. Ai është tashmë një problem i strategjik i sigurisë kombëtare amerikane.

Shqipëria po diskutohet në Kongresin e SHBA-ve për rrezikun e madh që mbart korrupsioni dhe krimi i organizuar. Alarmi është ngritur, sepse dobësimi i institucioneve demokratike mund të cenoj një aleat të NATO-s.

Pushteti që shkëputet nga drejtësia dhe vetëpërmbajtja, mund të fitojë beteja, por do të humbasë historinë. Sot, Shqipëria gjendet në një udhëkryq historik. Kjo sfidë duhet kthyer në forcë. Në një mundësi të artë për konsolidimin e shtetit të së drejtës.

Dr. Evarist Beqiri

Edon Alibegu/

Në kohën kur Mali i Zi po reformon sistemin e vet të vetëqeverisjes lokale, historia, rëndësia rajonale dhe parimet demokratike duhet të kenë po aq peshë sa edhe kriteret fiskale.

Çdo shtet përballet, herë pas here, me momente që përcaktojnë drejtimin e së ardhmes së tij. Për Malin e Zi, ndërsa vazhdon rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian, ky është një prej atyre momenteve.

Projektligji për Vetëqeverisjen Lokale sjell një sërë reformash që meritojnë vlerësim. Rritja e transparencës, forcimi i përgjegjshmërisë, digjitalizimi i shërbimeve publike dhe mbrojtja më e fuqishme e të drejtave të pakicave janë hapa pozitivë që duhen përshëndetur.

Megjithatë, një aspekt i këtij projektligji meriton një diskutim të kujdesshëm publik.

Çfarë e bën një qytet të jetë qytet?

Nëse përgjigjja mbështetet kryesisht në tregues fiskalë dhe formula administrative, atëherë rrezikojmë të lëmë në hije diçka që asnjë ligj nuk duhet ta zvogëlojë: historinë.

Askund kjo pyetje nuk është më e rëndësishme sesa në Ulqin.

Ulqini është një nga qytetet më të vjetra të banuara pandërprerë në brigjet e Detit Adriatik, me një histori që shtrihet për më shumë se dy mijë vjet. I njohur në antikitet si Olcinium, ai u zhvillua si një qendër e rëndësishme detare dhe tregtare shumë kohë përpara krijimit të shteteve moderne të Ballkanit. Historia e tij nuk është vetëm histori lokale; ajo është pjesë e trashëgimisë së përbashkët historike dhe kulturore të Adriatikut dhe të Evropës Juglindore.

Por ky diskutim nuk ka të bëjë, në thelb, vetëm me historinë.

Ka të bëjë me politikat publike.

Projektligji krijon një kategori të re juridike – “qytetin” – status që nuk përcaktohet vetëm nga numri i banorëve, por edhe nga kapaciteti fiskal dhe administrativ. Menaxhimi i përgjegjshëm financiar është i domosdoshëm dhe çdo komunë duhet të jetë përgjegjëse për mënyrën se si administron financat publike.

Pyetja është nëse vetëm kapaciteti fiskal duhet të përcaktojë se cilat komuna do të marrin kompetenca më të gjera dhe autonomi më të madhe.

Për Ulqinin, kjo pyetje nuk mund të ndahet nga realiteti.

Shumë prej mekanizmave që ndikojnë drejtpërdrejt në kapacitetin financiar të Ulqinit ushtrohen në nivel shtetëror. Menaxhimi i bregdetit prej kohësh është i centralizuar. Edhe planifikimi hapësinor dhe vendimet strategjike për zhvillimin janë zhvendosur gjithnjë e më shumë nga niveli lokal drejt atij qendror. Këto realitete duhet të merren parasysh kur vlerësohet nëse kapaciteti fiskal, i vetëm, është kriteri më i drejtë për dhënien e kompetencave më të gjera komunale.

Vetë dokumentet strategjike të Malit të Zi e njohin Ulqinin si qendër me rëndësi rajonale dhe si një komunë me potencial të jashtëzakonshëm për zhvillimin e turizmit ndërkombëtar. Nëse një dokument shtetëror e njeh këtë rol strategjik, ndërsa një ligj tjetër vendos kritere që mund ta pengojnë Ulqinin të fitojë statusin e qytetit, atëherë kjo mospërputhje meriton një debat serioz publik.

Kjo është gjithashtu një çështje e qeverisjes demokratike.

Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale, të cilën Mali i Zi e ka ratifikuar, mbështetet mbi një parim të thjeshtë: përgjegjësitë publike duhet të ushtrohen sa më pranë qytetarëve. Vetëqeverisja e fortë lokale nuk është thjesht një model administrativ; ajo është një nga themelet e pjesëmarrjes demokratike, përgjegjshmërisë dhe besimit të qytetarëve ndaj institucioneve.

Diskutimi është po aq i rëndësishëm edhe për komunitetet pakicë në Mal të Zi.

Ulqini është një nga qendrat kryesore kulturore, gjuhësore dhe institucionale të komunitetit shqiptar në Mal të Zi. Së bashku me komunat si Tuzi, ai luan një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës shqipe, trashëgimisë kulturore dhe pjesëmarrjes kuptimplote të qytetarëve në jetën publike.

Forcimi i institucioneve lokale në komunat ku komunitetet pakicë kanë rrënjë të thella historike e bën më të fortë vetë Malin e Zi. Vetëqeverisja lokale u jep komuniteteve mundësinë të ruajnë identitetin e tyre, duke kontribuar njëkohësisht plotësisht në jetën demokratike të vendit.

Ky nuk është një kërkim për privilegj.

Është një kërkesë për konsistencë.

Nëse Mali i Zi e njeh Ulqinin si qendër me rëndësi rajonale në dokumentet e veta strategjike, atëherë edhe legjislacioni i tij duhet të pasqyrojë të njëjtin vizion. Kriteret për statusin e qytetit duhet të marrin parasysh jo vetëm performancën fiskale, por edhe vazhdimësinë historike, rëndësinë rajonale, kontributin ekonomik, potencialin turistik dhe rolin që një qytet ka luajtur në zhvillimin e vendit.

Asnjë komunë nuk duhet të vendoset në një pozitë të pafavorshme strukturore kur kriteret me të cilat vlerësohet varen, qoftë edhe pjesërisht, nga faktorë që nuk janë nën kontrollin e saj.

Një Mal i Zi më i fortë nuk ndërtohet vetëm duke përqendruar më shumë kompetenca në Podgoricë.

Ai ndërtohet duke u besuar komunave të veta, duke forcuar demokracinë lokale, duke respektuar diversitetin e tij dhe duke siguruar që çdo komunitet historik të ketë një zë të vërtetë në formësimin e së ardhmes së vet.

Pse po e ngre zërin

Si një shqiptaro-amerikan me rrënjë në Ulqin dhe si një nga pak anëtarët shqiptarë të Këshillit për Bashkëpunim me Diasporën–Emigrantët e Malit të Zi, që përfaqësoj Shtetet e Bashkuara të Amerikës, besoj se kam përgjegjësi të kontribuoj kur merren vendime që mund të ndikojnë në të ardhmen e vendlindjes së të parëve të mi.

Unë mbështes reformat që forcojnë vetëqeverisjen lokale dhe rrugën evropiane të Malit të Zi. Shpresa ime është vetëm që ky ligj ta njohë Ulqinin për atë që ka qenë gjithmonë: një nga qytetet më të vjetra të Malit të Zi, një qendër me rëndësi rajonale, një kontribuues i rëndësishëm në ekonominë dhe turizmin e vendit, si dhe një nga qendrat kryesore kulturore të komunitetit shqiptar në Mal të Zi.

Ky nuk është një kërkim për privilegj.

Është një kërkesë për konsistencë.

Nëse vizioni strategjik i Malit të Zi e njeh rëndësinë e Ulqinit, atëherë edhe legjislacioni i tij duhet ta pasqyrojë këtë realitet. Një demokraci moderne evropiane është më e fortë kur respekton historinë e saj, vlerëson diversitetin e saj, mbron komunitetet e saj pakicë dhe fuqizon institucionet lokale.

Ulqini nuk duhet të detyrohet të dëshmojë se është qytet.

Historia këtë e ka bërë shumë kohë më parë.

Edon Alibegu

Anëtar i Këshillit për Bashkëpunim me Diasporën–Emigrantët e Malit të Zi (Shtetet e Bashkuara të Amerikës)

Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë ekskluzivisht të autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet zyrtare të Këshillit për Bashkëpunim me Diasporën–Emigrantët e Malit të Zi apo të ndonjë institucioni tjetër.