Prof. Afrim Krasniqi/

E dini? Në Tiranë ka mëse dy muaj protesta e reagime qytetare/brezi i ri, por mungon një reagim nga “elitat” e emëruara akademike, universitare dhe publike. Kjo është e rëndësishme sepse shoqëria jonë duhej të kishte kuptuar tashmë se një shoqëri që nuk kultivon mendimin kritik, argumentin dhe respektin për mendimin të Tjetrit brenda saj ka një problem serioz me formimin qytetar, kulturën e saj politike dhe natyrisht edhe me cilësinë e demokracisë.

Të dhënat e V-Dem për Shqipërinë tregojnë një rënie të dukshme vitet e fundit të rolit publik kritik të akademikëve dhe botës universitare ndaj politikave qeveritare. Treguesi nuk mat kufizimet apo lirinë për të folur, por diçka po aq domethënëse: sa dëgjohet realisht zëri kritik i universiteteve dhe botës akademike në debatin publik.

Kur universiteti hesht, ekspertiza relativizohet dhe konformizmi shpërblehet, shoqëria humbet një nga mekanizmat kryesorë të vetëkorrigjimit. Ndoshta edhe këtu duhet kërkuar një pjesë e shpjegimit për krizën morale dhe etike të përfaqësimit, normalizimin e antivlerës dhe varfërimin e debatit publik në Shqipëri. Ajo që na mësojmë librat dhe përvoja historike është se demokracia nuk matet vetëm me të drejtën për të folur, por edhe me guximin e aftësinë për të menduar ndryshe dhe peshën/vemendjen që shoqëria i jep këtij mendimi.

Nga Mimoza Dajçi/

Në kontaktet e vazhdueshme me ish të persekutuarit politikë si në Shqipëri edhe në SHBA, shqetësim i rëndësishëm është edhe mos falja e krimeve të komunizmit, mungesa e një akti të tillë zyrtar shtetëror krijon mjegull duke i lenë viktimat dhe familjarët e tyre pa njohje institucionale të vuajtjeve të tyre. Prandaj me të drejtë ish të persekutuarit politikë shqiptarë kërkojnë:

– Të kërkohet falje për krimet e komunizmit,

– Të gjenden eshtrat e të zhdukurve pa varr (një prej tyre edhe xhaxhai im).

– Shteti të blejë letrat me vlerë që kanë mbetur pa shitur të ish të persekutuarve politikë.

– Të dokumentatizohen tekstet me përmbajtje ideologjie komuniste.

Krahasuar me vende të Evropës Qendrore dhe Lindore, në Shqipëri akoma ndihet një zbrazëti si në fushën akademike, ashtu edhe në atë edukative, pasi mosdokumentimi i plotë i teksteve me ideologji komuniste, sjell pasoja tek brezat e rinj, të cilët shpesh nuk kanë qasje për të kuptuar se si ideologjia shtetërore depërtonte në letersi, historiografi, gazetari dhe arsimin bazë. Dokumentimi i teksteve komuniste nuk do të thotë rikthim apo rehabilitim i asaj ideologjie, por përkundrazi, çmontim i saj përmes dijes.

Por edhe përfundimi i procesit të dëmshpërblimeve për ish të burgosurit politikë dhe trashëgimtarëve në Shqipëri, mbetet një nga borxhet më të mëdha të papaguara administrative dhe morale të shtetit shqiptar ndaj shtresës që vuajti më së shumti gjatë regjimit komunist.

Qeveria Rama, pavarësisht premtimeve elektorale, ka zgjedhur ta trajtojnë dëmshpërblimin si një zë dytësor apo buxhetor pasiv, dhe jo si një detyrim moral e kushtetues me prioritet absolut. Mungesa e vullnetit të plotë politik ka bërë që ky proces të ecë me hapa të ngadaltë, si direkt për ish të burgosurit politikë që janë ende gjallë, ashtu dhe për trashëgimtarët.

Dhe pse është një nga çështjet më të ndjeshme të tranzicionit, ky proces akoma po përballet me vonesa të shumta burokratike dhe financiare. Ku sipas ligjit përparësia parësore i jepet ish-të dënuarve që jetojnë ose bashkëshortëve të tyre. Trashëgimtarët futen te kategoria joparësore, çka do të thotë se për fondet buxhetore prioritet kanë direkt ish të dënuarit politikë, ndërsa për trashëgimtarët pagesat ndahen në mënyrë më të ngadaltë.

Nga premtimet boshe të Kryeministrit Rama, sigurisht ish të persekutuarit politikë ndihen skeptik, sepse e dinë që deklaratat e tij gjatë takimeve me diasporën për shlyerjen e kompesimeve ligjore janë burokratike. Deklarata këto që i paraqet si arritje të afërta, por në praktikën financiare, në fakt janë zvarritje, pasi nuk po shikojmë gjë akoma.

Dihet që diktatura komuniste në Shqipëri nuk ka kursyer as gratë, si shqiptare edhe ato të huaja, kemi pasur edhe gra të pushkatuara dhe të burgosura politike. Por edhe shumë shqiptarë nga Kosova dhe trevat e tjera shqiptare, duke ardhur me mirëbesim në tokën mëmë, për bindjet e tyre politike kanë përjetuar persekutime të rënda, burgime dhe internime nga diktatura e Enver Hoxhës dhe akoma nuk po marrin dëmshpërblimin e vuajtjeve të tyre të padrejta.

Faktet kanë treguar se dëmshpërblimet për ish të dënuarit politikë nuk janë trajtuar me shpejtësinë apo përparësinë që pritej nga të përndjekurit. Kjo zvarritje lidhet me disa faktorë që e kanë karakterizuar këtë çështje në Shqipëri, ku një prej tyre është mungesa e vullnetit të plotë politik. Fillimisht, ky proces u trajtua kryesisht përmes bonove të privatizimit apo letrave me vlerë, të cilat në praktikë patën pak ose aspak vlerë reale financiare për familjet.

Në vend që çështja të zgjidhej përmes mekanizmave më radikalë financimi apo huadhënieje shtetërore për ta mbyllur si kapitull historik, shteti ka preferuar ta zgjidhë këtë faturë me një proces artificialisht të zgjatur. Kjo tregon se qeveria duke pasur rrënjë ose lidhje me strukturat e regjimit komunist, ose thjesht nuk e ka pasur përvojën personale të persekutimit direkt, nuk e ka ndjeshmërinë njerëzore dhe empatinë për vuajtjet e diktaturës dhe pasojat e saj në popull.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Nëse duam të flasim seriozisht për zhvillimin e Shqipërisë, duhet të ndryshojmë së pari mënyrën se si e përfytyrojmë zhvillimin. Për shumë vite kemi ngatërruar zhvillimin me ndërtimin, modernizimin me betonizimin, prosperitetin me konsumin dhe suksesin e shtetit me numrin e kullave, resorteve apo kilometrave të asfaltit.

Por një vend nuk bëhet i zhvilluar vetëm sepse ndërton më shumë. Një vend bëhet i zhvilluar kur prodhon më shumë, kur krijon më shumë vlerë, kur arsimon më mirë, kur përdor më me mençuri burimet e veta dhe kur u jep qytetarëve mundësi të barabarta për të ndërtuar jetën e tyre.

Prandaj, nëse duam një Shqipëri të qëndrueshme, duhet të kthehemi te themelet: te toka që prodhon dhe te fëmija që arsimohet.

I. Zhvillimi nuk fillon nga çatia.

Ka diçka paradoksale në mënyrën se si është konceptuar zhvillimi shqiptar gjatë dekadave të tranzicionit. Në vend që të fillonim nga themelet, shpesh kemi filluar nga çatia.

Kemi parë zhvillimin nëpërmjet kullave, komplekseve turistike, apartamenteve, qendrave tregtare dhe projekteve spektakolare urbane. Betonizimi është shndërruar shpesh në simbol të progresit. Sa më shumë ndërtime, aq më shumë përshtypja e një vendi që ecën përpara.

Por pyetja themelore është tjetër: çfarë prodhon kjo ekonomi?

Kush prodhon ushqimin? Kush krijon teknologjinë? Kush zhvillon industrinë përpunuese? Kush ndërton kapitalin njerëzor? Kush krijon produktet dhe shërbimet që mund të konkurrojnë në tregjet europiane?

Një ekonomi që ndërton shumë, por prodhon pak, mund të krijojë një fasadë të pasurisë, por jo domosdoshmërisht pasuri të qëndrueshme.

Ndërtimi është i nevojshëm. Turizmi është i nevojshëm. Infrastruktura është e domosdoshme. Por ato nuk mund të zëvendësojnë ekonominë prodhuese.

Një shtet nuk mund të jetojë vetëm duke shitur tokën, peizazhin dhe hapësirën urbane.

II. Bujqësia nuk është e shkuara.

Shpesh bujqësia trajtohet si një sektor tradicional, sikur t’i përkiste një Shqipërie të së kaluarës. Kjo është një nga keqkuptimet më të mëdha të politikës sonë ekonomike.

Bujqësia moderne nuk ka shumë të përbashkëta me bujqësinë primitive.

Ajo është teknologji, mekanizim, ujitje inteligjente, sensorë, të dhëna satelitore, parashikim klimatik, menaxhim të tokës, logjistikë, standarde europiane, agropërpunim, marketing dhe eksport.

Një hektar tokë i menaxhuar me teknologji dhe dije mund të prodhojë shumë më tepër vlerë sesa një hektar i braktisur. Por kjo kërkon shtet që mendon përtej mandatit katërvjeçar.

Shqipëria nuk mund të pranojë si normalitet një realitet ku toka lihet djerrë, fshatrat boshatisen dhe produktet ushqimore importohen edhe kur një pjesë e tyre mund të prodhohej në vend.

Kjo nuk është thjesht çështje ekonomike. Është çështje sovraniteti, sigurie kombëtare dhe dinjiteti ekonomik.

Një vend që nuk është në gjendje të sigurojë një pjesë të konsiderueshme të ushqimit të vet është më i ekspozuar ndaj krizave ndërkombëtare, inflacionit, konflikteve, ndërprerjeve të zinxhirëve të furnizimit dhe ndryshimeve klimatike.

Prandaj bujqësia duhet parë si pjesë e strategjisë së sigurisë kombëtare.

III. Fshati nuk duhet të jetë periferia e Shqipërisë.

Braktisja e fshatit është një nga dramat më të mëdha të Shqipërisë moderne.

Kur një familje largohet nga fshati, nuk humbet vetëm një banor. Humbet një prodhues, një traditë, një kujtesë, një shkollë potenciale, një komunitet dhe një pjesë e territorit të administruar.

Kur toka mbetet pa punuar, humbet kapitali natyror.

Kur shkolla mbyllet, humbet e ardhmja.

Kur rruga nuk ekziston, tregu bëhet i paarritshëm.

Kur mungojnë shërbimet shëndetësore, interneti, arsimi dhe mundësitë ekonomike, migrimi bëhet jo zgjedhje, por detyrim.

Prandaj politika rurale nuk duhet të jetë politikë ndihmash sociale. Duhet të jetë politikë zhvillimi territorial.

Fshati duhet të lidhet me qytetin, prodhuesi me tregun, fermeri me teknologjinë, toka me universitetin dhe produkti me industrinë e përpunimit.

Vetëm atëherë mund të ndërtojmë një zinxhir të vërtetë ekonomik: tokë → prodhim → përpunim → treg → eksport → punësim.

IV. Dhe pastaj vjen arsimi.

Nëse bujqësia është një nga themelet e ekonomisë, arsimi është themeli i shoqërisë.

Sidomos arsimi i ulët.

Sepse aty fillon gjithçka.

Aty fëmija mëson të lexojë, të shkruajë, të arsyetojë, të bashkëpunojë, të respektojë tjetrin dhe të marrë përgjegjësi. Aty ndërtohet baza mbi të cilën më vonë ngrihen universiteti, profesioni, shkenca, teknologjia dhe qytetaria.

Një shoqëri që neglizhon arsimin fillor është një shoqëri që po konsumon të ardhmen e vet.

Nuk mjafton të kemi universitete. Nuk mjafton të hapim programe masteri e doktorature. Nuk mjafton të flasim për inteligjencën artificiale, transformimin digjital apo ekonominë e dijes.

Nëse fëmija në klasën e parë nuk merr arsimin cilësor që meriton, atëherë çdo strategji madhështore për të ardhmen është e ndërtuar mbi një themel të dobët.

V. Arsimi është edhe çështje drejtësie.

Arsimi nuk është vetëm instrument ekonomik. Është instrumenti më i fuqishëm i drejtësisë shoqërore.

Një fëmijë që lind në një familje të varfër nuk duhet të jetë i dënuar të mbetet i varfër.

Një fëmijë që lind në një fshat të largët nuk duhet të ketë më pak mundësi se një fëmijë që lind në qendër të Tiranës.

Një fëmijë nuk duhet të ketë nevojë për mbiemrin e duhur, lidhjen e duhur apo prindin e duhur për të pasur një arsim të mirë.

Këtu qëndron kuptimi i vërtetë i meritokracisë: jo të shpërblejmë vetëm ata që kanë nisur nga një pozitë e favorshme, por t’u japim të gjithëve një pikënisje sa më të drejtë.

Nëse pikënisjet janë thellësisht të pabarabarta, edhe rezultatet e quajtura “meritokratike” mund të jenë vetëm pasqyrim i privilegjit.

Prandaj investimi në arsimin e hershëm është njëkohësisht investim ekonomik, social, moral dhe demokratik.

VI. Një shtet që ndërton duhet të dijë çfarë po ndërton.

Politika publike nuk mund të matet vetëm me shumën e parave të shpenzuara.

Pyetja nuk është vetëm: sa kemi ndërtuar?

Pyetja është: çfarë vlere kemi krijuar?

Një shkollë nuk është vetëm një ndërtesë. Është një institucion që duhet të prodhojë dije.

Një rrugë nuk është vetëm asfalt. Është lidhje midis prodhuesit dhe tregut.

Një sistem ujitjeje nuk është vetëm infrastrukturë. Është potencial prodhimi.

Një universitet nuk është vetëm një ndërtesë me auditore. Është institucion që duhet të prodhojë dije, kërkim, inovacion dhe kapital njerëzor.

Një spital nuk është vetëm beton dhe pajisje. Është kapacitet për të mbrojtur jetën.

Prandaj, zhvillimi duhet të matet me rezultatet, jo me fasadat.

VII. Politika duhet të kthehet nga spektakli te strategjia.

Një nga problemet më të mëdha të politikës moderne është tundimi për të investuar në atë që duket.

Një kullë duket.

Një aeroport duket.

Një bulevard duket.

Një stadium duket.

Një resort duket.

Por një fëmijë që përmirëson aftësinë e të lexuarit nuk duket menjëherë.

Një fermer që rrit prodhimin me 30 për qind nuk bëhet domosdoshmërisht lajm.

Një mësues i mirë nuk ka gjithmonë fotografi spektakolare.

Një laborator shkencor nuk prodhon inaugurime aq të bujshme sa një ndërtesë e re.

Por pikërisht këto janë investimet që ndërtojnë një komb.

Politika serioze duhet të ketë guximin të investojë edhe në atë që nuk sjell menjëherë duartrokitje.

Sepse shteti nuk duhet të ndërtojë vetëm atë që mund të inaugurohet. Duhet të ndërtojë atë që mund të trashëgohet.

VIII. Nga ekonomia e betonit te ekonomia e vlerës.

Shqipëria ka nevojë për një paradigmë të re zhvillimi.

Jo ekonomi që mbështetet kryesisht te ndërtimi dhe konsumi, por ekonomi që krijon vlerë.

Jo vetëm apartamente, por industri.

Jo vetëm resorte, por produkte turistike të qëndrueshme.

Jo vetëm import ushqimesh, por agropërpunim dhe eksport.

Jo vetëm diploma, por dije.

Jo vetëm universitete, por kërkim shkencor.

Jo vetëm teknologji të blerë nga jashtë, por edhe teknologji të zhvilluar brenda vendit.

Jo vetëm konsumatorë, por prodhues.

Ky është ndryshimi midis një ekonomie që rritet dhe një ekonomie që zhvillohet.

IX. Shqipëria nuk ka mungesë vetëm parash; ka mungesë prioritetesh.

Shpesh dëgjojmë se Shqipërisë i mungojnë fondet.

Por pyetja më e rëndësishme është: ku shkojnë fondet që kemi?

Çdo buxhet është një deklaratë politike. Çdo investim është një zgjedhje morale.

Kur shteti zgjedh të investojë në një drejtim dhe jo në një tjetër, ai po përcakton se cilën Shqipëri dëshiron të ndërtojë.

Prandaj debati nuk duhet të jetë vetëm për shumën e buxhetit, por për cilësinë e prioriteteve.

Një vend i vogël nuk mund të bëjë gjithçka njëkohësisht. Por mund të zgjedhë me inteligjencë.

Dhe zgjedhja duhet të jetë e qartë: prodhim, dije, shëndet, infrastrukturë dhe institucione.

Këto janë themelet.

X. Një Shqipëri që prodhon dhe mendon.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një ekonomi më të madhe. Ka nevojë për një ekonomi më të zgjuar.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë njerëz me diploma, por për njerëz që dinë të mendojnë.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë hektarë të kultivuar, por për bujqësi produktive dhe konkurruese.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë turistë, por për turizëm që krijon vlerë për territorin dhe komunitetet lokale.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë investime, por për investime që rrisin produktivitetin.

Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një shtet që mendon në horizonte njëzetvjeçare, jo vetëm deri në zgjedhjet e ardhshme.

XI. Themelimi është më i rëndësishëm se fasada.

Në fund, zhvillimi është një çështje filozofie politike.

Çfarë shteti duam të ndërtojmë?

Një shtet që u jep njerëzve spektakël apo mundësi?

Një shtet që ndërton fasada apo kapacitete?

Një shtet që mat suksesin me metra katrorë apo me mirëqenie?

Një shtet që prodhon konsumatorë apo qytetarë të arsimuar dhe prodhues?

Këtu qëndron zgjedhja e vërtetë.

Mund të ndërtojmë miliona metra katrorë. Mund të ndërtojmë kulla edhe më të larta, resorte edhe më luksoze dhe rrugë edhe më moderne.

Por nëse toka mbetet djerrë, fshati boshatiset, fëmijët marrin arsim të dobët, universitetet nuk prodhojnë dije dhe ekonomia mbetet e varur nga importi dhe konsumi, atëherë kemi ndërtuar një fasadë zhvillimi, jo zhvillim të vërtetë.

Prandaj Shqipëria duhet të ndryshojë drejtimin.

Nga çatia te themelet.

Nga betoni te prodhimi.

Nga konsumi te krijimi i vlerës.

Nga fasada te përmbajtja.

Nga privilegji te mundësia.

Nga arsimi si shpenzim te arsimi si investim kombëtar.

Nga toka e braktisur te toka që prodhon.

Sepse një komb nuk ndërtohet vetëm me atë që ngrihet mbi tokë.

Ndërtohet mbi atë që vendos nën të.

Dhe themelet e Shqipërisë së ardhshme janë dy:

toka që prodhon dhe fëmija që arsimohet.

Nëse i forcojmë këto dy themele, mund të ndërtojmë çdo gjë tjetër.

Nëse i neglizhojmë, edhe ndërtesat më madhështore do të mbeten vetëm fasada e një zhvillimi që nuk ka arritur ende të bëhet kombëtar.

Foto: ATSH

Universiteti “Aleksandër Xhuvani” Elbasan/

Më 13 gusht 2026, gjuhësia shqiptare humbi një nga studiuesit e saj të përkushtuar, Prof. as. dr. Albert Riskën, i cili u nda nga jeta në moshën 62-vjeçare, duke lënë pas një vepër të çmuar në gjuhësinë historike, etimologji, onomastikë dhe studimet arumune.

Albert Riska lindi më 8 shtator 1963. Studimet për Gjuhë-Letërsi i kreu në Universitetin “Aleksandër Xhuvani” të Elbasanit, me të cilin lidhi gjithë jetën e tij akademike. Pas një përvoje të shkurtër si mësues, nisi punën si pedagog dhe për më shumë se tri dekada dha mësim e zhvilloi kërkimin shkencor në fushën e historisë së gjuhës shqipe. Në vitin 2004 fitoi gradën “Doktor i shkencave”, ndërsa në vitin 2013 titullin “Profesor i Asociuar”.

Për afro dy dhjetëvjeçarë mbajti edhe detyra drejtuese në Universitetin e Elbasanit, si përgjegjës seksioni e departamenti dhe, në vitet 2016–2022, si dekan i Fakultetit të Shkencave Humane. Ishte gjithashtu sekretar i Këshillit Botues dhe redaktor i Buletinit Shkencor UNIEL.

Në veprën e tij shkencore një vend të rëndësishëm zunë arumanishtja dhe marrëdhëniet arumuno-shqiptare, të trajtuara edhe në monografinë “Arumunët — shënime për gjuhën dhe kulturën” (2005). Me “Shqipja dhe krishterimi” (2012) iu kushtua historisë së leksikut të besimit dhe toponimisë, ndërsa studimet mbi apofoninë, të kurorëzuara me monografinë “Gjurmë të apofonisë indoevropiane në gjuhën shqipe” (2022), përbëjnë një nga kontributet më të veçanta të punës së tij shumëvjeçare.

Krahas veprimtarisë shkencore, ishte bashkautor tekstesh shkollore, përkthyes dhe redaktor. Me “Shqipja e qeshur” (2018) solli edhe një përmasë tjetër të marrëdhënies së tij me gjuhën: humorin e hollë dhe vështrimin e studiuesit që dinte ta afronte dijen me lexuesin pa ia zbehur seriozitetin shkencor.

Vepra e profesor A. Riskës mbetet një kontribut i çmuar për gjuhësinë shqiptare dhe një trashëgimi që meriton të lexohet, të studiohet dhe të çohet më tej.

Në këto çaste të dhimbshme, Universiteti i Elbasanit “Aleksandër Xhuvani” i shpreh ngushëllimet më të ndjera familjes, të afërmve, kolegëve, studentëve dhe të gjithë atyre që patën fatin ta njihnin dhe të punonin me të.

I paharruar qoftë kujtimi dhe vepra e Prof. as. dr. Albert Riskës!

Please join us in congratulating the following members:

President: Lorenc Malellari, MD

Vice President: Bledi Zaku M.D.

Advisor to the Board: Nora Gashi

MD Executive Director: Jehona Marku-Podvorica DMSc

Director of Community Outreach: Arianita Mulahu, DMD

Director of Strategic Initiatives: Elizabet Peraj, DPM

Director of Education: Emal Lesha, MD

Director Communications & Media: Christina Taragjini, MD

Director of Global Affairs: Franc Hodo, MD

Director of Professional Development: Pajtesa Kukaj, MD

Director of Finances: Jurgen Tabaku

The Board Members look forward to furthering the mission of the AAMS and expanding our care of the Albanian community in the USA and beyond!