Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Nëse duam të flasim seriozisht për zhvillimin e Shqipërisë, duhet të ndryshojmë së pari mënyrën se si e përfytyrojmë zhvillimin. Për shumë vite kemi ngatërruar zhvillimin me ndërtimin, modernizimin me betonizimin, prosperitetin me konsumin dhe suksesin e shtetit me numrin e kullave, resorteve apo kilometrave të asfaltit.

Por një vend nuk bëhet i zhvilluar vetëm sepse ndërton më shumë. Një vend bëhet i zhvilluar kur prodhon më shumë, kur krijon më shumë vlerë, kur arsimon më mirë, kur përdor më me mençuri burimet e veta dhe kur u jep qytetarëve mundësi të barabarta për të ndërtuar jetën e tyre.

Prandaj, nëse duam një Shqipëri të qëndrueshme, duhet të kthehemi te themelet: te toka që prodhon dhe te fëmija që arsimohet.

I. Zhvillimi nuk fillon nga çatia.

Ka diçka paradoksale në mënyrën se si është konceptuar zhvillimi shqiptar gjatë dekadave të tranzicionit. Në vend që të fillonim nga themelet, shpesh kemi filluar nga çatia.

Kemi parë zhvillimin nëpërmjet kullave, komplekseve turistike, apartamenteve, qendrave tregtare dhe projekteve spektakolare urbane. Betonizimi është shndërruar shpesh në simbol të progresit. Sa më shumë ndërtime, aq më shumë përshtypja e një vendi që ecën përpara.

Por pyetja themelore është tjetër: çfarë prodhon kjo ekonomi?

Kush prodhon ushqimin? Kush krijon teknologjinë? Kush zhvillon industrinë përpunuese? Kush ndërton kapitalin njerëzor? Kush krijon produktet dhe shërbimet që mund të konkurrojnë në tregjet europiane?

Një ekonomi që ndërton shumë, por prodhon pak, mund të krijojë një fasadë të pasurisë, por jo domosdoshmërisht pasuri të qëndrueshme.

Ndërtimi është i nevojshëm. Turizmi është i nevojshëm. Infrastruktura është e domosdoshme. Por ato nuk mund të zëvendësojnë ekonominë prodhuese.

Një shtet nuk mund të jetojë vetëm duke shitur tokën, peizazhin dhe hapësirën urbane.

II. Bujqësia nuk është e shkuara.

Shpesh bujqësia trajtohet si një sektor tradicional, sikur t’i përkiste një Shqipërie të së kaluarës. Kjo është një nga keqkuptimet më të mëdha të politikës sonë ekonomike.

Bujqësia moderne nuk ka shumë të përbashkëta me bujqësinë primitive.

Ajo është teknologji, mekanizim, ujitje inteligjente, sensorë, të dhëna satelitore, parashikim klimatik, menaxhim të tokës, logjistikë, standarde europiane, agropërpunim, marketing dhe eksport.

Një hektar tokë i menaxhuar me teknologji dhe dije mund të prodhojë shumë më tepër vlerë sesa një hektar i braktisur. Por kjo kërkon shtet që mendon përtej mandatit katërvjeçar.

Shqipëria nuk mund të pranojë si normalitet një realitet ku toka lihet djerrë, fshatrat boshatisen dhe produktet ushqimore importohen edhe kur një pjesë e tyre mund të prodhohej në vend.

Kjo nuk është thjesht çështje ekonomike. Është çështje sovraniteti, sigurie kombëtare dhe dinjiteti ekonomik.

Një vend që nuk është në gjendje të sigurojë një pjesë të konsiderueshme të ushqimit të vet është më i ekspozuar ndaj krizave ndërkombëtare, inflacionit, konflikteve, ndërprerjeve të zinxhirëve të furnizimit dhe ndryshimeve klimatike.

Prandaj bujqësia duhet parë si pjesë e strategjisë së sigurisë kombëtare.

III. Fshati nuk duhet të jetë periferia e Shqipërisë.

Braktisja e fshatit është një nga dramat më të mëdha të Shqipërisë moderne.

Kur një familje largohet nga fshati, nuk humbet vetëm një banor. Humbet një prodhues, një traditë, një kujtesë, një shkollë potenciale, një komunitet dhe një pjesë e territorit të administruar.

Kur toka mbetet pa punuar, humbet kapitali natyror.

Kur shkolla mbyllet, humbet e ardhmja.

Kur rruga nuk ekziston, tregu bëhet i paarritshëm.

Kur mungojnë shërbimet shëndetësore, interneti, arsimi dhe mundësitë ekonomike, migrimi bëhet jo zgjedhje, por detyrim.

Prandaj politika rurale nuk duhet të jetë politikë ndihmash sociale. Duhet të jetë politikë zhvillimi territorial.

Fshati duhet të lidhet me qytetin, prodhuesi me tregun, fermeri me teknologjinë, toka me universitetin dhe produkti me industrinë e përpunimit.

Vetëm atëherë mund të ndërtojmë një zinxhir të vërtetë ekonomik: tokë → prodhim → përpunim → treg → eksport → punësim.

IV. Dhe pastaj vjen arsimi.

Nëse bujqësia është një nga themelet e ekonomisë, arsimi është themeli i shoqërisë.

Sidomos arsimi i ulët.

Sepse aty fillon gjithçka.

Aty fëmija mëson të lexojë, të shkruajë, të arsyetojë, të bashkëpunojë, të respektojë tjetrin dhe të marrë përgjegjësi. Aty ndërtohet baza mbi të cilën më vonë ngrihen universiteti, profesioni, shkenca, teknologjia dhe qytetaria.

Një shoqëri që neglizhon arsimin fillor është një shoqëri që po konsumon të ardhmen e vet.

Nuk mjafton të kemi universitete. Nuk mjafton të hapim programe masteri e doktorature. Nuk mjafton të flasim për inteligjencën artificiale, transformimin digjital apo ekonominë e dijes.

Nëse fëmija në klasën e parë nuk merr arsimin cilësor që meriton, atëherë çdo strategji madhështore për të ardhmen është e ndërtuar mbi një themel të dobët.

V. Arsimi është edhe çështje drejtësie.

Arsimi nuk është vetëm instrument ekonomik. Është instrumenti më i fuqishëm i drejtësisë shoqërore.

Një fëmijë që lind në një familje të varfër nuk duhet të jetë i dënuar të mbetet i varfër.

Një fëmijë që lind në një fshat të largët nuk duhet të ketë më pak mundësi se një fëmijë që lind në qendër të Tiranës.

Një fëmijë nuk duhet të ketë nevojë për mbiemrin e duhur, lidhjen e duhur apo prindin e duhur për të pasur një arsim të mirë.

Këtu qëndron kuptimi i vërtetë i meritokracisë: jo të shpërblejmë vetëm ata që kanë nisur nga një pozitë e favorshme, por t’u japim të gjithëve një pikënisje sa më të drejtë.

Nëse pikënisjet janë thellësisht të pabarabarta, edhe rezultatet e quajtura “meritokratike” mund të jenë vetëm pasqyrim i privilegjit.

Prandaj investimi në arsimin e hershëm është njëkohësisht investim ekonomik, social, moral dhe demokratik.

VI. Një shtet që ndërton duhet të dijë çfarë po ndërton.

Politika publike nuk mund të matet vetëm me shumën e parave të shpenzuara.

Pyetja nuk është vetëm: sa kemi ndërtuar?

Pyetja është: çfarë vlere kemi krijuar?

Një shkollë nuk është vetëm një ndërtesë. Është një institucion që duhet të prodhojë dije.

Një rrugë nuk është vetëm asfalt. Është lidhje midis prodhuesit dhe tregut.

Një sistem ujitjeje nuk është vetëm infrastrukturë. Është potencial prodhimi.

Një universitet nuk është vetëm një ndërtesë me auditore. Është institucion që duhet të prodhojë dije, kërkim, inovacion dhe kapital njerëzor.

Një spital nuk është vetëm beton dhe pajisje. Është kapacitet për të mbrojtur jetën.

Prandaj, zhvillimi duhet të matet me rezultatet, jo me fasadat.

VII. Politika duhet të kthehet nga spektakli te strategjia.

Një nga problemet më të mëdha të politikës moderne është tundimi për të investuar në atë që duket.

Një kullë duket.

Një aeroport duket.

Një bulevard duket.

Një stadium duket.

Një resort duket.

Por një fëmijë që përmirëson aftësinë e të lexuarit nuk duket menjëherë.

Një fermer që rrit prodhimin me 30 për qind nuk bëhet domosdoshmërisht lajm.

Një mësues i mirë nuk ka gjithmonë fotografi spektakolare.

Një laborator shkencor nuk prodhon inaugurime aq të bujshme sa një ndërtesë e re.

Por pikërisht këto janë investimet që ndërtojnë një komb.

Politika serioze duhet të ketë guximin të investojë edhe në atë që nuk sjell menjëherë duartrokitje.

Sepse shteti nuk duhet të ndërtojë vetëm atë që mund të inaugurohet. Duhet të ndërtojë atë që mund të trashëgohet.

VIII. Nga ekonomia e betonit te ekonomia e vlerës.

Shqipëria ka nevojë për një paradigmë të re zhvillimi.

Jo ekonomi që mbështetet kryesisht te ndërtimi dhe konsumi, por ekonomi që krijon vlerë.

Jo vetëm apartamente, por industri.

Jo vetëm resorte, por produkte turistike të qëndrueshme.

Jo vetëm import ushqimesh, por agropërpunim dhe eksport.

Jo vetëm diploma, por dije.

Jo vetëm universitete, por kërkim shkencor.

Jo vetëm teknologji të blerë nga jashtë, por edhe teknologji të zhvilluar brenda vendit.

Jo vetëm konsumatorë, por prodhues.

Ky është ndryshimi midis një ekonomie që rritet dhe një ekonomie që zhvillohet.

IX. Shqipëria nuk ka mungesë vetëm parash; ka mungesë prioritetesh.

Shpesh dëgjojmë se Shqipërisë i mungojnë fondet.

Por pyetja më e rëndësishme është: ku shkojnë fondet që kemi?

Çdo buxhet është një deklaratë politike. Çdo investim është një zgjedhje morale.

Kur shteti zgjedh të investojë në një drejtim dhe jo në një tjetër, ai po përcakton se cilën Shqipëri dëshiron të ndërtojë.

Prandaj debati nuk duhet të jetë vetëm për shumën e buxhetit, por për cilësinë e prioriteteve.

Një vend i vogël nuk mund të bëjë gjithçka njëkohësisht. Por mund të zgjedhë me inteligjencë.

Dhe zgjedhja duhet të jetë e qartë: prodhim, dije, shëndet, infrastrukturë dhe institucione.

Këto janë themelet.

X. Një Shqipëri që prodhon dhe mendon.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një ekonomi më të madhe. Ka nevojë për një ekonomi më të zgjuar.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë njerëz me diploma, por për njerëz që dinë të mendojnë.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë hektarë të kultivuar, por për bujqësi produktive dhe konkurruese.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë turistë, por për turizëm që krijon vlerë për territorin dhe komunitetet lokale.

Nuk ka nevojë vetëm për më shumë investime, por për investime që rrisin produktivitetin.

Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një shtet që mendon në horizonte njëzetvjeçare, jo vetëm deri në zgjedhjet e ardhshme.

XI. Themelimi është më i rëndësishëm se fasada.

Në fund, zhvillimi është një çështje filozofie politike.

Çfarë shteti duam të ndërtojmë?

Një shtet që u jep njerëzve spektakël apo mundësi?

Një shtet që ndërton fasada apo kapacitete?

Një shtet që mat suksesin me metra katrorë apo me mirëqenie?

Një shtet që prodhon konsumatorë apo qytetarë të arsimuar dhe prodhues?

Këtu qëndron zgjedhja e vërtetë.

Mund të ndërtojmë miliona metra katrorë. Mund të ndërtojmë kulla edhe më të larta, resorte edhe më luksoze dhe rrugë edhe më moderne.

Por nëse toka mbetet djerrë, fshati boshatiset, fëmijët marrin arsim të dobët, universitetet nuk prodhojnë dije dhe ekonomia mbetet e varur nga importi dhe konsumi, atëherë kemi ndërtuar një fasadë zhvillimi, jo zhvillim të vërtetë.

Prandaj Shqipëria duhet të ndryshojë drejtimin.

Nga çatia te themelet.

Nga betoni te prodhimi.

Nga konsumi te krijimi i vlerës.

Nga fasada te përmbajtja.

Nga privilegji te mundësia.

Nga arsimi si shpenzim te arsimi si investim kombëtar.

Nga toka e braktisur te toka që prodhon.

Sepse një komb nuk ndërtohet vetëm me atë që ngrihet mbi tokë.

Ndërtohet mbi atë që vendos nën të.

Dhe themelet e Shqipërisë së ardhshme janë dy:

toka që prodhon dhe fëmija që arsimohet.

Nëse i forcojmë këto dy themele, mund të ndërtojmë çdo gjë tjetër.

Nëse i neglizhojmë, edhe ndërtesat më madhështore do të mbeten vetëm fasada e një zhvillimi që nuk ka arritur ende të bëhet kombëtar.

Foto: ATSH

Universiteti “Aleksandër Xhuvani” Elbasan/

Më 13 gusht 2026, gjuhësia shqiptare humbi një nga studiuesit e saj të përkushtuar, Prof. as. dr. Albert Riskën, i cili u nda nga jeta në moshën 62-vjeçare, duke lënë pas një vepër të çmuar në gjuhësinë historike, etimologji, onomastikë dhe studimet arumune.

Albert Riska lindi më 8 shtator 1963. Studimet për Gjuhë-Letërsi i kreu në Universitetin “Aleksandër Xhuvani” të Elbasanit, me të cilin lidhi gjithë jetën e tij akademike. Pas një përvoje të shkurtër si mësues, nisi punën si pedagog dhe për më shumë se tri dekada dha mësim e zhvilloi kërkimin shkencor në fushën e historisë së gjuhës shqipe. Në vitin 2004 fitoi gradën “Doktor i shkencave”, ndërsa në vitin 2013 titullin “Profesor i Asociuar”.

Për afro dy dhjetëvjeçarë mbajti edhe detyra drejtuese në Universitetin e Elbasanit, si përgjegjës seksioni e departamenti dhe, në vitet 2016–2022, si dekan i Fakultetit të Shkencave Humane. Ishte gjithashtu sekretar i Këshillit Botues dhe redaktor i Buletinit Shkencor UNIEL.

Në veprën e tij shkencore një vend të rëndësishëm zunë arumanishtja dhe marrëdhëniet arumuno-shqiptare, të trajtuara edhe në monografinë “Arumunët — shënime për gjuhën dhe kulturën” (2005). Me “Shqipja dhe krishterimi” (2012) iu kushtua historisë së leksikut të besimit dhe toponimisë, ndërsa studimet mbi apofoninë, të kurorëzuara me monografinë “Gjurmë të apofonisë indoevropiane në gjuhën shqipe” (2022), përbëjnë një nga kontributet më të veçanta të punës së tij shumëvjeçare.

Krahas veprimtarisë shkencore, ishte bashkautor tekstesh shkollore, përkthyes dhe redaktor. Me “Shqipja e qeshur” (2018) solli edhe një përmasë tjetër të marrëdhënies së tij me gjuhën: humorin e hollë dhe vështrimin e studiuesit që dinte ta afronte dijen me lexuesin pa ia zbehur seriozitetin shkencor.

Vepra e profesor A. Riskës mbetet një kontribut i çmuar për gjuhësinë shqiptare dhe një trashëgimi që meriton të lexohet, të studiohet dhe të çohet më tej.

Në këto çaste të dhimbshme, Universiteti i Elbasanit “Aleksandër Xhuvani” i shpreh ngushëllimet më të ndjera familjes, të afërmve, kolegëve, studentëve dhe të gjithë atyre që patën fatin ta njihnin dhe të punonin me të.

I paharruar qoftë kujtimi dhe vepra e Prof. as. dr. Albert Riskës!

Please join us in congratulating the following members:

President: Lorenc Malellari, MD

Vice President: Bledi Zaku M.D.

Advisor to the Board: Nora Gashi

MD Executive Director: Jehona Marku-Podvorica DMSc

Director of Community Outreach: Arianita Mulahu, DMD

Director of Strategic Initiatives: Elizabet Peraj, DPM

Director of Education: Emal Lesha, MD

Director Communications & Media: Christina Taragjini, MD

Director of Global Affairs: Franc Hodo, MD

Director of Professional Development: Pajtesa Kukaj, MD

Director of Finances: Jurgen Tabaku

The Board Members look forward to furthering the mission of the AAMS and expanding our care of the Albanian community in the USA and beyond!

Frank Shkreli/

Spaçi, Kujtesë, Drejtësi dhe Pajtim Kombëtar.

“Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në vendin e martirizimit rikthen në ndërgjegjën kombëtare, çmimin e lirisë, detyrimin për pajtim dhe kujtesën.

Më 31 korrik 2026, në ish-burgun e Spaçit u celebrua mesha e udhëhequr nga Kardinali shqiptar, Hirësia e Tij Ernest Simoni (Troshani). “Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në vendin ku dikur ka vuajtur dënimin dhe punën e detyruar –me ftesë të Shoqatës Antikomuniste të të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë — shënoi një moment reflektimi për vuajtjet, torturat dhe sakrificën e qindra të dënuarve gjatë regjimit komunist në Shqipëri, njoftohet në faqen e internetit të Konferencës Ipeshkvore të Kishës Katolike të Shqipërisë (K.I.SH)

Vura re se “rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në Spac u raportua në median shqiptare si nje lajm i rëndomtë i ditës. Por, besoj se vizita e tij atje, duhet të trajtohej si dicka më shumë se një lajm i zakonshëm. “Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simonit në ish-burgun e Spaçit është shumë më tepër se një lajm i ditës, për një vizitë simbolike. “Rikthimi” i tij në Spaç përbën një kthim në vendin ku u vu në provë besimi, dinjiteti dhe qëndresa e një prej figurave më të njohura të Kishës Katolike Shqiptare. Them se ai nuk u kthye në Spaç si një vizitor i zakonshëm, por si një dëshmitar i gjallë i një prej kapitujve më të errët të historisë shqiptare. Kardinal Simoni ka kaluar vite të gjata në Spaç, duke punuar në galeritë e minierës dhe duke përjetuar tortura e privime gjatë regjimit komunist. Thashë se “rikthimi” i tij në Spaç të premtën e kaluar, megjithse në moshë të thyer, ishte më shumë se një lajm i rëndomtë i një vizite simbolike sepse ajo vizitë u shndërrua në një akt kujtese dhe pajtimi: një dëshmi se viktimat e diktaturës komuniste nuk kërkojnë hakmarrje, por të Vërtetën, Kujtesën dhe Respektin për sakrificën e mijëra të burgosurve politikë të regjimit komunist të Enver Hoxhës Frank Shkreli: Revolta antikomuniste në Gulagun shqiptar të Spaçit, 50-vjetë më parë | Gazeta Telegraf

“Rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni në Spaç, në atë vend, ku mijëra burra u privuan nga liria, ku u shkatërruan jetë, familje dhe ëndrra, At Ernest Simoni kaloi vite të tëra të mundimit. I dënuar për shkak të besimit dhe fjalës së lirë, ai njohu punën e detyruar, urinë, poshtërimin dhe dhunën. Por regjimi nuk arriti t’i nënshtrojë atij shpirtin. Dom Ernest Simon Troshani vazhdoi të mbetej meshtar edhe kur i ishte ndaluar të ushtronte meshtarinë, duke u bërë atë burim shprese për bashkëvuajtësit e tij, për shumë dekada. Frank Shkreli: 50-Vjetori i revoltës Anti-Komuniste në Spaç | Gazeta Telegraf

Prania e Kardinalit Simoni, javën që kaloi në Spaç, nuk është vetëm një kujtim personal. Është një akt ndërgjegjeje kombëtare. Është një kujtesë se liria, besimi dhe dinjiteti njerëzor kanë pasur një çmim të jashtëzakonshëm në Shqipëri, për pothuaj gjsëm shekulli komunizëm. Në një kohë kur dëshmitarët e drejtpërdrejtë të diktaturës po pakësohen, zëri i Kardinalit Simoni fiton një vlerë edhe më të madhe. Ai nuk flet për hakmarrje, por për të Vërtetën. Jo për urrejtje, por për falje. Jo për harresë, por për kujtesë. Një shoqëri që nuk ruan vendet e vuajtjes, si kujtesë për breza, rrezikon të humbasë edhe kuptimin e lirisë. Spaçi nuk është thjesht një ish-burg. Ai është një monument i ndërgjegjes kombëtare. Çdo gur, çdo galeri dhe çdo qeli mbart historinë e njerëzve që paguan me rininë, me jetën dhe me familjet e tyre për të mos hequr dorë nga bindjet e tyre politike dhe fetare. Prandaj “rikthimi” i Kardinalit Ernest Simoni të premten që kaloi në Spaç, duhet parë vetëm si një ngjarje kishtare apo ceremoniale. Vet prania e tij atje ishte një apel drejtuar institucioneve, historianëve, arsimit dhe shoqërisë shqiptare që kujtesa e krimeve të komunizmit të mos mbetet vetëm në librat e historisë, por të jetojë në ndërgjegjen e brezave.

Figura e Kardinalit Simoni mishëron një të vërtetë të rrallë: njeriu mund të burgoset, por ndërgjegjja nuk mund të vihet në pranga. Kjo është arsyeja pse kthimi i tij në Spaç nuk është vetëm një rikthim në të kaluarën, por është edhe një thirrje për të ardhmen. Sepse kombet që kujtojnë martirët e tyre ndërtojnë qytetërimin mbi të Vërtetën. Sa herë është thënë, se kombet që harrojnë krimet e së kaluarës, ata rrezikojnë të përsërisin gabimet e historisë. Prandaj, për të ritheksuar, përballë Spaçit dhe çdo vendi tjetër të vuajtjes, shqiptarët nuk kanë luksin e harresës, por kanë detyrimin e kujtesës. Ky vend nuk duhet të mbetet vetëm një rrënojë e heshtur, por një shkollë e hapur e ndërgjegjes kombëtare, ku brezat e rinj të mësojnë se liria nuk është dhuratë, por sacrifice. Se dinjiteti njerëzor nuk është i vetëkuptueshëm, por i fituar me dhimbje; se e vërteta nuk shuhet, edhe kur për dekada është përpjekur, zyrtarisht, të varroset.

Siç e kam theksuar edhe në të kaluarën, vet ekzistenca e burgu i Spaçit dhe revolta atje para më shumë se 50-viteve, nuk ishte thjesht një sfidë kundër diktaturës komuniste. Ajo ishte një thirrje për dinjitet njerëzor, për liri dhe për nderin e shqiptarit.

Sot, kujtimi i atyre burrave që ngritën flamurin kombëtar pa simbolin me yll të diktaturës komuniste nuk duhet të shërbejë për të hapur plagë të reja, por për të mbyllur ato të vjetrat me të Vërtetën, Drejtësinë, Pajtimin dhe Paqën. Frank Shkreli: 51-vjet nga revolta e Spaçit. Pajtim e Paqe midis shqiptarëve! | Gazeta Telegraf—Prandaj sot me rastin e “rikthimit” Kardinalit Ernest Simoni në Spaç nuk duhet të ndalemi vetëm te heroizmi i atyre burrave që vuajtën dhe shumë prej tyre vdiqën atje. Por duhet të ndalemi edhe te mesazhi që Spaçi i përcjell Shqipërisë së shekullit XXI. Siç ka theksuar edhe vet Kardinali shqiptar, ky mesazh nuk është urrejtja. Nuk është hakmarrja. Nuk është ndarja e shqiptarëve në fitimtarë e të mundur.

Mesazhi është pajtimi i ndërtuar mbi të vërtetën dhe drejtësinë. E kam thënë shpesh në shkrimet e mia modeste, gjatë viteve, mbi këtë subjekt se asnjë komb nuk mund të ecë përpara duke harruar të kaluarën komuniste. Por duhet theksuar edhe njpherë se po aq i vërtetë është fakti se asnjë komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke mbetur rob i plagëve të së kaluarës. Kujtesa historike nuk duhet të jetë barrë që ndanë shqiptarët, por urë që i bashkon. Spaçi nuk është pronë e një partie politike, e një ideologjie apo e një brezi të caktuar. Sot si është pjesë e ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Është vendi ku u provua se edhe në kushtet më çnjerëzore, shqiptari mund të mbetet i lirë në shpirt. Prandaj, nderimi për të burgosurit politikë dhe kundërshtarët e komunizmit, nuk duhet të përdoret për të ushqyer përçarje të reja në shoqërinë shqiptare, siç kemi venë re kohët e fundit. Përkundrazi, sakrifica e tyre duhet të frymëzojë një kulturë dialogu, respekti dhe pajtimi.

Kundërshtarët e komunizmit nuk sakrifikuan që shqiptarët, pas 35-vjetëve pas shembjes zyrtare të regjimit komunist, të vazhdonin të jetonin të ndarë nga urrejtja, por sakrifikuan që brezat e ardhshëm të jetonin në liri, demokraci në paajtim e paqë me njëri tjetrin dhe dinjitet. Pajtimi nuk nënkupton harresë. Nuk nënkupton relativizim të krimeve të diktaturës dhe as barazim moral midis viktimës dhe persekutorit. Pajtimi fillon me pranimin e së vërtetës, me respektin për viktimat dhe me dënimin moral të çdo sistemi që mohon lirinë e njeriut. Vetëm mbi këtë themel mund të ndërtohet një paqe e qëndrueshme shoqërore ndër shquiptarët në shekullin XXI. Sot, shqiptarët, kudo që jetojnë – në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Luginën e Preshevës apo në diasporë – kanë më shumë arsye të bashkohen sesa të ndahen. Sfidat kombëtare sot kërkojnë unitet, mençuri dhe mirëkuptim, jo armiqësi të trashëguara. Spaçi na kujton se liria nuk fitohet vetëm një herë. Ajo mbrohet çdo ditë me kulturën e dialogut, me respektin për mendimin ndryshe dhe me aftësinë për të ndërtuar ura aty ku dikur ishin ngritur mure.

Nëse brezi i shqiptarërve si Kardinal Ernest Simoni (Troshani) që vuajti në burgun e Spaçit pati guximin të sfidonte një diktaturën komuniste, atëherë brezi i sotëm duhet të ketë guximin të ndërtojë Pajtimin Kombëtar. Ky është nderimi më i madh që mund t’u bëhet martirëve dhe të mbijetuarve të Spaçit. Prandaj, le të jetë kujtimi i Spaçit jo vetëm një homazh për të shkuarën, por edhe një thirrje për të ardhmen. Për një Shqipëri më të drejtë, një shoqëri më të bashkuar dhe një Komb që gjen forcën të pajtohet me historinë, pa e harruar kurrë atë. Si rrjedhim, Shqipëria, Kosova dhe mbarë Kombi shqiptar, duhet ta vendos kujtesën e Spaçit dhe të krimeve të diktaturës komuniste në përgjithsi, në një shtyllë të edukimit kombëtar. Fëmijët dhe të rinjtë duhet të njohin jo vetëm emrat e heronjve të lirisë, por edhe vendet ku ajo u vu në provë deri në kufijtë e saj më të skajshëm.

Spaçi, Burreli, Tepelena dhe çdo kamp apo burg politik duhet të ruhet, jo si relike të ftohta, por si dëshmi të gjalla që flasin gjithnjë. Sepse një komb që nuk e ruan kujtesën e vuajtjes së vet, rrezikon të humbasë ndjeshmërinë ndaj padrejtësisë. Dhe një shoqëri që nuk e edukon brezin e ri me të Vërtetën e plotë të historisë së saj, rrezikon ta përsërisë atë. Prandaj, le të mos mjaftohemi me përkujtim. Njëkohsisht, le të kërkojmë ruajtje, edukim dhe ndërgjegjësim. Le ta kthejmë Spaçin në një vend ku heshtja flet, ku gurët dëshmojnë dhe ku historia nuk fshihet, por mësohet. Vetëm atëherë kujtesa jonë do të jetë e plotë. Vetëm atëherë liria do të jetë e sigurt.

Faleminderit, Kardinal Ernest Simoni, që u rikthyet në Spaç, jo me urrejtje, por me lutje. Jo për të hapur plagë të reja, por për të nderuar kujtimin e atyre që vuajtën dhe për t’u kujtuar brezave se liria, besimi dhe dinjiteti njerëzor kanë gjithmonë një çmim.

Prof. Dr. Pal Nikolli/

“Fjalori i Gjuhës Shqipe” (Λεξικόν της Αλβανικής Γλώσσης) i Kostandin Kristoforidhit (1827–1895) përbën një nga veprat themelore të albanologjisë dhe një nga monumentet më të rëndësishme të kulturës shqiptare. Ai nuk është thjesht një fjalor dygjuhësh shqip – greqisht, por një dokument i jashtëzakonshëm shkencor që ruan dhe pasqyron gjendjen e gjuhës shqipe, të kulturës popullore dhe të hapësirës etnogjeografike shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XIX. Për nga vlera gjuhësore, historike, etnografike dhe gjeografike, kjo vepër përfaqëson një burim të pazëvendësueshëm për studimin e zhvillimit të gjuhës shqipe dhe të identitetit kombëtar shqiptar.

Kristoforidhi ia kushtoi dekada të tëra të jetës mbledhjes së materialit leksikor. Duke udhëtuar në pothuajse të gjitha trevat shqiptare të Ballkanit, nga Shqipëria e Veriut dhe e Mesme, në Jug, Çamëri, Kosovë, Maqedoninë Perëndimore dhe deri në vendbanimet arvanitase të Greqisë, ai regjistroi me përpikëri fjalët, shprehjet, emërtimet vendore dhe veçoritë dialektore që dëgjoi drejtpërdrejt nga popullsia. Kjo metodë e kërkimit në terren, e mbështetur në vëzhgim sistematik dhe në komunikim të drejtpërdrejtë me folësit vendas, e afron veprën e tij me standardet moderne të dialektologjisë dhe etnolinguistikës.

Megjithëse fjalori u përfundua rreth viteve 1879–1880, ai u botua vetëm pas vdekjes së autorit, në vitin 1904 në Athinë, nga shtypshkronja P. D. Sakellariou. Në këtë botim, leksiku shqiptar u paraqit me një alfabet të përshtatur mbi bazën e grafisë greke, të plotësuar me shenja diakritike për të shprehur tingujt karakteristikë të shqipes, ndërsa shpjegimet dhe përkthimet u dhanë në gjuhën greke. Ky sistem shkrimi pasqyron përpjekjet e kohës për të krijuar një mënyrë sa më të saktë të paraqitjes fonetike të shqipes, në një periudhë kur alfabeti i unifikuar shqiptar ende nuk ishte miratuar.

Në ditët e sotme, kjo vepër është pjesë e domenit publik dhe është e aksesueshme falas në format digjital. Botimi origjinal i vitit 1904 mund të konsultohet në platforma ndërkombëtare të arkivit digjital, në bibliotekat kombëtare dhe universitare, si edhe në botime kritike të transkriptuara në alfabetin modern shqip nga studiues të Akademisë së Shkencave dhe institucioneve të tjera kërkimore. Kjo e bën veprën të disponueshme jo vetëm për studiuesit, por edhe për studentët, mësuesit dhe të gjithë të interesuarit për historinë e gjuhës shqipe.

Megjithatë, rëndësia e fjalorit shkon shumë përtej funksionit të tij si një mjet përkthimor. Ai përfaqëson një thesar leksikografik, etnografik dhe etnogjeografik, ku ruhen mijëra dëshmi mbi jetën, kulturën dhe organizimin hapësinor të shqiptarëve në shekullin XIX. Çdo fjalë e regjistruar përfaqëson një element të kujtesës kolektive, një dëshmi të mënyrës së jetesës dhe të marrëdhënies së komuniteteve shqiptare me mjedisin natyror dhe shoqëror.

Një nga kontributet më të rëndësishme të veprës është pasqyrimi i diversitetit dialektor të gjuhës shqipe. Kristoforidhi dokumentoi me kujdes format e gegërishtes dhe të toskërishtes, duke evidentuar ngjashmëritë dhe ndryshimet ndërmjet tyre. Kjo e bën fjalorin një burim të pazëvendësueshëm për studimin historik të dialekteve shqiptare dhe për rindërtimin e zhvillimit të tyre në hapësirë dhe në kohë. Në të njëjtën kohë, ai regjistroi një numër të madh emërtimesh vendore, toponimesh, hidronimesh dhe oronimesh, duke krijuar një pasqyrë të gjerë të organizimit territorial të trevave shqiptare në prag të shekullit XX.

Nga këndvështrimi i gjeografisë historike, fjalori përmban një pasuri të jashtëzakonshme të terminologjisë që lidhet me relievin, ujërat, pyjet, kullotat, bujqësinë, blegtorinë dhe ekonominë tradicionale. Emërtimet për male, lugina, lumenj, burime, fusha, shpate, pyje, kullota dhe forma të tjera të peizazhit përbëjnë një burim të çmuar për studimin e marrëdhënies ndërmjet njeriut dhe mjedisit natyror. Nëpërmjet këtij materiali leksikor mund të rindërtohen elemente të rëndësishme të peizazhit historik shqiptar dhe mënyra se si komunitetet vendase e kanë perceptuar dhe organizuar territorin ku kanë jetuar.

Një tjetër dimension me rëndësi të veçantë është ai etnografik. Në faqet e fjalorit ruhen qindra terma që lidhen me jetën familjare, organizimin shoqëror, zakonet, veshjet tradicionale, ushqimin, mjetet e punës, profesionet, besimet popullore dhe ceremonitë e ndryshme. Në këtë mënyrë, fjalori shndërrohet në një enciklopedi të kulturës materiale dhe shpirtërore shqiptare, duke dokumentuar një trashëgimi që në shumë raste ka pësuar ndryshime të mëdha ose është zhdukur me kalimin e kohës.

Në aspektin historiko-gjuhësor, Kristoforidhi synonte të evidentonte origjinalitetin dhe lashtësinë e gjuhës shqipe. Përmes mbledhjes së fjalëve autoktone, veçanërisht të atyre që lidhen me natyrën, florën, faunën, klimën dhe jetën tradicionale, ai krijoi një bazë të rëndësishme dokumentare që u shfrytëzua më vonë nga studiuesit e historisë së gjuhës për të analizuar zhvillimin e shqipes dhe marrëdhëniet e saj me gjuhët e tjera indoevropiane. Edhe pse çështja e vazhdimësisë iliro – shqiptare është objekt studimi ndërdisiplinor, materiali i mbledhur prej tij përfaqëson një burim me rëndësi të veçantë për kërkimet historike, gjuhësore dhe arkeologjike.

Po aq i rëndësishëm është edhe dimensioni kombëtar dhe identitar i veprës. Në fjalor pasqyrohet përdorimi i termave si Arbër, Arbën, Shqipëri, shqiptar dhe emërtimeve të tjera etnike e territoriale, të cilat dëshmojnë evolucionin e vetëdijes kombëtare shqiptare gjatë shekullit XIX. Këto të dhëna ndihmojnë në kuptimin e mënyrës se si shqiptarët e konceptonin identitetin e tyre etnik, gjuhësor dhe territorial në periudhën e Rilindjes Kombëtare, kur po formësohej ideja moderne e kombit shqiptar.

Nga këndvështrimi i leksikografisë moderne, Fjalori i Kristoforidhit mbetet një model i punës kërkimore të bazuar në dokumentimin sistematik të gjuhës së folur. Ai shërbeu si një nga burimet kryesore për hartimin e fjalorëve të mëvonshëm të shqipes dhe ndikoi ndjeshëm në procesin e standardizimit të gjuhës letrare. Njëkohësisht, ai mbetet një pikë referimi për studimet e dialektologjisë, historisë së gjuhës, etnologjisë, gjeografisë historike dhe historisë së kulturës shqiptare.

Në përfundim, “Fjalori i Gjuhës Shqipe” i Kostandin Kristoforidhit nuk duhet parë vetëm si një vepër leksikografike. Ai është një arkiv i gjallë i kujtesës kombëtare, një atlas gjuhësor dhe etnogjeografik i shqiptarisë së shekullit XIX dhe një dëshmi e përpjekjeve të Rilindjes Kombëtare për të dokumentuar shkencërisht gjuhën, kulturën dhe territorin shqiptar. Për këtë arsye, ai mbetet një nga gurët themelorë të albanologjisë dhe një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë gjuhësore, kulturore dhe gjeografike të shqiptarëve.