Prof. Dr. Pal Nikolli/

Pyetja pse një pjesë e konsiderueshme e klasës intelektuale në Shqipëri duket e heshtur përballë zhvillimeve politike, ekonomike dhe shoqërore është një çështje e rëndësishme për të kuptuar gjendjen e demokracisë dhe të shoqërisë shqiptare. Heshtja e intelektualëve nuk mund të shpjegohet me një shkak të vetëm; ajo është rezultat i një ndërthurjeje faktorësh historikë, institucionalë dhe socialë.

Së pari, Shqipëria trashëgon një dobësi të rolit publik të intelektualit. Gjatë periudhës komuniste, intelektuali ishte shpesh i kontrolluar nga shteti dhe i kufizuar në shprehjen e mendimit kritik. Pas viteve ’90, pritej që universitetet, akademikët, studiuesit dhe profesionistët të merrnin një rol më aktiv në ndërtimin e institucioneve demokratike. Megjithatë, në shumë raste, tranzicioni krijoi më shumë një varësi të elitave nga politika, sesa një pavarësi të tyre ndaj pushtetit.

Së dyti, një pjesë e elitës intelektuale është përfshirë në një marrëdhënie varësie me strukturat politike dhe ekonomike. Financimi i projekteve, emërimet në institucione publike, drejtimi i universiteteve, mundësitë profesionale dhe ndikimi institucional shpesh lidhen me afërsinë ndaj pushtetit. Kjo ka krijuar një klimë ku kritika publike mund të shihet si rrezik për karrierën.

Së treti, ekziston një krizë e institucioneve të dijes. Universitetet dhe qendrat kërkimore shpesh nuk kanë pasur peshën e duhur në hartimin e politikave publike. Në vendet me demokraci të konsoliduar, akademikët ndikojnë në debate përmes studimeve, raporteve dhe analizave që përdoren nga qeveritë dhe shoqëria civile. Në Shqipëri, vendimmarrja shpesh është më shumë e orientuar nga logjika politike afatshkurtër sesa nga ekspertiza shkencore.

Një faktor tjetër është lodhja dhe zhgënjimi i shoqërisë intelektuale pas tranzicionit të gjatë. Shumë intelektualë kanë parë se analizat kritike, raportet shkencore dhe paralajmërimet e tyre shpesh nuk janë marrë parasysh. Kjo ka krijuar një ndjenjë pafuqie: ideja se “gjërat vendosen diku tjetër” dhe se zëri profesional nuk ndikon realisht në politikë.

Megjithatë, duhet theksuar se nuk mund të flitet për një heshtje totale të intelektualëve shqiptarë. Ka studiues, profesorë, gazetarë, ekonomistë, juristë dhe profesionistë që vazhdimisht analizojnë problemet e vendit. Problemi kryesor është se zëri i tyre shpesh mbetet i fragmentuar dhe nuk arrin të krijojë një ndikim të qëndrueshëm publik.

Në këtë kuptim, problemi më i madh nuk është mungesa e intelektualëve, por mungesa e një hapësire ku mendimi i pavarur të ketë autoritet shoqëror dhe ndikim politik. Një demokraci nuk ndërtohet vetëm nga partitë dhe zgjedhjet; ajo kërkon edhe një shtresë aktive të njerëzve të dijes që analizojnë, kritikojnë dhe propozojnë alternativa.

Heshtja e intelektualit, në fund të fundit, nuk është vetëm një çështje personale. Ajo është një tregues i marrëdhënies midis dijes dhe pushtetit. Kur intelektuali largohet nga debati publik, hapësirën e tij e zënë shpesh propaganda, populizmi dhe interesat afatshkurtra politike. Për këtë arsye, ringritja e rolit të intelektualit të pavarur është një nga sfidat themelore të zhvillimit demokratik të Shqipërisë.

Jusuf Buxhovi/

(Kujtime, dëshmi, biseda)

Paslufta paraqet gjendje të kthesave të ndryshme, nga ato të epokave e deri te historiket, që jo gjithnjë kanë sjellë ndryshime pozitive, veçmas kur janë kthyer në përmbysje rendesh shoqërore me koncepte fetare apo ideologjike. Pasluftat e mia, e para, nga gushti i vitit 1946 (kur kam lindur) e deri në qershor të vitit 1999, ishte epokë ideologjike, me një monizëm të mbështetur mbi faktorin klasor në rrethanat e Jugosllavisë socialiste vetëqeverisëse. E dyta, nga qershori i vitit 1999 e deri në gusht të vitit 2026, ishte kohë e tranzicionit shoqëror, politik dhe kulturor, jashtë ombrellës së shtetit jugosllav të shpërbërë në vitin 1991, fillimisht përmes protektoratit ndërkombëtar të vendosur në përputhje me Rezolutën e KS të OKB-së 1244 nga 10 qershori 1999 dhe shtetit të pavarur të Kosovës, i shpallur më 17 shkurt 2008 për të ardhur deri te viti 2026.

Paslufta e parë dhe e dyta, kanë fazat e caktuara identifikuese, të dallueshme për nga zhvillimet dhe ndryshimet që sollën ato. Faza e parë, nga fillimet e vitit 1949 e deri në vitin 1966 , u përjetua si kohë nën Serbi. Faza e dytë, nga viti 1966 deri në vitin 1981, u pa si kohë nën Jugosllavi, pjesë e federalizmit të saj, në shërbim të subjektivitetit të saj institucional me të drejtën e konsensusit në Kryesinë e shtetit.

Ndërsa faza tjetër – nga viti 1981 deri në vitin 1989, kohën jugosllave e ktheu në ripushtim serb.

Faza e fundit e këtij zhvillimi, nga viti 1989 deri në vitin 1999, paraqet rrugëtimin shtetndërtues të Kosovës, me shtetin paralel në kuadër të lëvizjes institucionale-paqësore-aktive, e drejtuar nga Lidhja Demokratike e Kosovës në bashkëveprim edhe me spektrin e gjerë politik përreth, nga themelimi i saj më 23 dhjetor 1989, deri me vendosjen e protektoratit ndërkombëtar më 12 qershor të vitit 1999 në përputhje me rezolutën 1244 të KS të OKB-së.

Nga këndvështrimi i krijuesit dhe intelektualit të angazhuar kulturalisht dhe politikisht në lëvizjen e fundviteve të tetëdhjeta dhe të fillimviteve të nëntëdhjeta, që e vunë në binarët e pakthyeshëm shtetndërtimin tonë, mund të thuhet, pa hezitim, se çlirimi nuk u kthye në liri, se parlamentarizmi nuk u kthye në demokraci, se akulturimi përmbysi çdo vlerë kulturore, arsimi i mesëm dhe ai universitar u kthye në fabrikim të diplomave në funksion të krijimit të analfabetëve ordinarë, ndërsa migrimi masiv i popullatës jashtë vendit, arriti shkallën kur vendit po i kërcënohet “murtaja e bardhë”!

Kur thuhet kështu kihet parasysh sjellja e papërgjegjshme e klasës së gjithmbarshme politike mbas pavarësisë e deri te kjo kohë, ku shteti, në saje të angazhimit të faktorit ndërkombëtar, veçmas SHBA-ve dhe vendeve të NATO-s, është parë si një “trofe lufte”, deri te plaçka, për përfitime personale dhe klanore!

Edhe pse kronologjia e ngjarjeve mbetet pellgu kryesor prej nga marrin kah rrëfimet si kujtime, nga ato të hershmet, të rinisë, të pjekurisë dhe të moshës së fundit, vitet e shkollës fillore, në Ponoshec, aty ku vija kufirit ndante Rekën e Keqe me Malësinë e Gjakovës, shënojnë pikënisjen e rrëfimit, përbrenda një cikli kohor prej shtatëdhjetë e tri vitesh të mbushur me kthesa të jashtëzakonshme shoqërore, kulturore dhe politike. Kundrimi personal i tyre, si kujtime, e ngjarje, edhe pse, të përcjella edhe me dëshmi, biseda dhe fakte, i kthen në pjesë te mozaikut që plotëson tablonë e një kapërcimi historik.

Nga aspekti metodologjik, ndërlidhja e kujtimeve me ngjarje, dëshmi, fakte historike, vështrime dhe biseda, në vepër nxjerr shumë persona historikë. Nga ky kundrim kohor i dy pasluftave, gjithnjë në përputhje me proceset shoqërore-politike që drejtuan dhe epilogun që morën ato, Fadil Hoxha dhe dr. Ibrahim Rugova shfaqen në epiqendër të shtetndërtimit të Kosovës.

Referenca, që lidhet me Fadil Hoxhën, ka të bëjë me rrethanat e LNÇ-së së Kosovës dhe veprimet e saj, midis dy zjarresh: Frontit Antifashist të Shqipërisë dhe të Jugosllavisë, që këtij të fundit, organizativisht i takonte LNÇ e Kosovës. Edhe në këto rrethana, e majta e Kosovës në kuadër të FN të LNÇ-së, ia doli që në Konferencën e Bujanit nga 31 dhjetori 1943 dhe 1 e 2 janari 1944, të nxjerrë një rezolutë, ku theksohej e drejta e vetëvendosjes për bashkim kombëtar.

Ndonëse kjo rezolutë u anulua me atë të Konferencës së Prizrenit, më 10 korrik 1945, prapë se prapë, ajo shërbeu si bazë që Kosova “t’i bashkohej Serbisë federale” si entitet politik autonom rajonal. Mbas Plenumit të Brioneve në vitin 1966 dhe zhvillimeve që çuan te rënia e Rankoviqit dhe konceptit unitarist serb për Jugosllavinë e pastitos, me amen-damentet kushtetuese të vitit 1968 dhe me kushtetutën e vitit 1974, Kosova u ngrit në njësi të federatës jugosllave, me të drejtën e konsensusit në Kryesinë e shtetit, gjë që atë e nxori përfundimisht nga ombrella serbe, e vitit 1945 dhe e kushtetutës serbe të vitit 1963. Pra, orbitri politik i Fadil Hoxhës, nga viti 1968-1989 lidhet me Kosovën jugosllave, ndërsa kulturalisht me Kosovën shqiptare në përmasat jugosllave.

Referenca e shtetndërtimit të Kosovës, që lidhet me dr. Ibrahim Rugovën, ka të bëjë me rolin e tij në drejtimin e lëvizjes së rezistencës kombëtare, që filloi në fund të vitit 1989, me themelimin e Lidhjes Demokratike të Kosovës – bartëse e lëvizjes institucionale-aktive paqësore, e jetësuar përmes shtetit paralel nga 1992-1999. Në këtë ndërkohë dr. Ibrahim Rugova, do të zgjedhet dy herë president i Kosovës në mënyrë plebishitare. Herën e parë, në zgjedhjet e majit të vitit 1992 dhe herën e dytë, në zgjedhjet e vitit 1998. President i Kosovës, dr. Ibrahim Rugova, do të rikonfirmohet edhe në rretha-nat e Protektoratit ndërkombëtar (1999-2008), në zgjedhjet e vitit 2001 dhe në ato të vitit 2004.

Ajo që ka rëndësi në kujtimet, dëshmitë dhe bisedat e këtij libri, ka të bëjë me atë se, në pjesën e parë, Fadil Hoxha dhe dr. Ibrahim Rugova, si persona historikë, në kudër të zhvillimeve të ndryshme: në njërën anë, ngritjes së statusit autonom të Kosovës nga ai rajonal i vitit 1945, te njësia federative me kushtetutën e vitit 1974 dhe rrënimit të saj nga Serbia përmes puçit kushtetues më 23 mars të vitit 1989, dhe në tjetrën anë, Shpalljes së Repub-likës së Kosovës në Kuvendin e Kaçanikut, më 7 shtator 1990 e deri te protektorati ndërkombëtar sipas rezolutës 1244 të KS të OKB-së, më 12 qershor 1999 – i takojnë historisë së shtetndërtimit evolutiv. Siç u pa edhe në vendimin e GJND-së më 22 korrik 2010, ky fakt i shërbeu formulimit se pavarësia e shtetit të Kosovës, e ndërlidhur me konstitucionalizmin jugosllav dhe rezistencën institucionale-aktive-paqësore, nuk bie ndesh me të drejtën ndërkombëtare.

Në kuadër të librit, në pjesën e dytë, atë të protektoratit ndërkombëtar nga 12 qershori 1999 deri më 17 shkurt 2008, kur Kosova, e ndihmuar nga aleatët perëndimorë, veçmas SHBA-të shpallet e pavarur, fokusimi bie mbi dy çështje, që ndikuan zhvillimet që do ta përshpejtojnë pavarësinë:

– Së pari, te protektorati ndërkombëtar përmbrenda dihomisë: siguri (KFOR) – institucione demokatike (UNMIK) si dhe konflikti etnik i vitit 2004 me pasoja tragjike, që nga dr. Rugova po edhe disa liderë të tjerë nga jashtë u vlerësua „puç i organizuar nga Beogradi dhe aleatët e saj nga radhët e grupeve staliniste për ta nxjerrë Kosovën nga rruga e pavarësisë“.

– Së dyti – te vdekja e presidentit dr. Rugova në janar 2006, që ndryshoi skenën politike të Kosovës. Veçmas për atë se LDK-ja, mbas „kuvendit të karrigave“ në vitin 2006, përçahet për t’u kthyer në patericë të PDK-së, për të vazhduar krrajatjet e brendshme me rënie të vazhdueshme deri te koha jonë. Në këto rrethana, rënia e LDK-së nga zgjedhejt në zgjedhje, ndikoi që skena politike ta humbë baraspeshën, që e kishte gjatë kohës së dr. Rugovës për t’u kthyer në një garë ku partitë politike, përgjegjësinë për konsolidimin e shtetit pas vendimit të GJND-së të vitit 2010, e kthyen në një arenë që pushteti i votës të shfrytëzohet për pushtet personal dhe të grupimeve klanore, të feudeve e deri tek ato mafioze, gjithnjë në dëm të shtetit.

Ky zhvillim degradues ndikoi që qytetarët e Kosovës ta humbin besimin tek shteti për të cilin kishin dhënë çdo gjë gjeneratat e tëra. Rrënimi i shtyllave kryesore: arsimit, shëndetësisë, ekonomisë dhe gjyqësorit të kapur nga grupe të ndryshme politike, i hapi rrugën migrimit gjithnjë e më të madh të të rinjve po edhe të qytetarëve të tjerë, të cilët, po të mbeteshin në Kosovë, për t’u punësuar, dosido duhej të bëheshin klientelë e partive politike ose të grupeve mafioze…

Çështja e dytë, pra disonanca midis parlamentit dhe demokracisë, si dhe keqpërdorimi i institucionit që prodhon demokracinë, përmes shkeljeve dhe sjelljeve arbitrare, shfaqet edhe më shqetësuese, meqë prodhon teknokracinë, oligarkinë dhe autoritarizmin, që mund të përfundojë te “demonkracia”!

Krijuesi dhe studiuesi i pavarur, me sensin e lirisë dhe të demokracisë, si vlera themelore njerëzore po edhe shoqërore dhe politike, nuk mund të jetë gjakftohtë ndaj rrënimit të tyre nga klasa politike si dhe heshtja e intelek-tualëve ndaj tyre, ngaqë sipas Morinit, intelektualët janë përgjegjës jo vetëm për atë që ka ndodhur dhe nuk është dashur të ndodhë, por edhe për atë që është dashur të ndodhë dhe nuk ka ndodhur, gjë që i kthen në bashkëfajtorë.

Por, pozicionimi kritik, në rrethanat tona, intelektualin krijues e ballafa-qon me hipoteka denoncuese deri tek ato të linçimit publik. Nga ky këndvështrim kanë pikënisjen dy fushata linçuese. Atyre do t’u kushtohet vëmendje nga këndvështrimi krijues-intelektual, për të argumen-tuar qëndrimin e shfaqur prej kohësh, se në shtetin e Kosovës, që paraqet të arriturën më të madhe të këtij shekulli, çlirimi nuk është kthyer në liri në përputhje me sistemin e vlerave në planin shoqëror, ekonomik dhe atë politik, e as parlamentarizmi nuk është kthyer në demokraci.

Kundrimi midis të djeshmes dhe të sotmes, nuk ka për qëllim që proce-seve shoqërore-politike t’u mohohet natyra e evolucionit. Përkundrazi, ka për qëllim që të tregojë se korniza e ndryshimeve historike, nëpër të cilat kaloi Kosova, nga pushtimi serb tek çlirimi, u motivuan nga koncepte shtetndërtuese dhe assesi që shteti i fituar me mund të kthehet në plaçkë!

Gjeneratave të reja, për hir të ardhmënisë së tyre, përmes patriotizmit shtetëror dhe shtetit të ligjit, u mbetet t’ia ndryshojnë kahun këtij zhvillimi, që Kosova të përjetohet si shtet i lirë, demokratik në gjirin e familjes europiane në kudër të qytetërimit perëndimor…

-Kryesia e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë mesazh ngushëllimi për humbjen e akademikut Emin Riza.

Është ndarë nga jeta në moshën 89-vjeçare akademik Emin Riza, një nga studiuesit më të njohur shqiptarë në fushën e trashëgimisë kulturore dhe arkitekturës tradicionale.

Ai lindi më 3 korrik 1937 në Shkodër. Me një karrierë të gjatë si studiues, pedagog dhe specialist në Institutin e Monumenteve të Kulturës, akad. Riza ka dhënë një kontribut të spikatur në dokumentimin, mbrojtjen dhe promovimin e trashëgimisë materiale shqiptare.

Ndër veprat e tij më të rëndësishme janë “Qyteti–Muze i Gjirokastrës” (1980), një studim themelor mbi trashëgiminë ndërtimore të Gjirokastrës, banesat karakteristike dhe vlerat e saj si qytet-muze, si edhe “Banesa shqiptare me qoshk” (2018), monografi e botuar nga Akademia e Shkencave, e cila trajton tipologjinë e banesave popullore shqiptare me qoshk dhe vlerat e tyre arkitektonike.

Akademik Riza ishte autor i 16 monografive, pesë prej tyre në bashkautorësi, si edhe i 134 artikujve shkencorë të botuar në revista të specializuara, ndër to “Studia Albanica”, “Arkitektura popullore shqiptare” dhe “Monumentet”, ku trajtoi tipologjitë e banesave popullore, strukturat ndërtimore dhe trashëgiminë e qyteteve historike.

Ai ishte gjithashtu kryeredaktor i revistave “Studia Albanica” dhe “Monumentet”, duke nxitur botimin e studimeve mbi trashëgiminë kulturore shqiptare. Akademik Riza ishte nismëtar i Ligjit “Për trashëgiminë kulturore” dhe kryesues i grupit të punës për përgatitjen e dosjeve të Gjirokastrës dhe Beratit për UNESCO-n, ç’ka kontribuoi në përfshirjen e këtyre qyteteve në Listën e Trashëgimisë Botërore.

Për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në ruajtjen dhe promovimin e trashëgimisë kulturore, akademik Emin Riza u nderua me titullin “Qytetar Nderi” i Gjirokastrës dhe i Beratit. Ai ishte gjithashtu anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, një vlerësim i rëndësishëm i autoritetit të tij shkencor në mbarë hapësirën shqiptare.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Komisioni i Përhershëm i Trashëgimisë Kulturore i shprehin familjes, miqve, komunitetit akademik dhe bashkëpunëtorëve ndër vite të akademik Emin Rizës ngushëllimet më të sinqerta për këtë humbje të madhe njerëzore dhe shkencore.

Homazhet do të mbahen sot në ambientet e agjencisë funerale Alba 2000, pranë Medresesë. Ceremonia e përcjelljes për në banesën e fundit do të zhvillohet në orën 16:00, në varrezat e Tufinës.

www.akad.gov.al

Tiranë më 18 Korrik 2026/

Me hidhërim të madh njoftojmë se, gjatë mbrëmjes së sotme është ndarë nga jeta, për shkak të një aksidenti të rëndë automobilistik, kolegu ynë, kryetar i UGSH Qarku Vlorë, Enrik Mehmeti.

Enrik Mehmeti është një ndër reporterët më të njohur, që prej vitesh punoi për Tv News 24, ndërsa ndau përvoja të konsiderueshme me media të tjera, sidomos ato vendoret në qytetin e Vlorës, si televizioni Gjashtë Plus 1, shtypin e shkruar dhe mediat e reja.

Gjatë karrierës së vet gazetari Mehmeti spikati për ambicien raportuese, energjinë profesionale dhe lidhjet me komunitete të ndryshme profesionale.

Enriku ishte një aktivist qytetar që e mbajti frymën e përfshirjes përherë të dukshme për kauza sociale dhe urbane. Në shumë aktivitete dhe veprimtari kualifikuese ai u dallua si një gazetar me ndjenjën e fortë të kapërcimit të sfidave.

Vitet e fundit, Enriku pati mjaft udhëtime profesionale mes Shqipërisë dhe SHBA, prej nga përcolli për median ku raportonte përditshmërisht, si dhe online-t e veta, materiale të posaçme që dëshmojnë gjetje dhe realizime në disa zhanre të gazetarisë.

Enriku prej disa vitesh kryesoi degën e UGSH për Qarkun e Vlorës dhe ishte i pari që nismoi dhe realizoi ndarjen e çmimeve “ Petro Marko” për gazetarinë në këtë qark.

Si gazetar pasionant Enriku ishte mik dhe bashkëpunëtor me dhjetra intelektualë, artistë dhe sportistë të qytetit dhe zonave të tjera të vendit.

Enriku u nda papritur nga jeta, në moshën 40 vjeçare duke lënë pas bashkëshorten e vet dhe dy fëmijët e vegjël, më i vogli ende as dy muajsh.

Kjo ikje e papritur nga jeta e Enrikut,

sjell gjëmë të rëndë për familjen e tij të dashur dhe shkakton dhimbje tek të gjithë ne miqtë dhe kolegët e tij.

Lamtumirë, i dashur Enrik!!!

Ngushëllime dhe kurajo i përcjellim bashkëshortes, fëmijëve dhe krejt familjes Mehmeti!!!

Të qoftë i lehtë dheu i Vlorës, kolegu dhe miku ynë i paharrueshëm!!!!!

Zyra Informuese

Unioni i Gazetarëve Shqiptarë

Prof.dr.Muhamet Racaj/

Lufta në Ukrainë po dëshmon se, krahas betejave në fushën e luftës, po zhvillohet edhe një garë globale për kontrollin e zinxhirëve të furnizimit me teknologji ushtarake. Një nga zhvillimet më domethënëse është fakti se një pjesë e fondeve të Bashkimit Evropian, të dedikuara për forcimin e mbrojtjes së Ukrainës, pritet të përdoren për blerjen e komponentëve kinezë për prodhimin e dronëve.

Ky zhvillim nxjerr në pah kontradiktat e arkitekturës së sigurisë ndërkombëtare. Nga njëra anë, Bashkimi Evropian e konsideron Kinën një rival strategjik dhe e ka kritikuar vazhdimisht për mbështetjen politike dhe ekonomike ndaj Rusisë. Nga ana tjetër, industria evropiane e mbrojtjes ende nuk është në gjendje të prodhojë në sasi të mjaftueshme disa komponentë kritikë, duke e bërë të pashmangshme varësinë nga prodhuesit kinezë.

Sipas planit të mbështetjes evropiane, Ukraina pritet të marrë këstin e parë prej rreth 6 miliardë eurosh nga paketa shumëvjeçare e mbrojtjes, e cila arrin në rreth 60 miliardë euro. Një pjesë e këtyre mjeteve do të përdoret për sigurimin e komponentëve elektronikë dhe pjesëve rezervë për dronët luftarakë, të cilët përbëjnë një nga elementet më vendimtare të luftës moderne.

Rregulloret e Bashkimit Evropian parashikojnë që fondet e mbrojtjes të shfrytëzohen kryesisht për produkte të prodhuara në vendet anëtare ose në Ukrainë. Megjithatë, ekzistojnë përjashtime kur pajisjet ose komponentët e nevojshëm nuk mund të sigurohen nga këto burime. Në këtë rast, Ukraina ka kërkuar dhe ka marrë leje për furnizim nga vende të treta.

Ky vendim nuk nënkupton një ndryshim të orientimit politik të Kinës dhe as dobësim të marrëdhënieve strategjike Pekin–Moskë. Përkundrazi, ai pasqyron realitetin ekonomik global, ku Kina vazhdon të dominojë prodhimin e mikroelektronikës, sensorëve, kamerave, motorëve elektrikë, baterive dhe komponentëve të tjerë të domosdoshëm për industrinë e dronëve.

Lufta në Ukrainë ka transformuar dronët në armën më të përdorur në fushën e betejës. Qindra mijëra mjete ajrore pa pilot prodhohen dhe përdoren çdo vit nga të dyja palët, ndërsa kërkesa për komponentë elektronikë është rritur në nivele të shumë të lartë. Pikërisht kjo kërkesë e madhe ka nxjerrë në pah mangësitë e kapaciteteve prodhuese evropiane.

Megjithëse Bashkimi Evropian ka investuar miliarda euro për zgjerimin e industrisë së mbrojtjes, zhvillimi i kapaciteteve të reja prodhuese kërkon kohë. Për këtë arsye, shumë kompani evropiane dhe ukrainase vazhdojnë të mbështeten në furnizues aziatikë, veçanërisht në Kinë, por edhe në Tajvan, Korenë e Jugut dhe vende të tjera me industri të avancuar elektronike.

Në të njëjtën kohë, Ukraina ka bërë hapa të rëndësishëm drejt rritjes së prodhimit vendas. Në disa sektorë të industrisë ushtarake, niveli i lokalizimit të prodhimit ka arritur deri në 90%, ndërsa varësia nga komponentët kinezë është në rënie. Megjithatë, për shumë sisteme të avancuara elektronike dhe optike, furnizimet nga jashtë mbeten ende të pazëvendësueshme.

Nga këndvështrimi gjeostrategjik, kjo situatë tregon se rivaliteti politik nuk përputhet gjithmonë me varësinë ekonomike. Edhe në kohë konfliktesh të mëdha, ekonomia globale mbetet e ndërlidhur dhe zinxhirët e furnizimit vazhdojnë të funksionojnë përtej ndarjeve politike.

Përfundim

Lufta në Ukrainë po dëshmon se fuqia ushtarake nuk matet vetëm me numrin e tankeve, raketave apo avionëve, por edhe me aftësinë për të kontrolluar teknologjinë, mikroelektronikën dhe zinxhirët globalë të furnizimit. Bashkimi Evropian po investon shuma rekord për mbështetjen e Ukrainës, por një pjesë e kësaj mbështetjeje mbetet e lidhur me komponentët që prodhohen në Kinë. Ky është një ilustrim i qartë se në shekullin XXI, ekonomia, teknologjia dhe siguria janë bërë të pandashme, ndërsa pavarësia strategjike mbetet një objektiv që Evropa ende nuk e ka arritur plotësisht.