Frank Shkreli/

Shkrimtari, poeti, studiuesi dhe publicisti shkodran që e bëri fjalën një dëshmi të kohës dhe kulturës shqiptare në atdhe edhe në Amerikë.

Po e vazhdoj serinë jo-formale – që unë sjell për lexuesit, nga koha në kohë — të kujtimeve kushtuar vlerave dhe personaliteteve të shquara shqiptaro-amerikane, por jo vetëm. Anton Çefa ka lindur në Shkodër më 1934, ka studiuar në Universitetin e Tiranës, ka punuar si mësues, ka qenë drejtues i Radio Shkodrës pas renies së komunizmit zyrtar dhe pas emigrimit në SHBA më 1993, editor i gazetës Dielli të Federatës Panshqiptare Vatra. Vatra e Dielli, mirënjohje e respekt për kontributin publicistik, gjuhësor e poetik të ish editorit të Diellit Anton Çefa – Dielli | The Sun — Në historinë e kulturës shqiptare ka njerëz që nuk kanë bërë zhurmë rreth vetes, por që kanë lënë gjurmë të thella nëpërmjet punës së tyre. Anton Çefa është njëri prej tyre. Poet, shkrimtar, studiues, kritik letrar, publicist dhe pedagog, ai i përket asaj plejade intelektualësh shkodranë për të cilët kultura nuk ka qenë thjesht profesion, por një mënyrë jetese dhe një detyrë ndaj kombit.

Në vendlindjen e tij në Shkodër, Anton Çefa (vëllai i studiuesi dhe shkrimtarit të njohur, Kolec Çefa, autor i disa librave e i një mori studimesh e artikujsh),është formuar në një mjedis ku tradita kulturore, dashuria për gjuhën shqipe dhe kujtesa historike kishin një peshë të veçantë. Kreu studimet pedagogjike dhe më pas studimet universitare në degën e Gjuhës, Letërsisë dhe Historisë së Shqipërisë në Universitetin e Tiranës, të cilat i përfundoi në vitin 1962. Për shumë vite shërbeu si mësues në shkollat 8-vjeçare dhe të mesme dhe, pas rënies së diktaturës komuniste, u nderua me titullin “Mësues i merituar”. Por figura e Anton Çefës nuk mund të kufizohet vetëm te mësuesia. Qysh në vitet e regjimit komunist ai shkroi për çështje që lidhen me psikologjinë etnike dhe pedagogjinë popullore shqiptare. Kjo prirje do të bëhej më vonë një nga shtyllat e rëndësishme të veprimtarisë së tij studimore. Pas përmbysjes së komunizmit, Çefa u përfshi në jetën e re publike e kulturore të Shkodrës. Ishte ndër themeluesit e gazetës demokratike “Shkodra”, ndërsa për një periudhë drejtoi Radio Shkodrën. Ishte gjithashtu pjesë e këshillave botues të revistave “Rrezja e jonë” dhe “Kumbona e së Diellës”.

Në vitin 1993, Anton Çefa vendosi të emigronte familjarisht nga Shkodra në Shtetet e Bashkuara. Por, ashtu si për shumë patriotë të tjerë – që për arsye të ndryshme u detyruan të largoheshin nga atdheu — largimi fizik i tij nga Shqipëria nuk nënkuptoi largimin e tij shpirtëror prej saj. Përkundrazi, Amerika u bë një tjetër hapësirë ku ai vazhdoi t’i shërbente kulturës dhe çështjes kombëtare. Në vitet 1994–2007 ai shërbeu si editor i gazetës “Dielli”, organit historik të Federatës Panshqiptare Vatra. Në këtë rol, ai u bë një prej zërave të rëndësishëm të shtypit dhe kulturës shqiptare në Amerikë. Kjo veprimtari është veçanërisht e rëndësishme po të kemi parasysh historinë e Diellit dhe të Vatrës. Për një intelektual shqiptar të ardhur nga Shkodra, të punonte në këtë institucion të diasporës do të thoshte të lidhej me një traditë të gjatë të mendimit, publicistikës dhe veprimtarisë kombëtare shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Anton Çefa është para së gjithash poet. Në krijimtarinë e tij poetike gjenden vëllimet “Dritarja e një britme”, “Heshtja ka tingull guri”, “Fjalë në vargoj të muzgët”, “Flatrime me krahë të premë” dhe më vonë “Tinguj e ngjyra Shqipërie”. Bibliografia e tij dëshmon një vazhdimësi të rëndësishme krijuese, ndërsa poezia e tij është përkthyer edhe në rumanisht. Vetë titujt e këtyre veprave flasin për një poezi të lidhur me dhimbjen, kujtesën, atdheun dhe përvojën njerëzore. “Heshtja ka tingull guri” është një titull që mund të merret edhe si metaforë për një pjesë të madhe të përvojës së intelektualit shqiptar të shekullit XX: shumë gjëra u heshtën, shumë kujtime mbetën të pathëna, por heshtja nuk do të thotë se ato u zhdukën. Në vitin 2021 u botua “Tinguj e ngjyra Shqipërie”, një tjetër dëshmi e lidhjes së tij të vazhdueshme me vendin e origjinës.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprës së Çefës është studimi. Ai nuk është mjaftuar me krijimin letrar, por është marrë me kritikën letrare, me figurat e mëdha të kulturës shqiptare dhe me atë që ai e ka quajtur “psikologjia etnike e popullit tonë”. Ndër veprat e tij studimore janë “Në hullitë e fjalës artistike – Kritikë letrare”, “Noli e Konica” dhe dy pjesët e “Sprovë e psikologjisë etnike të popullit tonë”. Kjo fushë e veprimtarisë së tij është veçanërisht interesante, sepse Çefa përpiqet ta shohë shqiptarin jo vetëm nëpërmjet historisë politike, por edhe nëpërmjet mënyrës së të menduarit, zakoneve, traditave, marrëdhënieve shoqërore dhe trashëgimisë kulturore. Në këtë kuptim, studimi për të nuk është një aktivitet i ftohtë akademik. Është një përpjekje për të kuptuar se çfarë e ka bërë dhe çfarë vazhdon ta bëjë shqiptarin shqiptar. Një nga meritat e Anton Çefës është edhe vëmendja që u ka kushtuar autorëve dhe figurave të rëndësishme të kulturës shqiptare, por jo vetëm. (Libri i Portreteve, 2015), duke iu rikthyer kështu autorëve, veprave dhe ideve që nuk duhet të humbasin nga kujtesa.

Anton Çefa nuk mund të ndahet as nga kultura shqiptare në Amerikë. Në historinë e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, Anton Çefa meriton një vend të veçantë edhe për kontributin e tij në shtypin shqiptar. Gazeta Dielli, organ i Federatës Pan-Shqiptare Vatra ka qenë për dekada një nga institucionet më të rëndësishme të kulturës dhe mendimit shqiptar në Amerikë. Nëpërmjet punës së tij si editor i Diellit, (1994-2006), Çefa ishte pjesë e kësaj vazhdimësie dhe kontribuoi që gazeta të mbetej një hapësirë ku mund të bashkoheshin publicistika, kultura, letërsia dhe shqetësimet kombëtare.

Në përmbyllje, Anton Çefa është nga ata autorë shqiptarë që duhen lexuar jo vetëm për atë që kanë shkruar, por edhe për atë që kanë përfaqësuar. Ai përfaqëson një brez intelektualësh që e kanë përjetuar nga afër ndryshimin e madh të Shqipërisë nga diktatura komuniste në demokraci, nga izolimi në emigracion dhe nga heshtja e detyruar në lirinë e fjalës. Në poezinë e tij lexxuesi gjenë emocionin ndërsa në studimet e tij, kërkimin. Në publicistikën e tij, shqetësimin qytetar, ndërsa në veprimtarinë e tij në diasporë, një lidhje të pandërprerë me Shkodrën dhe Shqipërinë. Prandaj Anton Çefa nuk duhet parë thjesht si një emër në një bibliografi. Ai është pjesë e një tradite intelektuale shqiptare që e ka kuptuar fjalën si përgjegjësi. Dhe ndoshta kjo është një nga mënyrat më të mira për ta përmbledhur veprën e tij. Një jetë, e kaluar në kërkim të fjalës së bukur, të së vërtetës së kujtesës dhe të vlerave që nuk duhet të humbasin. Në një kohë kur shumë figura të kulturës shqiptare presin ende një vlerësim më të plotë, Anton Çefa është një nga ata emra që meriton të rilexohet, të studiohet dhe të vendoset në vendin që i takon në historinë e kulturës shqiptare në atdhe dhe në mërgim.

Sepse një komb nuk jeton vetëm nga historia që shkruan për veten, por edhe nga njerëzit që ia ruajnë kujtesën. Dhe Anton Çefa me veprat dhe shkrimet e tija publicistike, është, pa dyshim, një prej tyre.

– Dy shtylla të Orientalistikës shqiptare

1. Një traditë, dy personalitete Prof. Dr. Hasan Kaleshi dhe Prof. Dr. Feti Mehdiu i përkasin dy brezave të lidhur ngushtë të Orientalistikës shqiptare. Hasan Kaleshi (1922–1976) ishte një nga themeluesit e Degës së Orientalistikës në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Prishtinës, e cila u themelua në vitin akademik 1973/74. Feti Mehdiu ishte ndër pedagogët që morën pjesë në këtë proces dhe, sipas dëshmisë së tij, ai dhe Kaleshi ishin që nga fillimi pjesë e procesit arsimor të kësaj dege. Feti Mehdiu nuk ishte thjesht pasardhës akademik i Kaleshit; ai ishte bashkëpunëtor në fazën themeluese të Orientalistikës së Prishtinës.

2. Hasan Kaleshi – themelues dhe orientalist me përmasë ndërkombëtare Hasan Kaleshi lindi më 1922 në Kërçovë dhe ndërroi jetë më 19 korrik 1976 në Prishtinë. Ai u formua në traditën e studimeve orientale dhe ndërtoi një veprimtari të gjerë në histori, orientalistikë, turkologji dhe studimin e burimeve osmane. Karriera e tij ishte e lidhur edhe me Beogradin, ku punoi në Katedrën e Orientalistikës, ndërsa më vonë u angazhua në themelimin e Orientalistikës në Prishtinë. Burimet e përshkruajnë si studiues që botoi dhe prezantoi punën e tij në gjuhë të ndryshme dhe në konferenca ndërkombëtare. Kjo i dha atij një rol të veçantë: Kaleshi e nxori studimin e historisë dhe kulturës shqiptare përmes burimeve orientale në hapësirën e shkencës evropiane dhe ndërkombëtare.

3. Feti Mehdiu – vazhdimësi dhe zgjerim i traditës Feti Mehdiu, i lindur në Zajaz të Kërçovës më 20 janar 1944, i përket një brezi pas Kaleshit. Formimi i tij ishte veçanërisht i lidhur me gjuhën arabe, arabistikën, përkthimin dhe filologjinë orientale. Në këtë drejtim, ai e zgjeroi traditën e Orientalistikës së Prishtinës. Në një studim retrospektiv për 40-vjetorin e Orientalistikës, Mehdiu shkruan se studimet orientale në Fakultetin Filologjik të Prishtinës filluan në vitin 1973/74 dhe se ai dhe Hasan Kaleshi ishin që nga fillimi pjesë e procesit arsimor. Ai vlerëson gjithashtu se gjatë katër dekadave në këtë departament u formuan rreth 200 kuadro dhe u botuan rreth 50 vepra nga fushat e Orientalistikës.

4. Ndryshimi kryesor në profilin shkencor
Këtu qëndron një nga dallimet më interesante.

Hasan Kaleshi – Në qendër të veprimtarisë së tij ishin veçanërisht: historia; burimet osmane; dokumentet orientale; turkologjia; marrëdhëniet shqiptaro-osmane; historia e kulturës shqiptare; prezantimi i historisë shqiptare në qarqet shkencore ndërkombëtare.

Feti Mehdiu – Në qendër të veprimtarisë së tij u konsoliduan veçanërisht: arabistika; gjuha arabe; filologjia; përkthimi; Kur’ani; letërsia arabe; orientalizmat në gjuhën shqipe; burimet orientale për historinë shqiptare. Pra, mund ta themi në mënyrë sintetike: Kaleshi e zgjeroi horizontin historik të Orientalistikës shqiptare; Mehdiu e thelloi veçanërisht dimensionin arabistik, gjuhësor dhe përkthimor të saj.

5. Një lidhje shumë domethënëse: gjuha shqipe Të dy studiuesit u morën me ndikimet orientale në shqipe. Kjo nuk është rastësi. Në një studim të tij mbi orientalizmat, Mehdiu e përmend drejtpërdrejt Hasan Kaleshin ndër studiuesit që kanë kontribuar në këtë fushë. Ai citon edhe studimin e Kaleshit “Turski uticaji u tvorbi reči u albanskom jeziku”, botuar në Prishtinë më 1970. Në të njëjtin kontekst, Mehdiu paraqet edhe punimet e veta mbi hyrjen dhe përdorimin e orientalizmave në shqipe. Kjo është shumë domethënëse. Tregon se Mehdiu nuk e shihte punën e Kaleshit thjesht si një kapitull të kaluar, por si pjesë të traditës shkencore mbi të cilën ndërtohej puna e brezit të tij.

6. Marrëdhënia njerëzore dhe shkencore
Një dëshmi shumë interesante vjen nga vetë Feti Mehdiu. Në bibliografinë që ai ka përgatitur për Hasan Kaleshin, Mehdiu e vlerëson atë si një studiues që, brenda një periudhe relativisht të shkurtër, dha kontribut të rëndësishëm për shkencën dhe veçanërisht për historinë e kulturës shqiptare dhe orientale. Ai thekson se Kaleshi, që nga shkrimet e tij të para në vitin 1949 deri në vdekjen më 1976, i prezantonte arritjet shkencore shqiptare para opinionit shkencor evropian dhe botëror. Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme sepse vjen nga një studiues që e kishte njohur nga afër Kaleshin dhe që vetë u bë një nga figurat kryesore të Orientalistikës së Prishtinës.

7. Një fakt i jashtëzakonshëm: Kaleshi si subjekt i studimit të Mehdiut
Marrëdhënia shkencore nuk përfundoi me jetën e Kaleshit. Feti Mehdiu botoi edhe: “Prof. Dr. Hasan Kaleši, 7. III. 1922–19. VII. 1976” në Prilozi za orijentalnu filologiju, vëll. XXV, 1976. Kjo vepër përfshihet edhe në bibliografinë e Hasan Kaleshit të regjistruar nga TDV İslâm Ansiklopedisi. Pra, Mehdiu jo vetëm punoi me Kaleshin në fillimet e Orientalistikës së Prishtinës, por më vonë u bë edhe një nga dokumentuesit e jetës dhe veprës së tij. (Sidomos me pergatitjen e veprave te Kaleshit, VEPRA: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11, Prishtinne, 2022, me rastin e 100 vjetorit te lindjes se Kaleshit)

8. Nga Kaleshi te Mehdiu
Mund ta shohim këtë marrëdhënie si një vazhdimësi intelektuale:
Hasan Kaleshi – themelimi i institucionit;
Feti Mehdiu – konsolidimi dhe zgjerimi i institucionit.
Kjo nuk do të thotë se Mehdiu thjesht vazhdoi punën e Kaleshit. Përkundrazi, ai krijoi profilin e vet shkencor. Por pa themelimin institucional të Orientalistikës së Prishtinës, ku Kaleshi ishte figurë themelore, historia e mëvonshme e kësaj dege do të ishte e ndryshme.

9. Orientalistika si shërbim ndaj albanologjisë Këtu gjendet ndoshta ideja më e rëndësishme për ta kuptuar shkollën e Prishtinës. Në një shkrim mbi 40-vjetorin e Orientalistikës, Mehdiu e karakterizon këtë traditë si një “disiplinë shkencore në shërbim të albanologjisë”. Ky formulim është shumë i fuqishëm. Sepse qëllimi nuk ishte thjesht: të studiohej arabishtja, turqishtja, persishtja apo dokumentacioni oriental. Qëllimi ishte që këto njohuri të ndihmonin në: ndriçimin e historisë shqiptare; studimin e kulturës shqiptare; ruajtjen e trashëgimisë; kuptimin e kontakteve shqiptaro-orientale; studimin e gjuhës shqipe; zbulimin dhe botimin e burimeve historike.

10. Kaleshi – burimi; Mehdiu – përkthyesi dhe ndërmjetësi Një krahasim shumë i bukur mund të bëhet edhe në raport me burimin dhe gjuhën. Kaleshi ishte veçanërisht i fuqishëm në zbulimin, analizimin dhe interpretimin e burimeve orientale. Mehdiu u bë veçanërisht i rëndësishëm në sjelljen e gjuhës dhe letërsisë arabe në shqip. Kjo shihet në mënyrë madhështore te përkthimi i plotë i Kur’anit në shqip në vitin 1985. Kështu: Kaleshi ndihmoi shqiptarët ta lexojnë historinë e tyre përmes burimeve të Orientit; Mehdiu ndihmoi shqiptarët ta lexojnë në shqip një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë intelektuale arabe dhe islame.
Ky është një dallim i bukur, por duhet kuptuar si plotësim, jo si ndarje.

11. Të dy nga Kërçova
Ka edhe një dimension jashtëzakonisht interesant. Të dy personalitetet lidhen me Kërçovën. Hasan Kaleshi lindi në Kërçovë më 1922, ndërsa Feti Mehdiu në Zajaz të Kërçovës më 1944. Kjo e bën historinë edhe më të veçantë: Nga trevat e Kërçovës dolën dy personalitete që do të linin gjurmë të jashtëzakonshme në Orientalistikën shqiptare. Dhe kjo nuk është vetëm një lidhje gjeografike. Është edhe një lidhje e kujtesës kulturore dhe intelektuale.

Dhe që të dy, anëtarë të Akademisë Arabe të shkencave, Hasan Kaleshi, ne Kairo, 1965 dhe Feti Mehdiu, ne Damask, 2002, i bëjnë nderë jo vetëm Kërçovës, por historisë së kulturës shqiptare në përgjithësi.

Shkruan:
Dr. Kujtim Kasami

Nga ROLAND QAFOKU/

Gjatë punës për përgatitjen e librit “100 vrasjet më të bujshme në historinë e shtetit shqiptar 1912-2017”, emri i Qazim Mulletit më doli dy herë si protagonist. Herën e parë i përfshirë në atentatin ndaj mbretit Zog më 21 shkurt 1933 në Vjenë në të cilin mbeti i vrarë adjutanti Llesh Topollaj dhe u plagos ministri i Oborrit Mbretëror Eqrem Libohova. Si referencë kisha jo vetëm dokumente arkivorë shqiptare dhe austriake por edhe disa gazeta vjeneze të kohës, veçanërisht “Wiener Neuse Nachrihten”, e cila pak ditë pas ngjarjes kishte publikuar një listë të pjestarëve të komplotit që policia i kishte futur në qeli. Përveç dy vrasësve Ndok Gjeloshi dhe Azis Çami, në listën e organizatorëve, bashkë me Hasan Prishtinën, Rexhep Mitrovicën, Angjelin Sumën, Sejfi Vllamasin, Menduh Angonin dhe Luigj Shkurtin ishte edhe Qazim Mulleti. Më 15 maj 1933 Gjykata Ushtarake e Tiranës, e dënoi me vdekje në mungesë Qazim Mulletin bashkë me 8 bashkëpuëntorët dhe ekzekutuesit. Ishte një vendim që nuk u ekzekutua asnjëherë sepse Mulleti jetoi në Vjenë derisa filloi Lufta e Dytë Botërore dhe u kthye në atdhe vetëm kur u sigura mirë që Zogu nuk kthehej më në Shqipëri.

Në vrasjen e dytë më rezultoi i përfshirë në vrasjen e Mine Pezës më 12 shtator 1942 në Tiranë para burgut të Tiranës. Prefekti Qazim Mulleti ishte ai që urdhëroi hapjen e zjarrit në ajër për rojet si reagim ndaj një grupi grash që ishin të revoltuara aty dhe thërrisnin “Lironi djemtë tanë”. Një plumb që bëri rikoshetë në murin e burgut plagosi 70-vjeçaren Mine Bilali Peza nga Ndroqi i Tiranës dhe pas dërgimit në spital vdiq nga plaga e marrë. Ndërkohë që po nga plumbat rikoshetë mbetën të plagosur edhe dy xhandarë, mes tyre edhe ndihmësi i prefektit Mulleti. Në asnjë rast nuk vërtetohet se protesta më e guximshme në Shqipëri e 60 grave, kryesisht nga fshatrat e Tiranës dhe që kërkonin lirimin e djemve të tyre të arrestuar të ishte e organizuar nga komunistët. Mine Peza nuk ishte as komuniste dhe nuk kishte asnjë lidhje me komunistët, por sot ajo që dikur quhej rruga e Shkodrës dhe rruga “Princi i Piemontit” mban të çimetuar emrin e saj. Edhe për ngjarjen e dytë Qazim Mulleti u dënua me vdekje në mungesë. I larguar pas tetorit 1944 nga Shqipëria, emri i ish-prefektit dhe ish-kryebashkiakut u vendos në listën e kriminelëve të luftës dhe kërkohej me qiri nga regjimi i Enver Hoxhës për ta ekzekutuar. Por edhe ky vendim nuk u ekzekutua asnjëherë. Qazim Mulleti u largua drejt Italisë sapo përfundoi lufta dhe vdiq në një provincë të Romës më 28 gusht të vitit 1956 në moshën 63-vjeçare duke lënë në Shqipëri bashkëshorten dhe djalin e vetëm.

Pra Qazim Mulleti ishte antizogist ekstrem ashtu siç ishte Enver Hoxha dhe regjimi i tij pas lufte, Për atë që i bëri Ahmet Zogut në Vjenë ai ishte një hero për kundërshtarët. Por Qazim Mulleti ishte antikumunist po ekstrem siç ishte Ahmet Zogu. Në dallim me rastin e parë, në ngajrjen e dytë prefekti i Tiranës nën pushtimin italian zyrtarisht ishte profashist. Hajde ta ndajë shqiptari i vitit 2021 se çfarë ishte Qazim Mulleti i vitit 1933 dhe Qazim Mulleti i vitit 1942. E vështirë, shumë madje. Në rastin e parë një hero fannolist që deri në Vjenë synoi të eleminimin e Zogun. Në rastin e dytë një bashkëpunëtor me fashistët. Shqiptari që kishte luftuar me armë në dorë kundër forcave serbe, pjesmarrës aktiv në ngritjen e flamurit në Tiranë më 26 nëntor 1912, pjesmarrës në Kongresin e Lushnjes në 1920 dhe “tironsi” që hapi shtëpinë e vet për qeverinë e Sulejman Delvinës duke e kthyer në ministri të Bujqësisë, në tallazet e Shqipërisë befas u shndërrua në një personazh me dilemën se çfarë përfaqëson ai për historinë. Por çfarë ishte në të vërtetë Qazim Mulleti? A ishte hero, tradhtar, antizogist, patriot, antishqiptar, fashist, antikomunist, atdhetar, administrator i mirë lokal apo kriminel lufte? Zor se në botën e kohës që jetoi të ketë një personazh që mori mbi kurriz të gjitha këto epitete e sharje sa mori Qazim Mulleti, në të gjallë dhe në të vdekur. E pavarësisht kësaj epitetnaje, dilemat për të nuk mbarojnë këtu.

KOMEDIA QË E DENIGROI RËNDË

Në vitin 1974 në artin komunist ndodhi një ngjarje që konvergjoi në një figurë të vetme Qazim Mulletin. Në Teatrin Kombëtar dhe më pas në një ekranizim u vu në skenë komedia me titull “Prefekti” që e portretizoi figurën e Mulletit ashtu siç regjimi komunist dëshironte që ajo të ishte dhe jo siç ishte në të vërtetë. Asnjëherë nuk e kam arritur të kuptoj autorin Besim Levonja për atë produkt të tij. Më shumë kam prirjen se vepra kishte bashkëautorësi dhe redaktim dogmatik se sa një fantazi e shrenuar e Levonjës sado komunist e antimulletian të ishte ai. Nuk janë të paktë ata që tregojnë se ndërhyrjet në një vepër arti gjatë regjimit ishin puna më normale që bëhej dhe nuk përjashtohej nga kjo sindromë as “Prefekti” i Levonjës. Megjithatë, për faktin se ajo që i është bërë Qazim Mulletit me emër konkret dhe me një denigrim ekstrem që nuk i është bërë kujt, nuk ka justifikim.

Përveçse antikomunist, antikombëtar, tradhtar dhe lloj lloj epitetesh, Qazim Mulleti aty dilte i deformuar, injorant, anadollak, i prapamebetur, frikacak deri në palcë dhe një figurë që thjesht të shkaktonte humor edhe falë zhargonit aspak zyrtar të të folurit. Pra nga një figurë nga më të arsimuarat që si rrallë kush në Shqipëri që startonte me gjimnazin “Zosimea”, i diplomuar në kolegjin perandorak të Stambollit dhe një poliglot po aq i rrallë, Qazimi Mulleti u bë sinonimi i një regjimi të shkuar që të krijonte impresionin se ishte fati ynë i madh që e kishim lënë pas. Për ata që nuk e njihin fare Qazim Mulletin kjo komedi ishte një ilaç idiot për shpirtin e sëmurë se sa mirë jetonin në komunizëm që kishte përmbysur të vjetrën, injorancën dhe antishqiptarizmin. Por ama për ata që e njihin figurën e tij nën zë edhe me zë e dinin mirë se ajo komedi ishte një turp letrar dhe kombëtar sëbashku. Komedia “Prefekti” e trazoi shpirtin e Qazim Mulletit por edhe të shumë familjarëve që la në Shqipëri, pse jo edhe të tironsve që nuk e njihnin ashtu beun e tyre. Qazimi Mulleti jo vetëm nuk e meritonte atë trajtim, por duhet të merrte edhe disa merita për atë që kishte bërë në jetë.

Por kur gjatë komunizmit? As që bëhej fjalë. Pas viti 1990 publikut iu dha mundësia ta njohë pak nga pak figurën e tij dhe media i ka lënë jo pak hapësirë historisë reale në faqet e gazetave. I biri, Reshiti, ka qenë pjesë e shumë intervistave dhe ata që e kanë njohur nga afër e kanë mësuar jo vetëm pasurinë shpirtërore të të atit, por edhe vuajtjet që ai dhe e ëma pësuan nga regjimi për shkak të Qazimit dhe sidomos për shkak të komedisë “Prefekti”. Po a kishte ilaç për të shëruar plagën që ua kishte shkaktuar regjimi komunist? Kurrë nuk mund të kurohej ajo plagë.

PËRSËRI PËR FILMAT E DIKTATURËS

Komedia “Prefekti” nuk ishte e vetmja që gjatë regjimit komunist denigroi figura që ishin antikomunistë. Më shumë se 20 vite më parë unë jam shtangur teksa zbulova në SHBA personazhin real Sali Protopapa dhe sa i ndryshëm ishte nga filmi “I teti në Bronx” që ne e kishim parë e stërparë në kinema dhe televizor me një personazh jo vetëm ishte tradhëtar por një personazh groteskt mishëngrës dhe një i fort fshati që vriste partizanë në bashkëpunim me gjermanët. Në fakt Protopapa i vërtetë ishte një inxhinier që kishte punuar për 30 vjet në laboratorin sekret të bombës bërthamore në Los Alamos. “Po cfarë i kam bërë unë Shqipërisë që më bëri këtë”, më përsëriste shpesh Protopapa për personazhin në film. Dhe si për ironi me Protopapën këto ditë në Shqipëri është rikthyer sërish debati për filmat e kohës së komunizmit. Sigurisht që ka shumë propagandë në ato filma dhe vepra si “Prefekti”, “I teti në Bronx” e të tjerë nuk duhet të jenë pjesë e transmetimeve publike por vetëm pjesë e studimeve.

Por prisni! Kjo nuk do të thotë se bashkë me këta të gjithë filmat e Kinostudio “Shqipëria e re” nuk duhet të transmetohen. Filmi “Nusja dhe shtetrrethimi” ishte poster i festivalit ndërkombëtar disa vite më parë në Vjenë me temë nga rezistenca e luftës së Dytë Botërore. “Dimri i fundit”, “Malet me blerim mbuluar”, “Tomka dhe shokët e tij”, pavarësisht ndonjë sekuence me indroktrinim kanë në thelb temën e rezistencës dhe kaq. Por që të fshish të gjithë krijimtarinë e asaj kohe është po aq kriminale sa bëri ai regjim me artin dhe kulturën përpara vitit 1944 që e zhduku të gjithë. Madje ai regjim fshiu edhe vepra të prodhura edhe gjatë vetë komunizmit vetëm se kishin autorë armiqtë e rinj. Pak e dinë sot se në vitet ‘70-‘80-të ishin të ndaluar të shfaqeshin filmat “Skënderbeu”, “Tana”, “Vitet e para”, “Ngadhnjim mbi vdekjen”, “Skëterrë 43” e të tjerë, pikërisht sepse në stafet që i kishin prodhuar ishin një tufë me armiq të Hoxhës. Për të mos shkuar te kolonat zanore që janë pasuri më vete dhe kryemjeshtri Kujtim Laro mbetet një Hanz Zimmer i filmave shqiptarë. Por sot ne nuk kemi asnjë film që jep një version ndryshe të rezistencës së Luftës së Dytë Botërore dhe që i hedh poshtë filmat e komunizmit.

Ne sot nuk kemi asnjë aktor me peshën dhe autoritetin e Robert Ndrenikës, Sandër Prosit, Sulejman Pitarkës, Margarita Xhepës, Tinka Kurtit, Edi Luarasit e të tjerë. E kam shkruar edhe më parë. Bëjini filmat më të mirë dhe unë nuk do t’i shikoj fare më ata të vjetrit. Por ama që të nxjerrësh një ligj që ndalon cdo film të prodhuar në diktatruë është njësoj siç u fshinë të gjitha librat dhe arti dhe kultura gjatë kohës së Zogut. Kishim kryeveprën “Lahuta e Malcisë” të Gjergj Fishtës por nuk e njihnim se u ndalua nga regjimi komunist. Kishim kryeveprën “Shqipëria, kopshti shkëmbor i Evropës Juglindore” të Faik Konicës por nuk e njihnim sepse u ndalua nga regjimi komunist e shumë e shumë vepra të tjera. Kishim libra, kishim teatro dhe kinema dhe në 1944 befas u fshinë të gjitha dhe u duk se era e re nisi të fryjë pas patur asnjë traditë. Jo! Arti është art prandaj ndahet në etapa. Ky i viteve 1944-1990 ishte art komunist i indroktrinuar, në funksion të regjimit gjakatar të Hoxhës dhe pa vlerë në shumë raste. Por zhdukja dhe fshirja do të ishte një vendim absurd që jo vetëm nuk ndihmon por e dëmton memorien e shoqërisë. Brezi i ri duhet ta njohë komunizmin në radhë të parë nëpërmjet studimeve dhe arkivave dhe jo duke i fshirë këto arkiva si një shirit bosh. Kjo do ishte e pafalshme. Studiues, mësues dhe profesorë duhet t’ia shpjegojnë brezit të ri se çfarë ishte ky art, çfarë syonte dhe çfarë solli por ama jo që ata të mos shikohen fare sikur të mos kenë ekzistuar.

KOMEDIA QË NA KTHELLON MË SHUMË SE NA NGATËRRON

Në komedi del gysmë budalla dhe në realitet Qazim Mulleti kishte një IQ që linte pas çdokënd në kohën që jetoi. Po duhet ta themi se antizogist dhe antikomunist ishin dy cilësitë e tij më të spikatura. Dhe ne asnjëherë nuk kemi guximin ta themi se ai ishte i tillë me të gjitha të vërtetat që jetoi. Palët ndahen; ose Qazim Mulleti ishte i miri, i dituri, i drejti, jomëkatari dhe tjetri se Qazim Mulleti ishte armiku, vrasësi, antishqiptari. Tamam me të njëjtën gjuhë që politika Lufton edhe sot. Për të majtët cfarë është Sali Berisha dhe Lulzim Basha? Secili është antikombëtar, antishqiptar, vrasës, tradhtar e të tjerë epitete të rënda. Për të djathtët cfarë janë Fatos Nano, Edi Rama, Ilir Meta? Tradhtar, hajdut, kriminel, antishqiptar, grabitës territoresh e të tjera e të tjera. E pra ky është stili dhe metri se si përcaktojnë sot ne politikanët tanë njëri tjetrin duke u kthyer në kulturën tonë dhe mos prisnin që me atë të para 1 shekulli duke përfshirë edhe Qazim Mulletin të ketë metër tjetër. Ai ishte edhe i gënjeshtër edhe i vërtetë, tamam sikur të jetonte edhe sot.

Ndërkohë Teatri Kombëtar kishte disa kohë që kishte nisur nga puna për ta rivënë në skenë “Prefektin”. Këtu si fillim ka një problem madhor se pa e parë versionin e ri, të 3 milionë shqiptarët japin mendim. Hervin Çuli ishte i qartë kur tha se figura e Mulletit në këtë vepër vjen e rishikuar dhe në një version komplet tjetër. Por hajde ta besojnë Çulin dhe aktorët kur u janë turrur i madh e i vogël si komunistët e pas 1944-ës Qazim Mulletit. Aktori Arben Derhemi që rrjedh nga një familje thelb e Tiranës kishte një reagim akoma edhe më të fortë teksa më gjuhë ironike komentoi:

“Unë e di që ne sot jetojmë në botën e internetit dhe rrjetet sociale i kanë dhënë të drejtë çdo “qenie intelektuale” të sajojë e shpifë ç’i intereson dhe i vjen për shtat, por nuk i kuptoj ku i ka prekur këta tironcat e vërtetë, leximi që ne i bëmë veprës groteske “Prefekti”, në një këndvështrim tjetër dhe për ta evidentuar si figurë historike të madhe Ju që i bini tam-tamit te patriotizmi ojf-ist meritoni vetëm një batutë me të cilën mbyllet vepra. U ulen malet, u ngritën halet”. Por as Çuli e as Derhemi nuk e përballojnë dot lukuninë e kritikëve në facebook.

Ndërkohë që Qazim Muleti ishte ai që ishte. Mund ta duash figurën e tij por edhe mund ta urresh. Por ama dreqi e mori një copë tokë 2 metra katrorë për tu prehur trupi i tij në Shqipëri ky njeri i meriton që çke me të. Ata që ulërijnë në facebook përvec djersës që derdhin çurk me të shkruarën është mirë të bëjnë ndonjë punë konkrete me figurën e Qazim Muleltit. Ky shtet nuk e rehabilitoi figurën e tij në këto 31vjet. Nuk e solli ashtu sic duhet dhe ky është një gabim i rëndë. Por së paku këta intelektualët e facebook-ut të grumbullojnë disa para me të ardhurat nga trojet private që japin për gradaçiela dhe me to të sjellin eshtrat e tij në Tiranë. Është turp shtetëror por edhe shoqëror që eshtrat e Qazim Mulletit nuk janë as të futura në tokë, por qendrojnë prej dekadash në një arkë alumini dhe të vendosur në një depo në varrezat e provincës Rocca di Pappa të Romës ku ai ndërroi jetë 65 vjet më parë. Është minimumi i nderit që duhet ti bëjnë Qazim Mulletit. Për të gjithë këtë debat që u hap e u mbyll, përgjigjen më të saktë e dha mbesa e tij Fatbardha Mulleti me një nënqeshje që duket se i ngjan xhaxhait të vet: “Qazimi qesh nga parajsa se si ky vend që përjetoi 50 vjet komunzimin kërkon ta denigrojë përsëri figurën e tij”. Këtyre fjalëve mund t’i shtojmë edhe frazën lapidar të dalë nga goja e personazhit Qazim Mulleti: “Unë ju thërrita këtu për të mbajtur partizanët, po ju dulët vetë partizanë”! Kjo batutë ishte nga komedia e vjetër e “Prefektit”. Këtë të renë nuk e dimë nëse do kemi fat ta shikojmë.

(Në vigjilje të 70 vjetorit të vdekjes. Shkrim i publikuar në gazetën “Fjala” më 6 dhjetor 2021 në rubrikën “Vera e re në fuçinë e vjetër”. Eshtrat e Qazim Mulletit u sollën nga Roma dhe u varrosën në Tiranë më 25 gusht 2023).

Këtij shkrimi do ti shtoja vetëm një njoftim të Qazim Mulletit të bërë në një gazetë në korrik të vitit 1939 kur ishte kryebashkiak i Tiranës për ta kuptuar sado pak se kush ishte ai: Shpallje: Bëhet e ditun se pyshtymja në tokë dhe frymja e hundëve ndërpër rruga janë të ndalueme mbasi bëjnë figurë të keqe dhe janë në dam të shëndetit publik. Por duhet që kjo nevojë të kryhet në faculetë. Gjithashtu është e ndalueme pimja ujë në një enë e shumë personave mbasi shkakton ngjitjen e shumë sëmundjeve. Kryetari i Bashkisë së kryeqytetit Qazim Mulleti.

Mendi Kabashi/

I never had the opportunity to properly share what this experience meant to me. Being invited to speak at Women Who Build gave me the opportunity to reflect on a question that has followed me through almost every chapter of my life:

What does it really mean to be strong?

At 17, I left home and entered military officer training in Italy. For five years, discipline, responsibility and resilience became part of my everyday life. But one of the greatest lessons I carried away from those years had very little to do with physical strength. It was learning that I did not have to lose myself in order to become a leader.

I didn’t have to become harder to become stronger. I didn’t have to sacrifice compassion for conviction, or femininity for authority. That lesson followed me through government service, immigration, motherhood, community leadership, and now into public service here in Mississauga. On that stage, I shared something I believe even more strongly today:

“Leadership is not about wearing a uniform. Leadership is about knowing who you are before the world tells you who you should become.” And the message closest to my heart: “We don’t build by becoming someone else. We build by having the courage to remain ourselves.” Looking back at this moment now, those words carry an entirely new meaning for me.

Because today, I am building again.

Building a campaign.

Building relationships with my neighbours.

Building a vision for stronger communities.

Building a kind of public service rooted in discipline, compassion, integrity and courage.

And as I look back on this experience, I also want to take a moment to extend a heartfelt thank you to Nadiya Yashan for inviting me to be part of Women Who Build, for creating a space where women can share their experiences and learn from one another, and for the beautiful Certificate of Appreciation recognizing my contribution as a speaker. Thank you as well to Business Woman Pro Canada and to every woman I had the opportunity to meet that evening.

Some experiences become even more meaningful when you look back and realize they were preparing you for what came next.

Gazi Aga/

Si shumë shqiptarë, kam ndjekur me shqetësim lajmet e fundit mbi avancimin e projektit për krijimin e të ashtuquajturit “Shteti Sovran i Urdhrit Bektashi” në Tiranë.

Dua ta them që në fillim shumë qartë: Bektashinjtë janë vëllezërit dhe motrat tona, pjesë e historisë, kulturës dhe jetës fetare shqiptare. Ata meritojnë respekt, liri të plotë fetare dhe të drejtën për të organizuar jeten e tyre fetare pa asnje pengese. Jeta fetare islame ne Shqiperi ka qene nje senteze e natyrshme tarikatesh me ngjyra vendase per shekuj me radhe.

Prandaj shqetesimi im nuk eshte ndaj Bektashizmit dhe as ndaj besimtareve bektashinj. Shqetesimi eshte ndaj krijimit te sovranitetit politik mbi baza fetare brenda territorit te Republikes se Shqiperise.

Per shekuj me radhe, myslimane, bektashinj, katolike, ortodokse, tashme edhe protestante kemi ndertuar nje model shqiptar ku komunitetet fetare jetojne prane njeri-tjetrit pa pasur nevoje per kufij, pasaporta apo sovranitete te vecanta. Kjo eshte pasuria jone. Kjo pasuri i ka rezistuar cdo perpjekje per percarje, apo instrumentalizim per interesa jo ne perkim me ato te vendit tone.

Toleranca fetare nuk ka nevoje per kufij te rinj. Dialogu nuk ka nevoje per shtete te reja. Bashkejetesa nuk forcohet duke i dhene nje komuniteti fetar status politik qe komunitetet e tjera nuk e kane.

Nese sot argumentohet se nje komuniteti fetar i nevojitet sovranitet per te ruajtur identitetin dhe qendren e tij boterore, atehere natyrshem lind pyetja: mbi cilin parim do t’u mohohej neser e njejta kerkese komuniteteve te tjera? Pse nje komuniteti fetar i nevojitet sovranitet shteteror per te ushtruar lirisht besimin e tij? A e forcon, apo dobeson harmonine fetare shqiptare krijimi i kufijve politike midis feve, apo rrezikon pikerisht modelin unik te bashkejeteses qe Shqiperia ka ndertuar prej brezash?

Shqiperia ka dicka shume me te vlefshme per t’i treguar: nje vend ku xhamia, teqeja dhe kishat ekzistojne ne te njejtin shtet, nen te njejtin ligj dhe me dinjitet te barabarte.

Kete model duhet ta ruajme.

Modestisht, i bej thirrje institucioneve shqiptare, drejtuesve fetare, akademikeve dhe shoqerise civile qe nje ceshtje me pasoja kaq afatgjata te mos trajtohet si nje projekt simbolik apo turistik, por permes nje debati serioz, transparent, kushtetues dhe gjitheperfshires.

Te mbrojme Bektashinjte.

Te mbrojme myslimanet.

Te mbrojme te krishteret.

Por mbi te gjitha, le te mbrojme barazine mes tyre dhe Shqiperine tone te perbashket.

Politikanet qe marrin vendime te perkohshme, nuk duhet te harrojne se Shqiperia do te jete ketu edhe pertej mandateve te tyre…