Në jetën e Fehmiut dhe Xhevës, dashuria për njëri-tjetrin dhe dashuria për Kosovën ecën gjithmonë krah për krah, deri në ditën kur të dy ranë për lirinë e saj.

Sot, njëzet e tetë vjet pas rënies së tyre, bëmë homazhe për Fehmi dhe Xhevë Lladrovcin, dy figura që historia e Kosovës i mban pranë njëri-tjetrit sepse ashtu pranë njëri tjetrit e bënë gjithë rrugën e tyre çlirimtare.

Ai inxhinier e ajo profesoreshë e shqipes, e nisën rrugën e çlirimit dekada më parë, atëherë kur kundërshtimi i regjimit jugosllav ndëshkohej me përndjekje, burg e largim nga puna.

Fehmi Lladrovci ishte pjesë e organizimit politik të viteve të 80-ta dhe për bindjet e veprimtarinë e tij kaloi vite në burgjet jugosllave. Kur u arrestua në shtator të vitit 1985, ai dhe Xheva sapo kishin nisur jetën e tyre së bashku. Burgimi i gjatë nuk e ndërpreu as lidhjen mes tyre, as rrugën që kishin zgjedhur. Xheva menjëherë iu bashkua familjes Lladrovci, dhe përkundër faktit se Fehmiu ishte në burg, ajo e vazhdoi vetë veprimtarinë politike në vitet kur çdo lidhje me lëvizjen ilegale ishte rrezik i madh.

Pas lirimit të Fehmiut nga burgu, jeta e tyre vazhdoi larg Kosovës, por jo larg çështjes së saj. Morën pjesë në luftën në Kroaci, vazhduan veprimtarinë politike në Mynih të Gjermanisë dhe u përfshinë në përgatitjet që, me kalimin e viteve, do të çonin në organizimin e luftës çirimtare në Kosovë.

Fehmiu do ta thoshte vetë, në një fjali që mbeti ndër më të fuqishmet nga koha e luftës: “Ma e shtrenjtë është liria se jeta.” Xheva nuk kishte nevojë ta thoshte. E gjithë jeta e saj, deri në qëndresën e fundit përkrah tij në Gradinë, dëshmoi të njëjtën bindje. Kjo është arsyeja pse Fehmiu dhe Xheva nuk mund të kujtohen njëri përmes tjetrit. Secili kishte bërë rrugën e vet drejt së njëjtës liri dhe, kur erdhi çasti i fundit, të dy e vunë jetën e tyre në shërbim të saj.

Fehmiu u vu në krye të Brigadës 114 dhe mori pjesë në organizimin, stërvitjen dhe drejtimin e njësive të UÇK-së. Në atë kohë, kur UÇK-ja po rritej me shpejtësi dhe duhej të krijonte struktura, pozicione e disiplinë ushtarake, përvoja e tij kishte peshë të veçantë. Përvoja që kishte marrë në luftën e Kroacisë i shërbeu në organizimin dhe drejtimin e njësive të UÇK-së në Drenicë. Xheva, ndërkaq, kishte rolin e saj të drejtpërdrejtë në luftë. Ajo mori pjesë në organizim dhe në luftime, dhe gjatë verës së vitit 1998 ishte në vijën e frontit në disa nga betejat e UÇK-së. Prania e saj aty nuk buronte vetëm nga jeta e përbashkët me Fehmiun. Edhe Xheva kishte ardhur në atë rrugë me historinë dhe bindjet e veta. Ishte profesoreshë e gjuhës dhe letërsisë shqipe, e rritur në një familje me traditë atdhetare dhe e përfshirë herët në veprimtarinë politike. Prandaj, kur flasim për Fehmiun dhe Xhevën, nuk flasim për një luftëtar dhe bashkëshorten që e ndoqi pas. Flasim për dy veprimtarë që e kishin zgjedhë rrugën e lirisë dhe kishin marrë mbi vete rreziqet e njëpasnjëshme të asaj rruge. Liria e Kosovës për ta nuk ishte një ideal i largët, por një kauzë së cilës ia kushtuan vitet, punën, mërgimin, luftën dhe, në fund, edhe jetën.

Më 22 shtator 1998, forcat serbe nisën një ofensivë të gjerë kundër pozicioneve të UÇK-së në Drenicë. Në Gradinë, në një nga pikat më të rëndësishme të mbrojtjes së Brigadës 114, luftimet u zhvilluan nga afër dhe për orë të tëra.

Rrëfimet e bashkëluftëtarëve nga ajo ditë tregojnë se Fehmiu drejtonte luftimet dhe mbante lidhjen me pikat e tjera derisa pozicioni i tyre u godit. Kur ra Fehmiu, Xheva qëndroi në pozicion dhe vazhdoi luftën për çlirim, duke mos pranuar të tërhiqej. Më 22 shtator 1998, aty ku kishin mbërritur bashkë pas shumë vitesh burgimi, përndjekjeje, mërgimi e përgatitjeje për luftë, aty përfundoi edhe rruga e tyre.

Sot nderuam, përkrah Fehmiut dhe Xhevës, edhe Fatime Hetemin, Shefqet Zekën, Behxhet e Milaim Karaxhën dhe Hamit Lladrovcin. Emrat e tyre janë pjesë e pandashme e historisë sonë të lavdishme, e luftës dhe e sakrificës mbi të cilat u fitua liria e Kosovës.

Albulena Haxhiu

Albin Kurti/

Të nderuar qytetarë,

Shpallja fajtorë dhe dënimi kaq i rëndë për katër ish krerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi, është padrejtësi e papranueshme, ndëshkim i madh dhe i dëmshëm. Aktgjykimi mund të jetë shqiptuar formalisht në emër të popullit të Kosovës, por kjo formulë e zbrazët nuk duhet ngatërruar me vullnetin e popullit.

Ky aktgjykim patjetër duhet ndryshuar dhe korrigjuar në shkallën e apelit dhe atë sa më parë. Në këto momente të vështira, jemi pranë familjeve të ish krerëve të UÇK-së dhe të gjithë bashkëluftëtarëve çlirimtarë.

Siç e dimë, me akuzat në Këshillin e Evropës nga deputeti rus Konstantin Kosaçev dhe ai serb Millosh Alligrudiq filloi gjithçka më 15 prill 2008, por ne duhet të sigurohemi që asgjë nuk përfundoi sot më 16 shtator 2026. Asgjë prej pretendimeve e akuzave të ekzagjeruara e absurde mbi të cilat është arsyetuar ngritja e Dhomave të Specializuara, duke nisur prej Shtëpisë së Verdhë e trafikimit të organeve, nuk ka mundur të ngritej nga vetë Prokuroria, për shkak të mungesës së provave.

Për më tepër, aktgjykimi i sotëm i Dhomave të Specializuara rrëzoi pretendimin më të rëndë që ka mbetur në aktakuzë: se UÇK-ja kishte kryer një sulm të gjerë dhe sistematik kundër një popullsie civile. Po ashtu, u pa qartë se ky proces nuk ishte gjykim për legjitimitetin apo pastërtinë e luftës së UÇK-së. Gjithashtu nuk u konstatua as kushti më themelor për krime kundër njerëzimit. Përfundimet dënuese lidhen me akuza të caktuara për krime lufte, përfshirë torturën e personave të konsideruar bashkëpunëtorë të regjimit serb. Këto janë konstatime të padrejta, por nuk janë përfundimtare dhe do t’i nënshtrohen shqyrtimit në apel.

Padrejtësia e akuzave të Prokurorisë është vënë në dukje jo vetëm brenda Kosovës, por edhe jashtë saj. Për karakterin e luftës çlirimtare dhe të UÇK-së dëshmuan para vetë Gjykatës edhe personalitete ndërkombëtare që e kishin njohur konfliktin nga afër. Ata përshkruan UÇK-në si përgjigje ndaj dekadave të shtypjes së shqiptarëve dhe kundërshtuan pretendimin se ajo ishte përgjegjëse për spastrim etnik; gjithashtu ata dëshmuan kundër tezës së një komande të centralizuar që kontrollonte çdo veprim në terren. Këto dëshmi erdhën nga njerëz që panë luftën nga pozita të drejtpërdrejta të përgjegjësisë ndërkombëtare dhe që dëshmuan për karakterin e saj çlirimtar. Kritikat e tyre, të argumentuara në detaje, e nënvizojnë se vendimi i sotëm mbështetet mbi themele thelbësisht të pasakta, si nga pikëpamja historike, ashtu edhe ajo ligjore. Siç kemi bërë prej fillimit të këtij procesi, Qeveria do të vazhdojë, me të gjitha mjetet që i ka në dispozicion, t’i mbështesë të akuzuarit në procesin e apelit, ku presim korrigjimin e plotë të kësaj padrejtësie.

Ky aktgjykim nuk mund të lexohet jashtë historisë në të cilën lindi UÇK-ja. UÇK-ja nuk ishte zgjedhja e një populli që kërkonte luftë, por përgjigjja e një populli që, i shtypur dhe i kërcënuar në vetë ekzistencën e tij, kërkonte liri. Populli shqiptar i Kosovës përjetoi heqjen e autonomisë, përjashtimin nga institucionet, dëbimin nga vendet e punës, shkollat dhe universiteti, burgosjet, torturat dhe vrasjet. Më pas erdhën masakrat, djegia e vendbanimeve, dëbimi masiv i qindra mijëra njerëzve nga shtëpitë e tyre dhe gjenocidi. Kjo vuajtje nuk ishte sfondi i rastësishëm i luftës, por realiteti që e bëri qëndresën çështje të mbijetesës së një populli.

Asnjë vuajtje njerëzore nuk duhet mohuar apo zvogëluar. Por, po aq e padrejtë do të ishte që konstatimet për veprime të caktuara të shndërroheshin në aktakuzë kundër UÇK-së dhe në gjykim të luftës çlirimtare. Ushtria Çlirimtare e Kosovës lindi si përgjigje ndaj shtypjes së një regjimi gjenocidal dhe luftoi për çlirimin e Kosovës. Ky është karakteri politik dhe historik i saj, dhe as arkitektura selektive e një mekanizmi gjyqësor, as një aktgjykim i tij, nuk mund ta zhbëjnë atë. Për një shekull e gjysmë, nga mesi i shekullit XIX e deri te vitet e fundit të shekullit XX, nga instancat e ndryshme por gjithnjë të larta, shtetërore e politike, akademike e pseudo shkencore të Serbisë, janë përpiluar 24 programe për shfarosjen e shqiptarëve.

Dhomat e Specializuara u krijuan me një mandat të posaçëm, por mandati dhe veprimtaria e tyre e përqendruan drejtësinë vetëm mbi njërën palë të luftës. Kur në bankën e të akuzuarve gjenden vetëm pjesëtarët e një etnie, ndërsa aparati shtetëror që kreu masakra, dëbime dhe krime gjenocidale mbetet jashtë juridiksionit, krijohet në mënyrë të pashmangshme pamja e një drejtësie njëetnike. Këtë ndjesi e ka thelluar edhe transparenca e munguar e një procesi, pjesë të rëndësishme të të cilit janë zhvilluar larg syrit dhe vlerësimit të publikut.

Një mekanizëm në të cilin përgjegjësia penale përqendrohet vetëm te pjesëtarët e një populli apo bashkësie etnike, ndërsa krimet gjenocidale të palës tjetër mbeten jashtë ndjekjes efektive, krijon shqetësime serioze lidhur me barazinë para ligjit, paanshmërinë objektive dhe legjitimitetin e vetë institucionit. Drejtësia selektive mbi baza etnike bie ndesh me parimin themelor se drejtësia jo vetëm duhet të jetë e paanshme, por edhe duhet të perceptohet si e tillë.

Kosova do të vazhdojë të mbështesë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin e Jakup Krasniqin në procedurën e apelit, në mbrojtje të plotë, dinjitoze dhe institucionale. Kjo është përgjegjësi ndaj qytetarëve tanë dhe besim në të drejtën për ta kundërshtuar një aktgjykim që ende nuk është përfundimtar.

Sot u gjykuan akuza dhe veprime të caktuara; nuk u gjykua dhe nuk mund të dënohet arsyeja pse lindi UÇK-ja e as të njolloset ajo. Sepse kur atdheu nuk duroi më gjakatarë, ai thirri çlirimtarë, dhe emri i tyre ishte Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

Ju faleminderit.

Uran Butka

Instituti “Lumo Skendo”/

E VRANË PA GJYQ SHKENCËTAREN SABIHA KASIMATI

Sabiha Kasimati, një nga gratë e shquara intelektuale, shkencëtarja e parë shqiptare, u pushkatua nga regjimi komunist vetëm pse ishte e tillë. Ajo vjen jo rastësisht nga një familje e njohur intelektuale libohovite. Sabiha Kasimati lindi në Edërne (Adrianopojë) të Turqisë më 15.09.1912. Atje kaloi fëmijërinë, e ushqyer nga prindërit me dashuri për Shqipërinë, por edhe për kulturën evropiane. Kur u kthye familja në atdhe, ajo u vendos në qytetin e Korçës, ku filloi studimet në Liceun Francez të këtij qyteti. Ajo qe e para femër që e mbaroi këtë shkollë perëndimore, në vitin 1930. Qysh nxënëse, ajo zotëronte disa gjuhë të Perëndimit dhe të Lindjes, në mënyrë të shkëlqyer frëngjishten, aq sa habiste edhe profesorët francezë të Liceut.

Vajzat korçare, por edhe qytetarët e Korçës e kujtojnë edhe sot Sabihanë si dallëndyshen e parë të Liceut, si çupën e emancipuar, të kulturuar dhe me temperament burrëror, që mbeti si një shëmbëlltyrë e pashlyer për vajzërinë dhe djelmërinë shqiptare. Mbas mbarimit të Liceut të Korçës, ajo punoi disa kohë në si mësuese në shkollën normale femërore të Korçës, duke dhënë lëndët e Edukatës morale dhe të gjuhës frënge. Më vonë u transferua si pedagoge në shkollën shqiptaro-amerikane në Kavajë, ku jepte biologji.

Në vitin 1936 mundi të plotësonte dëshirën e zjarrtë për studime të larta. Shteti shqiptar i akordoi bursë studimi në Universitetin e Torinos, në Fakultetin e Shkencave Biologjike, të cilin e përfundoi me sukses me notat 30’/30’, me lavdërim ( trenta su trenta con lode). Në verën e vitit 1941 mbrojti edhe doktoraturën dhe u kthye në atdhe.

Në Shqipëri punoi me entusiazmin e një vajze të re e të kulturuar, por edhe me vullnetin e një shkencëtareje të re që kërkonte t’i shërbente vendit të saj në nevojë. U emërua pedagoge në Institutin Femëror “ Nëna Mbretneshë” në Tiranë. Mbas disa vjetësh pune me pasion, u detyrua të shkonte në Itali për kurë shëndetsore në një sanatorium të Torinos. Pas shërimit, aty nga viti 1945, u rikthye. Nisi punën në Institutin e Shkencave, siç quhej atëherë bërthama e parë shkencore, që drejtohej nga prof. Selaudin Toto, i cili më pas u pushkatua nga regjimi komunist.

Sabihaja punoi me zell dhe përkushtim në specialitetin e ihtiologjisë ( disiplinë shkencore që studion peshqit). Për rezultatet e saj për studimin e peshqve në ujrat e vendit tonë si edhe për vlerën ushqimore dhe ekonomike të tyre, ajo punoi 10 vjet me radhë dhe përfundoi monografinë ”Peshqit e Shqipërisë”.

Sabihaja ishte një intelektuale e kompletuar, që kishte studiuar në Perëndim, një filozofe dhe biologe që e njihte mirë thelbin dhe shfaqjen e panatyrshme e çnjerëzore të sistemit totalitar komunist, i cili po vendosej në Shqipëri. Ajo u dëshpërua thellësisht nga goditjet e rënda që po u jepeshin intelektualëve të vendit, veçanërisht atyre që kishin studiuar në Perëndim, mjaft nga të cilët ishin kolegët e saj. Gjyqet ushtarake dënonin me pushkatime dhe burgime të rënda elitën shqiptare. Ajo u trondit veçanërisht nga pushkatimi i drejtorit të saj, shkencëtarit Selaudin Toto si edhe i intelektualëve opozitarë Gjergj Kokoshi, Suad Asllani, Sulo Klosi, Shefqet Beja, prof. Stanislav Zuberit etj, veçanërisht nga dënimi i shkrimtares së parë shqiptare, Musine Kokalari. Kështu Sabihaja filloi të shprehte pakënaqësinë për regjimin dhe për Enver Hoxhën, shokun e saj të klasës në Liceun e Korçës.

Këto pakënaqësi të saj, si edhe prejardhja nga një familje e madhe, tërësisht intelektuale dhe demokratike, bënë që emri i Sabihasë të futej në listat e zeza të Sigurimit të Shtetit si “kundërshtare e regjimit”.

Dr. Namik Kasimati, rrëfen: “Duke qenë se Sabihaja kishte mbaruar Liceun Francez bashkë me Enver Hoxhën dhe e njihte mirë, i kërkoi një takim.

Sabihaja: Kam ardhur të të them se ti po vret gjithë intelektualët. Dua të të pyes se me cilët ke ndërmend ta ndërtosh Shqipërinë, me teneqexhinjtë apo me këpucarët? Enveri: Boll lexove iluministët francezë, të këshilloj të lexosh Marksin dhe Leninin. Sabihaja ishte e çiltër, e shkujdesur dhe nuk mendonte se i ishte qepur pas vdekja. Ajo kishte kurajon t’ia përplaste të vërtetën në sy Enver Hoxhës, por, nga ana tjetër, të takonte pa droje edhe shoqet, shokët e miqtë që ishin goditur pa të drejtë nga diktatura. Një herë ajo shkoi në kampin e internimit në Jubë, ku punonin si të burgosur shokët e saj Tika Tezha, Felatun Vila etj. Mirëpo Tika i tha: “Sabi, mos shkel më këtu, sepse je në rrezik.”.

Në fakt, terrori masiv komunist në vitin 1951 mori edhe kokën e Sabihasë.

Vendimi për të realizuar këtë masakër, u mor jo në sallën e gjyqit, por në Byronë Politike e PPSH, saktësisht në mbledhjen e datës 20.02.1951, me pretekstin e hedhjes të një sasie të vogël dinamiti në oborrin e Ambasadës Sovjetike, që theu vetëm disa xhama në mbrëmjen e datës 19.02.1951, ora 19.15. Urgjentisht u mblodh kupola e partisë-shtet dhe me propozim të ministrit të Brendshëm, Mehmet Shehut, u vendos të merreshin masa të jashtëzakonshme represive “pa marrë parasysh ligjet në fuqi”.(Të gjithë anëtarët e Byrosë, përfshirë edhe E. Hoxhën : Jemi dakord me këto masa. ( Proces verbali i mbledhjes së Byrosë Politike, 20 shkurt 1951).

Shfaqet lakuriq një pushtet kriminal terrorist, që nuk respektonte as kushtetutën dhe legjislacionin që kishte hartuar e miratuar vetë. Ministri i Brendshëm kërkoi nga Byroja Politike që arrestimet të bëheshin qysh atë natë. “Një masë të tillë e kemi marrë edhe kur u vra Bardhok Biba, dmth kemi pushkatuar edhe jashtë ligjeve në fuqi. Listat i kemi gati. Po të jeni dakord ju, veprojmë që sonte”. Ai kërkoi që të arrestoheshin menjëherë 100 ose 150 vetë, nga të cilët 10 ose 15 më të rëndësishmit, të pushkatoheshin pa gjyq.

Pra, ishte vetë Partia, vetë pushteti politik, me Enver Hoxhén në krye, që shkelnin ligjet dhe urdhëronin një krim shtetëror, një terrorizëm shtetëror, një genocid shtetëror me përmasa të mëdha, për motive politike e pushtetore. Në vendimin e Byrosë politike, përveç pushkatimeve e burgimeve pa gjyq, u vendos që të bëhej një operacion masiv spastrimi, të persekutoheshin e të internoheshin persona e familje “reaksionare” në tërë hapësirën shqiptare.

Shqipëria komuniste ishte në një kapërcyell kohësh, po kalonte nga dominanca jugosllave në atë sovjetike, ndaj duheshin kurbanë të tjerë për të mbajtur pushtetin si edhe kurbanë të rinj në themelet e miqësisë me BS dhe në vijën staliniste të PPSH. “Duhen vrarë njerëz të tjerë për të mbajtur pushtetin” -thoshte Mehmet Shehu.

Arrestimet që u bënë menjëherë sipas vendimit të Byrosë Politike më datën 20-23 shkurt 1951, ishin të paligjshme, sepse u kryen pa ndonjë urdhër-arresti té prokurorit dhe pa ndonjë vendim gjykate. (Vetëm më vonë u plotësuan urdhër-reshtimet dhe procesverbalet e “gjykimit”). Arrestimet u bënë mbi listat e vdekjes, të parapërgatitura nga Sigurimi i Shtetit në Ministrinë e Brendshme.( Arkivi i Ministrisë së Brendshme)

Sabihaja u arrestua më 20.02.1951 me pretekstin e “bombës” nw Ambasadwn Sovjetike. Ajo bënte pjesë në listën e Sektorit të Dytë të Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit, të përpiluar nga kapiten Rasim Dedja. Përbri emrit të saj ishte vënë një kryq, që do të thoshte se ajo do të pushkatohej. Përpilues i listave të zeza, rrëfen: “Vlerësimi për personat që do të pushkatoheshin dhe që janë pushkatuar në fakt, është bërë direkt nga udhëheqja e Ministrisë, që në atë kohë ka qenë Mehmet Shehu me zëvendësministrin e tij – Kadri Hazbiu, që mbulonte Sigurimin e Shtetit”.

Enver Hoxha i miratoi të gjitha veprimet dhe emrat e viktimave, që ishin përzgjedhur, duke iu vwnw nga njw kryq pwrpwra. Por Enveri shtoi nga ana e tij emrat e Sabiha Kasimatit, Reiz Selfos, Manush Peshkëpisë, Qemal Kasoruhos, të cilët ishin nga treva e Gjirokastrës dhe ai i njihte personalisht, por që edhe ata ia dinin mirë horrllëqet E. Hoxhës. Për pushkatimin e saj dhe njëzet e dy intelektualëve të tjerë kishte vendosur Byroja Politike e KQ të PPSH, me vendimin e datës 20 shkurt 1951. Nuk ka shembull në gjithë vendet e Lindjes komuniste, që të vendoste për të vrarë njerëz Byroja Politike e Partisë, madje, pa gjyq dhe duke shkelur edhe ligjet e asaj kohe!

Të akuzuarit, nuk kishin asnjë lidhje apo bashkëpunim me njëri tjetrin; nuk ishin pjesëtarë të ndonjë organizate politike apo terroriste të cilësuar, asnjërit nuk i përmendet në akuzë pjesëmarrja në hedhjen e bombës në Ambasadën Sovjetike – për shkak të së cilës ata u arrestuan! Siç dihet botërisht, ata persona që hodhën dinamitin, si Qazim Laçi, Hysen Lulla etj, anëtarë të organizatës “Bashkimi Kombëtar”, u arrestuan po ato ditë, u mbajtën fshehtas në hetuesi për tetë muaj dhe u dënuan për hedhjen e dinamitit në Ambasadën Sovjetike me vdekje dhe burgime të rënda. Pra ishin të tjerë ata që e hodhën dinamitin si një akt antisovjetik, antistalinist.

Siri Çarçani dëshmon: “Për dijeninë time, Gjykata e Lartë Ushtarake nuk ka zhvilluar gjyq ndaj këtyre të pandehurve.” Po ashtu, drejtori i Sigurimit té Shtetit, Rasim Dedja, dëshmon: “Për pushkatimin e këtyre personave, nuk është bërë gjyq dhe këtë e them, sepse nga zyrat e Ministrisë së brendshme ata janë çuar direkt në vendin e pushkatimit” (Proces-verbal i mbajtur nga Prokuroria e Përgjithshme, v.1992)

Me qenë se ekzekutimi pa gjyq bëri bujë, brenda dhe jashtë Shqipërisë, atéhere Gjykata e Lartë Ushtarake në bashkëpunim me Sigurimin e Shtetit, pasi ishin pushkatuar 22 të arrestuarit, nisën procedurat përpilimit të procesverbaleve të rreme, fiktive, sikur gjyqi ishte zhvilluar. Ekzistojnë dy procesverbale gjyqësore të falsifikuara të Gjykatës së Lartë. Njëri mban datën 26.2.1951:

“Gjykata Ushtarake me kryetar nënkolonel Shuaip Panariti, anëtar kapiteni i parë Vangjel Kocani dhe kapiten i parë Nonda Papuli, e sekretar Hidaji Bejo e ka filluar shqyrtimin e çështjes më 26.02.1951 dhe është shprehur për dënimin e të gjithë të akuzuarve me vdekje – me pushkatim, duke u bazuar në ligjin 372 datë 12.2.1946. Ky vendim gjykate është i formës së prerë dhe i ekzekutueshëm menjëherë.” Në fund ka firmosur kryetari i gjykatës së Lartë Ushtarake Shuaip Panariti dhe anëtari Vangjel Kocani; nuk është firmosur nga anëtari tjetër Nonda Papuli dhe sekretari Hidaji Bejo. ( Procesverbali i datës 26.02.1941)

Anëtari i trupit gjykues të Gjykatës së Lartë Ushtarake dhe nënkryetar i saj, Vangjel Kocani, dëshmon:

“E kujtoj mirë se në vitin 1951 ka ndodhur një ngjarje në Tiranë dhe konkretisht u fol se ishte hedhur një bombë në Ambasadën Sovjetike…Pas ca ditësh të kësaj ngjarjeje, apo me kalimin e një jave, unë jam thirrur nga kryetari i Gjykatës së Lartë Ushtarake, Shuaip Panariti dhe më tha se ti e di që është hedhur një bombë në Ambasadën Sovjetike, sigurimi ka arrestuar dhe një pjesë nga të arrestuarit, 22 veta janë pushkatuar pa u bërë gjyq, prandaj duhet që të firmosim një vendim gjyqësor penal formal , pasi gjyq nuk mund të bëjmë, se Sigurimi i ka pushkatuar pa gjyq personat…

Shuaipi më tha se vendimi i gjykatës është formal, nuk ka asnjë pasojë dhe duhet ta bëjmë këtë pasi është urdhër i udhëheqjes së shtetit dhe në atë kohë kryeministër ishte Enver Hoxha. Shuaipi më tha: “Ti, Vangjel mos u shqetëso, derisa vendimi është formal dhe ne në fakt nuk gjykojmë njeri”. Më porositi që për këtë vendim penal fiktiv, “duhet të mbyllësh gojën e të mos i thuhet asnjë njeriu se është sekret i madh shtetëror”. Pas kësaj kemi shkuar me Shuaipin në zyrat e Ministrisë së Brendshme. Shuaipi më paraqiti vendimin gjyqësor të daktilografuar dhe unë e kam firmosur. Kur ma dha vendimin për ta firmosur , Shuaipi nuk më ka treguar ndonjë dosje hetimore , nuk kam parë asnjë lloj materiali hetimor”.( Procesverbal i mbajtur në Prokurorinë e Përgjithshsme, v.1992).

Sekretari i Gjykatës së Lartë, Hydai Bejo, dëshmon: “Nuk e firmosa kur ma sollën vendimin, sepse nuk mora vesh, u bë apo nuk u bë gjyq. S’mund të hidhja firmë, pa qenë në gjykim Po ashtu, refuzoi të firmoste edhe Nonda Papuli, S’kishim si të bënim ndryshe.” (Dëshmi e Hydai Bejos, sipas proc.verbalit)

Por nuk mungojnë vetëm firmat e anëtarëve të trupit gjykues, mungojnë edhe të dhënat e tjera që shënohen zakonisht në procesverbalet, gjithashtu datat janë ngatërruar, pra, gjithçka është kundërthënëse, hartuar në nxitim e sipër. Njëri procesverbal i falsifikuar mban datën 27.2.51, kur të akuzuarit nuk ekzistonin më, ata ishin vrarë në mesnatën e datës 26.2.1951 dhe ishin varrosur. Madje, njëri prej tyre, Jonuz Kaceli ishte vrarë nga torturat në birucat e Sigurimit të Shtetit dhe e kishin hedhur nga dritarja, duke thënë se kishte bërë vetëvrasje!

Të gjitha këto manovrime e shkelje juridike, nuk e mbuluan dhe nuk e fshehën dot masakrën e kryer pa gjyq dhe pa asnjë fajësi të provuar.

Sabihaja nuk e pranoi akuzën për akte terroriste, për pjesëmarrje në organizata terroriste, për vënie në shërbim të agjenturave të huaja, por pranoi me burrëri se, si intelektuale, ishte kundër pushtetit totalitar dhe ideologjisë së tij komuniste:

“ Kam qenë kundër pushtetit popullor, sepse nuk pajtohet me ideologjinë time. Unë nuk kam qenë kurrë e mendimit se me akte revolucionare të arrihej në socializëm. Jam lidhur me një grup shokësh, të cilët edhe ata kanë qenë armiq të Partisë Komuniste…”

Sabihaja ishte një demokrate e vërtetë evropiane.

Zonja Didi Biçaku, nga familja e Aqif pashë Elbasanit, e cila u arrestua në një kohë me Sabihanë dhe qëndroi në një birucë me të në burg, ka dëshmuar: “Më kujtohet çasti kur Sabihaja u kthye nga hetuesia. Ishte e qetë. Hë? – e pyeta shkurt. – Më akuzuan si terroriste, m’u përgjigj ajo. U thashë: Unë kam studiuar për biologji dhe jam evolucioniste. Evolucioni është në natyrën e gjërave. Me dhunë nuk shkohet dot as në socializëm, as në demokraci ; shkohet drejt shkatërrimit.»

E vranë pa gjyq intelektualen, pedagogen, shkencëtaren, demokraten e shquar, martiren Sabiha Kasimati! Në mesnatën e datës 26 shkurt 1951, të lidhur me tela me gjemba, bashkë me 21 burra nga e gjithë Shqipëria, i pushkatuan dhe i hodhën në një gropë të përbashkët, pranë Urës së Beshirit. Fshatarët kanë dëgjuar britmat e saj, deri sa dha shpirt. Eshtrat e saj sot prehen në varrezat e dëshmorëve të kombit, në një varr të përbashkët me 22 martirët e pushkatuar atë natë të përgjakshme.

Xha Kadriu nga Mëniku, që zbuloi varrin, rëfen: “Më vonë , kur ai vend, ku u pushkatuan, filloi të shpyllëzohej, një traktoristi që po punonte aty, i ra të fikët tek pa që traktori tërhiqte zvarrë një kufomë gruaje, të cilën e mbuluan përsëri. Ishte trupi i patretur ende i Sabiha Kasimatit!”

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Të dhënat e fundit mbi emigracionin shqiptar tregojnë se largimi i qytetarëve nga vendi nuk është një dukuri e përkohshme dhe as një episod i kufizuar në periudha të caktuara. Përkundrazi, ai është shndërruar në një proces të qëndrueshëm demografik, ekonomik dhe shoqëror, i cili po ndikon drejtpërdrejt në madhësinë e popullsisë, strukturën e saj moshore, tregun e punës, familjen, konsumin dhe perspektivën e sistemit të pensioneve.

Shifrat e vitit 2025 janë veçanërisht domethënëse. Sipas të dhënave të Eurostat-it, vendet e Bashkimit Evropian kanë dhënë 68.653 leje të para qëndrimi për shtetas shqiptarë, rreth 4% më shumë se një vit më parë. Pas rënies së vitit 2024, kur numri i lejeve ishte ulur me rreth 14%, rikthimi i rritjes në vitin 2025 tregon se emigracioni shqiptar jo vetëm nuk është frenuar, por po përshtatet me rrethanat e reja.

I. Nga emigracioni masiv te emigracioni i strukturuar.

Shqipëria ka përjetuar disa valë të mëdha emigracioni pas vitit 1990. Në fillim, largimi ishte kryesisht një fenomen i mbijetesës ekonomike dhe kërkimit të një jete më të mirë. Më pas, emigracioni u shndërrua gradualisht në një proces më të organizuar, ku bashkimi familjar, kontratat e punës, arsimi dhe krijimi i një statusi të qëndrueshëm juridik në vendet pritëse morën një peshë gjithnjë e më të madhe.

Pikërisht këtu qëndron një nga ndryshimet më të rëndësishme të viteve të fundit.

Dikur, një pjesë e konsiderueshme e emigracionit shqiptar lidhej me kërkesat për azil. Pas vitit 2015, kërkesat për azil u rritën ndjeshëm dhe në disa vite arritën nivele shumë të larta. Sot, ndërsa kërkesat për azil janë reduktuar ndjeshëm, largimi nuk është zhdukur. Ai thjesht ka ndryshuar formë.

Kontrata e punës, bashkimi familjar dhe procedurat e rregullta të qëndrimit po bëhen kanale gjithnjë e më të rëndësishme të emigracionit shqiptar.

Kjo është edhe më domethënëse sepse emigracioni i rregullt është, në një farë mënyre, më i qëndrueshëm. Një person që largohet përmes një kontrate pune ose bashkimi familjar ka më shumë gjasa të vendoset për një periudhë të gjatë, të integrohet në shoqërinë pritëse dhe të ndërtojë atje jetën e tij familjare dhe profesionale.

Pra, problemi nuk është vetëm sa shqiptarë largohen çdo vit, por sa prej tyre nuk kthehen më.

II. 68.653 leje qëndrimi – një shifër që duhet lexuar përtej statistikës.

Shifra 68.653 nuk duhet interpretuar mekanikisht si numër i personave që janë larguar fizikisht nga Shqipëria gjatë vitit. Lejet e para të qëndrimit janë një tregues administrativ i lëvizjes së shtetasve shqiptarë drejt vendeve të BE-së dhe nuk përfaqësojnë të gjithë emigracionin shqiptar.

Megjithatë, ato japin një sinjal shumë të fortë për drejtimin e fenomenit.

Në vitet 2022 dhe 2023 u regjistruan nivelet më të larta, me rreth 79 mijë dhe 77 mijë leje të para qëndrimi. Rënia e vitit 2024 mund të krijonte përshtypjen se emigracioni po hynte në një fazë ngadalësimi. Por rritja e vitit 2025 e dobëson këtë interpretim.

Nëse në një vend me vetëm rreth 2,3 milionë banorë dhjetëra mijëra qytetarë marrin çdo vit leje të reja qëndrimi në BE, atëherë dimensioni relativ i fenomenit është shumë më i madh sesa duket nga shifra absolute.

Krahasimi me vendet e mëdha të origjinës së emigrantëve e bën këtë edhe më të qartë.

III. Shqipëria, një vend i vogël me një diasporë jashtëzakonisht të madhe.

Në fund të vitit 2025, sipas të dhënave të Eurostat-it, stoku i lejeve të qëndrimit të dhëna në BE për shtetas shqiptarë arrinte rreth 875.100.

Kjo është një shifër jashtëzakonisht e rëndësishme për një vend me popullsi rreth 2,3 milionë banorë.

Në listën e vendeve me numrin më të madh të lejeve të qëndrimit në BE, Shqipëria shfaqet pranë shteteve me popullsi shumë herë më të mëdha: Maroku, Turqia, Ukraina, Kina, Siria, India, Mbretëria e Bashkuar dhe Rusia.

Këtu qëndron paradoksi shqiptar: një nga vendet më të vogla të Evropës prodhon një volum emigracioni që, në raport me madhësinë e popullsisë së vet, është jashtëzakonisht i lartë.

Nëse një vend me qindra miliona banorë ka një stok të madh emigrantësh, kjo është statistikisht e pritshme. Por kur një vend me pak më shumë se dy milionë banorë ka qindra mijëra qytetarë me leje qëndrimi në BE, atëherë emigracioni duhet parë si një nga faktorët qendrorë të zhvillimit të tij demografik.

Nuk kemi të bëjmë thjesht me një çështje migratore. Kemi të bëjmë me transformimin e vetë strukturës së shoqërisë shqiptare.

IV. Familja është kanali kryesor i emigrimit.

Një element tjetër i rëndësishëm i të dhënave të vitit 2025 është struktura e arsyeve të lejeve të qëndrimit.

Rreth 46,3% e lejeve të para të qëndrimit për shtetasit shqiptarë janë dhënë për arsye familjare. Rreth 29,4% lidhen me punësimin, ndërsa vetëm 0,8% me arsimin.

Këto të dhëna tregojnë diçka më të thellë se thjesht largimin e individëve.

Kur arsyeja kryesore është familjare, emigracioni po merr karakter familjar dhe afatgjatë. Nuk largohet vetëm një punëtor për të dërguar të ardhura në Shqipëri; në shumë raste, familja po zhvendoset ose po bashkohet në vendin pritës.

Kjo ndryshon edhe marrëdhënien midis emigracionit dhe kthimit.

Një emigrant ekonomik i vetëm mund të mendojë për kthimin. Një familje që ka vendosur fëmijët në shkollë, ka siguruar banesë, punësim dhe një rrjet social në vendin pritës ka shumë më tepër arsye për të qëndruar.

Prandaj, rritja e emigracionit familjar duhet të konsiderohet si një nga treguesit më të rëndësishëm të permanencës së emigracionit shqiptar.

V. Emigracioni po e ndryshon edhe tregun shqiptar të punës.

Pasojat nuk kufizohen te statistikat demografike.

Çdo largim i një të riu ose i një personi në moshë aktive për punë është një humbje potenciale për tregun shqiptar të punës. Humbet jo vetëm një punëtor, por edhe një konsumator, një prind i mundshëm, një kontribues në sigurimet shoqërore dhe, në shumë raste, një profesionist i formuar me investime të familjes dhe të sistemit arsimor shqiptar.

Kjo krijon një paradoks.

Shqipëria mund të përballet njëkohësisht me mungesë fuqie punëtore dhe emigracion të lartë.

Në pamje të parë, duket sikur mungesa e punëtorëve duhet të krijonte paga më të larta dhe kushte më të mira pune. Në një ekonomi normale, kjo do të ishte një nga përgjigjet e pritshme. Por nëse ekonomia nuk arrin të krijojë vende pune me produktivitet të lartë, paga konkurruese, siguri profesionale dhe perspektivë afatgjatë, atëherë mungesa e fuqisë punëtore mund të shndërrohet në një mekanizëm që e ushqen më tej emigracionin.

Një i ri nuk pyet vetëm: “A mund të gjej punë?”

Ai pyet gjithnjë e më shumë:

“Ku mund të ndërtoj një të ardhme?”

Dhe kjo është një pyetje shumë më e vështirë për t’iu përgjigjur Shqipërisë.

VI. Rënia e popullsisë po bëhet fakt strukturor.

Në këtë kontekst duhen parë edhe të dhënat e INSTAT-it.

Më 1 janar 2026, popullsia e Shqipërisë zbriti në rreth 2.335.930 banorë, me një rënie prej 1,16% krahasuar me 1 janarin e vitit 2025.

Rënia e popullsisë është rezultat i ndërveprimit të dy proceseve: emigracionit dhe rënies së lindjeve.

Nëse një vend humbet popullsi nga emigracioni dhe në të njëjtën kohë lindin më pak fëmijë, atëherë efekti nuk është thjesht aritmetik. Ai shumëfishohet në kohë.

Një brez që largohet nuk prodhon vetëm mungesë popullsie sot. Ai prodhon më pak familje, më pak lindje dhe më pak fuqi punëtore nesër.

Kështu krijohet një zinxhir:

emigracion → më pak të rinj → më pak lindje → plakje e popullsisë → më pak punëtorë → më pak kontribues në sigurime → presion mbi pensionet → nevojë për më shumë emigracion të fuqisë punëtore.

Nëse ky cikël nuk ndërpritet, pasojat bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u korrigjuar.

VII. Shqipëria po përballet me një paradoks ekonomik.

Një ekonomi mund të përfitojë nga emigracioni nëpërmjet remitancave, transferimit të njohurive dhe lidhjeve me tregjet e huaja. Diaspora shqiptare është një burim i rëndësishëm ekonomik dhe njerëzor.

Por ekziston një kufi.

Nëse emigracioni bëhet shumë i madh dhe i vazhdueshëm, remitancat nuk mund ta kompensojnë plotësisht humbjen e kapitalit njerëzor.

Paratë që emigrantët dërgojnë në Shqipëri ndihmojnë familjet dhe ekonominë. Por ato nuk zëvendësojnë plotësisht një mjek që largohet, një inxhinier që punon jashtë vendit, një specialist IT, një mësues, një teknik, një sipërmarrës apo një të ri që vendos të ndërtojë familjen jashtë Shqipërisë.

Remitanca mund të zëvendësojë përkohësisht të ardhurat; nuk mund të zëvendësojë kapitalin njerëzor.

Ky është një dallim që duhet të jetë në qendër të politikave publike.

VIII. Edhe sistemi i pensioneve hyn në një zonë rreziku.

Një nga pasojat më të rëndësishme të emigracionit lidhet me raportin midis popullsisë aktive dhe asaj në pension.

Sistemet publike të pensioneve mbështeten në një ekuilibër ndërmjet kontribuesve dhe përfituesve. Kur një pjesë e madhe e popullsisë në moshë pune largohet, baza e kontribuesve ngushtohet.

Në të njëjtën kohë, jetëgjatësia rritet dhe numri relativ i të moshuarve shtohet.

Kështu krijohet presion i dyfishtë:

më pak kontribues + më shumë pensionistë = presion më i madh mbi sistemin e pensioneve.

Pikërisht për këtë arsye, emigracioni nuk duhet trajtuar vetëm nga ministritë që merren me migracionin. Ai është një çështje e financave publike, arsimit, shëndetësisë, ekonomisë, punësimit, familjes dhe zhvillimit rajonal.

Në fakt, emigracioni është një çështje kombëtare ndërsektoriale.

Çfarë na tregon krahasimi me Bashkimin Evropian?

Në vitin 2025, vendet e BE-së lëshuan rreth 3,9 milionë leje të para qëndrimi për shtetasit e vendeve jashtë BE-së, rreth 10,1% më shumë se në vitin 2024.

Punësimi ishte arsyeja kryesore, me rreth 1,3 milionë leje ose 33,6% të totalit. Pas tij vinin arsyet familjare me 28,1%, arsyet e tjera, përfshirë mbrojtjen ndërkombëtare, me 22,8%, dhe arsimi me 15,5%.

Pra, emigracioni drejt BE-së nuk është një fenomen shqiptar. Evropa vazhdon të tërheqë miliona njerëz nga jashtë saj.

Por Shqipëria ka një veçori të rëndësishme: përmasat e emigracionit në raport me madhësinë e popullsisë së vendit të origjinës.

Në një Evropë që po plaket dhe që ka nevojë për fuqi punëtore, vendet e BE-së po krijojnë gjithnjë e më shumë mekanizma për të tërhequr punëtorë, profesionistë dhe familje nga jashtë.

Kjo do të thotë se Shqipëria nuk po përballet vetëm me dëshirën e qytetarëve të saj për të ikur. Ajo po përballet edhe me kërkesën aktive të tregjeve evropiane për njerëz që Shqipëria po i humbet.

IX. Problemi nuk zgjidhet duke u kërkuar shqiptarëve të mos largohen.

Një politikë serioze nuk mund të ndërtohet mbi moralizimin e emigracionit.

Të rinjtë nuk largohen sepse nuk e duan Shqipërinë. Shumë prej tyre largohen sepse duan një jetë më të sigurt, një pagë më të mirë, një arsim më cilësor, institucione më funksionale dhe një të ardhme më të parashikueshme.

Prandaj pyetja e politikës shqiptare nuk duhet të jetë:

“Si t’i bindim shqiptarët të mos ikin?”

Pyetja duhet të jetë:

“Çfarë duhet të ndryshojë në Shqipëri që një shqiptar të ketë arsye reale për të qëndruar?”

Kjo kërkon politika shumë më të thella se fushatat patriotike.

Kërkon arsim cilësor, sistem shëndetësor funksional, drejtësi të besueshme, administratë profesionale, konkurrencë të ndershme, paga të krahasueshme me produktivitetin, strehim të përballueshëm, mbështetje për familjet e reja dhe mbi të gjitha besim te e ardhmja.

X. Nga politika e frenimit te politika e rikthimit.

Edhe nëse Shqipëria arrin ta ngadalësojë emigracionin, ajo duhet të mendojë për një politikë të re ndaj diasporës.

Nuk mjafton të thuhet se shqiptarët jashtë vendit janë “pasuri kombëtare”. Duhet krijuar një mekanizëm real për t’i lidhur ata me vendin.

Kjo do të thotë:

– programe serioze për kthimin e profesionistëve;

– lehtësime për investimet e diasporës;

– njohje më e shpejtë e diplomave dhe kualifikimeve;

– mundësi për punë akademike dhe kërkimore;

– programe për transferimin e teknologjisë dhe dijes;

– lehtësi për sipërmarrjen;

– lidhje të qëndrueshme midis universiteteve shqiptare dhe diasporës;

– politika për rikthimin e familjeve me fëmijë;

– mbështetje për profesionistët që duan të kthehen pas një periudhe pune jashtë vendit.

Në vend që diaspora të shihet vetëm si burim remitancash, duhet të trajtohet si kapital njerëzor, profesional, financiar dhe kulturor i Shqipërisë.

XI. Shqipëria nuk ka vetëm krizë emigracioni; ka krizë perspektive.

Shifra 68.653 është e rëndësishme, por nuk është vetë problemi. Problemi është ajo që fshihet pas saj. Pas çdo statistike emigracioni qëndron një individ, një familje, një vend pune i lënë bosh, një fëmijë që rritet jashtë vendit, një profesionist që ndërton karrierë diku tjetër dhe një komunitet shqiptar që dobësohet.

Nëse bashkojmë emigracionin me rënien e lindjeve, rezultati është një Shqipëri me më pak banorë, më pak të rinj dhe me një peshë gjithnjë e më të madhe të moshave të vjetra.

Kjo nuk është më vetëm një çështje demografike. Është një çështje e modelit të zhvillimit të vendit.

Një vend mund të humbasë popullsi dhe të mbijetojë ekonomikisht. Por një vend që humbet vazhdimisht të rinjtë, profesionistët dhe familjet e reja rrezikon të humbasë gradualisht edhe kapacitetin për ta rigjeneruar veten.

XII. Përfundim: alarmi nuk është te numri, por te drejtimi.

Të dhënat e Eurostat-it për vitin 2025 japin një sinjal të qartë: pas një rënieje të përkohshme në vitin 2024, emigracioni shqiptar drejt BE-së është rritur sërish. Ndërkohë, numri i përgjithshëm i lejeve të qëndrimit të mbajtura nga shtetas shqiptarë në BE ka arritur rreth 875 mijë.

Nëse kjo shifër vendoset përballë një popullsie shqiptare prej rreth 2,34 milionë banorësh, kuptojmë përmasën e fenomenit.

Shqipëria nuk po përballet thjesht me ikjen e njerëzve. Po përballet me eksportimin e vazhdueshëm të kapitalit të saj njerëzor.

Dhe kjo kërkon një ndryshim themelor të mënyrës se si mendohet politika publike.

Nuk mjafton të rritet ekonomia në terma statistikë. Duhet të rritet cilësia e jetës. Nuk mjafton të krijohen vende pune. Duhet të krijohen vende pune që i japin një të riu arsye të besojë se mund të ndërtojë karrierë dhe familje në vendin e tij. Nuk mjafton të flitet për diasporën. Duhet krijuar një strategji kombëtare për lidhjen dhe rikthimin e kapitalit njerëzor.

Sepse sfida e Shqipërisë nuk është vetëm se sa njerëz do të largohen vitin e ardhshëm.

Sfida shumë më e madhe është:

A do të jetë Shqipëria në gjendje të krijojë kushtet që brezi i ardhshëm të dëshirojë të jetojë, punojë dhe të ndërtojë familje këtu?

Nëse përgjigjja mbetet negative, atëherë emigracioni nuk do të jetë më një fenomen anësor i zhvillimit shqiptar. Ai do të bëhet një nga faktorët kryesorë që përcakton të ardhmen demografike, ekonomike dhe shoqërore të Shqipërisë.

Eni Feruli

Psikologe klinike & terapiste për varësinë nga drogat!/

Gjatë punës time me fëmijët, adoleshentët dhe familjet, kam vënë re se periudha e dimrit sjell shpesh ndryshime në humor dhe në sjellje. Ditët janë më të shkurtra, fëmijët kalojnë më pak kohë jashtë dhe pjesa më e madhe e ditës mbetet mes shkollës dhe shtëpisë. Ndryshimi i rutinës, mungesa e dritës dhe ulja e aktivitetit fizik mund të ndikojnë në energjinë dhe motivimin e tyre, edhe pse jo çdo fëmijë e përjeton dimrin në të njëjtën mënyrë.

Disa fëmijë mund të jenë më të lodhur, më nervozë ose më pak të motivuar, ndërsa të tjerë mund të izolohen dhe të humbasin interesin për aktivitetet që më parë i pëlqenin. Tek adoleshentët mund të shohim mungesë motivimi për shkollën, probleme me gjumin, vështirësi në përqendrim, ndryshime në komunikim ose largim nga familja dhe shoqëria. Shpesh këto sjellje shikohen vetëm si përtese, kokëfortësi ose mosbindje, por ndonjëherë janë mënyra e tyre për të treguar se emocionalisht nuk ndihen mirë. Fëmijët jo gjithmonë dinë ta kuptojnë apo ta shprehin me fjalë atë që po përjetojnë.

Një shqetësim tjetër për shumë prindër është koha që fëmijët kalojnë në telefon, tablet ose me videolojëra. Vendosja e kufijve është e nevojshme, por nuk mjafton vetëm t’ua heqim pajisjet elektronike. Duhet t’u ofrojmë edhe alternativa që lidhen me interesat e tyre, si sporti, muzika, leximi, aktivitetet krijuese, lojërat në familje ose takimet me miqtë. Në të kundërt, fëmija mund ta përjetojë kufizimin vetëm si dënim dhe jo si një përpjekje për ta ndihmuar.

Shumë prindër drejtohen për ndihmë pa e kuptuar gjithmonë se rutina, angazhimet dhe mënyra e organizimit të jetës familjare mund të ndikojnë indirekt tek motivimi dhe gjendja emocionale e fëmijës. Shpesh dëgjoj të fajësohet mësuesi, shkolla apo sistemi. Edhe pse në disa raste mund të ketë vërtetësi, kjo nuk duhet të na largoje nga pyetja: Çfarë mund të bëjmë ne më shumë si prindër?

Nuk mund të kontrollojmë gjithçka që ndodh në shkollë ose jashtë shtëpisë, por mund të kontrollojmë praninë tone, mënyrën si komunikojmë dhe kohën që u kushtojmë fëmijëve. Ndonjëherë një bisedë e thjeshtë, pa kritika dhe pa gjykim, mund ta ndihmojë fëmijën të hapë atë që po mban brenda. Në vend që ta pyesim menjëherë pse nuk mëson, pse nuk dëgjon ose pse rri në telefon, mund ta pyesim se si është ndier kohët e fundit dhe nëse ka diçka që po e shqetëson.

Jo çdo ndryshim humori do të thotë se ka një problem psikologjik. Por kur ankthi, trishtimi, izolimi, vështirësitë me gjumin ose mungesa e motivimit vazhdojnë dhe fillojnë të ndikojnë në shkollë, në marrëdhëniet me të tjerët dhe në jetën e përditshme, është mirë të kërkohet mbështetje profesionale.

Sidomos gjatë dimrit, fëmijët dhe adoleshentët nuk kanë nevojë vetëm për rregulla. Ata kanë nevojë të ndihen të dëgjuar, të kuptuar dhe të mbështetur. Koha dhe vëmendja që u japim sot mund të bëjnë një ndryshim shumë të madh në mënyrën si ata mësojnë të kuptojnë dhe të përballojnë emocionet e tyre.