Nga Rafael Floqi/

“Pothuajse të gjithë njerëzit mund ta përballojnë fatkeqësinë, por nëse doni të provoni karakterin e një njeriu, jepini pushtet.” — Abraham Lincoln.

Pak figura në historinë botërore mishërojnë aq fuqishëm idenë se një njeri i zakonshëm mund të ndryshojë fatin e një kombi sa Abraham Linkolni. I lindur në varfëri, me më pak se një vit shkollim formal, ai arriti të bëhej Presidenti i 16-të i Shteteve të Bashkuara dhe udhëheqësi që ruajti unitetin amerikan gjatë Luftës Civile. Për shumë historianë, ai mbetet presidenti më i madh në historinë e Amerikës.

Historiani James McPherson e ka quajtur Linkolnin “njeriun që shpëtoi eksperimentin demokratik amerikan”, ndërsa historiania Doris Kearns Goodwin e përshkruan si një udhëheqës me aftësi të rrallë për të bashkuar njerëz me bindje të kundërta rreth një qëllimi të përbashkët.

Por madhështia e Linkolnit nuk qëndron vetëm te fitoret e tij politike. Ajo që e bën atë të pavdekshëm është fakti se ai kaloi provën më të vështirë të karakterit njerëzor: pushtetin. Në një epokë kur shumë udhëheqës e përdorin pushtetin për të ndarë, Linkolni e përdori atë për të bashkuar. Për lexuesin shqiptar, historia e tij ka një tërheqje të veçantë. Është historia e një djali fshatari që nuk trashëgoi pasuri, pushtet apo privilegje, por që me vetëarsimim, këmbëngulje dhe ndershmëri arriti majën e politikës botërore.

FËMIJËRIA NË VARFËRI

Abraham Linkolni lindi më 12 shkurt 1809 në Kentucky, në një kasolle të vogël prej druri. Familja e tij ishte e varfër. Prindërit punonin pa pushim për të mbijetuar dhe mundësitë për arsim ishin pothuajse të papërfillshme. Kur ishte vetëm nëntë vjeç, humbi nënën e tij, Nancy Hanks Lincoln. Kjo tragjedi do të linte gjurmë të pashlyeshme në jetën e tij. Megjithatë, djali i vogël nga kufiri perëndimor i Amerikës nuk e humbi etjen për dije. Ai ndoqi shkollën vetëm për periudha të shkurtra, gjithsej më pak se një vit, por lexonte çdo libër që mund të gjente. Shpesh përshkonte kilometra të tëra për të huazuar një libër dhe lexonte deri natën vonë pranë dritës së oxhakut. Një nga fqinjët e tij kujtonte se “libri ishte pasuria e vetme që ai kërkonte”. Më vonë Linkolni do të thoshte: “Gjithçka që jam ose shpresoj të jem, ia detyroj nënës sime.” Jeta e tij ishte një dëshmi e gjallë e një tjetër thënieje të famshme të tij:“Unë ec ngadalë, por kurrë nuk kthehem prapa.” Kjo nuk ishte thjesht një frazë e bukur. Ishte përshkrimi më i saktë i rrugëtimit të tij.

AVOKATI QË U SHKOLLUA VETË

Para se të bëhej president, Linkolni provoi shumë profesione. Ai punoi si druprerës, shitës dyqani, postier, punëtor ferme dhe marinar lumi. Ai nuk ndoqi universitet. Ligjin e mësoi vetë, duke lexuar libra juridikë gjatë netëve të gjata. Më pas u bë avokat në Illinois dhe fitoi shpejt reputacion si njeri i drejtë dhe i ndershëm. Pikërisht për këtë arsye amerikanët filluan ta quanin “Honest Abe” – Abe i Ndershëm. Në sallat e gjyqit ai nuk mbështetej te fjalët e mëdha. Përdorte logjikë të thjeshtë, humor dhe histori që i kuptonin të gjithë. Njerëzit i besonin. Një koleg i tij tha: “Ambicia e tij ishte një motor që nuk pushonte kurrë.” Megjithatë, ndryshe nga shumë politikanë të kohës, ambicia e Linkolnit nuk ishte për lavdi personale. Ajo buronte nga bindja se një shoqëri më e drejtë ishte e mundur.

RRUGA DREJT POLITIKËS

Kur Linkolni hyri në politikë, Amerika po përballej me plagën më të madhe morale të historisë së saj: skllavërinë. Ai e konsideronte skllavërinë një padrejtësi të madhe, por fillimisht kërkonte zgjidhje brenda rendit kushtetues. Me kalimin e viteve, qëndrimi i tij u bë gjithnjë e më i vendosur. Në vitin 1858 ai mbajti fjalimin e famshëm: “Një shtëpi e ndarë kundër vetvetes nuk mund të qëndrojë.” Me këtë ai paralajmëronte se Amerika nuk mund të vazhdonte përgjithmonë gjysmë e lirë dhe gjysmë skllavopronare.

Kjo fjali e bëri figurë kombëtare.

ZGJEDHJA QË NDRYSHOI HISTORINË

Në vitin 1860 Abraham Linkolni u zgjodh President i Shteteve të Bashkuara. Për shumë amerikanë ishte triumfi i demokracisë. Për të tjerë ishte një kërcënim. Shtetet jugore nisën shkëputjen nga Bashkimi dhe brenda pak muajsh shpërtheu Lufta Civile Amerikane, konflikti më i përgjakshëm në historinë e vendit. Kur Linkolni mori detyrën, shumë besonin se Bashkimi ishte i dënuar të shpërbëhej. Ai mendonte ndryshe. “Detyra ime më e lartë është të shpëtoj Bashkimin”, deklaroi ai. Kjo bindje do ta udhëhiqte gjatë katër viteve më të vështira të historisë amerikane.

UDHËHEQËSI NË KOHË LUFTE

Lufta Civile solli vuajtje të jashtëzakonshme. Qindra mijëra ushtarë humbën jetën. Familje të tëra u shkatërruan. Kritikat ndaj Linkolnit ishin të vazhdueshme. Megjithatë ai ruajti qetësinë. Një nga cilësitë më të admirueshme të tij ishte aftësia për të kontrolluar emocionet. Kur zemërohej me ndonjë gjeneral, shkruante letra të ashpra, por nuk i dërgonte kurrë. I linte në sirtar derisa zemërimi t’i kalonte. Kjo vetëpërmbajtje e bëri një udhëheqës të jashtëzakonshëm. Doris Kearns Goodwin ka shkruar se Linkolni kishte aftësinë e rrallë të shndërronte kundërshtarët në bashkëpunëtorë.

EMANCIPIMI I SKLLEVËRVE

Më 1 janar 1863, Linkolni nënshkroi Proklamatën e Emancipimit. Ky dokument historik hapi rrugën për çlirimin e miliona skllevërve afro-amerikanë.

Vendimi ndryshoi jo vetëm Amerikën, por edhe historinë e lirisë në mbarë botën. Frederick Douglass, ish-skllav dhe një nga intelektualët më të shquar të kohës, e konsideroi Linkolnin njeriun që kishte hapur derën e lirisë për miliona njerëz. Për Linkolnin, liria ishte një parim universal. Ai shkroi: “Ata që ua mohojnë lirinë të tjerëve nuk e meritojnë atë as për veten e tyre.”

Kjo filozofi morale e bëri atë një nga figurat më të rëndësishme në historinë e të drejtave të njeriut.

GETTYSBURGU DHE DY MINUTA QË NDRYSHUAN BOTËN

Më 19 nëntor 1863, në Gettysburg, Linkolni mbajti një fjalim prej vetëm rreth dy minutash. Ishte aq i shkurtër sa disa gazetarë menduan se presidenti nuk kishte folur mjaftueshëm. Por historia tregoi të kundërtën. Në vetëm 272 fjalë ai përkufizoi misionin e demokracisë moderne: “Qeveri e popullit, nga populli, për popullin.” Këto fjalë vazhdojnë të citohen në të gjithë botën.

Historianët e konsiderojnë Fjalimin e Gettysburgut një nga tekstet më të rëndësishme politike të të gjitha kohërave.

SEKRETI I SUKSESIT: EKIPI I RIVALËVE

Një nga aspektet më interesante të Linkolnit ishte mënyra si qeveriste. Ai nuk kishte frikë nga njerëzit e talentuar. Përkundrazi. Ai emëroi në kabinet kundërshtarët e tij politikë, njerëz që shpesh kishin garuar kundër tij për presidencën. Historiania Doris Kearns Goodwin e quajti këtë strategji “Team of Rivals” – Ekipi i Rivalëve. Linkolni e kuptonte se një komb nuk ndërtohet nga njerëz që mendojnë njësoj, por nga njerëz që dinë të bashkëpunojnë pavarësisht dallimeve. Ky është një mësim që mbetet aktual edhe sot.

NJERIU PAS MITIT

Pas figurës monumentale fshihej një njeri i ndjeshëm. Linkolni vuante nga episode të thella melankolie. Ai humbi dy fëmijë gjatë jetës së tij dhe pesha e luftës e rëndonte vazhdimisht. Megjithatë nuk humbi kurrë humanizmin. Përdorte humorin si mënyrë për të përballuar dhimbjen. Një bashkëpunëtor tha: “Nëse nuk do të qeshte herë pas here, do të thyhej nga barra që mbante mbi supe.” Kjo aftësi për të ruajtur njerëzoren në mes të tragjedisë ishte pjesë e madhështisë së tij.

VRASJA QË TRONDITI AMERIKËN

Më 14 prill 1865, vetëm pak ditë pas përfundimit të luftës, Linkolni shkoi në Teatrin Ford në Uashington.

Atje u qëllua nga aktori John Wilkes Booth. Të nesërmen, më 15 prill, presidenti ndërroi jetë. Amerika u zhyt në zi. Miliona qytetarë dolën në rrugë për t’i dhënë lamtumirën njeriut që kishte shpëtuar Bashkimin. Historianët vazhdojnë të debatojnë se si do të kishte ndryshuar historia amerikane nëse Linkolni do të kishte jetuar më gjatë. Por të gjithë bien dakord për një gjë: humbja e tij ishte një tragjedi kombëtare.

ÇFARË THANË TË TJERËT PËR LINKOLNIN

Presidenti Franklin D. Roosevelt tha: “Ai zuri vendin e tij në histori sepse ruajti besimin e tij te demokracia.”

Historiani James McPherson e quajti: “Njeriu i pazëvendësueshëm i Bashkimit.” Presidenti John F. Kennedy e konsideronte mishërimin e idealeve amerikane të lirisë dhe barazisë. Ronald Reagan e quante “gjeniu politik që ruajti kombin”.

PSE LINKOLNI VAZHDON TË FRYMËZOJË BOTËN?

Mbi 18 mijë libra janë shkruar për të. Asnjë figurë tjetër amerikane nuk ka tërhequr aq shumë studime. Arsyeja është e thjeshtë. Ai nuk ishte një hero i lindur. Ai ishte një njeri me dështime, dyshime dhe plagë personale. Humbi zgjedhje. Humbi njerëz të dashur. Përjetoi depresion. Por nuk u dorëzua kurrë. Ai dëshmoi se madhështia nuk vjen nga mungesa e vështirësive, por nga mënyra se si njeriu i përballon ato.

NJË MESAZH EDHE PËR SHQIPTARËT

Historia e Abraham Linkolnit ka një jehonë të veçantë për shqiptarët. Ajo na kujton se origjina nuk përcakton fatin. Se libri mund të jetë arma më e fortë e një njeriu. Se ndershmëria është forcë dhe jo dobësi. Se një komb nuk mbahet i bashkuar me urrejtje, por me vizion. Në një kohë kur politika shpesh dominohet nga zhurma dhe përçarja, Linkolni vazhdon të kujtojë se lidershipi i vërtetë matet me karakterin dhe jo me pushtetin. Mbi një shekull e gjysmë pas vdekjes së tij, monumenti i Abraham Linkolnit në Uashington vazhdon të mirëpresë miliona vizitorë. Por monumenti i tij më i madh nuk është prej mermeri. Është ideja që ai la pas: se demokracia, liria dhe uniteti kombëtar janë vlera për të cilat ia vlen të sakrifikosh gjithçka. Prandaj Abraham Linkolni mbetet jo vetëm presidenti më i madh amerikan, por një nga burrat më të mëdhenj të historisë moderne – një njeri që eci ngadalë, por që ndryshoi rrjedhën e historisë së njerëzimit.

***

Një anekdote me Linkolnin

Një nga anekdotat më të njohura për Abraham Linkoln lidhet me humorin e tij të famshëm dhe aftësinë për të qeshur me veten. Një ditë, ndërsa po priste dru, iu afrua një burrë me pushkë në dorë dhe i kërkoi ta shikonte drejt në sy. Pas disa çastesh vështrimi të heshtur, burri tha: — “I kam premtuar vetes se, nëse ndonjëherë do të takoj një njeri më të shëmtuar se unë, do ta qëlloj menjëherë.” Linkoln e pa qetësisht, hapi xhaketën, zgjeroi kraharorin dhe iu përgjigj: — “Nëse vërtet jam më i shëmtuar se ju, atëherë nuk dua të jetoj. Qëlloni!” Burri shpërtheu në të qeshura dhe uli pushkën. Kjo histori, e përcjellë në shumë kujtime për Linkolnin, tregon një nga tiparet e tij më të veçanta: aftësinë për të çarmatosur edhe situatat më të vështira me humor, mençuri dhe vetironi.

Foto: www.britannica.com

Albert Vataj/

Në dy cepa të Dardanisë së lashtë, në Prizren dhe Tetovë, arkeologjia na ka dorëzuar dy figura prej bronzi që bartin hijeshi, gjallëri dhe simbolikë të pashembullt: Vrapuesja e Prizrenit dhe Valltarja e Tetovës. Në përmasat modeste të trupave të tyre (11.4 cm dhe 9.4 cm), këto statuja përmbledhin një botë të tërë: estetikë e përkryer, lëvizje që s’është thjesht trupore por shpirtërore, një përfaqësim i femrës jo si objekt, por si subjekt i hyjnores, i ritit, i lirisë. Vrapuesja e Prizrenit, e datuar rreth viteve 520–500 p.e.s., është një shembull i jashtëzakonshëm i plastikës arkaike. Figura është paraqitur në lëvizje të tendosur, me njërën këmbë që prek me majë toknë, e gjoksi përpara në një gjest të qartë vrapimi. Trupi i saj është i mbështjellë me një veshje të shkurtër që kujton xhubletën, duke i rënë nga krahu i djathtë në palosje që rrjedhin lirshëm, duke i shtuar dinamikës plastike një elegancë drithëruese. Flokët e krehura në mënyrë të shkallëzuar i japin një ndjenjë formaliteti dhe rregulli.

Kjo figurë është një vepër që e tejkalon funksionin e saj dekorativ ose votiv. Ajo është një mishërim i fuqisë dhe elegancës së femrës në një kulturë që ndoshta, përmes artit të saj, ka njohur më shumë se ç’na tregojnë rrënojat. Në anën tjetër, Valltarja e Tetovës, gjetur në vitin 1933 është një pasqyrë e asaj që mund të quhet ekstaza rituale e kulturës së lashtë. Ajo vallëzon, jo për të zbavitur, por për të ftuar, për të ndërtuar një urë me hyjnoren. Trupi i saj është i lakueshëm, flokët të parregullt, fytyra pa mimikë të qartë – sikur të ishte përfshirë nga një fuqi përtej të kuptuarit tokësor. Legjenda që e shoqëron e paraqet atë si një menadë, një shërbëtore e Dionisit, me gjarpërinj në bel dhe në flokë, me një kurorë prej gruri – e gjitha kjo një kod simbolik i pjellorisë, jetës, por edhe shndërrimit.

Ajo nuk është më thjesht një statujë: ajo është një këngëtare e heshtur e misterit dionisik, një grua që i përket ekstazës, sakralitetit dhe lirisë shpirtërore.

Duke parë përtej teknikës, këto dy figura nuk janë as kopje helenistike, as imitime të traditave të tjera. Ato janë pasqyrë e një estetike vendore, e përpunuar ndoshta në punishtet dardane apo në bashkëpunim me qendrat ilire bregdetare. Është e vërtetë që frymëzimi mitologjik (menadat, Dionisi) bart gjurmë të mitologjisë greke, por realizimi, detaji, ndjenja që përcillet, janë autentikisht dardane.

Nëse kësaj dysheje i shtojmë edhe Atleten e Janjevës, një tjetër figurë prej bronzi që paraqet një grua në pozicion përgatitor për hedhje, krijohet një triadë femërore dardane: atletja (fuqia), vrapuesja (lëvizja) dhe valltarja (rituali). Një trinitet që i jep figurës së gruas dimensionet e saj të plota: trupin, mendjen dhe shpirtin, të pranishme në një civilizim që ndoshta e ka vlerësuar më shumë se sa kemi ditur ne deri tani.

Vrapuesja e Prizrenit ruhet në Muzeun Britanik në Londër. Valltarja e Tetovës ndodhet në Muzeun e Shkupit. Asnjëra prej tyre nuk është ekspozuar me dinjitetin e duhur në hapësirat shqiptare, as si shenjë identitare, as si shprehje estetike. Kjo mungesë e një rrëfimi të përbashkët për to është një boshllëk që duhet mbushur.

Të dyja figurat janë shtatore të heshtura të një kulture që e donte gruan në qendër të energjisë krijuese: si lëvizje, si liri, si akt sakral.

Gjon F. Ivezaj/

Bilal Xhaferri (1935–1986) përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë dhe mendimit publicistik shqiptar të shekullit XX, i cili me veprën dhe angazhimin e tij intelektual u shndërrua në një zë të veçantë të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ai mbetet një autor që e konceptoi letërsinë si dëshmi historike, si formë të reflektimit mbi fatin e kombit dhe si mjet të ruajtjes së identitetit kulturor shqiptar, veçanërisht në lidhje me Çamërinë dhe historinë e saj tragjike.

Lindi më 2 nëntor 1935 në fshatin Ninat të Çamërisë, në rrethin e Konispolit. Familja e tij, e përbërë nga babai Xhafer Xhaferri dhe nëna Fatime Xhaferri, i përkiste një mjedisi tradicional shqiptar ku ruajtja e kujtesës historike, normave zakonore dhe ndjenjës së përkatësisë kombëtare ishte pjesë thelbësore e jetës shoqërore. Ky mjedis ndikoi drejtpërdrejt në formimin e tij shpirtëror dhe intelektual.

Arsimin fillor e kreu në vendlindje, ku u dallua për prirje të hershme në fushën e gjuhës dhe të mendimit letrar. Formimi i tij u zhvillua në një periudhë historike të vështirë, e cila ndikoi në ndërgjegjësimin e tij të hershëm mbi çështjet e identitetit kombëtar dhe fatin historik të shqiptarëve të Çamërisë.

Në krijimtarinë letrare të Xhaferrit, Çamëria nuk paraqitet vetëm si hapësirë gjeografike, por si simbol i kujtesës historike, dhimbjes kolektive dhe qëndresës shpirtërore. Vepra e tij karakterizohet nga një gjuhë e ngarkuar emocionalisht, nga një strukturë e thellë reflektuese dhe nga një qasje e drejtpërdrejtë ndaj temave të identitetit, historisë dhe dinjitetit njerëzor shqiptar.

Pas largimit nga Shqipëria, ai emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku vazhdoi veprimtarinë e tij letrare dhe publicistike në diasporë. Në këtë periudhë, Xhaferri u shndërrua në një nga zërat më të rëndësishëm të publicistikës shqiptare jashtë vendit, duke trajtuar me guxim çështje historike dhe kombëtare që lidhen me të drejtat e shqiptarëve dhe me trashëgiminë e tyre etnike.

Një nga kontributet më të rëndësishme të tij ishte themelimi dhe drejtimi i revistës “Krahu i Shqiponjës”, e cila u afirmua si një organ i rëndësishëm i mendimit kombëtar shqiptar në mërgatë. Përmes saj, u trajtuan çështje historike, kulturore dhe politike me rëndësi të veçantë për kombin shqiptar, duke përfshirë edhe çështjen çame dhe ruajtjen e identitetit kombëtar në diasporë.

Në këtë kontekst, Xhaferri u lidh gjithashtu me mjediset intelektuale dhe atdhetare shqiptare në diasporë, përfshirë Federatën “Vatra” dhe gazetën “Dielli”, ku kontribuoi me shkrime publicistike dhe ide kombëtare që pasqyronin angazhimin e tij të vazhdueshëm për çështjen shqiptare. Ky bashkëpunim e vendos atë në radhën e figurave të diasporës që kanë ndikuar në ruajtjen e ndërgjegjes kombëtare shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Nga pikëpamja letrare dhe historike, Bilal Xhaferri përfaqëson një model të shkrimtarit të angazhuar, i cili e ndërton veprën e tij mbi ndërthurjen e realitetit historik me reflektimin estetik dhe filozofik. Ai mbetet një autor i rëndësishëm për studimin e letërsisë së angazhuar shqiptare dhe për analizën e diskursit identitar në shekullin XX.

Bilal Xhaferri ndërroi jetë më 14 tetor 1986 në Çikago, SHBA. Pas viteve 1990, figura e tij u rivlerësua gjerësisht në Shqipëri dhe në diasporë, duke u vendosur në mënyrë të merituar në historinë e letërsisë dhe mendimit shqiptar.

Sot, ai konsiderohet një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të ndërgjegjes kombëtare shqiptare, një autor i dhimbjes historike dhe një simbol i qëndresës intelektuale shqiptare në shekullin XX.

Arben Iliazi/

“Kritiku” i mirë është si argjendari i “mirë” që përcakton karatin e një sendi të florinjtë. Kështu dhe kritiku përcakton vlerën reale të një vepre. Mendimet që përftohen duhet të burojnë nga vetë vepra, dhe jo e kundërta, që t’i atribuohen veprës mendime nga jashtë; se ndryshe “gjykimet” nuk do të kenë të bëjnë me veprën që shqyrtohet. Kritiku i vërtetë është plotësimi i krijuesit të veprës, por, ndërkohë, në një farë mënyre, në një drejtim tjetër,-dhe krijuesi i dytë i kësaj vepre. Një vepër e “pagjykuar”, është si një mineral i pazbuluar.

“Kritika letrare funksionale tani mungon, sepse ajo tashmë nuk ka funksion, nuk i shërben një qëllimi, nuk i shërben askujt, as lexuesit, as veprës letrare, as autorit të shkrimit letrar themelor, vetëm atyre që e shkruajnë atë. Nëse kritika nuk ka një funksion utilitar dhe është pjesë e krijimtarisë imagjinatave, ose e konsideron veten si të tillë, ajo duhet të heqë dorë nga imponimi. Ajo nuk mund t’i imponojë askujt asgjë, as vlerësim, as sugjerim, as vullnet, as dije, as rregulla, as kode, pra asgjë”, thotë miku im, shkrimtari dhe dramaturgu Mehmet Kraja.

Kritika mungon, por kemi disa studiues të letërsisë, që sjellin një kontribut origjinal dhe të ri për studimet tona letrare, në evidentimin e vlerave artistike, me vlerësime dhe analiza për dukuri të ndryshme letrare në letërsinë shqipe dhe në përqasjen e veprave letrare shqipe me ato të letërsisë botërore, duke përmbushur kriteret akademike e shkencore të studimit letrar. Ata shquhen shpesh për sinteza origjinale dhe interpretime të pavarura. Artikujt e tyre sjellin këndvështrime dhe interpretime origjinale të letërsisë shqipe, mbështetur në studimet e deritanishme shqiptare, si dhe në përqasjet e letërsisë shqipe me letërsinë botërore, veçanërisht me atë evropiane.

Në ligjërimin e këtyre artikujve ndërthuren tiparet e tekstit letrar dhe tekstit studimor, çka bën të mundur që këto tekste të paraqesin në një dritë të re vepra dhe autorë të njohur apo më pak të njohur. Ata pasurojnë interpretimin e veprave të njohura dhe sjellin informacione dhe të dhëna pak të njohura ose krejt të reja për këto vepra dhe autorë.

Duke u mbështetur te përvoja ime e gjatë si krijues dhe publicist, për të promovuar letërsinë e mirë, edhe unë jam përpjekur të përdor platforma të ndryshme sociale dhe kulturore, për të dhënë mendimet dhe refleksionet e mia mbi autorë dhe dukuri letrare, në një këndvështrim eseistik dhe gazeteresk, pa pretenduar të realizoj analiza të thelluara, të strukturuara dhe stilistike për çdo vepër të letërsisë shqipe ose botërore. Letërsia e mirë ka fuqinë të na zgjerojë botën, të na shtrojë pyetje universale dhe të na edukojë estetikisht.

Akademik Kolec Topalli u nda nga jeta më 24 maj 2018. I lindur në Shkodër, ai kreu shkollimin fillor në vendlindje dhe në Berat, më pas në Tepelenë dhe Portopalermo.

Në vitin 1955 përfundoi shkollën e mesme pedagogjike në Shkodër, ku nisi edhe veprimtarinë e tij si mësues në fshatrat e Kukësit dhe më pas në Lezhë.

Pa u shkëputur nga puna, përfundoi studimet për gjuhë-histori në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës dhe më pas për gjuhë-letërsi në Universitetin e Tiranës (1964). Për arsye biografike u largua nga puna në rrethin e Lezhës dhe më pas u emërua mësues në fshatrat e Gramshit, ku shërbeu për shtatë vjet. Në vitin 1971 u transferua në fshatin Nikël të rrethit të Krujës, ku punoi deri në vitin 1991.

Gjatë kësaj periudhe, megjithëse për një kohë iu kufizua e drejta e botimit, ai vijoi punën shkencore dhe u kualifikua duke marrë gradën “kandidat i shkencave” (1987) dhe më pas “doktor i shkencave” (1992). Pas vitit 1991 u përfshi në jetën institucionale, duke shërbyer si Sekretar i Përgjithshëm i Presidentit të Republikës për disa vite.

Në vitin 2006 u emërua këshilltar diplomatik në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Romë, detyrë të cilën e la pas një viti për t’iu rikthyer veprimtarisë akademike. Nga viti 1994 deri në vitin 2009 ka dhënë leksione të fonetikës historike në Universitetin e Tiranës, ndërsa nga viti 1997 ka qenë pjesë e Institutit të Gjuhësisë në sektorin e historisë së gjuhës. Nga viti 2008 ka shërbyer si koordinator shkencor në Qendrën e Studimeve Albanologjike.

Akademik Kolec Topalli është zgjedhur anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në vitin 2008. Ai ka një veprimtari të gjerë shkencore me 17 vepra monografike, ku veçohen studimet në fushën e fonetikës historike të gjuhës shqipe, të përmbyllura me veprën “Fonetika historike e gjuhës shqipe” (2007).

Kontributi i tij përfshin gjithashtu studime në gramatikën historike dhe etimologjinë e gjuhës shqipe, si dhe botimin e teksteve universitare në historinë e gjuhës. Për veprimtarinë e tij shkencore, Akademik Kolec Topalli është vlerësuar me titullin “Profesor Nderi i Studimeve Shqiptare” dhe është nderuar nga Presidenti i Republikës me urdhrin “Mjeshtër i Madh”.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë e kujton me respekt dhe mirënjohje për kontributin e tij të çmuar në albanologji dhe gjuhësi.

www.akad.gov.al