Nga Frank Shkreli/

Në historinë e popujve ka fjalë që nuk janë thjesht pjesë e fjalorit. Ato janë simbole të identitetit, të karakterit dhe të ndërgjegjes së një kombi. Edhe për shqiptarët, ka fjalë që nuk janë thjesht pjesë e fjalorit, por përfaqësojnë shtyllat morale mbi të cilat është ngritur identiteti kombëtar i shqiptarëve. Dy prej tyre janë Rilindja dhe Besa.

Për shumë shqiptarë, emri Rilindje evokon menjëherë Rilindjen Kombëtare, atë epokë të ndritur kur mendimtarë, shkrimtarë dhe patriotë, me sakrifica të jashtëzakonshme, hodhën themelet e ndërgjegjes kombëtare dhe të shtetit shqiptar. Megjithatë, në vitet e fundit kjo fjalë është përdorur nga qeveria aktuale socialiste si emërtim politik, duke zbehur për shumëkënd kuptimin e saj historik dhe simbolik. Sot duket se një fat i ngjashëm po i kanoset edhe fjalës Besa. Thjesht, një keqpërdorim i fjalëve me peshë kombëtare! Ashtu, siç përdoret gjithnjë nga partia në pushtet, fjala Rilindje e cila në historinë shqiptare lidhet me Rilindjen Kombëtare dhe sakrificat e rindësve për gjuhën, kulturën dhe shtetin shqiptar, sot po rrezikon të banalizohet edhe fjala Besa.

Kur qeveritë ose partitë politike përvetësojnë simbole të tilla për qëllime politike propagandistike, lind pyetja: a po u japin atyre përmbajtje përmes veprave, apo thjesht po përpiqen të përfitojnë nga pesha emocionale dhe historike që ato mbartin? Fjalët me peshë kombëtare nuk duhet të shërbejnë si dekor politik. Ato duhet të mbeten pronë e të gjithë shqiptarëve. Asnjë qeveri nuk mund të monopolizojë Besën, ashtu siç nuk mund të monopolizojë Rilindjen. Besa nuk shpallet; ajo mbahet. Rilindja nuk mund të dekretohet. Ajo ndërtohet me punë, ndershmëri dhe përkushtim ndaj interesit kombëtar. Prandaj vendimi i Kryeministrit Edi Rama, ditët e fundit, për ta pagëzuar programin e ri qeveritar me emrin “Besa”, nuk është një zgjedhje e zakonshme politike. Ai prek një trashëgimi morale që nuk i përket asnjë partie dhe asnjë qeverie. “Besa” nuk është pronë e një partie politike as e ndonjë pushteti ose individi. Ajo është pronë e Kombit shqiptar.

Në traditën shqiptare, Besa nuk ka qenë kurrë një dekor retorik, as një mjet politik. APër shqiptarët, ajo ishte dhe mbetet fjala e dhënë, e cila nuk shkeltj. Ishte garancia e nderit personal dhe e dinjitetit familjar e kombëtar. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të mbledhur nga At Shtjefën Gjeçovi, Besa përbën një nga shtyllat kryesore të rendit shoqëror. Ajo siguronte paqen, mbronte mikun dhe vendoste besimin aty ku mungonin institucione. Frank Shkreli/ Na ishte dikur besa e shqiptarit! | Gazeta Telegraf

Edith Durham, mikja e madhe e shqiptarëve, kishte mbetur e mahnitur nga pesha që kishte fjala e dhënë në jetën e shqiptarëve. Për të, si e huaj, besa ishte dëshmi se nderi te shqiptarët kishte më shumë fuqi se frika dhe se morali kishte më shumë peshë se forca. Ndërkaq, Faik Konica i madh e konsideronte nderin dhe karakterin si themelet mbi të cilat mund të ndërtohej një Shqipëri e qytetëruar. Ai paralajmëronte, vazhdimisht, se një komb nuk ngrihet me fjalë të mëdha, por me përgjegjësi morale dhe me respekt ndaj së vërtetës. Edhe At Gjergj Fishta i madh, në veprën e tij, e ngriti Besën në rangun e një virtyti kombëtar. Në botën shqiptare të “Lahutës së Malcis”, nderi, fjala e dhënë dhe Besa janë shtyllat mbi të cilat qëndron dinjiteti malësorit, i burrit shqiptar dhe i kombit, në përgjithësi. Për Fishtën, shqiptari humb gjithçka kur humbet Besën. Ndërsa, At Shtjefën Gjeçovi, në përmbledhjen e Kanunit të Lekë Dukagjinit, e paraqet Besën si një nga shtyllat themelore të rendit zakonor shqiptar. Ajo ishte garanci paqeje, sigurie dhe besueshmërie. Edhe kur kishte gjakmarrje, Besa krijonte një periudhë paqeje që respektohej nga të gjitha palët, një praktikë shoqëroroe që edhe sot respektohet në malësitë tona. Kjo tregon se Besa nuk ishte një slogan emocional, por një normë juridike e morale për shqiptarët. Edhe shkrimtari Ismail Kadare e ka trajtuar Besën si një nga simbolet më të fuqishme të qytetërimit shqiptar. Në veprat e tij, ajo nuk paraqitet thjesht si zakon, por si një kategori morale që përfaqëson, jo vetëm identitetin por edhe dinjitetin kombëtar.

Por ndoshta dëshmia më e fuqishme e kësaj vlere nuk gjendet vetëm në letërsi apo në Kanun. Ajo gjendet në historinë e Luftës së Dytë Botërore. Kur mijëra hebrenjë kërkonin strehë për t’i shpëtuar shfarosjes naziste, shqiptarët, pa dallime fetare, krahinore a politike të kohës, Frank Shkreli:Pse nuk përmendet roli unik i Kol Bib Mirakës për shpëtimin e hebrejve në Shqipëri në Luftën e Dytë Botërorë? | Gazeta Telegraf –hapën dyert e shtëpive të tyre. Ata nuk pyetën për fenë, kombin, as politikën apo prejardhjen e tyre. Shqiptarët e asaj kohe, pa dallim, i mbrojtën hebrenjët nga nazistët sepse e ndienin si detyrim moral – bazuar në Besën e dhënë. Në shumë dëshmi të mbijetuarish përsëritet e njëjta ide: shqiptarët e mbajtën fjalën, sepse kishin dhënë Besën! Pikërisht, siç dihet tanimë edhe përtej kufijve të Shqipërisë, ky gjest bëri që Shqipëria të mbetej një nga rastet më të rralla në Evropë ku numri i hebrenjve pas luftës ishte më i madh se para saj.

Ky është kuptimi i vërtetë i Besës shqiptare. Prandaj lind pyetja: a mund të përdoret një trashëgimi e tillë si emër i një programi politik qeveritar, sot? Sigurisht që askush nuk mund ta ndalojë ligjërisht përdorimin e kësaj fjale, qoftë, nga një qeveri ose individ. Por, ama, ekziston edhe një përgjegjësi morale dhe kombëtare që nuk guxon të shkelet nga askush. Zakonisht, simbolet kombëtare do duhej të fitojnë respekt kur qëndrojnë mbi ndarjet politike, dhe jo kur bëhen pjesë e tyre. Duke pasur parasysh se, normalisht, një qeveri nuk gjykohet nga emri që i vë programeve të saj, por gjykohet nga mbajtja e premtimeve, nga drejtësia që ushtron ose jo, nga transparenca dhe nga shërbimi dhe respekti ndaj qytetarëve të vet, në përgjithsi dhe pa dallim. Nëse këto mungojnë, atëherë edhe emri dhe fjala më fisnike rrezikon të humbasë kuptimin e vet. Se Besa nuk është një markë politike dhe as një slogan fushate. Besa, është një nga vlerat më të lashta të kombit shqiptar, e mishëruar në Kanunin e Lekë Dukagjinit, (shpesh subjekt talljeje nga ish-regjimi komunist por edhe sot). Për shekuj me radhë, besa ka nënkuptuar fjalën e mbajtur, nderin, përgjegjësinë morale dhe kombëtare, si dhe gatishmërinë për të mbrojtur tjetrin madje edhe me sakrifica personale. Prandaj, kjo është arsyeja pse shumëkush mund ta shohë përdorimin sot të Besës për qëllime politike — si një banalizim të një ideje që, historikisht, u përket të gjithë shqiptarëve, pavarësisht bindjeve partiake, politike, krahinore a fetare. Është e turpshme që vlera historike dhe kombëtare e Besës të monopolizohet në këtë mënyrë, nga cilado parti, qeveri, parti apo lider politik, qoftë.

Si mund të përdoret ose të konsiderohet Besa si një strategji komunikimi të një program politik? Historia nuk do të kujtojë emrin e një programi qeveritar politik me këtë emër, por do të kujtojë nëse fjala e dhënë u mbajt apo u thye. Sepse, në traditën shqiptare, Besa nuk matet me deklarata, as me programe politike. Ajo matet me vepra. Dhe kjo është arsyeja pse Besa duhet të mbetet e paprekshme, gjithmonë mbi politikën dhe jo të monopolizohet, politikisht, në këtë mënyrë! Për ata që kanë sensin dhe respektin e historisë, Besa dhe vlera tjera kombëtare duhet të mbeten dhe të ruhen si porosi e të parëve, si nder i shqiptarit që e dallon nga popuj të tjerë dhe jo të çoroditet dhe të përdoret në këtë mënyrë nga politika dhe pushteti në fuqi, për qëllimet politike të rastit, nën presioniet e protestave dhe revoltës mbarë popullore në Shqipëri.

Besa shqiptare nuk mund dhe nuk duhet të përdoret në këtë mënyrë banale, se ajo nuk ka lindur në zyrat e shtetit dhe nuk është krijuar nga politika. Ajo ka lindur në jetën e shqiptarëve ndër shekuj, në familje, në fis, në kuvend dhe në marrëdhëniet ndërmjet njerëzve. Ajo ishte garancia më e fortë e fjalës së dhënë, shumë kohë përpara se të ekzistonin kontratat e shkruara të korrupcionit, manipulimet politike, apo institucionet moderne shtetërore. Historikisht, shqiptari mund të humbiste pasurinë, por jo Besën. Humbja e Besës nënkuptonte humbjen e nderit… humbjen e gjithçkaje. Shkelja e besës, në disa raste konsiderohej si një ndër fajet më të rënda morale e shoqërore, me pasojë që personi të përjashtohej ose të izolohej nga fisi ose nga katundi – ose në minimum të mos i jepj më besë dhe të mos merrej fjala e tij më si e besueshme!

Prandaj, fjalët si Besa, Rilindja, simbolet dhe vlerat që u kanë mbijetuar shekujve meritojnë respekt të veçantë, sepse ato nuk janë pronë e qeverive të radhës. Janë pasuri e mbarë Kombit! Sidomos Besa është amanet i brezave që paraprinë. Ajo nuk fitohet me një vendim qeverie dhe nuk shpallet me konferenca për shtyp ose në mtingje partiake. Ajo fitohet çdo ditë, me ndershmëri, përgjegjësi dhe mbajtje të fjalës. Se Besa e shqiptarit nuk shitet pazarit, sipas qejfit! Nëse politika shqiptare sot, dëshiron t’i shërbejë vërtetë Besës, nuk ka nevojë ta përdorë si slogan. Mjafton ta zbatojë si parim. Vetëm atëherë fjala “Besë” do të ruaj madhështinë që i kanë dhënë historia, kultura, tradita dhe ndërgjegjja e Kombit shqiptar, në shekuj. “Besa, kjo mrekulli e botës shqiptare, me të cilën ndiesia heroike e detyrës dhe e nderës, e shëroi gjatë shekujve plagën etnike të indvidualizmës”, Frank Shkreli: Kjo ndodhë vetëm në Shqipëri, gjithmonë për mirë! | Gazeta Telegraf

Kjo është arsyeja, pra se pse BESA duhet të mbetet mbi politikën, si porosi e të parëve, si nder i shqiptarit dhe si një nga dhuratat më të çmuara që Kombi shqiptar i ka dhënë qytetërimit evropian dhe më gjërë. Edhe njpherë, Besa nuk shpallet me dekret, ajo provohet. Besa as nuk trashëgohet me pushtet, as nuk dekretohet nga pushteti, por fitohet me karakter. Një kujtesë për ata që as sot nuk ia dinë kuptimin e vërtetë fjalës Besë: për shqiptarin, Besa nuk është thjesht një fjalë që thuhet, ajo është një fjalë që mbahet!

Albert Vataj/

Jemi në një stinë dasmash, në ditshmëritë e gazmimeve dhe dritshmërinë e shpirtrave që e kurorëzojnë yjësinë e tyre të dashurimit në krijimin e një planeti shpirti dhe ëndrrash, që nis të llamburis ndijimeve të tyre si një vërshim drite, për të ardhur deri tekkëtu ku shndërrohet në kremte, në solemnitet.

Çmendemi të gjithë, teksa urtësohen zemrat në altar, dhe gazmimi kalon skajet, cek tek çdo çast me prekje drite, për të lejuar të gjithë të vijnë në kësi kulmimesh të mrekullimit të celebrimit. E si mund të mbetej më madhështore, se sa duke u ngjitur lart, në eterin e përjetësisë ky kulmim, në art, po në memorien e atyre ngjyrave dhe atij ceremoniali, që mjeshtria e një mjeshtri e sjell sot të gjallë, në “Dasma shkodrane”, ikona e një shekulli më parë që na gazmon edhe sot.

Sepse ka vepra që nuk mjaftohen të jenë piktura. Ato shndërrohen në kujtesë, në testament, në një mënyrë të heshtur për ta sfiduar harresën. Ato nuk rrëfejnë vetëm atë që syri sheh, por atë që një qytet ndien, atë që një popull beson dhe atë që koha rrezikon ta humbasë. E tillë është “Dasma shkodrane” e Kol Idromenos (1924), një nga kulmet e pikturës shqiptare, një monument i gjallë i traditës, i identitetit dhe i shpirtit krijues të Shkodrës.

Realizuar në vaj mbi kanavacë (94.5 × 133.5 cm), kjo tablo nuk është vetëm një skenë ceremoniale. Ajo është një epope e qetë, ku çdo figurë, çdo ngjyrë, çdo dritë dhe çdo hije bart peshën e një bote të tërë. Idromeno nuk pikturon një dasmë; ai pikturon mënyrën shqiptare të të qenit, ritmin e jetës, solemnitetin e bashkimit, etikën e një bashkësie dhe estetikën e një qytetërimi.

Në këtë vepër, ngjyra nuk shërben vetëm për të ndërtuar formën, por për të krijuar atmosferën e shpirtit. Drita nuk bie mbi figurat si një efekt piktorik; ajo i bekon ato, sikur të ishte vetë drita e kujtesës që nuk lejon të zbehen. Gjithçka rrjedh me një qetësi ceremoniale, me atë ritëm të ngadaltë që kanë vetëm ngjarjet që janë më të mëdha se vetë njerëzit që i jetojnë.

Duket sikur Idromeno e sodit këtë ceremonial nga një largësi poetike. Si përmes një xhami të tejdukshëm, ku koha nuk pengon shikimin, por e pastron atë. Ose, siç do ta përfytyronte një shkodran i vjetër, sikur piktori të ishte ngjitur mbi kumbullën e oborrit të komshiut, për të përfshirë me një vështrim të vetëm gjithë gëzimin, krenarinë dhe hijeshinë e kësaj dite të madhe. Kjo perspektivë e çliruar e bën tablonë të marrë frymë. Ajo nuk kufizohet nga muret e një kompozimi; ajo zgjerohet si vetë kujtesa.

Por madhështia e “Dasmës shkodrane” nuk qëndron vetëm në mjeshtërinë e realizimit. Ajo qëndron në aftësinë për ta shndërruar një ngjarje të përditshme në një simbol të përjetshëm. Kjo është arsyeja pse kjo tablo nuk është vetëm art; është antropologji, histori, sociologji, etnografi dhe poezi, të gjitha të mishëruara në një gjuhë universale: atë të pikturës. Antropologu amerikan Clifford James Geertz e përkufizon artin si një mekanizëm të zhvilluar për të përcaktuar marrëdhëniet shoqërore, për të mbështetur rregullat dhe për të forcuar vlerat e një bashkësie. Sipas tij, studimi i një vepre arti është në të vërtetë eksplorim i një ndjeshmërie kolektive, sepse themeli i saj është vetë qenia shoqërore.

Vështirë se një vepër e artit shqiptar e mishëron më mirë këtë mendim sesa “Dasma shkodrane”. Në të nuk lexojmë vetëm ndjeshmërinë e Kol Idromenos; lexojmë ndjeshmërinë e një qyteti të tërë. Ajo është autobiografia e Shkodrës e shkruar me penelin e një mjeshtri.

Çdo figurë në tablo flet. Veshjet nuk janë vetëm kostume festive; ato janë kode identiteti. Qëndrimet trupore nuk janë vetëm poza; ato janë gjuhë sociale. Distancat mes njerëzve, mënyra si ecin, si shohin, si heshtin, si marrin pjesë në ceremonial, zbulojnë një rend të ndërtuar mbi respektin, fisnikërinë dhe hierarkinë morale të bashkësisë. Në këtë tablo mund të lexohen marrëdhëniet midis familjeve, lidhjet fisnore, raportet ekonomike, vendi i burrit dhe i gruas, pesha e nderit, domethënia e martesës dhe rëndësia e ritit si akt themelues i vazhdimësisë së jetës. Dasma nuk është vetëm bashkimi i dy të rinjve; është aleanca e dy familjeve, ripërtëritja e kujtesës kolektive dhe riafirmimi i rendit shoqëror.

Megjithatë, ajo që ne shohim sot nuk është ajo që shihnin bashkëkohësit e Idromenos. Ata nuk sodisnin një pikturë; ata shihnin jetën e tyre. Ata nuk kërkonin simbolikë; ata jetonin simbolin. Çdo gjest në këtë ceremoni kishte një kuptim të vetëkuptueshëm, çdo kostum ishte pjesë e identitetit të tyre, çdo ritual ishte pjesë e frymëmarrjes së përditshme. Ne, përkundrazi, e shohim këtë tablo me mallin e asaj që nuk e kemi jetuar. Emocioni ynë lind nga largësia historike; emocioni i tyre lindte nga përkatësia.

Prandaj “Dasma shkodrane” është bërë më shumë se një kryevepër artistike. Ajo është një dritare drejt një bote që vazhdon të jetojë vetëm falë kujtesës. Një botë ku martesa ishte rit i shenjtë, ku komuniteti ishte një trup i vetëm dhe ku bukuria nuk ishte luks, por mënyrë jetese.

Në këtë kuptim, Kol Idromeno nuk pikturoi vetëm Shkodrën e vitit 1924. Ai pikturoi Shkodrën e përjetshme. Ai na la një testament në ngjyra, një dorëshkrim pa fjalë, ku çdo penelatë është një kujtesë dhe çdo dritë një lutje kundër harresës.

Sot, kur e sodisim këtë tablo, nuk admirojmë vetëm virtuozitetin e një mjeshtri. Ne përulemi para një bote që vazhdon të marrë frymë në heshtjen e kanavacës. Dhe ndoshta ky është triumfi më i madh i artit: të bëjë që ajo që koha e ka marrë me vete, të mbetet e gjallë përmes bukurisë.

Dr. Kriledjan Çipa/

Në 12 Korrik 1874 lindi At Shtjefën Gjeçovi, Rilindas dhe patriot i madh shqiptar, mësues dhe përhapës i gjuhës shqipe, kontribues në pavarësin e Shqipërisë, si dhe kontribues në ngjarjet e Luftës së Vlorës. Ishte një njeri erudit, me formim të shkëlqyer edhe në shkencat historike. Ai konsiderohet si arkeologu dhe etnografi i parë shqiptar.

Shumë studiues e konsiderojnë aktivitetin e tij në arkeologji si antikuarianizëm, duke nënvleftësuar ose minizuar kontributin e tij real. Duke reflektuar mbi aktivitetin arkeologjik të Gjeçovit, në vlerësimin tim, ai përfaqëson fillimet e mendimit arkeologjik shqiptar, duke e trajtuar atë në nivelin e disiplinës shkencore. Së pari, ai ishte mbështetës i tezës së prejardhjes Iliro-trake të shqiptarëve, duke shkruajtur edhe artikuj shkencor mbi këtë temë. Së dyti, ai është pionier i arkeologjisë së terrenit. Konceptet e tij mbi kërkimin sipêrfaqësor dhe dokumentimin e gjetjeve arkeologjike janë gati bashkëkohore. Kërkimet e tij në terren në Shqipërinë e Veriut, dhe botimi i tyre, janë padiskutim kontributi i parë shkencor për krijimin e hartës arkeologjike të kësaj zone.

Për sa i përket gërmimit shkencor, parimet e tij janë gjithashtu moderne. Në një nga artikujt e tij, ai prezanton konceptin e gërmimit të një tume prehistorike në përmjet sondazheve, cka tregon për prirjen e tij të talentuar në kërkimin arkeologjik. Së treti, vihet re një etik akademike në artikujt e shkruar prej tij në fushën e arkeologjisë. Ai respekton me korektësi parimin e citimit të punëve paraardhëse, si dhe parimin e datimit të objekteve arkeologjike me metodat krahasuese. Së katërti, janë befasuese vërejtjet e tij mbi administrimin dhe mbrojtejen e pasurisë arkeologjike.

Ai kritikon ashpër veprimtarinë e arkeologut të huaj Paul Treger, i cili në Shqipëri blinte objekte arkeologjike për ti përvetësuar dhe për ti nxjerrë jasht vendit. Shembulli më i mirë që dha Gjeçovi në administrimin e pasurisë arkeologjike, ishte krijimi i një muzeu të vogël me koleksione të krijuara me artefake të mbëledhura nga kërkimet e tij në terren.

Luan Rama/

Më kujtohet kur shumë vite më parë, aktori i mirënjohur Mirush Kabashi, nga Tirana, më telefononte për përkthimin në frëngjisht të tekstit të tij për shfaqjen e «Apologjisë së Sokratit». Kjo shfaqje më entusiazmoi, pasi pjesa dramatike, një monolog i shkrimtarit modern grek Varnalis, bazuar në “Apologjinë e Sokratit” të Platonin kishte një aktualitet të jashtëzakonshëm. Filozofi i madh i fliste kështu të gjitha kohrave, nga antikiteti gjer në ditët tona. Dhe shfaqja në një teatër të Parisit u prit me një entusiazëm të madh jo vetëm nga loja aktoriale e Kabashit por dhe të aktualitetit, ngërçit të shoqërisë shqiptare të kapur nga korrupsioni i elitës politike, i gjyqtarëve grabitës të paskrupullt, nga mungesa e lirisë, dhuna ndaj fjalës së lirë dhe krijimi i një oligarkie të re në një shoqëri demokratike, por që në të vërtetë ishte një “demokraturë”, pra një bashkim kontradiktor i demokracisë me diktaturën. Padyshim “Apologjia e Sokratit” duhet rishfaqur sërrish dhe duhet shfaqur madje në mjediset më popullore, ashtu siç duhet të shfaqet ajo në të gjithë botën, pasi demokracia është një proces i vazhdueshëm, flaka e së cilës duhet mbajtur gjallë.

Sokrati nuk e kishte menduar se një njeri, dikush, një i zakonshëm si unë, i pasionuar pas historisë dhe letërsisë, hipur në një avion në linjën Paris-Tiranë do të shkruante diçka për të dy mijëvjeçarë më vonë. Nuk di ç’kishte menduar realisht Sokrati për qiejt, për fluturimin një ditë të njeriut në qiej të largët. Por me siguri, kureshtar siç ishte, për njeriun, shoqërinë njerëzore dhe botën, qiejt dhe enigmat e galaksisë, gjithë kjo do ta ketë bërë padyshim të mendojë gjatë. Njohjen e qiejve ai ua kishte lënë njerëzve të shkencës, fizikës, të cilën e adhuronte, por Greqia jetonte atëherë veçse me artin, politikën dhe fenë. Ishte shekulli i Perikliut. Shkruaj për Sokratin, pasi jo vetëm jeta kaotike shqiptare, historia e oligarkëve të rinj dhe e njerëzve të varfëruar së tepërmi të bën të mendosh gjithnjë për të, por edhe pse mësimet e filozofit plak mbeten një referencë e jashtëzakonshme e botës moderne.

Apologjia

Në morinë e portreteve të ndryshme që i atribuohen Sokratit, vetëdijshëm pyesim veten: Ç’pamje kishte ky filozof grek?… Në tregimet pas vdekjes së tij thonin se ai kishte një pamje të shëmtuar, ashtu me një shtat të shkurtër dhe që nuk kujdesej fare për veten, si të ishte një njeri i rëndomtë i rrugëve të Athinës që endej gjithë ditën i ndjekur nga ithtarët e tij dhe të rinj që donin të dëgjonin plakun e mënçur e hokatar. Sipas fjalëve të Alcibeiade në «Dialogjet» e Platonit shkruhet se «edhe pse i shëmtuar, fjalët e tij i bënin burrat dhe gratë të kishin admirim për të». Alcibeiade, mik i tij, kujtonte se «ai ishte i shëmtuar, por fshihte në vetvete shpirtin më të bukur dhe moralin më të pastër». Menon kujtonte në shkrimet e tij se «një ditë tek po dëgjonte Sokratin që fliste, ai i kishte thënë Platonit: Duke e dëgjuar m’u duk se u drogova; aq shumë më magjepsi, saqë tani nuk di se çfarë mendoj».

Sokrati kishte një sharm të jashtëzakonshëm. Ishte një lloj shamani i ditëve tona. A nuk thoshte Sokrati se «ai shëronte nga dhimbjet shpirtrat e njerëzve »? A nuk thoshte Fedon se «ai na shëroi»? Ksenofoni shkruante se «Sokrati jetonte jashtë, i pëlqente të flinte më shumë në natyrë». Mëngjeseve shëtiste dhe shkonte gjimnazeve apo në vende ku kishte shumë njerëz. E gjeje në «agora» dhe qëndronte në të njëjtin vend që njerëzit ta dëgjonin. Të tjerë shkrimtarë dhe filozofë të kohës e paraqesin nëpër rrugët e Athinës, tek shëtiste buzë lumit Ilisos apo në sheshin e Akademisë. Në një shtëpi të pasur shkonte dhe takohej me sofistët e bisedonte me ta si me Protagoras, Hipias, Prodikos, etj. Rrallë pranonte të shkonte nëpër banketet e fisnikëve athinas. Në veprën e tij «Retë», Aristofani e paraqet atë të rrethuar nga nxënësit e tij dhe «me kokën nëpër re». Bashkëqytetarët e Sokratit shkruanin se ai ishte biri i Sofroniskos, një skulptor i njohur dhe i Finaretes, e cila ishte mami. Siç thoshte Sokrati, «nëna ime pret lindjen e fëmijëve dhe unë bëj të njëjtën gjë me shpirtrat».

Sokrati lindi në Athinë në vitin -469 (-470) para erës sonë. Në rini ai donte të bëhej skulptor apo artizan si i ati, madje disa thonë se kishte krijuar në skulpturë «Tri hiret» për zbukurimin e Parthenonit, por shpejt e braktisi këtë profesion meqë pëlqente më shumë fizikën dhe shkencat e natyrës. Lexonte shumë por më së fundi u pasionua pas meditimeve dhe filozofimeve për njeriun, botën dhe shoqërinë humane. Më pas u martua me Ksanthipin, një vajzë shumë më të re se veten dhe pati dy djem. Tregohet gjithashtu se ai shpesh e ngacmonte atë dhe u tregonte shokëve qyfyret me të, detaje familjare apo të jetës intime, meqë ajo ishte disi gjaknxehtë dhe tridhjetë vjeçe më e re. Jetonte thjeshtë. Ndodhte që dilte zbathur, me këmbët e palara dhe me rrobat që kishte fjetur një natë më parë. Të tjerët thonin për të se «as edhe një skllav nuk e mban veten të lënë pas dore si ai». Në shkrimet e tyre, Platoni dhe Ksenofoni lenë të kuptosh se në këtë kohë ai ishte i varfër, pasi edhe pse u jepte mësime të rinjve, ai nuk u merrte para. Madje nuk e dëshironte paranë, kamjen, pasi marrjen e parave të tjerëve e quante një lloj prostitucioni dhe nuk donte të paguhej për konferencat e tij. Në të kundërt, kishte dëshirë t’i dëgjonte të tjerët e atëherë fillonin refleksionet e tij mbi thelbin e bisedës.

Një nga periudhat që do të linte gjurmë në jetën e tij ishte koha kur shkoi të luftonte me ushtrinë athinase në luftën e Peloponezit kundër Spartës, ku provoi urinë, të ftohtit dhe egërsinë e luftës. Por natyra e kishte bërë atë të duruar dhe me shumë kurajo. Në një nga betejat ai u kishte shpëtuar jetën, Alcibeadit në «Betejën e Potides», në vitin 430 para erës sonë dhe dhe Ksenofonit në «Betejën e Delionit», në vitin 424 para erës sonë, që të dy ata të plagosur dhe ku trimëria e tij i shpëtoi. Oligarkët, siç i quante ai, një herë i kërkuan që bashkë me katër të tjerë të shkonte të vrisnin dikë pa e gjykuar më parë. Kur ata shkuan dhe e morën për ta vrarë, Sokrati nuk pranoi ta vriste, pasi si mund të vritej një njeri pa e ditur fajin që ka bërë? Dhe kështu ai u largua. Këtë gjë në fakt ia kishte kërkuar «Këshilli i të Tridhjetëve» të qytetit. «Sigurisht këtë gjë do ta pagoja me jetën time, – kujtonte Sokrati, – por lumturisht, «Të Tridhjetët» u rrëzuan shpejt nga pushteti».

Njih vetveten!

Vit pas viti, duke studjuar shoqërinë athinase, duke vëzhguar jetën e njerëzve dhe dramat e tyre, ai zbuloi fenomenet negative të kësaj shoqërie dhe jepte mendimet e tij se si duhej të rregulloheshin këto. «Ja pse kundër meje, – kujtonte ai, – u ngritën plot shpifje dhe fisnikët e qytetit më urrenin». Dhe vërtet, Sokrati ngulmonte gjithnjë: «Nuk mund ta jetoni siç duhet këtë jetë nëse nuk luftoni padrejtësinë në «cité» (qytet). Megjithatë ai e kërkonte ekzistencën e shtetit, ruajtjen e sistemit të demokracisë. Sokrati ishte një mik i popullit, i «demos»-it, por siç shtonte ai, “çështja ishte tek funksionimi i ligjeve, institucioneve, i demokracisë reale, jo në letër por në praktikë, në jetën e gjallë të popullit». Duke kritikuar Alcibeiden, i cili pa u arsimuar mirë iu fut politikës për të bërë emër dhe fituar pushtet, ai e porosiste: «Përse je futur në politikë para se të marrësh arësimin e duhur. Por ti nuk je i vetëm. Shumica e atyre që merren me menaxhimin dhe administrimin e çështjeve të qytetit janë të tillë». Në veprën e Ksenofonit, «Memorables», ka një dialog të Sokratit me vëllain e Platonit, Glaukon, një djalosh që ëndërronte karrierën, i cili donte ti futej politikës dhe ku Sokrati e këshillon: «Si mund të bëjë karrierë e të drejtojë jetën dhe zhvillimin e qytetit, kur ai nuk njeh asgjë nga të ardhurat, nga financat e qytetit, shpenzimet, mbi forcat ushtarake, shfrytëzimin e minierave, problemet e prodhimit apo furnizimit të qytetit me dritë?…» Në fjalimet e tij për moralin dhe vendosjen e paqes sociale ai merrte shembull Spartën dhe sistemin e saj, duke bërë thirrje që atë sistem të vendosnin dhe athinasit. Sigurisht, që të arrinte në formulime të tilla, ai kishte bërë si të thuash të tijën shprehjen e famshme të orakujve në tempujt e Delfit: «Gnothi seaton! – Njih vetveten!». Kështu i kishte thënë Pithia kur shkoi në Delf. Dhe ai këtë shprehje e bëri të vetën.

Sokrati kurrë nuk botoi një vepër, pasi pasioni i tij ishte të meditonte, të deklaronte mendimet e tij, të ironizonte të metat, të bënte humor me hyjnitë dhe pushtetet. Filozofia e tij shprehej në oratorinë e tij, në idetë mbi shoqërinë dhe të ardhmen e saj, për përsosjen gjithnjë të demokracisë së vendosur në Greqinë antike, pasi ai e kuptonte se demokracia ishte ende e brishtë se ajo nuk ishte e përsosur dhe se së pari duheshin ndërtuar raportet e drejta të njeriut me pushtetin, me pasurinë, pronën, kontributin shoqëror etj. Ata që kanë shkruar për të kanë qenë së pari Platoni, më i ri se ai dhe një nxënës i flaktë që e adhuronte mjeshtrin e tij. Ishte ai që shkroi “Apologjinë e Sokratit”. Po kështu, autorë të tjerë ishin Kritoni që shkroi për kohën e proçesit dhe të burgut apo Fedoni për çastet e fundit të jetës së tij, etj. Platoni i është referuar shpesh Sokratit dhe filozofisë tij siç e shohim edhe tek librat që shkroi më vonë si “Banketi” apo “Fedra”. Kronistët e vjetër thonë se kur iu bashkua filozofit Sokrat, ai i dogji të gjitha sprovat letrare dhe tragjeditë që kishte shkruar më parë dhe vendosi ti kushtohej filozofisë pasi Sokrati u bë mjeshtri dhe frymëzuesi i tij. Sokrati u mësonte nxënësve të tij mbi virtutin që përmes reformimit të njeriut, individit, të arrihej që të krijohej lumturia në “polis”. “Banketi” është në fakt një banket filozofësh ku ata diskutojnë dhe mbajnë ligjëratat e tyre gjatë një darke, por midis Aristofanit, Apollodorit, Pausanias, Fedrës etj, fjala e Sokratit është më e fuqishme. Ata diskutojnë rreth të mirës e të keqes, rreth dashurisë, por Sokrati e tejkalon konceptin e dashurisë tek çifti pasi ai flet për dashurinë e tij për të vërtetën.

“Midis gjithë oratorëve shkruan Platoni, – Sokrati dallohej për dashurinë ndaj së vërtetës. Në vend që të fliste si parafolësit dhe ti atribuonte dashurisë gjithë përsosmëritë e tokës e të qiellit, ai qëndronte në kërkimin dhe pohimin e së vërtetës …”. Tek libri tjetër “Fedra”, ku vendoset një dialog i gjatë mes Sokratit dhe Fedrës, të cilët shëtisin dhe shkojnë gjer në bregun e lumit Ilissos, gjithnjë me temën e tyre të parapëlqyer mbi shpirtin, të bukurën dhe dashurinë, Sokrati thotë një nga shprehjet më të bukura të diskursit të tij filozofik:”Shpirti universal vërtitet rreth universit duke u manifestuar në njëmijë forma. Kur ajo është e përsosur dhe e plotë, ai shëtit lart qiejve dhe drejton gjithë rendin botëror”. Sidoqoftë, Platoni ishte ai që shkroi më shumë dhe më bukur për të. Kur Sokrati vdiq, Platoni ishte 24 vjeç dhe ai do ta shikonte më pas dekadencën e demokracisë greke. Edhe pse në fillim ëndërronte të merrej me politikë, të bëhej filozof si mjeshtri i tij, shpejt Platoni e kuptoi se politika ishte kthyer në një lloj fushëbeteje të egër. Kështu, ai iu drejtua letërsisë. Filloi të shkruajë dhe të botojë librat e tij.

Procesi

Në vitin 399 para erës sonë, në Athinë zhvillohej gjyqi kundër Sokratit në praninë e 501 gjyqtarëve të një gjyqi popullor. Meletos, Anitos dhe Likon, fisnikë dhe njerëz të tjerë të pushtetit, e akuzojnë Sokratin se «ndryshe nga të tjerët, pra nga ata, ai nuk i njeh hyjnitë e qytezës, «cité»-së (polis), dhe se «kërkon të fusë hyjni të reja dhe të korruptojë rininë», se «tek poetët më të famshëm thurrte lavde për poezitë e amoralshme», etj. Në korr ata deklaronin se «Sokrati është një fajtor i madh se nuk i beson hyjnitë që njeh shteti. Ai është fajtor se ka korruptuar rininë!»… Meletos ishte një poet i ri dështak dhe i panjohur, por ai ishte vegël e Anitos, një pronari të madh dhe i afërt i pushtetit. Athina në atë kohë kishte 30 vjet që ishte në krizë si pasojë e luftrave, shpartallimeve të saj apo e pushtimeve, si pasojë e murtajës dhe luftrave civile, ku qytetarët e saj kishin rënë në një dëshpërim të plotë. Pra duhej gjetur një fajtor, një shkaktar për gjithë këtë rrënim dhe ai duhej dënuar. Por para akuzatorëve dhe gjyqtarëve, siç tregon Hermogjen (sipas Ksenofonit), i cili ishte në sallën e gjyqit «Sokrati nuk kërkoi të justifikohej dhe as që ta mëshëronin gjyqtarët». «Një gjyqtar, – tha ai, – nuk është në tribunën e gjyqit për ta përdorur ligjin që të favorizojë dikë, por që të vendosë drejtësinë. Ai është betuar jo që të favorizojë ata që do, por të gjykojë sipas ligjeve.» Ajo që ngulte këmbë Sokrati ishte e drejta e kritikës që gjithkush ka të drejtë të kritikojë një qeveritar, shtetin etj., në mënyrë që të mbrojë ligjet në fuqi. Pra e drejta për të kritikuar, për çka luftohet edhe sot fillon që me proçesin kundër Sokratit.

Meletos kërkoi vdekjen e Sokratit, por siç shkruan Platoni, Sokrati bëri aty apologjinë mbi moralin dhe të drejtën. Gjyqi i Sokratit ishte një nga spektaklet më të bujshme të asaj epoke: një filozof para 501 gjyqtarëve. «Po, – thoshte atë ditë ai, (siç shkruan Platoni), – është e vërtetë që sot në moshën 70 vjeçare po më nxjerrin para gjyqit». Ndërkohë pasaniku Anitos, tregëtar lëkurash foli përsëri: «Sokrati është fajtor se po bën kërkime të papërshtatshme për atë që ndodh nën tokë dhe në qiell, duke bërë argumentin më të parëndësishëm diçka të rëndësishme e duke ua mësuar këtë të tjerëve. Ai është fajtor se ka korruptuar rininë që ajo të njohë jo hyjnitë e shtetit, por hyjni të tjera.»

Kur dëgjoi akuzën për dënimin me vdekje kundër tij dhe ku sipas votimit 280 ishin për vdekjen e tij dhe 221 për ta liruar atë si të pafajshëm, Sokrati foli përsëri: «Më mirë të vdes me fjalët e mbrojtjes time se sa të kem faljen e këtyre njerëzve të ulët». Dhe më pas ai vazhdoi se «Vdekja ime nuk do ti japë fund ankthit tuaj, sepse të tjerë do ta vazhdojnë veprën time». Ksenofoni që përshkruan dënimin e filozofit, tregon se kur Sokratin e morën për ta çuar në qeli, «gruaja e tij nisi të qante me klithje e ta vajtojë, por Sokrati i kërkoi që të qetësohej». Vallë a e mendonte ai se emri i tij do të bëhej një ditë emri i një martiri të përjetshëm?… Asnjë proçes përveç atij të Jezu Krishtit nuk do të linte aq gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjen e njerëzimit dhe imagjinatën e tij. Ai do të shfaqej gjithnjë si një referencë e domosdoshme e kurajos, dijes dhe vetflijimit në emër të Njerëzimit.

Vdekja e Sokratit

Më së fundi vendimi ishte dhënë: Sokrati dënohej me vdekje!

Meqë ishte koha e pelegrinazheve në Delos dhe anija e shenjtë ishte nisur në det të hapur, që qyteti të mos njollosej nga krimet e ndëshkimet, atëherë duhej që dënimet të zbatoheshin pas festave. Askush nuk mund të ekzekutohej. Kështu Sokrati shkoi dhe u mbyll në qeli. Kjo zgjati rreth një muaj në kodrinën e quajtur Filopapu, në një guvë gëlqerore me plot dhoma të sajuara që sot ndodhet pranë kishës Aghios Dimitrios. Një nga fjalimet e fundit të Sokratit ishte ai rreth raporteve të trupit dhe shpirtit. Sokrati kishte vendosur të vdiste si një filozof i vërtetë. Më kot miqtë e tij shkonin ta bindnin që të pranonte alternativën tjetër, të mërgonte dhe të linte menjëherë Athinën. Por si mund të pranonte ta linte vendin ku kishte lindur dhe ku kishte luftuar për të? Si mund t’i linte ato rrugë dhe sheshe ku kishte folur aq shumë për të drejtën dhe lirinë. Kjo do të thoshte se ishte një frikacak, se i mohonte pohimet e tij dhe se nuk i njihte hyjnitë e vendit. Në fund të fundit, vdekja në Greqi ishte diçka e respektuar, madje i vdekuri adhurohej. Bardët e hershëm i kishin kënduar gjithnjë vdekjes. A nuk kishin kënduar kështu vargjet e Homerit tek “Iliada” dhe “Odisea”? Të vdisje do të thoshte që shpirti të shkëputet nga trupi që mbetet vetëm. Pra ai donte që ky shpirt mos të mbetej në burg apo në ndonjë varr, por të jetonte tek njerëzit. Ai besonte se kështu shpirti do të jetonte…

Madje po të ikte nga qelia, ai do të dukej para të tjerëve si fajtor dhe do të mbante turpin mbi shpinë, pasi e dinte se e drejta ishte në anën e tij. Përpara tij, edhe njerëz të tjerë filozofë dhe të mënçur, njerëz të dijes dhe të së drejtës, ishin çuar para gjyqit të qytetit siç kishte qenë Anaksagor apo Diagoras. Po kështu ishte dënuar Melos, se gjoja shpërndante frymën e mistereve, apo Protagoras, i cili u dënua si ateist dhe veprat e tij u hodhën të gjitha në zjarr.

Kështu do kalonin ditët gjersa më së fundi festimet mbaruan. Siç shkruhet dhe në fjalët e fundit të “Apologjisë” së Platonit, Sokrati u kishte thënë miqve të tij që kishin ardhur ta takonin para se ta merrnin: «Ja pra, erdhi çasti të ndahemi: ju për të jetuar dhe unë për të vdekur. Cila pra është më mirë, ajo ku do të shkoj unë apo ju?!» Para se ta pinte kupën e helmit ai kërkoi të bënte një banjë. Pastaj takoi fëmijët dhe Ksanthipin. “Pse qan, – i tha gruas së tij, – ne të gjithë jemi të dënuar padrejtësisht! Do ishte mirë nëse do të më kishin dënuar me të drejtë…» Kur do kthente kupën, skllavi i tha se duhej pritur që helmin ta pinte në të perënduar. “E ç’rëndësi ka, – i tha Sokrati dhe papritur e ktheu … Sipas Platonit, në librin e tij “Kritoni”, ai shkruan se “Sokrati e qortoi Kritonin se e kishte paguar gardianin e burgut që t’ia linte derën hapur nga ku ai mund të largohej dhe të shpëtonte”. Por Sokrati kishte qenë gjithnjë një qytetar i bindur dhe meqë u dënua ai duhej ta pësonte dënimin dhe jo ti shmangej!” Në librin e tij, Kriton kujton se para se të vdiste, ai i kishte thënë Kritonit: “Kriton, Asklepsios i detyrohem një gjel. Mos harro ta paguash!” Dhe ai kishte vdekur. Kritoni i kishte mbyllur sytë. Kështu, pasi piu helmin dhe bëri disa hapa, ai tha se këmbët po i mpiheshin.

U shtri në shpinë dhe skllavi e pyeti nëse ndjente ndonjë gjë. – Jo, – iu përgjegj Sokrati, – dhe skllavi e pickoi edhe më lart. Por ai përsëri nuk ndjeu gjë. Kur mpirja e pushtoi të tërin, atëherë ai vdiq, – kishte thënë skllavi. Kur Sokrati vdiq, athinasit u revoltuan. Ata i mbyllën portat e gjimnazeve dhe iu vërsulën gjithë zemërim akuzuesve të filozofit. Një kaos i vërtetë ndodhi në qytet. Disa prej tyre ata i detyruan të merrnin udhën e mërgimit dhe mos ta shikonin më qytetin e tyre; të tjerë si poeti dështak Meletos, u dënuan me vdekje për poshtërsitë e tyre. Sidoqoftë Sokrati la gjurmë të mëdha në jetën e Athinës dhe influenca e tij ishte vendimtare tek Platoni, Epikuri, sofistët që frekuentonte më parë, etj. Mësimi i Sokratit se “vetëm një njeri i ditur mund ta njihte padijen e tij”, dhe se “vënia e vetes vazhdimisht në pikëpyetje i lejon njeriut të zbulojë të vërtetën”, ishin porosi të çmuara.

Mithi i Sokratit do të vazhdonte për një kohë të gjatë në qytetërimin antik grek dhe atë romak, por më vonë në mesjetë ai u harrua. Vetëm Renesanca italiane dhe ajo europiane u kujtuan për të dhe nisën ti referohen kurajos së tij. Pinjollë të Sokratit tashmë do të ishin figura të ndritura si Xhordano Bruno apo Galilei. Në shkrimet e tyre, Volter, Diderot, Ruso e të tjerë i ngritën himne Sokratit të mënçur. Në artikullin e tij “Socratiques” Diderot shkruante ndër të tjera: “Ah si të ngjaj kaq pak, por të paktën, ti më bën të qaj nga gëzimi…” (Libri “Enciklopedia”) Kur Dideronë e mbyllën në kështjellën e Vincennes, ai e ndjeu veten shumë të afërt me fatin e Sokratit. Shumë filozofë modernë kanë shkruar gjatë për Sokratin, totalitarizmin e “cite”-së apo dhunën e turmës.

Ky ishte përfundimisht thelbi i figurës së filozofit të madh të antikitetit, mendimtari më i shquar i asaj kohe të cilin padyshim mund ta quash filozofin e parë të botës. Qëllimi i tij ishte e vërteta! “E tillë është mënyra ime për të parë botën” thoshte ai, dhe më pas shtonte: “Të vërtetën, një Zot e di!” Jo, ai nuk i fyente hyjnitë, ai i linte aty ku kishin qenë shumë e shumë kohëra para tij, gjatë shekujve. Për të kishte rëndësi se ç’ndodhte në “agora”, në gjirin e “demos”-it.

Thënie të Sokratit:

– “Dija nis me mrekullimin”.

– “Njih vetveten!”

– “Ata që njohin më pak gjëra, janë më afër hyjnive”.

– “Njeriu është i vetmi ndër kafshët që beson Zotat”.

– “Një jetë pa sprova nuk ia vlen të jetohet”.

– “Unë nuk jam as athinas, as grek. Unë jam qytetar i botës”.

– “Lumturia është një kënaqësi pa keqardhje”.

– “Ajo çka di është se nuk di asgjë”.

– “Ajo çka arrin njeriu është aftësia e madhe e adaptimit”.

– “Mos harro asnjëherë se gjithçka në këtë botë është efemere, e përkohëshme dhe kështu ti s’do të jesh kurrë tepër i gëzuar me lumturinë dhe as tepër i trishtuar në hidhërime”.

– “Dëgjoi mirë armiqtë e tu, sepse ata janë të parët që i zbulojnë të metat e tua”.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 5 Korrik 2026

Gazeta skoceze “Lennox Herald” ka botuar, të premten e 28 shtatorit 1979, në ballinë, rrëfimin ekskluziv asokohe të Murdo MacLeod (futbollistit të Celtic) pas kthimit të tij nga Tirana, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Përvoja ime shqiptare!

Murdo MacLeod tregon se si është në të vërtetë jeta atje

Ekskluzive nga Eric Wishart

Futbollisti i Celtic-ut nga Dumbartoni, Murdo MacLeod, kryqëzoi duart pas kokës, ngriti këmbët mbi tavolinën e sallonit dhe tha me një buzëqeshje ironike:

«Epo, të paktën kishte një gjë të mirë në Shqipëri – gratë bënin gjithë punën.»

Murdo zbuloi se kishte pak arsye për t’u gëzuar në atë vend të vogël, i cili kishte jetuar nën regjimin e hekurt të Enver Hoxhës që nga vitet 1940.

«Më pëlqeu udhëtimi,» tha ai disa orë pasi ishte kthyer në shtëpinë e tij komode në Barnhill Road, Dumbarton. «Por nëse do të doja të jetoja atje, kjo është një çështje krejt tjetër.»

Avioni çarter i ekipit Celtic u ul në një aeroport të izoluar pranë Tiranës dhe udhëtimi gjysmëorësh me autobus drejt qytetit u dha menjëherë një ide të jetës shqiptare.

«Fushat ishin plot me gra që punonin me vegla të vjetra dore,» kujton Murdo.

«Nuk shihje burra duke punuar askund. Ishte e çuditshme. Kur mbërritëm në qytet, nuk kishte fare trafik. Njerëzit ose ecnin në këmbë, ose lëviznin me biçikletë. »

«Gjithashtu kishte shumë ushtarë përreth; disa ishin në pushim dhe thjesht rrinin, por shumë të tjerë ishin të armatosur dhe ruanin ndërtesat publike.»

Veshja ishte «si në fillim të viteve ‘60 dhe pa ngjyra». Edhe pse njerëzit dukeshin miqësorë, lojtarët kishin pak kontakte me ta.

«Komunikonim përmes një përkthyesi, i cili ishte i vetmi që dinte anglisht. Ata u përpoqën shumë të na bënin të ndiheshim si në shtëpi. »

«Hoteli nuk ishte i keq; dhomat kishin vaskë dhe dush, një radio të vjetër dhe një telefon të lashtë – sikur të ishte i vitit 1902. »

«Na pyetën çfarë donim të hanim dhe ne zgjodhëm pulë me patate të skuqura. Dukej zgjedhja më e sigurt. Madje e hëngrëm dy herë.»

Surpriza e tyre e parë e madhe ishte në seancën stërvitore të së martës në mbrëmje, kur rreth 10.000 njerëz erdhën për ta parë.

Ndeshja u zhvillua pasditen e ditës pasuese, në vapë të madhe, përpara rreth 35.000 spektatorëve.

Tashmë është histori se Partizani fitoi 1–0. Shqiptarët dominuan 35 minutat e para dhe më pas patën fat që ruajtën avantazhin deri në fund.

Tetë kamera televizive e filmuan ndeshjen nga të gjitha këndet, një fakt që, sipas tij, kompanitë tona televizive duhet ta marrin si shembull.

«Detyra jonë ishte të luanim futboll dhe jo të shqetësoheshim se kush lejohej të vinte. Por një gjë është e sigurt : do t’i mundim shqiptarët kur të vijnë në Parkhead.»

Skuadra kaloi pak kohë jashtë hotelit, duke kaluar orët e lira në dhomat e tyre.

Aktiviteti i tyre kryesor shoqëror ishte një banket pas ndeshjes, ku shqiptarët kënduan disa këngë dhe skocezët bënë të njëjtën gjë, duke përfshirë edhe këngën tradicionale «Flower of Scotland».

Kur më në fund u larguan, u vonuan një orë – por, ndryshe nga fluturimet turistike britanike, kjo nuk ndodhi për shkak të trafikut ajror.

«Nuk kishte asnjë avion që mbërrinte apo nisej – ne ishim i vetmi fluturim në aeroport,» tha Murdo.

Megjithëse nuk ka gjasa që ai të kthehet ndonjëherë në Shqipëri, Murdo nuk bleu asgjë për ta kujtuar vizitën e tij.

Blerja e vetme që bëri gjatë udhëtimit ishte në dyqanin duty-free gjatë rrugës për në shtëpi.