Prof. asoc. dr. Myrvete Dreshaj – Baliu

Prof. dr. Begzad Baliu

Universiteti i Prishtinës – Fakulteti i Edukimit, Prishtinë/

Në jetën krijuese dhe politike të Arshi Pipës , Kosova dhe fati i saj vetjak apo i dyzuar edhe me çështje të tjera, na del në dimensione nga më të ndryshmet . Prandaj kompleksiteti i shqyrtimit të saj është i përbërë dhe i ndërvarur, kur prej premisave jetësore dhe madje personale të tij, kur prej parimeve letrare e shijes estetike të brezit që i takonte. Ndoshta kjo është arsyeja pse disa nga esencat e tij jetësore, letrare, politike, kulturore e shkencore, jo gjithnjë në kohë dhe hapësirë na dalin komplementare si për kohën e krijuar ashtu edhe për kohën tonë. Krijues me imagjinatë të theksuar, studiues me akribi shumëdimensionale, njohës i estetikes së mesjetës dhe antikës, me përqëndrim në estetikën italiane dhe franceze, ligjërues, studiues, përkthyes e botues i letërsive perëndimore, me përqëndrim në autorët klasikë, Arshi Pipa ka dhënë modelin individual të intelektualit të angazhuar në çështjen kombëtare sipas modelit perëndimor. Në këtë kontekst do parë edhe konceptet politike dhe estetike të tij, të ndërlidhura në temën e Kosovës, si dhe ndërliqësitë që lidhen me të kaluarën historike dhe të ardhmen e saj. Brenda kësaj teme mund të trajtohen tri çështje themelore të poetikës, të historisë dhe të kulturës së tij:

I: Poezia “Shqipnia” (Kosova si njësi gjeografike dhe historike e ‘Shqipërisë antike’) dhe poezia “Mbreti Labeat” (brenda të cilës mund të diskutohet koncepti shkencor i tij për prejardhjen e popullit shqiptar);

II: Poezitë “Kosovës” dhe “Legjenda e Drenicës” (njëra përkushtuese dhe tjetra kallëzuese), përmes të cilave mund të diskutohet qëndrimi i tij politik dhe intelektual njëkohësisht, ndaj zhvillimeve tragjike të kohës në lidhje me gjendjen tragjike në Drenicën e pasluftës së dytë botërore dhe koncepteve politike të shtetit shqiptar karshi Kosovës; dhe

III: “Rusha”, një poemë që në post skriptum Arshi Pipa e quan poemë kosovare, e cila lë hapësirë për diskutim për kontekstin e shkrimit të saj: parapërgatitjen e tij për t’u arratisur në Jugosllavi apo çastin e përpjekjeve të tij për të dhënë motërzimin (variantin) e ri të “Milosaos” së Jeronim De Radës.

I. Kosova si referencë

Në krijimtarinë letrare të Arshi Pipës, parë nga aspekti kronologjik, emri i Kosovës del për herë të parë në poezinë “Shqipnia”, me të cilën hapet “Libri i burgut”, i botuar në kuadër të vëllimit “Meridiana”. Prej shënimeve në përmbajtje del se poezia është shkruar në vitin 1946, por është botuar në vitin 1969 .

‘Shqipnia’ në kontekstin ndërndikues të letërsisë shqipe do të mund të quhej një motërzim i përmbysur i poemës së Naim Frashërit “Bagëti e bujqësia” në të cilën autori shpreh dëshprimin e tij për gjendjen sociale e ekonomike të popullit shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore dhe për psikologjinë politike të drejtuesve të tij politikë e shpirtërorë.

Meqenëse në kërkimet tona nuk bëhet identifikimi i motivit, por i njërës prej njësive të kësaj poezie, që ngritet në kategori historike dhe estetike njëkohësisht, këtu po e sjellim fragmentin e plotë të saj:

Ashtû ti nga vendi i përshpirtshëm

Buron, o Drin, e liqênit

I del përtej. E nisesh përpjet

Atdhén tue përshkue

Damár i krahnorit

Lên më të djathtën Kosovën

Qi vllán binjak t’avitë,

Si krah dashnuer mandej përkulesh,

Nji gêmin tând i prirë Rozafatit,

E derdhesh pranë vendit kû nji ditë

U bâ Shqipnia,

Kur bâni Kruja çka s’mundi Byzanti.”

Kosova këtu nuk del në funksion të plotë dhe shfaqet në rend të dytë, por ka shumë rëndësi që emri i saj shquhet në kontekst të një anatomie të plotë të trungut të Shqipërisë Veriore, të cilin lumi Drin e lidh në të gjitha përmasat e tij: historike dhe bashkëkohore, materiale dhe etike. Pra, prania e Kosovës në poezinë “Shqipnia” na del kontekstual, por edhe referncial njëkohësisht. Në këtë rast Kosova plotëson njërën prej tri koncepteve të trekëndëshit referencial: Kështjellën e Rozafës (referencë mitike), Krujën (referencë historike) dhe njërën prej burimeve të lumit Drin (referencë etike), i cili përshkon, përkatësisht lidh këtë pjesë të ‘trojeve epike shqiptare’, siç do të dëshironte t’i quante Arshi Pipa.

II. Kosova e poezisë së tij

Në vitin 1959 Arshi Pipa boton veprën, sigurisht më të mirë të tij letrare “Libri i burgut”. E shkruar ndërmjet viteve 1944-1957, vepra paraqet një nga përjetimet e tij shpirtërore dhe jetësore në burgjet komuniste të pas Luftës së Dytë Botërore. Libri është përgatitur me kujdes nga autori dhe është pajisur me një parathënie, shënime dhe indeksin e leksikut të rrallë. Siç shkruan edhe vetë Arshi Pipa në “Paraqitje”: “Libri u nda ndër aq kapituj sa qenë vendet e ndryshme ndër të cilat u shkruajtën vargjet. Ndër kta kapituj vetëm i pari dhe i fundmi nuk u shkruajtën në burg” .

Kapitulli i parë përbëhet nga tri poezi: Mujo Ulqinaku, Legjenda e Drenicës dhe Kosovës. E para është një himn për fatosin e kombit Mujo Ulqinakun, e dyta është kallëzim (dëshmi) për ngjarjet tronditëse në krahinën e Drenicës në Kosovë, ndërsa e treta përkushtim dhe protestë njëkohësisht e njërës prej pjesëve më emblematike të trojeve shqiptare: Kosovës. E para ndërtohet mbi aktin e heroizmës, e dyta mbi dramën tragjike, ndërsa e treta mbi ironinë dhe protestën. Që të tria shoqërohen me shënime në fund të librit.

*

Mujo Ulqinaku. Poezia për Mujo Ulqinakun ishte një kujtesë e Arshi Pipës e bartur shumë kohë më parë, menjëherë pas rënies së tij në mbrojtje të Shqipërisë, më 7 prill 1939. Poezia është një himn kushtuar heroit kombëtar, i cili ‘dha shemullin ma të nalt të patriotizmës shqiptare të kohnave tona, i dhanë prej nji njeriu, vendlindja e të cilit nuk asht sot e përfshime mbrenda kufinjve gjeografikë të Shqipnis. Ulqini asht nën Jugosllavinë”, përfundonte autori në shënimin e tij .

Lavdi mbi tjerët ty, o burr i Ulqinit

Qi edhe njiherë mâ shumë i shpalle botës

Sa e gjallë âsht kjo Shqipni, mâ e gjallë ndër zemrat

E t’mbetunve qi e fshâjnë përtej kufinjve:

Mâ e gjânë për tokë, mâ e thellë për shpirt, eprore

N’andrrën e ndritshme t’flijes e t’martyrit” .

*

Legjenda e Drenicës. Poezia Legjenda e Drenicës, është një baladë për krimin e ushtrisë jugosllave në krahinën e Drenicës. Atë e shoqëron ky shënim i autorit: “Në Drenicë të Kosovës një krahinë me popullsi thjeshtë shqiptare mes Mitrovicës dhe Pejës, plasi më 1945 kryengritja kundër ushtrisë Jugosllave, e shkaktueme nga mizoritë e serbo-malazezëve kundër shqiptarëve vendas. Kryengritja mori përpjestime të mëdha me rebelimin e njisive shqiptare t’ushtrisë jugosllave. Ajo u shue mâ në fund, por mizorija e pashembull e tregueme në kët rasë prej ushtris jugosllave nuk do të shuhet në kujtesën e shqiptarëve” .

Funksioni i shpjegimit të autorit merr karakter të dyfishtë: i pari, njoftues për lexuesin e panjoftuar të kohës kur është shkruar dhe botuar poezia; dhe i dyti, për saktësinë e shpjegimit. Le të theksojmë edhe njëherë konstatimin e autorit “Kryengritja mori përpjestime të mëdha me rebelimin e njisive shqiptare t’ushtrisë jugosllave”. Për hir të së vërtetës, e cila edhe sot nuk shënohet në tekstet tona të historisë, kjo kryengritje fillimisht ishte rezultat i konfliktit të eprorëve shqiptarë dhe atyre serbë brenda njësiteve të rregullta të LNÇ. Për këtë kryengritje, kryesisht shkruhet si për konfliktin e Lëvizjes nacionale të Drenicës me komunistët dhe neonacistët serbë, por jo edhe për, sikur shprehet autori “rebelimin e njisive shqiptare t’ushtrisë jugosllave”.

Poezia nuk ndërtohet mbi konceptet politike e as nuk i bëhet lavdi këtij akti madhor në historinë kombëtare. Poezia është ndërtuar mbi shtratin e një poezie popullore, por jo epike, sikur jemi mësuar të lexojmë në krijimtarinë letrare të Arshi Pipës. Ajo ka një katrenë hyrëse dhe një përmbyllëse emblematike për prologun dhe epilogun e dramaticitetit të saj:

Uluron murran i çmendur

Fshân si bishë me zhgjetën n’brî

Davaritet mjegulla e dendun

Mbi katundin shkrumb e hî.

…………………………….

Qán e ama e duert i mbeten

Tu’i perdredhë n’idhnim e fshân:

“Dy qi pata shkuen e mbeten…

Bir o bir, ku do me m’lanë?

Vetëm në një rast dialogu, ne lexojmë një vlerësim sa faktografik dhe historik aq edhe si koncept politik:

“Lene, nanë! Mâ keq me u mbyllë:

ktu me e gjetë si berr e presin.

Shqé veç janë, me hyll pa hyll.

Qymen kanë ndërrue, jo vesin!

…………………………………

Fishkullon murrain rmorres,

Me frullizë tue uturî,

Hŷn ndër hekurat e dritores

Nalt te kulla shkrumb e hî .

Poezia është rimuar në stilin e poezisë popullore. Ajo është një nga poezitë e pakta lirike të këtij lloji (të tipit të baladës) në gjithë krijimtarinë e Arshi Pipës, ku hiperteksti letrar nuk ia arrin të asimilojë, me gjasë me dashje të autorit, intertekstin oral. Në katrenën e parë dhe të fundit, më shumë se lirikë popullore dhe asimilim letrar poezia shndërrohet në një art pamor. Pothuajse në të gjitha strofat katërshe, së paku dy janë dialog. Me përjashtim të ndonjë njësie leksikore, të ndërtuar kryesisht mbi bazën hipotetike të pasthirrmës apo edhe tingëllimës së fjalës paraprake, si: murran: rrmore, frulli: uturi etj., kjo poezi nuk shoqërohet me shenja të theksuara të arkaizmave, sikur ngjet në pjesën tjetër të krijimtarisë së tij, e të cilat ngriten në stilema estetike.

*

Kosovës. Poezia Kosovës, ka këtë shënim për lexuesit: “Në pranverë 1955 një grup studentash të Lyceut të Tiranës u arrestuen për arsye se kishin guxue të mprojshin haptas Kosovën si një pjesë të pandashme të Shqipnisë ethnike. Lirika âsht shkrue disa kohë mbrapa” .

Poezia hapet me kulmimin e aktit tragjik të refuzimit politik të Kosovës si pjesë etnike e shtetit politik shqiptar dhe tërësisë etnike të trojeve shqiptare. Ajo që në krijimtarinë letrare dhe në mendimin politik shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX identifikohet me atdhetarizmën, me dhembjen shpirtërore dhe krenare njëkohësisht, tash përmbyset në një rrethanë të re politike të institucioneve shtretërore dhe bëhet mburojë e këtij koncepti politik të paqenë më parë në politikën shqiptare. Ndryshe nga poezitë e tij historike dhe baladat që ndërtohen mbi rrëfimin e shoqëruar me dhembje për të kaluarën, kjo poezi hapet me vetë aktin e humbjes së Kosovës si akt dhe si fakt dhe sidomos si e drejtë morale, ndërsa brenda saj nxjerr krye një figurë e eposit shqiptar ‘klysht e Miskovit’:

Vllazën shqiptarë, Kosova s’âsht e jona

Kush me e përmend guxon ai ban tradhti!

O kob qi s’do t’harrohet kurr tevona!

Kosova e ngratë dergjet e vdes n’robni.

Prej bastardhësh tradhtue qi i zhgulën zemrën

E n’ pré ua hodhën klyshve qi Miskova

Për gjak ndërsen, me parzmën shkel nën thumbrën

Mizore sllave po jep shpirt Kosova .

Vetëm pasi e ka identifikuar situatën në të cilën gjendej Kosova, si fakt konkret, që tash kërkohet të bëhet edhe fakt shpirtëror, autori identifikon shenjat historike dhe etike të saj: ‘burrneshë’, ‘tokë ilire’, ‘gjoks Shqipnie’, ‘luaneshë’, ‘zemër Dardane’:

O tokë e bukur ku fjala burrneshë

Ilire ushton qysh me mjegull gojdhane!

Gjoks i Shqipnis, ku e ndryme si luaneshë

Ndër hekra gjëmon zemra Dardane .

Tash akti i krijimit nga zëri vetjak për një gjendje të qenë, kalon në përshkrimin e gjendjes së krijuar në vetë situatën tragjike të krijuar në Kosovë. Ndërron edhe vetë statusi i këngës. Nga përbërësit epikë të vargut kalohet në figurat baladeske, në mos elegjiake, nga kujtimi krenar për të kaluarën në përshkrimin e dhimbshëm për të tashmen:

Sot tjetërkush ta gzon frytin e punës

Mbi tokën tande, kosovar, je skllav!

Ta shof përgjakun, heu, vulën e dhunës,

Qi t’la mbi vetulla kamxhiku sllav!

Sikur ndodh përgjithësisht në të gjitha poezitë e këtij lloji pas ‘prologut’ për arsyet e reagimit të krijuesit, vjen rrëfimi për shenjat historike të krenarisë kombëtare, për mbyllet domosdo me besimin e plotë se kjo gjendje do të përmbyset si domosdo e përmbysjes të së keqes:

Qenka pra faj me lypë të drejtën tande?

Dorën me lmoshë duhet me i shtrî kusarit?

O gjuhë, ti bamu rrfé e tmerrin trande!

Do t’vijë, do t’vijë një ditë ora e shqiptarit!

Mbas nesh tjerë kanë me ardhë. S fiket Shqipnia

Pse disa qinda nesh rrzohen nën plumbin.

Se për çdo dhjetë prej nesh qi amshon lirija

Dhjetë mijë do t’i ndin e dhjetë mijë do t’humbin!

Duke shkruar për ‘zërat e poezisë’ Tomas Eliot thotë se zëri i tretë është “zëri i poetit kur ai përpiqet të krijojë një personazh dramatik që flet në vargje” . Zëri i Arshi Pipës, në poezinë kushtuar Kosovës, flet me ironi, ligjëron historinë, akuzon bartësit politikë të kohës së tij, dëshmon për faktografinë historike dhe përfundon duke iu referuar një formule poetike të poezisë shqipe, “O moj Shqypni” të Pashko Vasës.

Andej na priret shpirti i fortë me hove

T’dalldisuna ngadhnjimi, ushton jehona:

O vllazën, nalt ju ballin! Prej Kosove

Der n’Çamëri Shqipnija âsht gjithë e jona .

Poezia Kosovës, i takon tipit të poezisë së shkruar brenda atmosferës së krijuar politike menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, një tip ky përgjithësisht i poezisë morale, pavarësisht se e filluar si një poezi e ironisë, nuk pritej të ketë një përfundim të mbështetur në frymën e romantizmit kombëtar, që në mënyrën më të përmbledhur është bartur në qarqet e idealistëve shqiptarë, të cilëve në këtë kohë iu takonte edhe Arshi Pipa.

III. Marrëdhëniet shqiptaro-serbe, simbioza mesjetare

Çështja e parë që del e diskutueshme në lidhje me veprën letrare të Arshi Pipës “Rusha” është koha e shkrimit dhe tema e trajtuar. Çka e kishte nxitur interesimin e Arshi Pipes që t’i qasej një teme të tillë, kur është shkruar kjo vepër dhe pse pikërisht në këtë stil letrar.

Vepra është shkruar në vitin 1956, kur marrëdhëniet serbo – shqiptare ishin shkëputur plotësisht, për të mos thënë ato ishin në kulmin e krizës politike dhe morale. Komunikimi kulturor dhe politik serbo – shqiptar mungonte. Paradigma e aktualizimit historik të marrëdhënieve ndërmjet serbëve dhe shqiptarëve gjithashtu mungonte plotësisht. Arshi Pipa ishte në prag të arratisjes në ish-Jugosllavi. Atëherë si të shpjegohet interesimi i Arshi Pipës për të kërkuar në këtë temë, e cila për nga përmasa historike nuk është shkruar as për herë të parë as për herë të fundit .

Një anë të interesimeve tona e shpjegon vetë autori në Parathënien e vendosur në hyrje të librit: “Rusha” âsht nji poemë tregimtare mbi marrëdhâniet mes Shqiptarëvet dhe Serbëvet në gjysmën e dytë të shekullit XIV në Kosovën e atëhershme. Thelbi i tregimit janë doket dhe zakonet e malëcorëvet të Veriut ashtu si formulohen te Kanuni i Lekë Dukagjinit, në nji gjuhë qi âsht nji shkodranishte e pasunueme me fjalë dhe frazeologji të nëndialekteve gegnishte” .

Në vazhdim të shpjegimeve të tij “të domosdoshme”, sikur shprehet Pipa, për kuptimin e poemës, sjell disa të dhëna kur më shumë e kur më pak të rëndësishme dhe komplementare për të diskutuar të gjitha faktet në një parathënie si kjo.

Kërkimi ynë në këtë drejtim është nxitur nga disa paradigma historikë, letrarë dhe krahasues në njërën anë dhe personal e tekstor në anën tjetër. Duke hulumtuar në biografinë dhe në bibliografinë e autorit të kësaj vepre letrare e historike të Arshi Pipës kemi vënë re disa përbërës të përhershëm që kanë përshkuar jetën, veprën letrare e ekstraletrare, si dhe veprën historike dhe politike të tij. Kjo vepër neve na del një simbiozë e traditës letrare (popullore dhe asaj të shkruar) shqipe me referencë veprën emblematike të kësaj fare “Këngët e Milosaos” të Jeronim De Radës .

Le të shohim disa nga këto referenca.

Autori: Njohës dhe studiues i letërsisë popullore, me përqëndrim në trashëgiminë kombëtare dhe ballkanike të eposit historik e legjendar, një prej temave më të diskutuara në studimet ballkanike të kësaj lëmie. Njohës dhe studiues i letërsisë shqipe, me përkushtim në letërsinë e arbëreshëve të Italisë, dhe për më tej njohës, studiues e botues i veprës letrare dhe estetike të Jeronim de Radës. Njohës, studiues dhe madje polemizues i përkushtuar në çështjen e pazgjidhur të Kosovës në rrethet kulturore e politike shqiptare, në rrethet kulturore e politike të mërgatës shqiptare në diasporë, me përqëndrim në Amerikë dhe në qarqet kulturore, shkencore e politike ndërkombëtare.

Historia: Tema e vendosur në kohën e mesjetës (shek. XIV), në kohën e konflikteve të mëdha ndërmjet serbëve dhe shqiptarëve, respektivisht në kohën e përpjekjeve të princave serbë e shqiptarë për të vendosur pushtetin e tyre në krahina të caktuara të kësaj hapësire. Përtej këtij përcaktimi, ngjarja e vendosur në një fshat ndërmjet Pejës dhe Gjakovës. Një hapësirë (tash e rrudhur) e Shqipërisë Veriore, ku burojnë ngjarjet e këngëve kreshnike dhe ku formohet një traditë njëherë kombëtare e eposit shqiptar të kreshnikëve, por më tej edhe të atij eposi biling të simbiozës shqiptaro – serbe e malazeze dhe shqiptaro – boshnjake. E njëjta kohë dhe pothuajse e njëjta hapësirë e zhvillimit të ngjarjeve të veprës së Jeronim de Radës “Këngët e Milosaos”. Këtu do të mund të diskutohej një shënim i tij në post skriptum, që reflekton moshën e eposit dhe në mënyrë të ndërsjellë bartë pasoja për praninë e eposit dhe madje jo vetëm të tij në trojet e kulturën shqiptare.

“Mbasi toponimia e cyklit âsht po ajo e cyklit boshnjak, ká gjasë qi vargu kreshnik të jetë natyralizue i tillë në nji periudhë kohe relativisht të vonë, kúr nji simbiozë kulturore boshnjako-shqiptare ishte realizue, nxitun dhe përkrahun nga politika antisllave austro-hungareze” .

Një qëndrim i shkurtër i Arshi Pipës në Sarajevë dhe sidomos disertacioni i Stavro Skendos , duket ta kenë errësuar mjaftueshëm mendimin e tij për t’iu qasur moshës së eposit shqiptar, i rënë plotësisht nën ndikimin e shkollës sllave. Shkolla albanologjike, si edhe studiues të shquar të këtij problemi (Maksimilian Lamberci, Agnia Desnickaja etj.) e kanë tajkaluar këtë dilemë tashmë të përsëritur për mëse një shekull. Mosha e eposit tashmë diskutohet vetëm nga një pjesë e shkollës sllave. Jehona e historisë së eposit sllav tashmë është e ndieshme në të gjitha strukturat dhe sidomsos interstrukturat e tij. Insistimi i shkollës sllave për të nxjerrë eposin shqiptar si një lloj letrare të shekullit XVII ka marrë përgjigje të plotë. Në shekullin XVII vërtet ka pasur një konflikt austro-osman, por ky shekull njëkohësisht është kohë e marrëdhënieve shumë të mira ndërmjet shqiptarëve e sllavëve (shih periudhën nga Pjetër Budi e deri te Pjetër Bogdani) dhe koha e largimit të fisit Kelmend krahas sllavëve në kohën e të ashtuquajturës shpërngulje e madhe serbe në krye me Arrsenie Çernojeviqin III, si dhe vendosja e tyre në Nikinci e Hërtkovci. Pra, konflikti serbo-shqiptar i reflektuar në epos është shumë i mëhershëm dhe kjo jehonë dëgjohet që me ardhjen e tyre në Gadishullin Ilirik. Të gjitha ndryshimet e mëvonshme (pas vendosjes së Perandorisë Osmane) janë veshje të jashtme (shih antroponimet e patronimet etj.), që në thelb janë të mesjetës së hershme apo të fundit të antikitetit.

Struktura tekstore: Vargu dhjetërrokësh i veprës së Arshi Pipës dhe i këngëve kreshnike. Për strukturën e këtij vargu Pipa ka dhënë edhe një shënim në prolog, të cilin nuk e shohim të arsyeshëm ta diskutojmë, sepse mendimi teorik i studiuesve shqiptarë për këtë problem tashmë është i pranuar përgjithësisht , pavarësisht se studiuesit serbë pasi kanë humbur betejën me mospraninë e sintaksës sllave edhe më tej përpiqen që strukturën rrokjesore dhe të rimës i quajnë të përshtatura në një kohë të vonë, me qëllim që ta ndërlikojnë me moshën e vonë.

Makrostruktura e veprës: Vepra ka tri pjesë, të cilat shoqërohen me një hyrje dhe një përfundim. Të gjitha pjesët kanë një tekst shpjegues në hyrje. Përtej ndikimit makrostrukturor të epit të Jeronim de Radës, në rrafshin tekstor ngre krye një ndikim i traditës letrare të krijuar nga Gjergj Fishta dhe epopeja e tij “Lahuta e Malcis”. Po kaq i rëndësishëm del përplotësimi filologjik i veprës me një fjalorth shpjegues, një vlerë kjo shembullore dhe e pranishme në shkollën shqiptare nga tradita historiko-letrare dhe filologjike mes dy luftrave botërore, sidomos në qarkun e Shkodrës, ku u formua edhe autori i saj.

Personazhet: Kujtojmë se kulmin e përqasjeve historike, letrare dhe estetike ndërmjet historisë, letrares dhe orales e paraqesin personazhet. Së pari, ndikimi i eposit, (personazhi i Gjelinës) dhe madje i prozës së shkurtër Dardhomeli (mbase një motërzim i antroponimit Kokërrmeli). Së dyti, ku duam të arrijmë ne, transformimi letrar i temës në përqasje me ndikimin e De Radës.

Vepra e Jeronim de Radës mban titullin “Këngët e Milosaos”, ndërsa vepra e Arshi Pipës quhet “Rusha”. Pra, fjala është për një përmbysje të parëndësishme në kontekst të ndërtimit të temës, sepse edhe në veprën e Jeronim de Radës edhe në veprën e Arshi Pipës në intertekst synohet miti i dashurisë, anipse në të parin ndërmjet shtresave shoqërore ndërsa në të dytin mes shtresave etnike. Personazhet e veprës së Jeronim De Radës, veç tjerash janë: Milosao, Rina etj., ndërsa personazhet e veprës “Rusha” të Arshi Pipës janë: Milisdravi, Rusha etj. Si të tilla këto vepra mund të mbanin edhe emrat e përkundërt: “Rina” e De Radës dhe “Milisdravi” i Arshi Pipës, pa e dëmtuar strukturën ndërtimore dhe artistike të tyre .

Përfundim

Në të tri rrafshet, ku Kosova përshfaqet si tekst dhe kontekst njëkohësisht historik, kulturor dhe estetik, Arshi Pipa ngre probleme të mëdha të makrostrukturës (si bartëse e historisë), të ideve (si traditë kulturore) dhe të poetikës (si transforimim i zhanrit letrar oral dhe arketipizimit gjuhësor të estetikës së letërsisë “në vargje”, siç do të veçonte autori). Pipa përmbys konceptin e Tomas Eliotit se vjersha e mbushur me informacion kthehet në prozë. Përkundrazi, ai mendon se duke shkruar sipas një parimi ritmik, tingullor e fiziologjik të gjuhës së rëndomtë, por të pasuruar të popullit, mund të shprehë më së mirë personalitetin e tij dhe të së vërtetës që e thotë. E shkruar nga një krijues me dije fillestare në fushë të filozofisë, me një trashëgimi shkollore kombëtare në fushë të mendimit kritik dhe me prirje për të kërkuar shenjat etnolinguistike e estetike të një ambienti të theksuar rural (ai ishte emocionalisht me traditën kanunore të malësorit shqiptar), vepra e tij letrare të kujton krijimtarinë e bashkëkohësve të tij: Martin Camajt në letërsi dhe Gjelosh Gjokajt në pikturë.

(Fusnotat i hoqën autorët)

Foto: AI

QSPA/

“Këngët e përshpirtshme” edhe pse janë shkruar para më shumë se një shekulli, nuk e kanë humbur aspak, madje e zotërojnë më shumë se kurrë, vlerën e vet të trefishtë: fetare, patriotike dhe estetike. Botimi i një cikli këngësh popullore në një variant mjaft të pastër të arbërishtes, një formë të toskërishtes së lashtë jo aq të rënduar nga italianizmat dhe greqizmat merr një rëndësi të veçantë. Jo pak nga ato këngë, ku autorësia popullore (në formë anonime) alternohet me autorësinë e krijuesve të niveleve të ndryshme të talentuar, mesatarë dhe minorë, zotërojnë një vlerë të vërtetë estetike për lirizmin fin, thjeshtësinë, çiltërsinë, konçizitetin. Këto tipare shfaqen në shkallë të ndryshme në vartësi nga talenti i autorit dhe arrijnë shkallën më të lartë në këngët që janë në të vërtetë krijime të vetë Skiroit dhe pjesë e krijimtarisë së tij poetike.

Lexuesit e sotëm, duke i dhënë rëndësinë e duhur vlerës historike, fetare dhe patriotike të këtyre këngëve, do të vlerësojnë më tepër këtë meritë të fundit të tyre, pra vlerën estetike, me fjalë të tjera, literalitetin e tyre.

Librin “Këngë të përshpirtshme të kolonive shqiptare në Sicili”, në versionin online, mund ta gjeni në këtë vegëz:

https://heyzine.com/flip-book/885e8f1773.html S

Prof. Begzad Baliu/

Ashtu sikur shihet edhe prej tekstit të Esad Mekulit, në versionin e parë të veprës autori e kishte pseudonimin Luan Dukagjini, ndërsa titulli i romanit “Vdekja më vjen prej syve tu” (Në dorëshkrimin që kemi ne, vepra ka nëntitullin “roman në trembëdhjetë tregime”. Luan Dukagjini, ishte pseudonim i Rexhep Qosjes në dorëshkrimin e tregimeve të botuara në revistën “Jeta e re” për të cilin dinte vetëm kryeredaktori Esad Makuli.

Titulli i romanit: “Vdekja më vjen prej syve të tu”. Nëntitulli: – roman në trembëdhjetë tregime, përmirësuar me laps grafit (11) mes kllapave të mesme (me një pikëpyetje). Me gjasë fjala është për mënjanimin e tregimeve “Metamorfoza” dhe “Trilogjia”, të cilat Esad Mekuli i propozonte të mos përfshihen në vëllim ose tregimet “Mëkati” dhe “Laneti”, të cilat janë vendosur në përmbajtje por mungon teksti i tyre. Të gjitha shënimet me laps grafit, sipas dëshmisë gojore të Profesor Qosjes janë të Esad Mekulit, të cilit i është dorëzuar (besuar) dorëshkrimi për botim në revistën “Jeta e re”.

Brenda e dorëshkrimit vepra “Vdekja më vjen prej syve tu”, tregimet fillojnë, secili me numrin një dhe përfundojnë me faqen e fundit të tregimit: Legjenda (f. 1-11); Trashja, (f. 1-18); Trilogjia (f. 1-12); Trekëndëshi (f. 1-20). Tregimet Mëkata dhe Laneti, (në përmbajtje janë shënuar, por teksti në brendi të dorëshkrimit mungon); Deklarata (f. 1-26); Vetmia (f. 1-35); Kryevepra (f. 1-45), Metamorfoza (f. 1-33); Vetëvrasja (f. 1-26); Romana (f. 1-32); Horostati (f. 1- 28). Tregimi Laneti mungon në përmbajtje dhe në brendi. (Nga vepra në proces)

(Botohet për herë të parë)

Ky roman, “Vdekja më vjen prej syve tu” – siç e titullon autori, Luan Dukagjini i ndarë në ca “tregime” si kapituj të tij, është vepër me brum alegoriko-satirik marr, te shumtën, nga realiteti ynë bashkëkohor. Është një punim synimesh eksperimentative që sjellë dhe zbaton forma të reja në të shtruarit e lëndës të ngjashme me ato në prozën e Perendimit ku, përkundër të kësaj këtu, në rastet e shumta forma mbizotëron çdo kërkesë tjetër dhe bëhet qëllim i vetvetes. Është vepër më shumë meditativo-cerebrale se ndjenjore (megjithëse kapitujt “Trashja” dhe, sidomos, “Romana” dëshmojnë për mundësi jo të vogla të autorit për njomësimin letrarë të punimeve të veta) pra, na duket, në të parë, edhe më pak letrare në krahasim me shkrime të zakonshme me të cilat jemi mësuar të takohemi jo vetëm në prozën tanë. Romani, kështu, ka peshën e vet edhe si prozë vërtet e angazhuar bashkëkohore, edhe si kërkim i rrugëve të reja të trajtimit të materies jetësore të këtij ambienti – çka është apsolutisht pozitive.

Pasi autori punimin e vet na e ofron si një tërësi romaneske (roman në … tregime), të gërshetuar rreth një personazhi unik e jo si përmbledhje tregimesh, pra ngjarjesh dhe vehtesh të ndryshme pa lidhje organike më të afërt mes tyre, mendoj se duhen eliminuar ato kapituj (“tregime”) që nuk kanë të bëjnë me tërësinë e trajtuar e të këtilla janë: “Metamorfoza” dhe “Trilogjia”, të thurura pa lidhje direkte me protagonistin e veprës; është një gjë fare tjetër nëse auto rigjenë formë t’i adaptoi tërësisë.

Edhe kapitulli i fundit, “Herostriti”, është një pjesë, këtu, tepër e zgjatur që, si e tillë, nuk e mbyll librin aty ku duhet – me ngritjen e monumentit posmortal protagonistit, por trajton edhe çashtjet që, këtu, nuk kanë të bajnë me koncipimin e librit. Pra, duhet ndërruar edhe titulli i kapitullit në “Endërra” pse, Xhezairi, i ndjekur dhe i përndjekur në atë rreth, vetëm kështu, në ëndërr do të mund ta siguronte nderimin e merituar edhe nga burokracia artistiko-shkencore.

E mira e së mirës do të ishte sikur i tërë romani do të tregoheshte në vehten e parë, por… Megjithatë, kapitullin “Kryevepra” mund të ndërrohet në kësi lloj të treguarit, -çka do t’i ndihmonte veprës dhe zbulonte mundësinë edhe një të paraqituri të lëndës për të cilën autori veç ka dijtë, por për arsyna laramanie nuk e ka përdorë me dashje. “Kryevepra”, përndryshe, dhe jo vetëm ajo, kërkon një kondenzim shumë më rigoroz – pse autori, shpesh, zgjatet pa nevoj në gjëra epizodike, detajizime dhe “filozofime” të tepruara, çka e bënë prozën e tij më pak letrare e më shumë eseistike.

Elementi i posaçëm, “modern”, është – përdorimi jo i zakonshëm i fjalëve dhe fjalive skarade, banale, “rrugaçe”; do aludimeve që i afrohen pornografisë. Ardhë, prap, nëpërmes të prozës “avangardiste” to Perëndimit dhe shundit, gjërave psikopatologjike (me qellim të caktuar mohimi të peshës së fjalës së shkruar dhe ndikimit te saj më të gjërë ideo-politik dhe edukativ), kjo “modë” e pakuptimët në kushtet tona, vetëm sa i bënë dam veprës e nuk ka të bëj me asnjë letërsi të mirëfilltë.

Jam apsolutisht kundër banalizimit e për ruajtjen e dinjitetit të fjalës së shkruar. Së këndejmi mendoj se patjetër, duhet spastruar edhe ky tekst serioz letrar nga gjëra që vetëm e zhvlerësojnë – çka duhet bë edhe në të gjitha botohen ndër ne! – pse kështu kërkon shoqëria janë e shëndoshë dhe synimet pozitive për nderimin e Njeriut dhe vlerave të tij. Po ashtu duhen ndreq edhe gjitha ato lëshime daktilografike e tjera – të përmirësuara me laps. I marrun edhe njëherë nëpër duarë, pa ngutje e me përkushtim edhe më të madh (pse – kush ngutet për…!), romani bëhet ajo që me dëshirë pritet – kontribut i vërtet dhe vlerë e pamohueshme e letërsi sonë të re.

Prishtinë, 4. XII. 1973

Përgatiti e përktheu Rafael Floqi/

Një nga figurat më të shquara të poezisë amerikane, Robert Frost ishte autor i shumë përmbledhjeve poetike. Krahasimi me Dritëroin vjen vetiu nga temat dhe mënyra popullore se si i trajtoi. Robert Frost lindi më 26 mars 1874 në San Francisko, ku babai i tij, William Prescott Frost, Jr., dhe nëna e tij, Isabelle Moodie, ishin zhvendosur nga Pensilvania pak pasi u martuan. Pas vdekjes së babait nga tuberkulozi, kur Frost ishte njëmbëdhjetë vjeç, ai u zhvendos me nënën dhe motrën e tij, Jeanie, dy vjet më e vogël, në Lawrence, Massachusetts. Ai u interesua për leximin dhe shkrimin e poezisë gjatë viteve të shkollës së mesme në Lawrence; u regjistrua në Dartmouth College në Hanover, New Hampshire, në vitin 1892 dhe më pas në Harvard University, megjithëse nuk mori kurrë një diplomë zyrtare.

Pas largimit nga shkolla, Frost kaloi nëpër një sërë profesionesh, duke punuar si mësues, këpucar dhe redaktor i gazetës Lawrence Sentinel. Poezia e tij e parë e botuar, “My Butterfly,” u shfaq më 8 nëntor 1894 në gazetën e Nju Jorkut The Independent. Në vitin 1895, Frost u martua me Elinor Miriam White, me të cilën kishte ndarë nderimet si nxënësja më e mirë e maturës në shkollë të mesme, dhe e cila mbeti një frymëzim i madh për poezinë e tij deri në vdekjen e saj në vitin 1938. Çifti u zhvendos në Angli në vitin 1912, pasi kishin provuar pa sukses bujqësinë në New Hampshire. Pikërisht jashtë vendit Frost takoi dhe u ndikua nga poetë britanikë bashkëkohorë si Edward Thomas, Rupert Brooke dhe Robert Graves. Gjatë qëndrimit në Angli, Frost krijoi edhe miqësi me poetin Ezra Pound, i cili ndihmoi në promovimin dhe botimin e veprës së tij.

Kur Frost u kthye në Shtetet e Bashkuara në vitin 1915, ai kishte botuar tashmë dy përmbledhje të plota: A Boy’s Will (1913) dhe North of Boston (1914), duke vendosur kështu reputacionin e tij. Në vitet 1920 ai ishte një nga poetët më të nderuar në Amerikë dhe me çdo libër të ri — përfshirë New Hampshire (1923), A Further Range (1936), Steeple Bush (1947) dhe In the Clearing (1962) — fama dhe nderimet e tij, përfshirë katër çmime Pulitzer, u shtuan. Frost shërbeu si Konsulent për Poezinë në Bibliotekën e Kongresit nga 1958 deri më 1959. Në vitin 1962 iu dha Medalja e Artë e Kongresit.

Megjithëse vepra e Frost lidhet kryesisht me jetën dhe peizazhin e New England-it, dhe megjithëse ai ishte një poet i formave dhe metrave tradicionale që qëndroi i distancuar nga lëvizjet dhe modat poetike të kohës, Frost nuk ishte thjesht një poet rajonal. Autor i meditimeve kërkuese dhe shpesh të errëta mbi tema universale, ai është një poet thelbësisht modern në përkushtimin ndaj gjuhës së folur reale, në kompleksitetin psikologjik të portreteve të tij dhe në mënyrën se si vepra e tij është e mbushur me shtresa paqartësie dhe ironie.

Në një recension të vitit 1970 për The Poetry of Robert Frost, poeti Daniel Hoffman e përshkruan veprën e hershme të Frost si “etikën puritane të kthyer në mënyrë mahnitëse lirike dhe të aftë për të shprehur hapur burimet e kënaqësisë së saj ndaj botës,” dhe e komenton karrierën e Frost si “Bardi Amerikan”: “Ai u bë një figurë kombëtare, pothuajse poet laureat zyrtar i yni, dhe një interpretues i madh në traditën e atij mjeshtri të hershëm të gjuhës letrare popullore, si Mark Twain-i.”

Presidenti John F. Kennedy, në inaugurimin e të cilit Frost recitoi një poezi, tha për poetin: “Ai i ka lënë kombit të tij një trup vargjesh të pavdekshme nga të cilat amerikanët do të marrin përgjithmonë gëzim dhe kuptim.” Dhe në mënyrë të famshme: “Ai e pa poezinë si mjetin për ta shpëtuar pushtetin nga vetvetja. Kur pushteti e çon njeriun drejt arrogancës, poezia i kujton kufizimet e tij. Kur pushteti ngushton fushat e shqetësimit të njeriut, poezia i kujton pasurinë dhe larminë e ekzistencës së tij. Kur pushteti korrupton, poezia pastron.” Robert Frost jetoi dhe dha mësim për shumë vite në Massachusetts dhe Vermont dhe vdiq në Boston më 29 janar 1963

*****

Gjithnjë

Disa thonë se bota mbaron në zjarr,

Disa thonë në një akull të ftohtë.

Nga ç ’kam shijuar prej dëshirash ,

Jam me ata që zgjedhin fundin me zjarr.

Por nëse do të duhej të shuhej dy herë,

Mendoj se di mjaft mbi urrejtjen e ngrirë

Sa të kuptoj se për njё shkatërrim të mjerë

Edhe akulli është po aq i mirë

Dhe gjithnjë mjafton, pa mëshirë.

Njё tufë me lule

I shkova pas që ta ktheja përmbys barin

Që e pat kosit’ pa u cekur vesa me diellin

Ajo u tha ,dhe tehu, qe bërë më i mprehur

Para të shihja në fushat tej ku ai qe fshehur.

E kërkova pas ca pemësh në formë ishullore

në erë ndiheshin gërvishtet e gurit gri prore.

Por ai pat ikur dhe udha qe plot bar të kositur ,

Dhe unë ashtu si ai ndjehesha, vetëm, i drobitur.

“Siç duhet të ndjehen të gjithë,” thashë i rrënuar,

“Qoftë kur punojnë veç, apo të bashkuar

Eh sa e thashë kështu më kaloi aty pranë

Pa zë, një flutur e hutuar, me krahë të larmë.

Që kërkonte në kujtime nga nata zbehur

Një lule të ndalej nga gëzimi pat mbetur.

Dhe e pashë të sillej rreth e rrotull atje

Mbi një lule që vyshkej e shtrirë përdhe.

Pastaj fluturoi aq larg sa mund ta ndiqte syri,

Dhe me krahë të dridhur tek unë u rikthye.

Dhe unë mendova një pyetje pa përgjigje,

Të kthehesha ta shpërndaja barin për tharje;

Por ajo u kthye e para dhe shikimin ma çoi

Mbi një tufë e lartë lulesh pranë një përroi,

Një duf i gjallë lulëzimi që kosa e pat kursyer

Mes kallamishteshs, pranë përroskës së rrëmbyer.

E lashë vendin për t’i njohur me emër, e sy

Dhe kur mbërrita, i gjeta “bar fluture” aty .

Që kositësi në vesë kish’ dashur ashtu ta linte,

Të lulëzonin, por jo për ne, por që era t’u vinte

Jo për të cyt’ mendim tonin drejt tij gjithsesi,

Por nga gëzimi i pastër i atij kulmi mëngjesi.

Flutura dhe unë kishim ishim përndezur .,

nga ky një mesazh agimi, natës si fshehur

Që më bëri të ndieja si zgjoheshin përreth zogjtë,

Dhe të ndieja kosën e gjatë që pëshpëriste mbi tokë,

Dhe të ndieja një shpirt me timin kaq të afërt;

Dhe kështu qysh atëherë nuk punova më vetëm;

Por i gëzuar punova si me ndihmën e tij,

Dhe i lodhur, kërkova në drekë tek njё hije;

Ëndërroja, si të thuash, njё bisedë vëllazërore

Me dikë me të cilin s’shpresoja të flisja fare.

“Njerëzit punojnë bashkë,” i thashë gëzuar,

“Qoftë kur punojnë bashkë apo dhe të veçuar.

Frika

Një dritë feneri nga thellësia e hambarit

Ndriçoi një burrë dhe një grua tek dera

Që hidhnin hijet e tyre lëkundëse mbi shtëpinë

Aty pranë, krejt e errët po çdo dritare të shndritshme.

Një qen lehte në verandë dhe sikur dikush lëvizi

Në hambarin e zi, dhe pastaj pati një klithmë.

Britma mori përgjigje nga një tjetër britmë.

Dhe qeni vazhdoi të lehte.

“Çfarë është?” tha gruaja.

“Asgjë,” tha burri.

“Je i sigurt?”

“Po.”

Por të dy e dinin se diçka nuk ishte në rregull.

Ata dëgjonin. Asgjë nuk lëvizi.

Ata pritën.

Heshtja u thellua si një pus.

“Ke frikë,” i tha ajo.

“Jo unë,” i tha ai.

Megjithatë frika lëvizte butë në errësirë mes syresh,

Një gjë të pa emër, por të pranishme si nata yshtesh.

Ulur pranë një shkurreje në dritën e plotë të Diellit

Kam qenë ulur pranë një shkurreje në dritën e plotë të diellit

Që të shihja diellin jo duke perënduar por duke lindur

Dhe kam menduar se si qëndron puna me mua

Dhe si është me të tjerët.

Kam parë një trazim ndër gjethe

Që nuk është erë.

Ka një lëvizje në bar

Që nuk është hap kalimtarësh.

Kam qenë ulur mjaftueshëm gjatë

Veç për të njohur ndryshimin

Midis asaj që lëviz

Dhe asaj që lëvizet.

Dhe kam mësuar

Se asgjë nuk mbetet fiksuar

Përveç mendjes

Që nuk pranon të ndryshojë.

Në një varrezë të braktisur

Të gjallët vijnë me hapa mbi bar

Të lexojnë gurët e varreve mbi kodër;

Varreza ende i tërheq të gjallët,

Por kurrë më të ata, të vdekurit.

Vargjet në to thonë e përsërisin:

“Ata që sot të gjallë vijnë kur

Lexojnë gurët e varreve dhe largohen,

Dhe nesër të vdekur do të vijnë të qëndrojnë aty.”

Mermerët kaq të sigurt për vdekjen rimojnë,

Megjithatë vazhdimisht s’mund të mos shënojnë

Se askush i vdekur nuk duket se vjen.

Po nga çfarë po tërhiqen njerëzit s’e gjen?

Do të ishte e lehtë të bëhesha i zgjuar

T’u thosha gurëve: se njerëzit e urrejnë vdekjen

Dhe kanë ndalur së vdekuri përgjithmonë.

Por nuk do t’u them gurëve një gënjeshtër,

Por do të them se minjtë e fushave bëjnë fole

Në strofkat ku janë shtrirë të vdekurit,

Kockat janë me zgjyrën e keqe të plevicës,

Dhe dielli e era rrotullohen e rrotullohen

Në vendin më i vdekur aty zërat s dëgjohen.

Alfons Grishaj/

Për mendimin tim, lufta e vlerës ndaj kundërvlerës afron një plus!

Termi mashkull, në kuptimin e përgjithshëm, i referohet seksit mashkullor. Megjithatë, në kulturën shqiptare dhe në traditat e shumë kombeve të tjera, të qenit burrë përfaqëson shumë më tepër sesa një përcaktim biologjik.

Për ne shqiptarët, qenësia e burrit lidhet me një sërë vlerash themelore si fuqia, kurajoja, nderi, përgjegjësia, mbajtja e fjalës, respekti, sjellja e mirë, vizioni dhe mbi të gjitha të qenit shtyllë e familjes. Një mashkull nuk quhet burrë vetëm për shkak të anatomisë apo fiziologjisë së tij, por për shkak të karakterit dhe mënyrës se si përballet me sfidat e jetës.

Në jetën publike dhe në shtet, një burrë quhet burrështetas kur ai shndërrohet në rregullator, udhëheqës dhe vizionar, duke u bërë një shembull që pasqyron zhvillimin, mirëqenien dhe përparimin e shoqërisë. Pikërisht këtu qëndron dallimi mes burrështetasit dhe atij që nuk arrin të jetë kurrë i tillë.

Po a mund të quhen të gjithë meshkujt burra? Biologjikisht, po. Por nga ana mendore dhe shpirtërore, jo domosdoshmërisht.

Sipas mendimit tim, burrë është ai që di të bëjë zgjedhjen e drejtë. Ai është besnik ndaj vlerave humane dhe ndaj kodit të familjes e të shoqërisë. Ai ka kurajë, vendosmëri dhe integritet. Ai qëndron vigjilent dhe i fortë përballë problemeve, duke u përpjekur t’i përballojë ato me vendosmëri dhe me frymë pozitive. Dhe kur është e nevojshme, ai nuk heziton të marrë vendime të forta. Siç është thënë shpesh edhe nga Ronald Reagan, duke cituar një ide të vjetër që lidhet me Perandorin Hadrian: “Paqja ruhet përmes forcës.”

Karakteri dhe virtyti janë themeli i një burri të vërtetë. Një burrë i tillë di të ngrejë zërin kur rrethanat kërkojnë qëndresë dhe guxim, veçanërisht kur të tjerët heshtin nga dobësia ose plogështia. Heshtja, në shumë raste, nuk është shenjë mençurie, por shenjë inferioriteti. Filozofia e heshtjes së shtirë shpesh ushqen këtë inferioritet dhe e dobëson bazën e qëndrueshme të karakterit njerëzor.

Paburrëria i ngjan një balone që ngrihet në ajër vetëm për aq kohë sa ka brenda helium. Sapo ky të mbarojë, ajo bie përdhe ose zhduket në ujë. Nëse bie përdhe, gjithçka përfundon aty. Nëse bie në ujë, mbetet vetëm një mjegull e vakët shprese.

Sa larg mund të godasë një mashkull i paburrë? Ndoshta mund të konkurrojë me instinktin e kafshëve, madje edhe me shimpanzenë. Por ai kurrë nuk do të ketë goditjen e saktë dhe të fuqishme të Davidit kur përballi dhe rrëzoi Goliathin.

Burri i fortë di të godasë, por di edhe të falë. Ai di të pijë pa u bërë qesharak, di të këndojë me të tjerët, di të luftojë pa u dorëzuar dhe pa u ankuar për humbjet. Ai di të fitojë me dinjitet dhe të udhëheqë pa e poshtëruar të mundurin. Ai di të mbrojë fitoret dhe t’i zgjerojë ato pa rënë në vetëkënaqësi. Ai di të ndihmojë të tjerët dhe njëkohësisht të kërkojë ndihmë kur është e nevojshme.

Një burrë ndërton familje me ndihmën e një gruaje të virtytshme dhe krijon një traditë të qëndrueshme për brezat që vijnë. Por mbi të gjitha, ai njeh kufijtë e vet dhe respekton kodin e burrërisë. Ai nuk përpiqet të paraqitet si diçka që nuk është. Dhe kur gabon, ai ka guximin të kërkojë falje.

E kundërta është mashkulli i dobët, i cili nuk kërkon falje, por përpiqet të mburret me fitore imagjinare. Ai përpiqet të duket më i madh se ç’është në të vërtetë, ndërsa ankthi dhe pasiguria e tradhtojnë vazhdimisht. Sjellja e tij bëhet e lexueshme dhe shpesh qesharake, sepse kurajo civile mungon plotësisht.

Një mashkull i tillë ka vetëm një lloj kuraje: mohimin e çdo vlere që mund të vërë në pikëpyetje madhështinë e tij të rreme.

Frymëzimi i këtyre njerëzve i ngjan një shiu veror që, sapo prek tokën, avullon dhe zhduket pa lënë gjurmë.

Statistikat globale tregojnë se rreth 50.4 përqind e popullsisë janë meshkuj dhe 49.6 përqind femra. Por nëse do ta shihnim çështjen nga këndvështrimi i vlerave, mund të themi se jo të gjithë meshkujt janë burra. Nëse nga kjo përqindje do të hiqnim burrat e vërtetë, numri do të ishte ndoshta shumë më i vogël.

Shpesh hasim njerëz që përpiqen të fshehin inferioritetin e tyre duke krijuar iluzione madhështie. Por si mund t’u besohet njerëzve që janë të molepsur nga “mahnia e madhështisë”, mjerëz që humbin busullën, si mund të drejtojnë të tjerët në detin e hapur të përgjegjësive?

Këto figura i gjejmë shpesh në përditshmërinë tonë si një zhurmë e bezdisshme në vapën e verës, një zhurmë që ndonjëherë i tejkalon edhe vetë xhinkallat.

Zgjuarsia e një burri të ndershëm është të mos u japë shumë hapësirë këtyre figurave në komunikim, në media, në shtyp apo në jetën publike. Sa më shumë hapësirë u jepet, aq më shumë shtohen ata që bezdisin dhe turbullojnë rendin e vlerave.

Në fund, në një kohë paradoksesh dhe kontradiktash, shpesh duket sikur jetojmë në një epokë ku zërat më të fortë nuk janë gjithmonë ata më të mençurit.

Ndoshta është pikërisht kjo koha e paradokseve.

Koha e molusqeve.