All of you men faced this

war together,

with bravery and determination

unlike the rest.

Your lives went through an

unfathomable test,

and all of your sacrifices became 

a testament

to the cruelty of the enemy

at hand.

Thaci, you embodied a reslience

unlike any human shield

could withstand.

You held the torch and fought for

your people

with a fiercely loyal command.

The brutality and injustice of

your judgement

is something we will be baffled by,

day by day.

The fragments of our tears will never

fade away,

but we must find solace in

our hearts

and pray to God that all of you will

return to your homeland once again.

Theresa Gjonlekaj

New York

Dhimitër Pasko, shkrimtar, përkthyes dhe ekonomist, i njohur me pseudonimin letrar Mitrush Kuteli, lindi më 13 shtator 1907 në Pogradec.

Familja e Mitrush Kutelit, rrjedh nga fisi shqiptar Kuteli, i shpërngulur në Mokër e pastaj në Pogradec nga qyteti i Artës, në fillim të shek. 19-të. I ati, Pandi, i biri i Pasko Kutelit, ishte rrobaqepës që kish jetuar 24 vjet në mërgim, në Rumani, duke punuar si murator e bojaxhi. U shqua për veprimtari patriotike, ku u burgos shpeshherë në periudhën osmane, si dhe gjatë pushtimit serb e atij bullgar. Pas shpalljes së Hyrrijetit hapi një librari, e para librari shqipe në Pogradec.

Kutelit i lanë shumë mbresa leximet në librarisë së vogël të të atit dhe që aty nisi pasioni për letërsinë. Ndërsa shfaqi talentin letrar me vjershat e tij të para, të cilat i botoi në kalendarin “Pogradeci”, priti që dy vjet t’i plotësoheshin kushtet ekonomike familjes për shkollimin e tij. Në vitin 1921 Kuteli shkoi në Selanik, ku i ati kish mundur t’i siguronte një bursë për në Shkollën Tregtare Rumune.

Më 1926-n, 19- vjeçari Kuteli ishte një nga themeluesit dhe drejtuesit e Shoqërisë së nxënësve shqiptarë të Selanikut. Shoqëria u quajt “Kostandin Kristoforidhi”, siç propozoi Dhimitri.

Nga viti 1924 kish filluar të botonte në shtypin shqiptar “të jashtëm”, tek “Shqipëria e Re” dhe “Kosova” që dilnin në Kostancë të Rumanisë. Në këto vite Kuteli botoi dhe artikujt e parë në fushën e kritikës letrare – vlerësime, përshtypje, analiza, të dhëna për autorë e vepra, si dhe shkrime profesionale që i kushtoheshin monedhës, çështjes agrare dhe problemeve ekonomike. Për shkak të kritikave që bënte për drejtimin e bankave në Shqipëri, shteti shqiptar i refuzoi kërkesën për bursë që të vijonte studimet e larta në Paris, ndonëse shkollën e mesme e mbaroi shkëlqyeshëm, duke kaluar dy klasat e fundit në një vit. Kuteli shkoi në Bukuresht (1928) dhe filloi studimet në Akademinë e Shkencave të Larta Ekonomike, duke punuar njëkohësisht si llogaritar.

Megjithatë ai ndiqte edhe kurse letërsie, kritike, folklori, etj, ndërkohe që lexonte literaturë në frëngjisht, rumanisht, italisht, latinisht e greqisht. Ishte anëtar dhe më pas u zgjodh sekretar dhe në vitet 1931-34 kryetar i Shoqërisë së Studentëve Shqiptarë të Rumanisë. Në vitet 1928-1933 drejtoi gazetën “Shqipëria e Re” në Kostancë, në faqet e së cilës hapi më 1929 rubrikën “Shënime Letrare”.

U diplomua më 1931 dhe në shkurt 1934 mori doktoratën në shkencat bankare dhe monetare me vlerësimin më të lartë “Diplomam Magnam cum Laudæ”. Gjatë qëndrimit në Rumani punoi dhe në ministrinë e Financave si nëpunës i lartë dhe drejtoi edhe bankën e Çernëucit. Kuteli vazhdoi të përkrahë ekonominë vendase, derisa e mobilizuan dhe e nisën në front, drejt Stalingradit. E ndihmuan miqtë që kish në Bukuresht, të cilët i rregulluan një leje për t’u larguar nga vargu i ushtarëve, se kishte nënën e sëmurë dhe më pas e përfshinë në një dërgatë ekonomistësh që nisej me shërbim pune në Romë. Mundi të arrijë në Pogradec në shtator 1942. Nëna kish ndërruar jetë më 28 gusht.

Mitrush Kuteli është mjeshtri i realizimit magjik, rrënimtar i shkëlqyer, përkthyes i majave të letërsisë botërore; njëherësh edhe studiues dhe financier me kontribute të mëdha për ngritjen e Bankës së Shqipërisë dhe zhvillimin e monedhës kombëtare. Ekonomist e prozator, poet e folklorist, publicist, përralltar e kritik letrar, Kuteli i la që në të gjallë kulturës dhe mendimit shqiptar mbi 10 botime letrare, si dhe 16 libra e broshura rumanisht kryesisht për ekonominë e financën, por gjithashtu botime folklorike dhe polemika.

Ai ka lënë edhe artikuj të shumtë në këto fusha dhe përkthime me vlerë nga rusishtja, rumanishtja, frëngjishtja dhe italishtja. U nda nga jeta nga një infarkt më 4 maj 1967 në Tiranë. Për kontributin e tij të shquar, ai është shpallur “Nderi i Akademisë së Shkencave”.

www.akad.gov.al

Më 13 Shtator 2026, në orën 10:00 të mëngjesit, nis dita e parë e shkollës, pranë Shoqatës Shqiptare Amerikane “Bijtë e Shqipes” në Filadelfia.

Dita e parë e shkollës është gjithmonë një nga ditët më të bukura dhe më emocionuese të vitit për fëmijët, prindërit dhe mësuesit. Për Shoqatën “Bijtë e Shqipes”, kjo ditë ka një kuptim edhe më të veçantë, sepse shënon vazhdimin e një misioni të shenjtë: mësimin, ruajtjen dhe përcjelljen e gjuhës shqipe te fëmijët e bashkatdhetarëve tanë.

Gjuha amtare është një pjesë e çmuar e identitetit tonë, një lidhje e fortë me atdheun, me prindërit, familjet dhe njerëzit tanë më të dashur. Duke mësuar gjuhën shqipe, fëmijët tanë ruajnë gjallë rrënjët, kulturën dhe traditat tona kombëtare.

Mirë se vini, të dashur fëmijë!

Ju presim krahëhapur, për t’ju dhuruar bukurinë e fjalës shqipe, kujdesin dhe dashurinë e mësueseve tona të përkushtuara, si dhe mbështetjen e drejtuesve të Shoqatës. Së bashku do të përpiqemi që çdo ditë mësimi të jetë një ditë e bukur, e gëzueshme dhe me vlerë, ku ju të mësoni, të rriteni dhe të ndiheni krenarë për gjuhën dhe prejardhjen tuaj shqiptare.

Këshilli Drejtues i Shoqatës “Bijtë e Shqipes” Filadelfia

Besnik Fishta/

Ka njerëz që një pasion e kanë pjesë të jetës, por ka edhe të tjerë për të cilët pasioni bëhet mënyrë e të menduarit, mënyrë e të jetuarit dhe, mbi të gjitha, një mision. Fahredin Kastrati, kolegu dhe miku im nga Peja, është një prej tyre. Filatelist, numizmat, koleksionist dhe krijues i një veprimtarie të çmuar kulturore, ai është mbi të gjitha një njeri me një ndjenjë të thellë atdhetare, për të cilin Dardania – Kosova, nuk është thjesht një vend në hartë, por një pjesë e pazëvendësueshme e identitetit dhe e shpirtit të tij.

Kjo dashuri për vendlindjen nuk është diçka e rastësishme. Ajo duket se është një trashëgimi e marrë nga paraardhësit dhe e ushqyer ndër vite me kulturë, kujtesë dhe respekt për historinë kombëtare. Bace Fahredini është një nga ata njerëz që e sheh koleksionin jo vetëm si një grumbull objektesh të rralla, por si një dëshmi të historisë. Për këtë arsye, në zemrën e koleksioneve të tij zënë një vend të veçantë pullat dhe monedhat shqiptare, si dhe ato të Republikës së Kosovës.

Rruga e tij në botën e koleksionimit ka qenë e gjatë dhe e pasionuar. Ai ka qenë anëtar i Shoqatës së Koleksionistëve Shqiptarë me qendër në Tiranë që prej themelimit të saj, duke e ndërtuar kështu prej vitesh një urë miqësie e bashkëpunimi me koleksionistët shqiptarë ne Tirane dhe gjithe Shqiperine. Por ëndrra e tij më e madhe ishte që edhe Kosova të kishte një organizim të mirëfilltë filatelik. Pas përpjekjesh të vazhdueshme dhe me mbështetjen e Zyrës Filatelike të Kosovës, e cila meriton vlerësim për kontributin e saj në konsolidimin e filatelisë kosovare, kjo ëndërr u bë realitet: u themelua Klubi Filatelik i Kosovës, ku Fahredini është themelues dhe kryetar.

Ky është një kontribut që duhet vlerësuar veçanërisht. Kosova nuk kishte një traditë të gjatë e të konsoliduar të organizimit filatelik. Për shumë vite, në kushtet e represionit serb, zhvillimi i jetës kulturore shqiptare ishte penguar dhe shumë pasuri të trashëgimisë shqiptare ishin cenuar, dëmtuar apo grabitur. Në këtë kontekst, krijimi i një klubi filatelik në Kosovë merr një kuptim përtej një shoqate koleksionistësh, ai është një hap drejt ruajtjes së kujtesës, identitetit dhe trashëgimisë përmes pullës postare.

Kushdo që ka pasur rastin të hyjë në studion e Bace Fahredinit, e kupton menjëherë se ndodhet në një hapësirë të veçantë. Albumet janë vendosur me kujdes e finesë, me një rregull që të bën përshtypje. Dhjetëra albume me pulla nga vende të ndryshme dëshmojnë jo vetëm përmasat e koleksionit, por edhe përkushtimin e njeriut që i ka mbledhur dhe mirëmbajtur ato. Në këtë ambient, çdo album, çdo pullë dhe çdo monedhë duket sikur ka vendin e vet. Por, natyrisht, mes gjithë këtij koleksioni, vendin më të ngrohtë e zënë emetimet shqiptare dhe ato të Kosovës. Ato nuk janë thjesht pjesë të një koleksioni; janë pjesë të një historie që Fahredin Kastrati e ndien thellë.

Pasioni i tij nuk kufizohet vetëm te filatelia dhe numizmatika. Duart dhe mendja e tij janë të afta të krijojnë punime të mrekullueshme në filigran, një mjeshtëri që e ka bërë të kërkuar edhe përtej Pejës. Por filatelia dhe numizmatika mbeten dy dashuritë e tij të mëdha. Si njohës i mirë i këtyre fushave, ai ka dëshirë të shkëmbejë me kolegët mendime, ide, njohuri dhe përvoja. Për të, koleksionimi nuk është një veprimtari e mbyllur brenda mureve të studios; është një botë miqësie, komunikimi dhe bashkëpunimi.

Pjesëmarrja e Fahredinit në ekspozita filatelike ne konkurime jashte vendit, ka qenë një tjetër dëshmi e këtij përkushtimi. Veçanërisht domethënëse është arritja e tij për të paraqitur pullat dhe kartëmaximume të Kosovës edhe në ekspozita të zhvilluara në zemr te Serbise, ne Apatin me 2025, por dhe suksesi ne Ballkanfilen e 2026 ne Bullgari. Ishte një mënyrë për t’i treguar publikut, përmes një gjuhe universale siç është filatelia, se edhe Republika e Kosovës ka krijuar tashmë një trashëgimi të saj filatelike. Vlerësimi i këtyre paraqitjeve me tri medalje të niveleve të larta është një dëshmi e cilësisë së punës së tij dhe e seriozitetit me të cilin ai e përfaqëson koleksionimin kosovar.

Por, përtej pullave, monedhave, medaljeve dhe ekspozitave, ajo që e bën Fahredinin të veçantë është njeriu. Ai është njeri i kulturuar, mikpritës, bujar dhe me një zemër të madhe. E do shoqërinë dhe e çmon miqësinë. Gjatë vizitave të tij periodike në Tiranë, një nga gëzimet e veçanta janë takimet me miqtë dhe kolegët koleksionistë. Bisedat mund të zgjasin gjatë, sepse gjithmonë ka diçka për të treguar, për të diskutuar apo për të zbuluar në botën e pafund të filatelisë dhe numizmatikës.

Bace Fahredini është gjithashtu një njeri që nuk e pranon lehtë idenë se mosha duhet të vendosë kufij mbi pasionin. Përkundrazi, ai shpesh e shpreh me humor e bindje filozofinë e tij të jetës: “Pasioni më mban të ri.” Dhe vërtet, kur e sheh me sa energji merret me koleksionet, me ekspozitat, me klubin dhe me miqtë e tij, kupton se kjo nuk është vetëm një shprehje. Është mënyra e tij për ta jetuar jetën. Ëndrra e Fahredinit shkon edhe më larg. Ai dëshiron që pasioni për koleksionimin të kalojë te brezi i ri dhe që fëmijët e të rinjtë e Kosovës të njohin botën e bukur të filatelisë. Për këtë arsye, një nga synimet e tij është organizimi i aktiviteteve me shkollat, duke e afruar pullën postare me nxënësit dhe duke e kthyer atë në një mjet edukimi për historinë, kulturën, artin dhe identitetin.

Në zemrën e këtij pasioni qëndron edhe një ëndërr akoma më e madhe: afrimi dhe bashkimi shpirtëror i shqiptarëve dhe, një ditë, bashkimi i Shqipërisë me Kosovën. Kjo ëndërr, e shprehur tek ai me natyrshmëri dhe pa bujë, është pjesë e bindjes së tij se historia, kultura dhe kujtesa kombëtare nuk njohin kufij artificialë.

Për mua, Bace Fahredini nuk është vetëm një koleg filatelist apo një mik me të cilin ndaj të njëjtin pasion. Ai është një shembull se si një njeri mund ta shndërrojë dashurinë për koleksionimin në një vlerë kulturore e kombëtare. Përmes pullave dhe monedhave ai ruan kujtesën; përmes Klubit Filatelik të Kosovës krijon të ardhmen; përmes miqësive që ndërton, e bën koleksionimin një hapësirë bashkimi.

Dhe ndoshta ky është portreti më i bukur i Fahredinit: një njeri i lidhur fort me vendin e tij, me kulturën shqiptare dhe me miqtë e tij; një koleksionist që ruan me përkushtim të kaluarën, por që mendon vazhdimisht për të ardhmen. Një njeri që, pavarësisht viteve, vazhdon të besojë se pasioni e mban shpirtin të ri. Për këtë arsye, meritat e tij nuk maten vetëm me albumet, ekspozitat apo medaljet e fituara, por me gjurmën që ai po lë në filatelinë e Kosovës dhe në jetën e atyre që kanë fatin ta njohin.

𝙉𝙜𝙖 𝙅𝙪𝙡 𝘾𝙚𝙯𝙖𝙧𝙞 𝙩𝙚 𝘿𝙤𝙣𝙖𝙡𝙙 𝙏𝙧𝙪𝙢𝙥: 𝙢𝙤𝙢𝙚𝙣𝙩𝙚𝙩 𝙠𝙪𝙧 𝙣𝙟𝙚̈ 𝙯𝙜𝙟𝙚𝙙𝙝𝙟𝙚 𝙣𝙙𝙧𝙮𝙨𝙝𝙤𝙞 𝙧𝙧𝙟𝙚𝙙𝙝𝙚̈𝙣 𝙚 𝙝𝙞𝙨𝙩𝙤𝙧𝙞𝙨𝙚̈.

Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti

“Në çdo moment vendimmarrjeje, gjëja më e mirë që mund të bësh është e drejta; gjëja e dytë më e mirë është e gabuara; ndërsa më e keqja është të bësh asgjë.”

– Theodore Roosevelt

Ky libër u kushtohet atyre që marrin vendime. U kushtohet drejtuesve të shteteve, politikanëve, administratorëve, sipërmarrësve, drejtuesve të institucioneve dhe organizatave, si edhe të gjithë atyre që mbajnë mbi supe përgjegjësinë e udhëheqjes. Por u kushtohet po aq edhe njerëzve të zakonshëm, atyre që besojnë se njeriu nuk lind vetëm për të jetuar kohën e tij, por edhe për ta ndryshuar atë. Njerëzve që ndiejnë brenda vetes thirrjen për të lënë një gjurmë, për të sjellë ndryshim dhe, në mënyrën e tyre, për të bërë histori.

Gjatë një përvoje të gjatë profesionale, kam patur mundësinë të ndjek nga afër proceset e vendimmarrjes në nivelet më të larta të drejtimit. Kam parë se sa e madhe është pesha e një zgjedhjeje të vetme, sa e hollë është ndonjëherë vija që ndan suksesin nga dështimi, paqen nga konflikti, ngritjen nga rënia. Mbi të gjitha, kam kuptuar se drejtuesit më të mirë nuk janë domosdoshmërisht ata që zotërojnë më shumë pushtet apo burime, por janë ata që njohin historinë, që mësojnë prej saj dhe që kanë guximin të veprojnë kur të tjerët hezitojnë.

Historia është këshilltarja më e mençur e çdo udhëheqësi. Ajo nuk jep receta, por ofron përvojën e njerëzimit. Çdo fitore, çdo dështim, çdo revolucion, çdo krizë dhe çdo epokë e re është ndërtuar mbi një vendim të marrë nga dikush që, në atë çast, nuk e dinte se po ndryshonte botën. Ata nuk kishin privilegjin e retrospektivës. Kishin vetëm përgjegjësinë për të zgjedhur.

Pikërisht për këtë arsye është shkruar ky libër. Jo thjesht për të rrëfyer historinë, por për të nxjerrë prej saj mësimet që u shërbejnë drejtuesve të sotëm dhe të nesërm. Në faqet e këtij libri, lexuesi do të gjejë shembuj konkretë se si vizioni, guximi, karakteri dhe vendimmarrja strategjike kanë ndryshuar fatin e kombeve dhe rrjedhën e qytetërimit. Po aq, do të gjejë edhe raste kur frika, hezitimi, arroganca apo gjykimi i gabuar kanë prodhuar pasoja që kanë rënduar mbi breza të tërë.

Historia nuk është vetëm rrëfim i luftërave, perandorive, revolucioneve apo qytetërimeve. Mbi të gjitha, ajo është historia e vendimeve. Në çdo epokë ka pasur momente kur një njeri, një grup drejtuesish ose një komb është gjendur përballë një zgjedhjeje. Në ato çaste, rrugët e historisë kanë qenë të hapura në më shumë se një drejtim. Një vendim i vetëm ka mjaftuar për të ndryshuar fatin e një shteti, për të përmbysur ekuilibrin e fuqive, për të rrëzuar perandori ose për të hapur epoka të reja.

Shpesh historia krijon iluzionin e pashmangshmërisë. Kur shohim ngjarjet nga distanca e kohës, na duket sikur gjithçka ishte e destinuar të ndodhte pikërisht ashtu si ndodhi. Por historia nuk është një vijë e drejtë. Ajo është një rrjet mundësish. Pas çdo ngjarjeje madhore fshihet një moment vendimmarrjeje, ku një zgjedhje e ndryshme mund të kishte prodhuar një botë krejt tjetër.

Kjo është arsyeja pse ky libër nuk është një histori tradicionale e ngjarjeve botërore. Ai nuk përpiqet të tregojë gjithçka që ndodhi. Përkundrazi, ai ndalet në ato çaste kur historia u përkul në një drejtim të ri, sepse dikush mori një vendim. Nga Jul Cezari që vendosi të kalonte lumin Rubikon, duke sfiduar Republikën Romake, deri te vendimet strategjike të Donald Trump në fillim të shekullit XXI, libri ndjek fillin e atyre zgjedhjeve që ndryshuan rrjedhën e historisë.

Në këto faqe nuk do të gjejë vend vetëm suksesi. Disa vendime sollën paqe, zhvillim dhe prosperitet. Të tjera hapën rrugën për luftëra, diktatura dhe katastrofa njerëzore. Disa u morën me vizion të jashtëzakonshëm; të tjera lindën nga frika, ambicia, ideologjia ose keqvlerësimi i realitetit. Historia nuk bën dallim mes vendimeve “të mira” dhe “të këqija”; ajo regjistron ndikimin e tyre.

Një karakteristikë e përbashkët e të gjitha këtyre momenteve është se, në çastin kur u morën, askush nuk mund ta dinte me siguri se çfarë do të ndodhte më pas. Abraham Linkolni nuk mund ta dinte se vendosmëria e tij do të ruante Bashkimin Amerikan. Winston Churchill nuk mund të ishte i sigurt se refuzimi për të negociuar me Hitlerin do ta shpëtonte Evropën. Mikhail Gorbachev nuk mund ta parashikonte se vendimi për të mos përdorur forcën kundër Evropës Lindore do të përshpejtonte shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Po kështu, shumë nga vendimet më të fundit të trajtuara në këtë libër vazhdojnë të prodhojnë pasoja që ende nuk kanë marrë formën e tyre përfundimtare.

Ky libër nuk synon të gjykojë personazhet historikë sipas standardeve morale të kohës sonë. Ai synon të analizojë procesin e vendimmarrjes, rrethanat në të cilat u morën këto vendime, alternativat që ekzistonin dhe ndikimin që ato ushtruan mbi historinë botërore. Historia bëhet më e kuptueshme kur nuk shihet si një seri datash, por si një varg zgjedhjesh njerëzore.

Në përzgjedhjen e këtyre episodeve është ndjekur një kriter i vetëm: ndikimi historik. Janë përfshirë vendime që ndryshuan kufijtë e shteteve, orientimin e qytetërimeve, zhvillimin ekonomik, ekuilibrin strategjik, evolucionin e demokracisë, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe vetë mënyrën se si njerëzimi e koncepton pushtetin, lirinë dhe sigurinë. Disa prej tyre u morën nga perandorë, disa nga presidentë, disa nga parlamente, ndërsa të tjera nga popuj të tërë. Në të gjitha rastet, vendimi ishte pika e kthesës.

Në një epokë kur lajmet e përditshme krijojnë përshtypjen se historia ecën me ritëm të pakontrollueshëm, rikthimi te këto momente na kujton një të vërtetë të thjeshtë: historia nuk ndërtohet vetëm nga forcat ekonomike, teknologjia apo rastësia. Ajo ndërtohet edhe nga guximi për të vepruar, nga hezitimi për të mos vepruar dhe nga përgjegjësia që mbart çdo zgjedhje.

Libri “Vendimet që Ndryshuan Botën” është një udhëtim përmes më shumë se dy mijë vjetëve histori, nga Roma e Jul Cezarit deri te sfidat gjeopolitike të shekullit XXI. Por mbi të gjitha, është një udhëtim në mendjen e liderëve, në momentin kur ata u detyruan të zgjedhin mes rrugëve që askush nuk mund t’u garantonte se çonin drejt suksesit. Është historia e njerëzve që, në një çast vendimtar, morën një vendim nga i cili nuk kishte më kthim pas. Disa prej tyre u bënë arkitektë të paqes, të tjerë autorë të luftërave më shkatërrimtare të njerëzimit. Por të gjithë kanë një të përbashkët: vendimet e tyre nuk ndryshuan vetëm kohën në të cilën jetuan; ato vazhdojnë të ndikojnë botën në të cilën jetojmë sot.

Ky libër fton lexuesin të reflektojë mbi një pyetje themelore të historisë dhe të jetës: A janë individët ata që e ndryshojnë historinë, apo historia krijon individët? Ndoshta e vërteta qëndron diku në mes. Historia krijon rrethanat, por janë njerëzit ata që, në çastet vendimtare, zgjedhin drejtimin që do të marrë bota.

Ky libër është një ftesë për të mësuar nga ata që guxuan të vendosin kur askush nuk mund t’u garantonte suksesin, për të kuptuar se lidershipi nuk matet vetëm me pushtetin që ushtron, por me përgjegjësinë që merr mbi vete, dhe për të besuar se historia nuk është pronë e së shkuarës. Ajo vazhdon të shkruhet çdo ditë, përmes vendimeve që marrin njerëzit.

Sepse historia nuk ndryshon kur ndryshojnë rrethanat. Historia ndryshon kur dikush merr guximin të marrë një vendim që të tjerët nuk guxojnë ta marrin.