Besnik Fishta/

Ka njerëz që një pasion e kanë pjesë të jetës, por ka edhe të tjerë për të cilët pasioni bëhet mënyrë e të menduarit, mënyrë e të jetuarit dhe, mbi të gjitha, një mision. Fahredin Kastrati, kolegu dhe miku im nga Peja, është një prej tyre. Filatelist, numizmat, koleksionist dhe krijues i një veprimtarie të çmuar kulturore, ai është mbi të gjitha një njeri me një ndjenjë të thellë atdhetare, për të cilin Dardania – Kosova, nuk është thjesht një vend në hartë, por një pjesë e pazëvendësueshme e identitetit dhe e shpirtit të tij.

Kjo dashuri për vendlindjen nuk është diçka e rastësishme. Ajo duket se është një trashëgimi e marrë nga paraardhësit dhe e ushqyer ndër vite me kulturë, kujtesë dhe respekt për historinë kombëtare. Bace Fahredini është një nga ata njerëz që e sheh koleksionin jo vetëm si një grumbull objektesh të rralla, por si një dëshmi të historisë. Për këtë arsye, në zemrën e koleksioneve të tij zënë një vend të veçantë pullat dhe monedhat shqiptare, si dhe ato të Republikës së Kosovës.

Rruga e tij në botën e koleksionimit ka qenë e gjatë dhe e pasionuar. Ai ka qenë anëtar i Shoqatës së Koleksionistëve Shqiptarë me qendër në Tiranë që prej themelimit të saj, duke e ndërtuar kështu prej vitesh një urë miqësie e bashkëpunimi me koleksionistët shqiptarë ne Tirane dhe gjithe Shqiperine. Por ëndrra e tij më e madhe ishte që edhe Kosova të kishte një organizim të mirëfilltë filatelik. Pas përpjekjesh të vazhdueshme dhe me mbështetjen e Zyrës Filatelike të Kosovës, e cila meriton vlerësim për kontributin e saj në konsolidimin e filatelisë kosovare, kjo ëndërr u bë realitet: u themelua Klubi Filatelik i Kosovës, ku Fahredini është themelues dhe kryetar.

Ky është një kontribut që duhet vlerësuar veçanërisht. Kosova nuk kishte një traditë të gjatë e të konsoliduar të organizimit filatelik. Për shumë vite, në kushtet e represionit serb, zhvillimi i jetës kulturore shqiptare ishte penguar dhe shumë pasuri të trashëgimisë shqiptare ishin cenuar, dëmtuar apo grabitur. Në këtë kontekst, krijimi i një klubi filatelik në Kosovë merr një kuptim përtej një shoqate koleksionistësh, ai është një hap drejt ruajtjes së kujtesës, identitetit dhe trashëgimisë përmes pullës postare.

Kushdo që ka pasur rastin të hyjë në studion e Bace Fahredinit, e kupton menjëherë se ndodhet në një hapësirë të veçantë. Albumet janë vendosur me kujdes e finesë, me një rregull që të bën përshtypje. Dhjetëra albume me pulla nga vende të ndryshme dëshmojnë jo vetëm përmasat e koleksionit, por edhe përkushtimin e njeriut që i ka mbledhur dhe mirëmbajtur ato. Në këtë ambient, çdo album, çdo pullë dhe çdo monedhë duket sikur ka vendin e vet. Por, natyrisht, mes gjithë këtij koleksioni, vendin më të ngrohtë e zënë emetimet shqiptare dhe ato të Kosovës. Ato nuk janë thjesht pjesë të një koleksioni; janë pjesë të një historie që Fahredin Kastrati e ndien thellë.

Pasioni i tij nuk kufizohet vetëm te filatelia dhe numizmatika. Duart dhe mendja e tij janë të afta të krijojnë punime të mrekullueshme në filigran, një mjeshtëri që e ka bërë të kërkuar edhe përtej Pejës. Por filatelia dhe numizmatika mbeten dy dashuritë e tij të mëdha. Si njohës i mirë i këtyre fushave, ai ka dëshirë të shkëmbejë me kolegët mendime, ide, njohuri dhe përvoja. Për të, koleksionimi nuk është një veprimtari e mbyllur brenda mureve të studios; është një botë miqësie, komunikimi dhe bashkëpunimi.

Pjesëmarrja e Fahredinit në ekspozita filatelike ne konkurime jashte vendit, ka qenë një tjetër dëshmi e këtij përkushtimi. Veçanërisht domethënëse është arritja e tij për të paraqitur pullat dhe kartëmaximume të Kosovës edhe në ekspozita të zhvilluara në zemr te Serbise, ne Apatin me 2025, por dhe suksesi ne Ballkanfilen e 2026 ne Bullgari. Ishte një mënyrë për t’i treguar publikut, përmes një gjuhe universale siç është filatelia, se edhe Republika e Kosovës ka krijuar tashmë një trashëgimi të saj filatelike. Vlerësimi i këtyre paraqitjeve me tri medalje të niveleve të larta është një dëshmi e cilësisë së punës së tij dhe e seriozitetit me të cilin ai e përfaqëson koleksionimin kosovar.

Por, përtej pullave, monedhave, medaljeve dhe ekspozitave, ajo që e bën Fahredinin të veçantë është njeriu. Ai është njeri i kulturuar, mikpritës, bujar dhe me një zemër të madhe. E do shoqërinë dhe e çmon miqësinë. Gjatë vizitave të tij periodike në Tiranë, një nga gëzimet e veçanta janë takimet me miqtë dhe kolegët koleksionistë. Bisedat mund të zgjasin gjatë, sepse gjithmonë ka diçka për të treguar, për të diskutuar apo për të zbuluar në botën e pafund të filatelisë dhe numizmatikës.

Bace Fahredini është gjithashtu një njeri që nuk e pranon lehtë idenë se mosha duhet të vendosë kufij mbi pasionin. Përkundrazi, ai shpesh e shpreh me humor e bindje filozofinë e tij të jetës: “Pasioni më mban të ri.” Dhe vërtet, kur e sheh me sa energji merret me koleksionet, me ekspozitat, me klubin dhe me miqtë e tij, kupton se kjo nuk është vetëm një shprehje. Është mënyra e tij për ta jetuar jetën. Ëndrra e Fahredinit shkon edhe më larg. Ai dëshiron që pasioni për koleksionimin të kalojë te brezi i ri dhe që fëmijët e të rinjtë e Kosovës të njohin botën e bukur të filatelisë. Për këtë arsye, një nga synimet e tij është organizimi i aktiviteteve me shkollat, duke e afruar pullën postare me nxënësit dhe duke e kthyer atë në një mjet edukimi për historinë, kulturën, artin dhe identitetin.

Në zemrën e këtij pasioni qëndron edhe një ëndërr akoma më e madhe: afrimi dhe bashkimi shpirtëror i shqiptarëve dhe, një ditë, bashkimi i Shqipërisë me Kosovën. Kjo ëndërr, e shprehur tek ai me natyrshmëri dhe pa bujë, është pjesë e bindjes së tij se historia, kultura dhe kujtesa kombëtare nuk njohin kufij artificialë.

Për mua, Bace Fahredini nuk është vetëm një koleg filatelist apo një mik me të cilin ndaj të njëjtin pasion. Ai është një shembull se si një njeri mund ta shndërrojë dashurinë për koleksionimin në një vlerë kulturore e kombëtare. Përmes pullave dhe monedhave ai ruan kujtesën; përmes Klubit Filatelik të Kosovës krijon të ardhmen; përmes miqësive që ndërton, e bën koleksionimin një hapësirë bashkimi.

Dhe ndoshta ky është portreti më i bukur i Fahredinit: një njeri i lidhur fort me vendin e tij, me kulturën shqiptare dhe me miqtë e tij; një koleksionist që ruan me përkushtim të kaluarën, por që mendon vazhdimisht për të ardhmen. Një njeri që, pavarësisht viteve, vazhdon të besojë se pasioni e mban shpirtin të ri. Për këtë arsye, meritat e tij nuk maten vetëm me albumet, ekspozitat apo medaljet e fituara, por me gjurmën që ai po lë në filatelinë e Kosovës dhe në jetën e atyre që kanë fatin ta njohin.

𝙉𝙜𝙖 𝙅𝙪𝙡 𝘾𝙚𝙯𝙖𝙧𝙞 𝙩𝙚 𝘿𝙤𝙣𝙖𝙡𝙙 𝙏𝙧𝙪𝙢𝙥: 𝙢𝙤𝙢𝙚𝙣𝙩𝙚𝙩 𝙠𝙪𝙧 𝙣𝙟𝙚̈ 𝙯𝙜𝙟𝙚𝙙𝙝𝙟𝙚 𝙣𝙙𝙧𝙮𝙨𝙝𝙤𝙞 𝙧𝙧𝙟𝙚𝙙𝙝𝙚̈𝙣 𝙚 𝙝𝙞𝙨𝙩𝙤𝙧𝙞𝙨𝙚̈.

Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti

“Në çdo moment vendimmarrjeje, gjëja më e mirë që mund të bësh është e drejta; gjëja e dytë më e mirë është e gabuara; ndërsa më e keqja është të bësh asgjë.”

– Theodore Roosevelt

Ky libër u kushtohet atyre që marrin vendime. U kushtohet drejtuesve të shteteve, politikanëve, administratorëve, sipërmarrësve, drejtuesve të institucioneve dhe organizatave, si edhe të gjithë atyre që mbajnë mbi supe përgjegjësinë e udhëheqjes. Por u kushtohet po aq edhe njerëzve të zakonshëm, atyre që besojnë se njeriu nuk lind vetëm për të jetuar kohën e tij, por edhe për ta ndryshuar atë. Njerëzve që ndiejnë brenda vetes thirrjen për të lënë një gjurmë, për të sjellë ndryshim dhe, në mënyrën e tyre, për të bërë histori.

Gjatë një përvoje të gjatë profesionale, kam patur mundësinë të ndjek nga afër proceset e vendimmarrjes në nivelet më të larta të drejtimit. Kam parë se sa e madhe është pesha e një zgjedhjeje të vetme, sa e hollë është ndonjëherë vija që ndan suksesin nga dështimi, paqen nga konflikti, ngritjen nga rënia. Mbi të gjitha, kam kuptuar se drejtuesit më të mirë nuk janë domosdoshmërisht ata që zotërojnë më shumë pushtet apo burime, por janë ata që njohin historinë, që mësojnë prej saj dhe që kanë guximin të veprojnë kur të tjerët hezitojnë.

Historia është këshilltarja më e mençur e çdo udhëheqësi. Ajo nuk jep receta, por ofron përvojën e njerëzimit. Çdo fitore, çdo dështim, çdo revolucion, çdo krizë dhe çdo epokë e re është ndërtuar mbi një vendim të marrë nga dikush që, në atë çast, nuk e dinte se po ndryshonte botën. Ata nuk kishin privilegjin e retrospektivës. Kishin vetëm përgjegjësinë për të zgjedhur.

Pikërisht për këtë arsye është shkruar ky libër. Jo thjesht për të rrëfyer historinë, por për të nxjerrë prej saj mësimet që u shërbejnë drejtuesve të sotëm dhe të nesërm. Në faqet e këtij libri, lexuesi do të gjejë shembuj konkretë se si vizioni, guximi, karakteri dhe vendimmarrja strategjike kanë ndryshuar fatin e kombeve dhe rrjedhën e qytetërimit. Po aq, do të gjejë edhe raste kur frika, hezitimi, arroganca apo gjykimi i gabuar kanë prodhuar pasoja që kanë rënduar mbi breza të tërë.

Historia nuk është vetëm rrëfim i luftërave, perandorive, revolucioneve apo qytetërimeve. Mbi të gjitha, ajo është historia e vendimeve. Në çdo epokë ka pasur momente kur një njeri, një grup drejtuesish ose një komb është gjendur përballë një zgjedhjeje. Në ato çaste, rrugët e historisë kanë qenë të hapura në më shumë se një drejtim. Një vendim i vetëm ka mjaftuar për të ndryshuar fatin e një shteti, për të përmbysur ekuilibrin e fuqive, për të rrëzuar perandori ose për të hapur epoka të reja.

Shpesh historia krijon iluzionin e pashmangshmërisë. Kur shohim ngjarjet nga distanca e kohës, na duket sikur gjithçka ishte e destinuar të ndodhte pikërisht ashtu si ndodhi. Por historia nuk është një vijë e drejtë. Ajo është një rrjet mundësish. Pas çdo ngjarjeje madhore fshihet një moment vendimmarrjeje, ku një zgjedhje e ndryshme mund të kishte prodhuar një botë krejt tjetër.

Kjo është arsyeja pse ky libër nuk është një histori tradicionale e ngjarjeve botërore. Ai nuk përpiqet të tregojë gjithçka që ndodhi. Përkundrazi, ai ndalet në ato çaste kur historia u përkul në një drejtim të ri, sepse dikush mori një vendim. Nga Jul Cezari që vendosi të kalonte lumin Rubikon, duke sfiduar Republikën Romake, deri te vendimet strategjike të Donald Trump në fillim të shekullit XXI, libri ndjek fillin e atyre zgjedhjeve që ndryshuan rrjedhën e historisë.

Në këto faqe nuk do të gjejë vend vetëm suksesi. Disa vendime sollën paqe, zhvillim dhe prosperitet. Të tjera hapën rrugën për luftëra, diktatura dhe katastrofa njerëzore. Disa u morën me vizion të jashtëzakonshëm; të tjera lindën nga frika, ambicia, ideologjia ose keqvlerësimi i realitetit. Historia nuk bën dallim mes vendimeve “të mira” dhe “të këqija”; ajo regjistron ndikimin e tyre.

Një karakteristikë e përbashkët e të gjitha këtyre momenteve është se, në çastin kur u morën, askush nuk mund ta dinte me siguri se çfarë do të ndodhte më pas. Abraham Linkolni nuk mund ta dinte se vendosmëria e tij do të ruante Bashkimin Amerikan. Winston Churchill nuk mund të ishte i sigurt se refuzimi për të negociuar me Hitlerin do ta shpëtonte Evropën. Mikhail Gorbachev nuk mund ta parashikonte se vendimi për të mos përdorur forcën kundër Evropës Lindore do të përshpejtonte shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Po kështu, shumë nga vendimet më të fundit të trajtuara në këtë libër vazhdojnë të prodhojnë pasoja që ende nuk kanë marrë formën e tyre përfundimtare.

Ky libër nuk synon të gjykojë personazhet historikë sipas standardeve morale të kohës sonë. Ai synon të analizojë procesin e vendimmarrjes, rrethanat në të cilat u morën këto vendime, alternativat që ekzistonin dhe ndikimin që ato ushtruan mbi historinë botërore. Historia bëhet më e kuptueshme kur nuk shihet si një seri datash, por si një varg zgjedhjesh njerëzore.

Në përzgjedhjen e këtyre episodeve është ndjekur një kriter i vetëm: ndikimi historik. Janë përfshirë vendime që ndryshuan kufijtë e shteteve, orientimin e qytetërimeve, zhvillimin ekonomik, ekuilibrin strategjik, evolucionin e demokracisë, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe vetë mënyrën se si njerëzimi e koncepton pushtetin, lirinë dhe sigurinë. Disa prej tyre u morën nga perandorë, disa nga presidentë, disa nga parlamente, ndërsa të tjera nga popuj të tërë. Në të gjitha rastet, vendimi ishte pika e kthesës.

Në një epokë kur lajmet e përditshme krijojnë përshtypjen se historia ecën me ritëm të pakontrollueshëm, rikthimi te këto momente na kujton një të vërtetë të thjeshtë: historia nuk ndërtohet vetëm nga forcat ekonomike, teknologjia apo rastësia. Ajo ndërtohet edhe nga guximi për të vepruar, nga hezitimi për të mos vepruar dhe nga përgjegjësia që mbart çdo zgjedhje.

Libri “Vendimet që Ndryshuan Botën” është një udhëtim përmes më shumë se dy mijë vjetëve histori, nga Roma e Jul Cezarit deri te sfidat gjeopolitike të shekullit XXI. Por mbi të gjitha, është një udhëtim në mendjen e liderëve, në momentin kur ata u detyruan të zgjedhin mes rrugëve që askush nuk mund t’u garantonte se çonin drejt suksesit. Është historia e njerëzve që, në një çast vendimtar, morën një vendim nga i cili nuk kishte më kthim pas. Disa prej tyre u bënë arkitektë të paqes, të tjerë autorë të luftërave më shkatërrimtare të njerëzimit. Por të gjithë kanë një të përbashkët: vendimet e tyre nuk ndryshuan vetëm kohën në të cilën jetuan; ato vazhdojnë të ndikojnë botën në të cilën jetojmë sot.

Ky libër fton lexuesin të reflektojë mbi një pyetje themelore të historisë dhe të jetës: A janë individët ata që e ndryshojnë historinë, apo historia krijon individët? Ndoshta e vërteta qëndron diku në mes. Historia krijon rrethanat, por janë njerëzit ata që, në çastet vendimtare, zgjedhin drejtimin që do të marrë bota.

Ky libër është një ftesë për të mësuar nga ata që guxuan të vendosin kur askush nuk mund t’u garantonte suksesin, për të kuptuar se lidershipi nuk matet vetëm me pushtetin që ushtron, por me përgjegjësinë që merr mbi vete, dhe për të besuar se historia nuk është pronë e së shkuarës. Ajo vazhdon të shkruhet çdo ditë, përmes vendimeve që marrin njerëzit.

Sepse historia nuk ndryshon kur ndryshojnë rrethanat. Historia ndryshon kur dikush merr guximin të marrë një vendim që të tjerët nuk guxojnë ta marrin.

QSPA/

Kjo vepër kushtuar heroit tonë kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeu, u vu në skenë për herë të parë më 22 korrik të vitit 1718, me rastin e hapjes së teatrit të Firences “Teatro di via della Pergola”. Ky institucion i rëndësishëm vepronte prej vitit 1657 me emrin “Teatro dell Academia degli Immobili”, dhe karakterizohej nga një frymë inovatore sidomos për propozimet që vinin nga Venediku, si vatra e krijimtarisë operistike italiane nga fillimi i shekullit XVII. Opera “Skënderbeu” hyn në listën e veprave të luajtura rrallë të Antonio Vivaldit dhe autori i libretit ishte Antonio Salvi da Lucignano. Partiturat e operës nuk janë ruajtur plotësisht, janë vetëm katër arie dhe dy recitative, të cilat sot ruhen në Bibliotekën Kombëtare në Torino. Autografi i Vivaldit gjendet në vëllimin e dytë të koleksionit të përmendur, i cili përbëhet prej gjashtë kapitujve plotësisht të ruajtur të muzikës.

Nga kronikat e kohës mësohet se kjo vepër është vënë në skenë rreth 18 herë rresht, në krye të çdo tri ditëve. Studiuesit thonë se shkaku më i rëndësishëm i suksesit të operas “Skënderbeu”, vetëm në një sezon, duhet kërkuar te situata politike e asaj kohe. Pas betejave të shumta me fitore, në Venedik, por dhe në shtetet e tjera të vogla italiane u bë interesante figura e Skënderbeut. Por tregimi për princin shqiptar, ashtu sikurse bëhej aktual në shumë momente të krizës dhe frikës së Evropës para ekspasionit otoman, po aq shpejt bëhej jointeresant kur kalonte rreziku. Ky duhet të ketë qenë shkaku kryesor pse opera “Skënderbeu” u shfaq vetëm në një sezon.

Opera “Skënderbeu” zë një vend të rëndësishëm në veprimtarinë artistike të Vivaldit sepse, falë shfaqjes së kësaj vepre, Vivaldi i zgjeroi kufijtë e famës së tij në botën e operës evropiane. Në këtë vepër të Vivaldit, protagonisti nuk i përket mitologjisë, por një të kaluare shumë të afërt për atë periudhë. Skënderbeu ishte një figurë shumë e shquar në kujtesën italiane dhe atë evropiane, përveçse një personalitet i rëndësishëm politik, është udhëheqësi i vetëm, i cili asnjëherë nuk ka pësuar ndonjë humbje nga osmanët.

https://diasporashqiptare.al/…/firence-22-korrik-1718…

Nga Frank Shkreli/

Në historinë e popujve ka fjalë që nuk janë thjesht pjesë e fjalorit. Ato janë simbole të identitetit, të karakterit dhe të ndërgjegjes së një kombi. Edhe për shqiptarët, ka fjalë që nuk janë thjesht pjesë e fjalorit, por përfaqësojnë shtyllat morale mbi të cilat është ngritur identiteti kombëtar i shqiptarëve. Dy prej tyre janë Rilindja dhe Besa.

Për shumë shqiptarë, emri Rilindje evokon menjëherë Rilindjen Kombëtare, atë epokë të ndritur kur mendimtarë, shkrimtarë dhe patriotë, me sakrifica të jashtëzakonshme, hodhën themelet e ndërgjegjes kombëtare dhe të shtetit shqiptar. Megjithatë, në vitet e fundit kjo fjalë është përdorur nga qeveria aktuale socialiste si emërtim politik, duke zbehur për shumëkënd kuptimin e saj historik dhe simbolik. Sot duket se një fat i ngjashëm po i kanoset edhe fjalës Besa. Thjesht, një keqpërdorim i fjalëve me peshë kombëtare! Ashtu, siç përdoret gjithnjë nga partia në pushtet, fjala Rilindje e cila në historinë shqiptare lidhet me Rilindjen Kombëtare dhe sakrificat e rindësve për gjuhën, kulturën dhe shtetin shqiptar, sot po rrezikon të banalizohet edhe fjala Besa.

Kur qeveritë ose partitë politike përvetësojnë simbole të tilla për qëllime politike propagandistike, lind pyetja: a po u japin atyre përmbajtje përmes veprave, apo thjesht po përpiqen të përfitojnë nga pesha emocionale dhe historike që ato mbartin? Fjalët me peshë kombëtare nuk duhet të shërbejnë si dekor politik. Ato duhet të mbeten pronë e të gjithë shqiptarëve. Asnjë qeveri nuk mund të monopolizojë Besën, ashtu siç nuk mund të monopolizojë Rilindjen. Besa nuk shpallet; ajo mbahet. Rilindja nuk mund të dekretohet. Ajo ndërtohet me punë, ndershmëri dhe përkushtim ndaj interesit kombëtar. Prandaj vendimi i Kryeministrit Edi Rama, ditët e fundit, për ta pagëzuar programin e ri qeveritar me emrin “Besa”, nuk është një zgjedhje e zakonshme politike. Ai prek një trashëgimi morale që nuk i përket asnjë partie dhe asnjë qeverie. “Besa” nuk është pronë e një partie politike as e ndonjë pushteti ose individi. Ajo është pronë e Kombit shqiptar.

Në traditën shqiptare, Besa nuk ka qenë kurrë një dekor retorik, as një mjet politik. APër shqiptarët, ajo ishte dhe mbetet fjala e dhënë, e cila nuk shkeltj. Ishte garancia e nderit personal dhe e dinjitetit familjar e kombëtar. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të mbledhur nga At Shtjefën Gjeçovi, Besa përbën një nga shtyllat kryesore të rendit shoqëror. Ajo siguronte paqen, mbronte mikun dhe vendoste besimin aty ku mungonin institucione. Frank Shkreli/ Na ishte dikur besa e shqiptarit! | Gazeta Telegraf

Edith Durham, mikja e madhe e shqiptarëve, kishte mbetur e mahnitur nga pesha që kishte fjala e dhënë në jetën e shqiptarëve. Për të, si e huaj, besa ishte dëshmi se nderi te shqiptarët kishte më shumë fuqi se frika dhe se morali kishte më shumë peshë se forca. Ndërkaq, Faik Konica i madh e konsideronte nderin dhe karakterin si themelet mbi të cilat mund të ndërtohej një Shqipëri e qytetëruar. Ai paralajmëronte, vazhdimisht, se një komb nuk ngrihet me fjalë të mëdha, por me përgjegjësi morale dhe me respekt ndaj së vërtetës. Edhe At Gjergj Fishta i madh, në veprën e tij, e ngriti Besën në rangun e një virtyti kombëtar. Në botën shqiptare të “Lahutës së Malcis”, nderi, fjala e dhënë dhe Besa janë shtyllat mbi të cilat qëndron dinjiteti malësorit, i burrit shqiptar dhe i kombit, në përgjithësi. Për Fishtën, shqiptari humb gjithçka kur humbet Besën. Ndërsa, At Shtjefën Gjeçovi, në përmbledhjen e Kanunit të Lekë Dukagjinit, e paraqet Besën si një nga shtyllat themelore të rendit zakonor shqiptar. Ajo ishte garanci paqeje, sigurie dhe besueshmërie. Edhe kur kishte gjakmarrje, Besa krijonte një periudhë paqeje që respektohej nga të gjitha palët, një praktikë shoqëroroe që edhe sot respektohet në malësitë tona. Kjo tregon se Besa nuk ishte një slogan emocional, por një normë juridike e morale për shqiptarët. Edhe shkrimtari Ismail Kadare e ka trajtuar Besën si një nga simbolet më të fuqishme të qytetërimit shqiptar. Në veprat e tij, ajo nuk paraqitet thjesht si zakon, por si një kategori morale që përfaqëson, jo vetëm identitetin por edhe dinjitetin kombëtar.

Por ndoshta dëshmia më e fuqishme e kësaj vlere nuk gjendet vetëm në letërsi apo në Kanun. Ajo gjendet në historinë e Luftës së Dytë Botërore. Kur mijëra hebrenjë kërkonin strehë për t’i shpëtuar shfarosjes naziste, shqiptarët, pa dallime fetare, krahinore a politike të kohës, Frank Shkreli:Pse nuk përmendet roli unik i Kol Bib Mirakës për shpëtimin e hebrejve në Shqipëri në Luftën e Dytë Botërorë? | Gazeta Telegraf –hapën dyert e shtëpive të tyre. Ata nuk pyetën për fenë, kombin, as politikën apo prejardhjen e tyre. Shqiptarët e asaj kohe, pa dallim, i mbrojtën hebrenjët nga nazistët sepse e ndienin si detyrim moral – bazuar në Besën e dhënë. Në shumë dëshmi të mbijetuarish përsëritet e njëjta ide: shqiptarët e mbajtën fjalën, sepse kishin dhënë Besën! Pikërisht, siç dihet tanimë edhe përtej kufijve të Shqipërisë, ky gjest bëri që Shqipëria të mbetej një nga rastet më të rralla në Evropë ku numri i hebrenjve pas luftës ishte më i madh se para saj.

Ky është kuptimi i vërtetë i Besës shqiptare. Prandaj lind pyetja: a mund të përdoret një trashëgimi e tillë si emër i një programi politik qeveritar, sot? Sigurisht që askush nuk mund ta ndalojë ligjërisht përdorimin e kësaj fjale, qoftë, nga një qeveri ose individ. Por, ama, ekziston edhe një përgjegjësi morale dhe kombëtare që nuk guxon të shkelet nga askush. Zakonisht, simbolet kombëtare do duhej të fitojnë respekt kur qëndrojnë mbi ndarjet politike, dhe jo kur bëhen pjesë e tyre. Duke pasur parasysh se, normalisht, një qeveri nuk gjykohet nga emri që i vë programeve të saj, por gjykohet nga mbajtja e premtimeve, nga drejtësia që ushtron ose jo, nga transparenca dhe nga shërbimi dhe respekti ndaj qytetarëve të vet, në përgjithsi dhe pa dallim. Nëse këto mungojnë, atëherë edhe emri dhe fjala më fisnike rrezikon të humbasë kuptimin e vet. Se Besa nuk është një markë politike dhe as një slogan fushate. Besa, është një nga vlerat më të lashta të kombit shqiptar, e mishëruar në Kanunin e Lekë Dukagjinit, (shpesh subjekt talljeje nga ish-regjimi komunist por edhe sot). Për shekuj me radhë, besa ka nënkuptuar fjalën e mbajtur, nderin, përgjegjësinë morale dhe kombëtare, si dhe gatishmërinë për të mbrojtur tjetrin madje edhe me sakrifica personale. Prandaj, kjo është arsyeja pse shumëkush mund ta shohë përdorimin sot të Besës për qëllime politike — si një banalizim të një ideje që, historikisht, u përket të gjithë shqiptarëve, pavarësisht bindjeve partiake, politike, krahinore a fetare. Është e turpshme që vlera historike dhe kombëtare e Besës të monopolizohet në këtë mënyrë, nga cilado parti, qeveri, parti apo lider politik, qoftë.

Si mund të përdoret ose të konsiderohet Besa si një strategji komunikimi të një program politik? Historia nuk do të kujtojë emrin e një programi qeveritar politik me këtë emër, por do të kujtojë nëse fjala e dhënë u mbajt apo u thye. Sepse, në traditën shqiptare, Besa nuk matet me deklarata, as me programe politike. Ajo matet me vepra. Dhe kjo është arsyeja pse Besa duhet të mbetet e paprekshme, gjithmonë mbi politikën dhe jo të monopolizohet, politikisht, në këtë mënyrë! Për ata që kanë sensin dhe respektin e historisë, Besa dhe vlera tjera kombëtare duhet të mbeten dhe të ruhen si porosi e të parëve, si nder i shqiptarit që e dallon nga popuj të tjerë dhe jo të çoroditet dhe të përdoret në këtë mënyrë nga politika dhe pushteti në fuqi, për qëllimet politike të rastit, nën presioniet e protestave dhe revoltës mbarë popullore në Shqipëri.

Besa shqiptare nuk mund dhe nuk duhet të përdoret në këtë mënyrë banale, se ajo nuk ka lindur në zyrat e shtetit dhe nuk është krijuar nga politika. Ajo ka lindur në jetën e shqiptarëve ndër shekuj, në familje, në fis, në kuvend dhe në marrëdhëniet ndërmjet njerëzve. Ajo ishte garancia më e fortë e fjalës së dhënë, shumë kohë përpara se të ekzistonin kontratat e shkruara të korrupcionit, manipulimet politike, apo institucionet moderne shtetërore. Historikisht, shqiptari mund të humbiste pasurinë, por jo Besën. Humbja e Besës nënkuptonte humbjen e nderit… humbjen e gjithçkaje. Shkelja e besës, në disa raste konsiderohej si një ndër fajet më të rënda morale e shoqërore, me pasojë që personi të përjashtohej ose të izolohej nga fisi ose nga katundi – ose në minimum të mos i jepj më besë dhe të mos merrej fjala e tij më si e besueshme!

Prandaj, fjalët si Besa, Rilindja, simbolet dhe vlerat që u kanë mbijetuar shekujve meritojnë respekt të veçantë, sepse ato nuk janë pronë e qeverive të radhës. Janë pasuri e mbarë Kombit! Sidomos Besa është amanet i brezave që paraprinë. Ajo nuk fitohet me një vendim qeverie dhe nuk shpallet me konferenca për shtyp ose në mtingje partiake. Ajo fitohet çdo ditë, me ndershmëri, përgjegjësi dhe mbajtje të fjalës. Se Besa e shqiptarit nuk shitet pazarit, sipas qejfit! Nëse politika shqiptare sot, dëshiron t’i shërbejë vërtetë Besës, nuk ka nevojë ta përdorë si slogan. Mjafton ta zbatojë si parim. Vetëm atëherë fjala “Besë” do të ruaj madhështinë që i kanë dhënë historia, kultura, tradita dhe ndërgjegjja e Kombit shqiptar, në shekuj. “Besa, kjo mrekulli e botës shqiptare, me të cilën ndiesia heroike e detyrës dhe e nderës, e shëroi gjatë shekujve plagën etnike të indvidualizmës”, Frank Shkreli: Kjo ndodhë vetëm në Shqipëri, gjithmonë për mirë! | Gazeta Telegraf

Kjo është arsyeja, pra se pse BESA duhet të mbetet mbi politikën, si porosi e të parëve, si nder i shqiptarit dhe si një nga dhuratat më të çmuara që Kombi shqiptar i ka dhënë qytetërimit evropian dhe më gjërë. Edhe njpherë, Besa nuk shpallet me dekret, ajo provohet. Besa as nuk trashëgohet me pushtet, as nuk dekretohet nga pushteti, por fitohet me karakter. Një kujtesë për ata që as sot nuk ia dinë kuptimin e vërtetë fjalës Besë: për shqiptarin, Besa nuk është thjesht një fjalë që thuhet, ajo është një fjalë që mbahet!

Albert Vataj/

Jemi në një stinë dasmash, në ditshmëritë e gazmimeve dhe dritshmërinë e shpirtrave që e kurorëzojnë yjësinë e tyre të dashurimit në krijimin e një planeti shpirti dhe ëndrrash, që nis të llamburis ndijimeve të tyre si një vërshim drite, për të ardhur deri tekkëtu ku shndërrohet në kremte, në solemnitet.

Çmendemi të gjithë, teksa urtësohen zemrat në altar, dhe gazmimi kalon skajet, cek tek çdo çast me prekje drite, për të lejuar të gjithë të vijnë në kësi kulmimesh të mrekullimit të celebrimit. E si mund të mbetej më madhështore, se sa duke u ngjitur lart, në eterin e përjetësisë ky kulmim, në art, po në memorien e atyre ngjyrave dhe atij ceremoniali, që mjeshtria e një mjeshtri e sjell sot të gjallë, në “Dasma shkodrane”, ikona e një shekulli më parë që na gazmon edhe sot.

Sepse ka vepra që nuk mjaftohen të jenë piktura. Ato shndërrohen në kujtesë, në testament, në një mënyrë të heshtur për ta sfiduar harresën. Ato nuk rrëfejnë vetëm atë që syri sheh, por atë që një qytet ndien, atë që një popull beson dhe atë që koha rrezikon ta humbasë. E tillë është “Dasma shkodrane” e Kol Idromenos (1924), një nga kulmet e pikturës shqiptare, një monument i gjallë i traditës, i identitetit dhe i shpirtit krijues të Shkodrës.

Realizuar në vaj mbi kanavacë (94.5 × 133.5 cm), kjo tablo nuk është vetëm një skenë ceremoniale. Ajo është një epope e qetë, ku çdo figurë, çdo ngjyrë, çdo dritë dhe çdo hije bart peshën e një bote të tërë. Idromeno nuk pikturon një dasmë; ai pikturon mënyrën shqiptare të të qenit, ritmin e jetës, solemnitetin e bashkimit, etikën e një bashkësie dhe estetikën e një qytetërimi.

Në këtë vepër, ngjyra nuk shërben vetëm për të ndërtuar formën, por për të krijuar atmosferën e shpirtit. Drita nuk bie mbi figurat si një efekt piktorik; ajo i bekon ato, sikur të ishte vetë drita e kujtesës që nuk lejon të zbehen. Gjithçka rrjedh me një qetësi ceremoniale, me atë ritëm të ngadaltë që kanë vetëm ngjarjet që janë më të mëdha se vetë njerëzit që i jetojnë.

Duket sikur Idromeno e sodit këtë ceremonial nga një largësi poetike. Si përmes një xhami të tejdukshëm, ku koha nuk pengon shikimin, por e pastron atë. Ose, siç do ta përfytyronte një shkodran i vjetër, sikur piktori të ishte ngjitur mbi kumbullën e oborrit të komshiut, për të përfshirë me një vështrim të vetëm gjithë gëzimin, krenarinë dhe hijeshinë e kësaj dite të madhe. Kjo perspektivë e çliruar e bën tablonë të marrë frymë. Ajo nuk kufizohet nga muret e një kompozimi; ajo zgjerohet si vetë kujtesa.

Por madhështia e “Dasmës shkodrane” nuk qëndron vetëm në mjeshtërinë e realizimit. Ajo qëndron në aftësinë për ta shndërruar një ngjarje të përditshme në një simbol të përjetshëm. Kjo është arsyeja pse kjo tablo nuk është vetëm art; është antropologji, histori, sociologji, etnografi dhe poezi, të gjitha të mishëruara në një gjuhë universale: atë të pikturës. Antropologu amerikan Clifford James Geertz e përkufizon artin si një mekanizëm të zhvilluar për të përcaktuar marrëdhëniet shoqërore, për të mbështetur rregullat dhe për të forcuar vlerat e një bashkësie. Sipas tij, studimi i një vepre arti është në të vërtetë eksplorim i një ndjeshmërie kolektive, sepse themeli i saj është vetë qenia shoqërore.

Vështirë se një vepër e artit shqiptar e mishëron më mirë këtë mendim sesa “Dasma shkodrane”. Në të nuk lexojmë vetëm ndjeshmërinë e Kol Idromenos; lexojmë ndjeshmërinë e një qyteti të tërë. Ajo është autobiografia e Shkodrës e shkruar me penelin e një mjeshtri.

Çdo figurë në tablo flet. Veshjet nuk janë vetëm kostume festive; ato janë kode identiteti. Qëndrimet trupore nuk janë vetëm poza; ato janë gjuhë sociale. Distancat mes njerëzve, mënyra si ecin, si shohin, si heshtin, si marrin pjesë në ceremonial, zbulojnë një rend të ndërtuar mbi respektin, fisnikërinë dhe hierarkinë morale të bashkësisë. Në këtë tablo mund të lexohen marrëdhëniet midis familjeve, lidhjet fisnore, raportet ekonomike, vendi i burrit dhe i gruas, pesha e nderit, domethënia e martesës dhe rëndësia e ritit si akt themelues i vazhdimësisë së jetës. Dasma nuk është vetëm bashkimi i dy të rinjve; është aleanca e dy familjeve, ripërtëritja e kujtesës kolektive dhe riafirmimi i rendit shoqëror.

Megjithatë, ajo që ne shohim sot nuk është ajo që shihnin bashkëkohësit e Idromenos. Ata nuk sodisnin një pikturë; ata shihnin jetën e tyre. Ata nuk kërkonin simbolikë; ata jetonin simbolin. Çdo gjest në këtë ceremoni kishte një kuptim të vetëkuptueshëm, çdo kostum ishte pjesë e identitetit të tyre, çdo ritual ishte pjesë e frymëmarrjes së përditshme. Ne, përkundrazi, e shohim këtë tablo me mallin e asaj që nuk e kemi jetuar. Emocioni ynë lind nga largësia historike; emocioni i tyre lindte nga përkatësia.

Prandaj “Dasma shkodrane” është bërë më shumë se një kryevepër artistike. Ajo është një dritare drejt një bote që vazhdon të jetojë vetëm falë kujtesës. Një botë ku martesa ishte rit i shenjtë, ku komuniteti ishte një trup i vetëm dhe ku bukuria nuk ishte luks, por mënyrë jetese.

Në këtë kuptim, Kol Idromeno nuk pikturoi vetëm Shkodrën e vitit 1924. Ai pikturoi Shkodrën e përjetshme. Ai na la një testament në ngjyra, një dorëshkrim pa fjalë, ku çdo penelatë është një kujtesë dhe çdo dritë një lutje kundër harresës.

Sot, kur e sodisim këtë tablo, nuk admirojmë vetëm virtuozitetin e një mjeshtri. Ne përulemi para një bote që vazhdon të marrë frymë në heshtjen e kanavacës. Dhe ndoshta ky është triumfi më i madh i artit: të bëjë që ajo që koha e ka marrë me vete, të mbetet e gjallë përmes bukurisë.