Rafaela Prifti/

Profesor Ali Xhiku, i cili shërbeu për dhjetravjeçarë me përkushtim si pedagog, zëvendës-dekan (1983-1988) dhe dekan i Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë, sot ndërroi jetë në moshën 83 vjeçare. Krahas karrierës në arsimin e lartë, ai ishte kontributor i njohur në fushën e historisë së letërsisë duke marrë vlerësime si studiues dhe akademik në albanologji.

Tek vepra “Përmes mendimit historiko-letrar të Çabejt”, Xhiku ka analizuar mënyrën se si Eqrem Çabej e ndërtoi shkencën e gjuhësisë dhe historisë letrare mbi kritere të shëndosha, duke ju shmangur dogmave dhe duke mbajtur qëndrim objektiv. Në studimet e tij Ali Xhiku vë në dukje se Çabej arriti të deshifrojë gjenezën dhe zhvillimin e gjuhës shqipe përmes mijëra fjalëve, duke e shndërruar atë në themeluesin e metodologjisë moderne albanologjike. Puna e akademikut Ali Xhiku konsiderohet një udhërrëfyes për studiuesit e rinj, pasi ajo deshifron sistemin e mendimit të albanologut të madh, Çabej.

Një vit më parë, në Panairin e 28-të të Librit, ai u nderua me çmimin “Autori i librit më të mirë studimor” për veprën e tij të fundit “Faqeve të historiografisë shqiptare” (Onufri) — një testament i çmuar metodologjik për studiuesit shkencorë.

Veprat e tij studimore “Letërsia shqipe si polifoni” plotësuar nga botimi pasues “Sprovë për një tjetër histori të letërsisë shqipe”, “Romantizmi arbëresh”, “Duke lexuar letërsinë e traditës”, “Nga romantizmi drejt rrjedhave të realizmit” e vendosin letërsinë shqiptare në dialog me traditat evropiane.

Nga viti 1988-1993 Profesor Xhiku drejtoi Institutin e Kulturës Popullore pranë Akademisë së Shkencave. Ai la pas një trashëgimi të vyer në fushën e kritikës dhe historiografisë letrare.

Kujtesa ime studentore ruan me mall leksionet e Profesorit. Për brezat e studentëve të Gjuhës dhe Letërsisë, ai ishte ligjërues i qartë dhe metodik por edhe udhërrëfyesi ‘babaxhan’ i letërsisë. Me urtësinë e tij, Profesori përsëriste se historiografia letrare ka në themele tekstin dhe kontekstin e kohës kur u krijua.

Me dhimbjen e familjes, të kolegëve në Akademinë e Shkencave, Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë, dhe të gjithë brezave që ai i formoi me dashurinë për letërsinë dhe të vërtetën shkencore, themi Lamtumirë, Profesor Ali Xhiku!

Një tjetër bir i Gjirokastrës, largohet në të njëjtën ditë, dy vjet pas ndarjes nga jeta të Ismail Kadarasë, dhe qyteti prej guri mbështillet sërish në dhembje të thellë.

Luan Rama/

Si mund të vdesim kështu kaq larg pa gurët tanë ?

Ku shkojnë këta njerëz me xhepat plot gurë tek kalojnë me nxitim nëpër Çamëri dhe shpejt marrin udhët e botës ? Shqiptarë të Amerikës, të Australisë, Europës, nga të gjithë kontinentët, shkojnë me xhepat e çantat me gurë duke udhëtuar përtej Greqisë e Shqipërisë. Ku vallë i çojnë këta gurë ? Vallë janë gurë të çmuar, historikë, të shenjtë e me një forcë magjike ? Përse vallë këta gurë, nga fshatrat e heshtura të Çamërisë, nga pragjet e trishta e gërmadhat që ende rënkojnë, nga oborret e varret ?… Po, gurët shtegtojnë si në një shtegtim biblik të popujve të humbur që kërkojnë rikthimin. Një sy i përlotur përkulet mbi ta, një dorë që dridhet i prek ato, që i merr fshehurazi për ti çuar diku. Sepse gjyshërit e gjyshet çamë të cilët i mbijetuan masakrës e spastrimit etnik rezistojnë të vdesin pa patur pranë gurët e shtëpisë, pa gurët e varreve të etërve, gurët kur dikur fëmijë kanë lozur e këmbët kanë vrarë, gurët ku kanë hedhur valle, gurët që i shohin ende në ëndërr dhe thonë : Si mund të vdesim kështu kaq larg pa gurët tanë ? Vdekja do më jetë e ëmbël veç me gurët tanë.

Dhe të rinjtë, nipër e mbesa të tyre marrin udhët nga anë e anës dhe shkojnë në Greqi e ngjisin fshatrat e kodrinat në Çamëri ku fshehurazi nga « korofillakët » që i ndjekin, marrin ata gurë që çuditërisht kanë frymë, mbartin jetë, kujtime, mbartin ehot e këngëve e dasmave, vajet e ato netë tragjike që jetoi një popull i pafajshëm. Kështu gurët të ngjan se kanë një frymë të habitshme për gjithë atë brez 90 vjeçarësh, nëna e etër që nuk duan të vdesin pa prekur gurët e shtëpisë. Është vendlindja që iu mohua çamëve që 82 vjet më parë. Po, gurët shtetojnë sepse një Greqi që quhet REPUKBLIKË DEMOKRATIKE ua ndalon të kthehen që të vdesin atje, ta puthin atë prag e të mbyllin sytë në paqe të plotë.

Nënë Bejaze Iljazi, që jeton me vajzën në Itali dhe që ka ardhur në Paris tek djali i saj, e takova në një kafe të Montparnasse dhe më tregoi se si familjarët e saj kishin mundur të shkonin në Smartë, pranë Filatit, dhe të marrin disa gurë të shtëpisë. Dhe gurët ia sollën. Ajo është e lumtur dhe në paqe pret Zotin e saj kur ta thërrasë. Gurë për të vdekur me lumturinë e tokës, me aromën e gurëve. Një tjetër çam e takova në Boston. Edhe atij kishin mundur ti dërgonin nga gurët e shtëpisë në Mazrek. Një djalosh nga Suedia kishte mundur tê shtegtonte me gurët e shtëpisë të stërgjyshit të tij. Histori të tilla janë të ngjashme dhe vetëm emri i fshatrave ndryshon: Varfanj, Grikohor, Margëlliç, Paramithi, Shalës, Volo, Koskë … gurë që tashmë përbëjnë jo vetëm histori por dhe gjeografi, e pse jo, disa gurë të tillë mund të çohen dhe në pragjet e presidencës e Parlamentit grek që të klithin me heshtjen dhe vdekjen e tyre legjendare dhe tu kujtojnë se gurët e Çamërisë janë histori mijëvjeçare. Ç’histori e dhimbëshme dhe tragjike kur mendon se mijra çamë të këtij brezi qe ende jetojnë nëpër botë kërkojnë gurët e shtëpisë si të ishin gurë biblikë të një popullate të mohuar. Ç’turp i madh për qeveritarët grekë aq sa të mos pranojnë dhe funeralet e të vdekurve!

O Tokë e shenjtë! O Tokë martire e Çamërisë! Shteti fqinj s’më lë të vij tek ti! Atëherë pjella ime do të më sjellë këtu ku jam, dhe në fund të botës, që unë të të prek, të të puth e të çmallem me ty dhe pastaj të vdes! Kështu paqja do më puthë në ballë!

Gjithë kjo i ngjan një legjende edhe pse një histori reale, e vërtetë, e fillimit të shekullit XXI, histori që të parët tanë nuk e kishin imagjinuar, që bota e lirë e demokratike nuk mund ta pranojë, një histori që rinia greke sot nuk e di dhe që një ditë ajo do ta kuptojë marrëzinë e nacionalizmit tê politikanëve të dikurshëm të vendit të tij, që Evropa ende nuk e di realisht fatin e çamëve dhe ku bota nuk mund të arrijë të kuptojë se dhe gurët shtegtojnë dhe kapërcejnë shtete e kontinente. Gjithë kjo është diçka sa ireale aq dhe hyjnore që fëmijët e nesërm të Shqipërisë, të Greqisë e të Botës nuk do ta arrijnë të kuptojnë këtë absurditet.

Gurët vazhdojnë të shtegtojnë dhe askush nuk mund ti ndalojë. Janë gurë të rrahur nga shiu e bora, njollosur me gjakun e të pafajshmëve, gurë të djegur nga dielli, gurë të bukur që shndrisin nën dritën e hënës me shpresë se nesër agimi do të sjellë një lajm të ri. Jo, ne nuk harrojmë, as ne, as çamët e nesërm që do të vijnë. Kombi shqiptar asnjëherë nuk e ka harruar historinë e tij!

Ah këta gurë biblikë që shtegtojnë nëpër natën e errët të Çamërisë…

Artan Nati/

Duket sikur Shqipëria po përjeton revolucionin e saj të dytë pas atij të vitit 1990. Atëherë rrëzuam komunizmin me entuziazmin e një populli që besonte se po hynte në epokën e lirisë, prosperitetit dhe demokracisë. Kush fitoi realisht nga ai revolucion mbetet ende objekt debatesh historike, por për lehtësi le ta quajmë fitore të demokracisë. Sot, tri dekada më vonë, skena duket çuditërisht e njohur. Në vend të revolucionit të studentëve kemi revolucionin e “flamingove”, një kryengritje simbolike kundër pikërisht atyre figurave që dikur i ngritëm në piedestal si shpëtimtarë të kombit. Ata që dje brohorisnin emrat e liderëve të tranzicionit, sot kërkojnë largimin e tyre. Ata që dje shiheshin si çlirimtarë nga diktatura, sot portretizohen si pengues të demokracisë. Por këtu lind pyetja më e rëndësishme dhe më pak romantike: a mund të përsëritet historia? A mund të ndodhë që, pasi të rrëzojmë “përbindëshat” e sotëm, të zgjohemi nesër nën sundimin e përbindëshave të rinj? Historia njerëzore sugjeron se po.

Revolucionet shpesh janë ekspertë në rrëzimin e statujave, por shumë më pak të afta në ndërtimin e institucioneve. Entuziazmi kolektiv ka një talent të veçantë për të shkatërruar të vjetrën, por jo domosdoshmërisht për të krijuar të renë. Për këtë arsye, pas çdo revolucioni lind një vakum pushteti dhe vakumet, si në natyrë ashtu edhe në politikë, nuk qëndrojnë bosh për shumë kohë. Filozofi italian Antonio Gramsci e përshkroi këtë moment me një nga frazat më profetike të shekullit XX: “Bota e vjetër po vdes dhe bota e re po lufton për të lindur; tani është koha e përbindëshave.” Shqipëria duket se ndodhet pikërisht në këtë korridor historik. Bota e vjetër e tranzicionit po humbet legjitimitetin, por bota e re ende nuk ka marrë formë. Në këtë mjegull politike shfaqen gjithmonë personazhet që premtojnë shpëtim të menjëhershëm, drejtësi absolute dhe parajsë me afat të shkurtër. Janë të njëjtët aktorë që historia i riciklon me kostume të reja dhe slogane më moderne. Prandaj, rreziku më i madh nuk është vetëm vazhdimi i së vjetrës.

Rreziku është që, të verbuar nga zemërimi ndaj elitave ekzistuese, të humbasim aftësinë për të gjykuar racionalisht alternativat. Sepse kur shpresa bëhet fe dhe politika kthehet në adhurim, përbindëshat e rinj futen në skenë të veshur si engjëj. Ndaj, përtej euforisë së pakufishme, brohoritjeve dhe dëshirës së kuptueshme për ndryshim, ndoshta është koha të hedhim sytë pas. Jo për të glorifikuar të kaluarën, por për të kuptuar gabimet e saj. Sepse popujt që nuk analizojnë me gjakftohtësi revolucionet e djeshme, zakonisht përfundojnë duke duartrokitur revolucionet e gabuara të nesërme.

Pikërisht në këtë revolucion të flamingove, ku idealizmi përzihet me zemërimin dhe revolta me spektaklin, duket se në skenë kanë hyrë edhe ata që Antonio Gramsci do t’i quante “përbindëshat e interregnumit”. Ose, për ta thënë me një metaforë më romantike, por jo më pak ironike, në shesh kanë zbritur edhe “garibaldinët” e rinj, të bindur se historia po u jep një tjetër mundësi për të kapur frenat e pushtetit. Mes figurave më të dukshme shfaqet Arlind Qorri, një neomarksist që prej vitesh predikon revolucionin nga auditorët, studiot televizive dhe protestat. Ai duket si protagonisti ideologjik i lëvizjes, një figurë që kërkon të bindë publikun se zgjidhja e problemeve të kapitalizmit shqiptar është një dozë më e fortë ideologjie. Në një vend ku marksizmi u largua nga dera në vitin 1990, ai duket se po përpiqet të rikthehet nga dritarja, me një logo më moderne dhe një paketim më tërheqës për brezin e TikTok-ut. Më pas kemi Adriatik Llapajn, një personazh që sfidon vetë ligjet e fizikës politike. Një ditë e sheh në protestë kundër establishmentit, një ditë tjetër në negociata me establishmentin.

Një herë kundër Berishës, më vonë në marrëveshje me Berishën, e më pas sërish në krye të revoltës kundër të gjithëve. Nëse flamingoja është simboli i këtij revolucioni, ai duket se e ka përqafuar rolin me përkushtim të plotë, duke u shndërruar në një flamingo politike autentike, që qëndron mbi një këmbë mes opozitës, protestës dhe ambicies personale. Në shesh kanë zbarkuar edhe flamingot e Vetëvendosjes, të ngarkuara me misionin fisnik për t’i dhënë kryengritjes orientimin e duhur ideologjik. Në fund të fundit, çdo revolucion që respekton veten ka nevojë jo vetëm për zemërim, por edhe për një departament ideologjik që t’i japë kuptim zemërimit. Ndërkohë, në horizont shfaqen edhe deputetë të shumtë të opozitës tradicionale, të cilët, si zogjtë migratorë që ndiejnë ndryshimin e stinëve, po afrohen gradualisht drejt kësaj kryengritjeje. Disa për bindje, disa për mbijetesë politike dhe disa thjesht sepse era e revoltës fryn më fort se era e partisë. Në sfond, tabloja bëhet edhe më ekzotike. Këtu e atje shfaqen vajza të reja me shami në kokë që brohorasin kundër Izraelit, aktivistë që deklarojnë se “Shqipëria nuk është në shitje”, ndërsa përmendin emrin e Ivanka Trump si simbol të një rreziku global, kombëtar apo imagjinar, sipas rastit.

Spektri i revoltës zgjerohet aq shumë sa ngjan me një panair ideologjik ku secili ka sjellë pankartën e vet, kauzën e vet dhe armikun e vet. Rezultati është një mozaik i çuditshëm ku neomarksistët ecin krah konservatorëve, nacionalistët marshojnë pranë globalistëve, anti-amerikanët protestojnë së bashku me adhuruesit e Perëndimit dhe kundërshtarët e oligarkisë ndajnë mikrofonin me politikanë që kanë kaluar gjysmën e jetës brenda sistemit që kritikojnë. Në fund, revolucioni i flamingove po fillon të ngjajë më pak me një lëvizje të qartë politike dhe më shumë me një karnaval pakënaqësish, ku secili sheh pasqyrimin e dëshirave të veta dhe e quan atë “ndryshim”. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron paradoksi. Sepse, siç shkruante Charles Dickens në fillim të “Një rrëfenjë për dy qytete”, “ishte koha më e mirë, ishte koha më e keqe”. Ishte koha më e mirë sepse njerëzit kërkojnë ndryshim. Ishte koha më e keqe sepse, në mjegullën e zemërimit kolektiv, bëhet gjithnjë e më e vështirë të dallosh reformatorin nga oportunisti, idealistin nga demagogu dhe shpëtimtarin e vetëshpallur nga përbindëshi i ardhshëm.

Megjithatë, pavarësisht ironive, dyshimeve dhe paradokseve të tij, Revolucioni i Flamingove mbetet ndoshta lëvizja më e fuqishme, më spontane dhe më estetike që ka prodhuar shoqëria shqiptare në dekadat pas vitit 1990. Ai është shprehje e një lodhjeje të thellë me tranzicionin e pafund, me rotacionet pa ndryshim dhe me elitën që ka qarkulluar pushtetin si një trashëgimi familjare.

Por historia na mëson se jo çdo revolucion është një rilindje. Shpesh ai është thjesht një ndërrim dekoresh në të njëjtën skenë. Aktorët largohen nga një derë dhe rikthehen nga një tjetër me kostume të reja, slogane të reja dhe premtime të ricikluara. Në fund, publiku duartroket të njëjtën shfaqje duke besuar se po sheh një premierë. Prandaj nuk kemi luksin të humbasim kohë me revolucione që nuk prekin rrënjët e problemeve tona, por vetëm zëvendësojnë fytyrat e atyre që qëndrojnë në krye. Sepse korrupsioni nuk rrëzohet me parulla, klientelizmi nuk zhduket me selfie protestash dhe mungesa e institucioneve nuk zëvendësohet me karizmën e liderëve të rinj. Rreziku më i madh nuk është se revolta do të dështojë. Rreziku është që ajo të triumfojë pa ndryshuar asgjë thelbësore.

Që pas gjithë zhurmës, marshimeve, flamujve dhe brohorimave, të zgjohemi një mëngjes dhe të zbulojmë se kemi ndryshuar vetëm emrat në derën e zyrave, ndërsa mënyra e qeverisjes ka mbetur e njëjtë. Për këtë arsye, në kohë entuziazmi kolektiv, virtyti më revolucionar nuk është brohoritja, por skepticizmi. Jo cinizmi që paralizon, por racionaliteti që pyet. Jo adhurimi i figurave të reja, por verifikimi i tyre. Jo besimi i verbër te shpëtimtarët e radhës, por analiza e ftohtë e ideve, karakterit dhe interesave që ata përfaqësojnë. Sepse demokracia nuk ka nevojë për besimtarë. Ka nevojë për qytetarë. Dhe ndoshta mësimi më i madh i këtyre tridhjetë viteve është se përbindëshat nuk lindin vetëm nga pushteti i vjetër. Ata shpesh lindin edhe nga dashuria e tepruar për shpëtimtarët e rinj.

Nga Rafael Floqi/

“Pothuajse të gjithë njerëzit mund ta përballojnë fatkeqësinë, por nëse doni të provoni karakterin e një njeriu, jepini pushtet.” — Abraham Lincoln.

Pak figura në historinë botërore mishërojnë aq fuqishëm idenë se një njeri i zakonshëm mund të ndryshojë fatin e një kombi sa Abraham Linkolni. I lindur në varfëri, me më pak se një vit shkollim formal, ai arriti të bëhej Presidenti i 16-të i Shteteve të Bashkuara dhe udhëheqësi që ruajti unitetin amerikan gjatë Luftës Civile. Për shumë historianë, ai mbetet presidenti më i madh në historinë e Amerikës.

Historiani James McPherson e ka quajtur Linkolnin “njeriun që shpëtoi eksperimentin demokratik amerikan”, ndërsa historiania Doris Kearns Goodwin e përshkruan si një udhëheqës me aftësi të rrallë për të bashkuar njerëz me bindje të kundërta rreth një qëllimi të përbashkët.

Por madhështia e Linkolnit nuk qëndron vetëm te fitoret e tij politike. Ajo që e bën atë të pavdekshëm është fakti se ai kaloi provën më të vështirë të karakterit njerëzor: pushtetin. Në një epokë kur shumë udhëheqës e përdorin pushtetin për të ndarë, Linkolni e përdori atë për të bashkuar. Për lexuesin shqiptar, historia e tij ka një tërheqje të veçantë. Është historia e një djali fshatari që nuk trashëgoi pasuri, pushtet apo privilegje, por që me vetëarsimim, këmbëngulje dhe ndershmëri arriti majën e politikës botërore.

FËMIJËRIA NË VARFËRI

Abraham Linkolni lindi më 12 shkurt 1809 në Kentucky, në një kasolle të vogël prej druri. Familja e tij ishte e varfër. Prindërit punonin pa pushim për të mbijetuar dhe mundësitë për arsim ishin pothuajse të papërfillshme. Kur ishte vetëm nëntë vjeç, humbi nënën e tij, Nancy Hanks Lincoln. Kjo tragjedi do të linte gjurmë të pashlyeshme në jetën e tij. Megjithatë, djali i vogël nga kufiri perëndimor i Amerikës nuk e humbi etjen për dije. Ai ndoqi shkollën vetëm për periudha të shkurtra, gjithsej më pak se një vit, por lexonte çdo libër që mund të gjente. Shpesh përshkonte kilometra të tëra për të huazuar një libër dhe lexonte deri natën vonë pranë dritës së oxhakut. Një nga fqinjët e tij kujtonte se “libri ishte pasuria e vetme që ai kërkonte”. Më vonë Linkolni do të thoshte: “Gjithçka që jam ose shpresoj të jem, ia detyroj nënës sime.” Jeta e tij ishte një dëshmi e gjallë e një tjetër thënieje të famshme të tij:“Unë ec ngadalë, por kurrë nuk kthehem prapa.” Kjo nuk ishte thjesht një frazë e bukur. Ishte përshkrimi më i saktë i rrugëtimit të tij.

AVOKATI QË U SHKOLLUA VETË

Para se të bëhej president, Linkolni provoi shumë profesione. Ai punoi si druprerës, shitës dyqani, postier, punëtor ferme dhe marinar lumi. Ai nuk ndoqi universitet. Ligjin e mësoi vetë, duke lexuar libra juridikë gjatë netëve të gjata. Më pas u bë avokat në Illinois dhe fitoi shpejt reputacion si njeri i drejtë dhe i ndershëm. Pikërisht për këtë arsye amerikanët filluan ta quanin “Honest Abe” – Abe i Ndershëm. Në sallat e gjyqit ai nuk mbështetej te fjalët e mëdha. Përdorte logjikë të thjeshtë, humor dhe histori që i kuptonin të gjithë. Njerëzit i besonin. Një koleg i tij tha: “Ambicia e tij ishte një motor që nuk pushonte kurrë.” Megjithatë, ndryshe nga shumë politikanë të kohës, ambicia e Linkolnit nuk ishte për lavdi personale. Ajo buronte nga bindja se një shoqëri më e drejtë ishte e mundur.

RRUGA DREJT POLITIKËS

Kur Linkolni hyri në politikë, Amerika po përballej me plagën më të madhe morale të historisë së saj: skllavërinë. Ai e konsideronte skllavërinë një padrejtësi të madhe, por fillimisht kërkonte zgjidhje brenda rendit kushtetues. Me kalimin e viteve, qëndrimi i tij u bë gjithnjë e më i vendosur. Në vitin 1858 ai mbajti fjalimin e famshëm: “Një shtëpi e ndarë kundër vetvetes nuk mund të qëndrojë.” Me këtë ai paralajmëronte se Amerika nuk mund të vazhdonte përgjithmonë gjysmë e lirë dhe gjysmë skllavopronare.

Kjo fjali e bëri figurë kombëtare.

ZGJEDHJA QË NDRYSHOI HISTORINË

Në vitin 1860 Abraham Linkolni u zgjodh President i Shteteve të Bashkuara. Për shumë amerikanë ishte triumfi i demokracisë. Për të tjerë ishte një kërcënim. Shtetet jugore nisën shkëputjen nga Bashkimi dhe brenda pak muajsh shpërtheu Lufta Civile Amerikane, konflikti më i përgjakshëm në historinë e vendit. Kur Linkolni mori detyrën, shumë besonin se Bashkimi ishte i dënuar të shpërbëhej. Ai mendonte ndryshe. “Detyra ime më e lartë është të shpëtoj Bashkimin”, deklaroi ai. Kjo bindje do ta udhëhiqte gjatë katër viteve më të vështira të historisë amerikane.

UDHËHEQËSI NË KOHË LUFTE

Lufta Civile solli vuajtje të jashtëzakonshme. Qindra mijëra ushtarë humbën jetën. Familje të tëra u shkatërruan. Kritikat ndaj Linkolnit ishin të vazhdueshme. Megjithatë ai ruajti qetësinë. Një nga cilësitë më të admirueshme të tij ishte aftësia për të kontrolluar emocionet. Kur zemërohej me ndonjë gjeneral, shkruante letra të ashpra, por nuk i dërgonte kurrë. I linte në sirtar derisa zemërimi t’i kalonte. Kjo vetëpërmbajtje e bëri një udhëheqës të jashtëzakonshëm. Doris Kearns Goodwin ka shkruar se Linkolni kishte aftësinë e rrallë të shndërronte kundërshtarët në bashkëpunëtorë.

EMANCIPIMI I SKLLEVËRVE

Më 1 janar 1863, Linkolni nënshkroi Proklamatën e Emancipimit. Ky dokument historik hapi rrugën për çlirimin e miliona skllevërve afro-amerikanë.

Vendimi ndryshoi jo vetëm Amerikën, por edhe historinë e lirisë në mbarë botën. Frederick Douglass, ish-skllav dhe një nga intelektualët më të shquar të kohës, e konsideroi Linkolnin njeriun që kishte hapur derën e lirisë për miliona njerëz. Për Linkolnin, liria ishte një parim universal. Ai shkroi: “Ata që ua mohojnë lirinë të tjerëve nuk e meritojnë atë as për veten e tyre.”

Kjo filozofi morale e bëri atë një nga figurat më të rëndësishme në historinë e të drejtave të njeriut.

GETTYSBURGU DHE DY MINUTA QË NDRYSHUAN BOTËN

Më 19 nëntor 1863, në Gettysburg, Linkolni mbajti një fjalim prej vetëm rreth dy minutash. Ishte aq i shkurtër sa disa gazetarë menduan se presidenti nuk kishte folur mjaftueshëm. Por historia tregoi të kundërtën. Në vetëm 272 fjalë ai përkufizoi misionin e demokracisë moderne: “Qeveri e popullit, nga populli, për popullin.” Këto fjalë vazhdojnë të citohen në të gjithë botën.

Historianët e konsiderojnë Fjalimin e Gettysburgut një nga tekstet më të rëndësishme politike të të gjitha kohërave.

SEKRETI I SUKSESIT: EKIPI I RIVALËVE

Një nga aspektet më interesante të Linkolnit ishte mënyra si qeveriste. Ai nuk kishte frikë nga njerëzit e talentuar. Përkundrazi. Ai emëroi në kabinet kundërshtarët e tij politikë, njerëz që shpesh kishin garuar kundër tij për presidencën. Historiania Doris Kearns Goodwin e quajti këtë strategji “Team of Rivals” – Ekipi i Rivalëve. Linkolni e kuptonte se një komb nuk ndërtohet nga njerëz që mendojnë njësoj, por nga njerëz që dinë të bashkëpunojnë pavarësisht dallimeve. Ky është një mësim që mbetet aktual edhe sot.

NJERIU PAS MITIT

Pas figurës monumentale fshihej një njeri i ndjeshëm. Linkolni vuante nga episode të thella melankolie. Ai humbi dy fëmijë gjatë jetës së tij dhe pesha e luftës e rëndonte vazhdimisht. Megjithatë nuk humbi kurrë humanizmin. Përdorte humorin si mënyrë për të përballuar dhimbjen. Një bashkëpunëtor tha: “Nëse nuk do të qeshte herë pas here, do të thyhej nga barra që mbante mbi supe.” Kjo aftësi për të ruajtur njerëzoren në mes të tragjedisë ishte pjesë e madhështisë së tij.

VRASJA QË TRONDITI AMERIKËN

Më 14 prill 1865, vetëm pak ditë pas përfundimit të luftës, Linkolni shkoi në Teatrin Ford në Uashington.

Atje u qëllua nga aktori John Wilkes Booth. Të nesërmen, më 15 prill, presidenti ndërroi jetë. Amerika u zhyt në zi. Miliona qytetarë dolën në rrugë për t’i dhënë lamtumirën njeriut që kishte shpëtuar Bashkimin. Historianët vazhdojnë të debatojnë se si do të kishte ndryshuar historia amerikane nëse Linkolni do të kishte jetuar më gjatë. Por të gjithë bien dakord për një gjë: humbja e tij ishte një tragjedi kombëtare.

ÇFARË THANË TË TJERËT PËR LINKOLNIN

Presidenti Franklin D. Roosevelt tha: “Ai zuri vendin e tij në histori sepse ruajti besimin e tij te demokracia.”

Historiani James McPherson e quajti: “Njeriu i pazëvendësueshëm i Bashkimit.” Presidenti John F. Kennedy e konsideronte mishërimin e idealeve amerikane të lirisë dhe barazisë. Ronald Reagan e quante “gjeniu politik që ruajti kombin”.

PSE LINKOLNI VAZHDON TË FRYMËZOJË BOTËN?

Mbi 18 mijë libra janë shkruar për të. Asnjë figurë tjetër amerikane nuk ka tërhequr aq shumë studime. Arsyeja është e thjeshtë. Ai nuk ishte një hero i lindur. Ai ishte një njeri me dështime, dyshime dhe plagë personale. Humbi zgjedhje. Humbi njerëz të dashur. Përjetoi depresion. Por nuk u dorëzua kurrë. Ai dëshmoi se madhështia nuk vjen nga mungesa e vështirësive, por nga mënyra se si njeriu i përballon ato.

NJË MESAZH EDHE PËR SHQIPTARËT

Historia e Abraham Linkolnit ka një jehonë të veçantë për shqiptarët. Ajo na kujton se origjina nuk përcakton fatin. Se libri mund të jetë arma më e fortë e një njeriu. Se ndershmëria është forcë dhe jo dobësi. Se një komb nuk mbahet i bashkuar me urrejtje, por me vizion. Në një kohë kur politika shpesh dominohet nga zhurma dhe përçarja, Linkolni vazhdon të kujtojë se lidershipi i vërtetë matet me karakterin dhe jo me pushtetin. Mbi një shekull e gjysmë pas vdekjes së tij, monumenti i Abraham Linkolnit në Uashington vazhdon të mirëpresë miliona vizitorë. Por monumenti i tij më i madh nuk është prej mermeri. Është ideja që ai la pas: se demokracia, liria dhe uniteti kombëtar janë vlera për të cilat ia vlen të sakrifikosh gjithçka. Prandaj Abraham Linkolni mbetet jo vetëm presidenti më i madh amerikan, por një nga burrat më të mëdhenj të historisë moderne – një njeri që eci ngadalë, por që ndryshoi rrjedhën e historisë së njerëzimit.

***

Një anekdote me Linkolnin

Një nga anekdotat më të njohura për Abraham Linkoln lidhet me humorin e tij të famshëm dhe aftësinë për të qeshur me veten. Një ditë, ndërsa po priste dru, iu afrua një burrë me pushkë në dorë dhe i kërkoi ta shikonte drejt në sy. Pas disa çastesh vështrimi të heshtur, burri tha: — “I kam premtuar vetes se, nëse ndonjëherë do të takoj një njeri më të shëmtuar se unë, do ta qëlloj menjëherë.” Linkoln e pa qetësisht, hapi xhaketën, zgjeroi kraharorin dhe iu përgjigj: — “Nëse vërtet jam më i shëmtuar se ju, atëherë nuk dua të jetoj. Qëlloni!” Burri shpërtheu në të qeshura dhe uli pushkën. Kjo histori, e përcjellë në shumë kujtime për Linkolnin, tregon një nga tiparet e tij më të veçanta: aftësinë për të çarmatosur edhe situatat më të vështira me humor, mençuri dhe vetironi.

Foto: www.britannica.com

Albert Vataj/

Në dy cepa të Dardanisë së lashtë, në Prizren dhe Tetovë, arkeologjia na ka dorëzuar dy figura prej bronzi që bartin hijeshi, gjallëri dhe simbolikë të pashembullt: Vrapuesja e Prizrenit dhe Valltarja e Tetovës. Në përmasat modeste të trupave të tyre (11.4 cm dhe 9.4 cm), këto statuja përmbledhin një botë të tërë: estetikë e përkryer, lëvizje që s’është thjesht trupore por shpirtërore, një përfaqësim i femrës jo si objekt, por si subjekt i hyjnores, i ritit, i lirisë. Vrapuesja e Prizrenit, e datuar rreth viteve 520–500 p.e.s., është një shembull i jashtëzakonshëm i plastikës arkaike. Figura është paraqitur në lëvizje të tendosur, me njërën këmbë që prek me majë toknë, e gjoksi përpara në një gjest të qartë vrapimi. Trupi i saj është i mbështjellë me një veshje të shkurtër që kujton xhubletën, duke i rënë nga krahu i djathtë në palosje që rrjedhin lirshëm, duke i shtuar dinamikës plastike një elegancë drithëruese. Flokët e krehura në mënyrë të shkallëzuar i japin një ndjenjë formaliteti dhe rregulli.

Kjo figurë është një vepër që e tejkalon funksionin e saj dekorativ ose votiv. Ajo është një mishërim i fuqisë dhe elegancës së femrës në një kulturë që ndoshta, përmes artit të saj, ka njohur më shumë se ç’na tregojnë rrënojat. Në anën tjetër, Valltarja e Tetovës, gjetur në vitin 1933 është një pasqyrë e asaj që mund të quhet ekstaza rituale e kulturës së lashtë. Ajo vallëzon, jo për të zbavitur, por për të ftuar, për të ndërtuar një urë me hyjnoren. Trupi i saj është i lakueshëm, flokët të parregullt, fytyra pa mimikë të qartë – sikur të ishte përfshirë nga një fuqi përtej të kuptuarit tokësor. Legjenda që e shoqëron e paraqet atë si një menadë, një shërbëtore e Dionisit, me gjarpërinj në bel dhe në flokë, me një kurorë prej gruri – e gjitha kjo një kod simbolik i pjellorisë, jetës, por edhe shndërrimit.

Ajo nuk është më thjesht një statujë: ajo është një këngëtare e heshtur e misterit dionisik, një grua që i përket ekstazës, sakralitetit dhe lirisë shpirtërore.

Duke parë përtej teknikës, këto dy figura nuk janë as kopje helenistike, as imitime të traditave të tjera. Ato janë pasqyrë e një estetike vendore, e përpunuar ndoshta në punishtet dardane apo në bashkëpunim me qendrat ilire bregdetare. Është e vërtetë që frymëzimi mitologjik (menadat, Dionisi) bart gjurmë të mitologjisë greke, por realizimi, detaji, ndjenja që përcillet, janë autentikisht dardane.

Nëse kësaj dysheje i shtojmë edhe Atleten e Janjevës, një tjetër figurë prej bronzi që paraqet një grua në pozicion përgatitor për hedhje, krijohet një triadë femërore dardane: atletja (fuqia), vrapuesja (lëvizja) dhe valltarja (rituali). Një trinitet që i jep figurës së gruas dimensionet e saj të plota: trupin, mendjen dhe shpirtin, të pranishme në një civilizim që ndoshta e ka vlerësuar më shumë se sa kemi ditur ne deri tani.

Vrapuesja e Prizrenit ruhet në Muzeun Britanik në Londër. Valltarja e Tetovës ndodhet në Muzeun e Shkupit. Asnjëra prej tyre nuk është ekspozuar me dinjitetin e duhur në hapësirat shqiptare, as si shenjë identitare, as si shprehje estetike. Kjo mungesë e një rrëfimi të përbashkët për to është një boshllëk që duhet mbushur.

Të dyja figurat janë shtatore të heshtura të një kulture që e donte gruan në qendër të energjisë krijuese: si lëvizje, si liri, si akt sakral.