PRIJATARËT E LAVDISË

Të mbushim duar e krahë me lule borë

Aromë e tyre të shpërthejë si dielli mëngjesor

Të blerojnë ujëvarë meloditë e bukura të historisë

Të derdhen si dallgë detesh urimet e lavdisë

Me fije dielli të pikturohet në memoriet rinore

Legjendë kreshnikësh me rrënjë stërgjyshore

Të ngriten lartë flamujt, deri sa qielli të çahet

Histori e Marsit rreth oxhakut le të rrëfehet

Zogjtë shtegtarë kur të pushojnë mbi kullë

Borë e Çyçavicës le të shkrijë si gurrë

Në gji të lëndinës ëndrra shekullore është bekim

për çdo plumb pushke le të dëgjohet një rrëfim

Sqep më sqep amanetet e Bacës të ligjërohen

Me fjalë pranverash kurorat të zbukurohen

Melodia e lahutës le të jehojë në brezni

Të jetojnë trimat rinueshëm në përjetësi

Të lutem qiell mos na sjell pikëlotin dhembshëm

Shqyeji retë, zbrite ylberin gazmueshëm

Me pendë bilbilash le të shkruhet Marsi i Lavdisë

Ciceronët le të flasin për Prijatarët e Lirisë!

NATA DE TERRA

(E lindur nga Toka)

Trupin e lodhur e tërhoqa zvarrë

Shtigjeve të panjohura, shtete e dete

Rrënjët më mbetën atje me shpirtin e vrarë

Aromën e Tokës Amë e solla me vete

Flas me Alpet e Shqipes hijerënda

Gjuha e lashtë ma këndon himnin

Rrjedha e lumenjve kristalorë

Qysh moti ma ka rrëmbyer shikimin

Vazhdo të jesh gjithmonë unike

E dëgjoj një zë që heshtas më flet

Jeta dhe vdekja janë dy mike

E lindur nga Toka, kthehu, se ajo të pret!

BREGDETIT TË VLORËS

Porsi zanë vrapoj buzë Jonit,

më rilind dashurinë e motit

Me bleron fjala në mes kaltërsive,

gëzimi pikëlotin ua fal thellësive

Sytë e mi sot janë një det i tërë,

jod e jargavan frymarrja merr

Përmbi zall dielli zbret mushtin,

era i flet dallgës kurrë mos të heshtin

Valëzojnë palmat buzë bulevardit të Vlorës,

cicërojnë butësisht gjuhët e botës

Je luleborë, je këngë dasme,

rrezëllimë mbi dritare parajse

Hiret e vajzave vala ua përkëdhel

në sytë e kaltërt dollinë e derdh

Vargu i poetit bëhet këngë zogu

drithërojnë tingujt n’zemrën e Adriatikut!

NDËRTUAN URË-LIDHJEN

Ritmet e nisjes pëshpëritnin

Nga pritja me zemër të sfilitur

Mozaik lotësh qetas rridhnin

Shtigjeve shpresëhumbur

Në kalendarin e zgjatur stinësh

Dëshirat nuk patën heshtje

Si mijëra grimca kristalesh

Ëndrrat tingëllonin qiejve

Sytë iu reflektonin shkëndijëza

Me vështrimin drejt tokës mëmë

Metropoleve derdhej djersa

Vendlindjen e kishin diell e hënë

Malli i grumbulluar digjej si zjarr

Heshtja thyente melodinë e fjalës

Atdheun e ruanin si thesar

Mbështjellë në arkivat e zemrës

Ndërtuan urë-lidhjen

Me dallëndyshet i bëjnë udhëtimet

Rrëfejnë vajtje- ardhjet

Qiejve i kanë takimet

PRISHTINA

në vjeshtë restorantet fillojnë të braktisen

sheshet dhe trotuaret e kalldremta boshatisën

drejt aeroportit mërgimtarët vërshojnë si lum

Prishtina nga mërzia duket se ka rënë në gjumë

i mungon kumbimi i të të qeshurave të vona

E malli syve iu pëlcet bulevardeve tona

flamuj as suvenire askush nuk do të shes

Prishtina duket si qielli pa yjet ndezë

gotat që u thyen gjatë netëve në cakërrim

nga çdo zemër derdhej një përmallim

diku takuan një mik, diku një shokë fëmijërie

Prishtina pa vizitorë duket se ka shqetësime

grumbuj njerëzish në lokale çdo natë u panë

shtrëngime duarsh dhe përqafime si kujtime lanë

malli i pashuar çon çdo stuhi peshë

Prishtina sërish do t’iu përqafoj duke buzëqeshë

Foto: www.albanianbookfest.com

Analizë tematike dhe teorike e përmbledhjes poetike “Ëndërr në zarf” të Ismail Sylës.

Prof. Besim Muhadri

Poezia e Ismail Sylës është një nga zërat më të veçantë të letërsisë shqipe bashkëkohore, një poezi që vjen e ndërthurur me përvojën e poetit, publicistit dhe studiuesit, duke krijuar një univers të veçantë ku fjalët janë njëkohësisht dokument, dëshmi dhe art.

Përmbledhja Ëndërr në zarf është një kulmim i kësaj poetike, një hapësirë ku poeti i përkushtuar ndaj gjuhës dhe kujtesës shfaqet me një maturi të admirueshme estetike dhe me një ndjeshmëri të thellë shpirtërore.

Konteksti krijues: poeti mes etikës dhe estetikës

Ismail Syla vjen në letërsi me përvojën e një autori poliedrik: poet, publicist dhe studiues i letërsisë. Aautor i shumë librave poetikë, studimorë, monografikë e publicistikë. Kjo përvojë shumëdimensionale reflektohet fuqishëm në përmbledhjen Ëndërr në zarf, ku poeti jo vetëm përdor fjalën si mjet artistik, por edhe si instrument reflektimi, dokumentimi dhe filozofie jetësore. Në këtë libër poezia nuk është thjesht vetëm krijim estetik, por shpesh edhe analizë e brendshme, dialog me botën, përballje me vetveten dhe me realitetin, apo edhe shenjë e një përvoje jetësore që kërkon të rishkruhet në dritë simbolike. Tekstet bartin pjekuri intelektuale, qartësi të mendimit poetik dhe një qëndrim etik ndaj botës – tipare të rralla në poezinë bashkëkohore shqiptare.

Fragmente të një bote të brendshme

Ëndërr në zarf është i ndërtuar mbi një strukturë të përmbajtur, ku secila poezi funksionon si copëz e një mozaiku të madh: mozaiku i shpirtit. Poezitë janë të shkurtra, të thjeshta në sipërfaqe, por të ngarkuara me peshë të brendshme. Minimalizmi i gjuhës nuk fsheh, por zbulon thelbin. Në këtë strukturë, secili varg funksionon si një “zarf” që përmban një “ëndërr”, një copë realiteti të shndërruar përmes simbolit dhe introspeksionit.

Mungesa e tepricave stilistike është zgjedhje estetike dhe filozofike: poeti i ikën fjalës së zbukuruar, duke i hapur vend fjalës së saktë, të qenësishme.

Temat kryesore të poezive të këtij libri janë Kujtesa dhe përjetimi, Mungesa si prani, Dashuria e heshtur etj. Kujtesa është boshti tematik i librit. Jo kujtesa si histori, por kujtesa si përvojë intime, e cila rikthehet nëpër poezi si dritë e zbehur mbi fotografi të vjetra. Kujtimet nuk shfaqen në formë rrëfimesh të drejtpërdrejta, por si kujtime të thyera, hije kujtimesh, copëza zëri dhe figura që dalin e zhduken brenda vargut. Poeti nuk kujton për nostalgji, por për të rindërtuar një identitet të brendshëm që koha ka përpjekur ta shpërbëjë.

Poezi e heshtjes

Një prej veçorive më të arrira të kësaj përmbledhjeje është “poetika e mungesës”. Personazhet që mungojnë janë sa më të pranishëm: dashuria e larguar, vendlindja e humbur, njerëzit që nuk kthehen më. Kjo mungesë është prani e fortë. Poeti i jep zë asaj që nuk dëgjohet, e bën të prekshme atë që nuk duket: zarfet pa adresë, hapat pa zë, dritaret e mbyllura, letrat e grisura etj. Poezitë funksionojnë si monologë të brendshëm, ku mungesa shndërrohet në metaforë të identitetit modern.

Në këtë libër dashuria nuk shpërthen. Ajo është e përmbajtur, elegante, e heshtur, me peshë të brendshme dhe me dhimbje të thinjur. Poeti e trajton dashurinë si një kujtim, një brengë, një përgjysmim të vetvetes dhe një korridor të errët që çon në dritë.

Në poezinë e Sylës, të prezantuara në këtë libër, dashuria është e paarritshme, e ndërprerë, e paplotësuar. Pikërisht kjo e paplotësuar i jep vlerë estetike poezisë. Poeti ballafaqohet me vetveten, me kohën dhe me absorbimin e realitetit. Melankolia e tij është melankoli krijuese, jo dërrmuese. Ai përpiqet të gjejë kuptim në atë që ka humbur, në atë që ka mbetur dhe në atë që mund të vijë.

Ky libër është dëshmi e njërës prej dilemave më të thella të njeriut modern: Si të jetosh me plagët që nuk shihen? Ismail Syla ka një aftësi të rrallë: ta bëjë heshtjen të flasë. Vargjet e tij janë të thjeshta, por të mbushura me nëntekste. Përdorimi i figurave është i matur, i kontrolluar, i brishtë. Ky stil i përmbajtur krijon një poezi të qetë në sipërfaqe, të trazuar në thelb, të heshtur në zë dhe të fortë në dritë. Shmangia e zhurmës së panevojshme e bën këtë poezi të afërt me poezi moderne europiane, ku dominon minimalizmi liriko-refleksiv.

Dimensioni teorik: interdisiplinariteti i vargut

Poezia e Ismail Sylës komunikon me parimin e Barthes-it mbi tekstin e hapur, ku kuptimi nuk mbyllet brenda një interpretimi të vetëm, por është një proces i vazhdueshëm i prodhimit semantik. Në Ëndërr në zarf, autori nuk e udhëzon lexuesin drejt një përfundimi të prerë; përkundrazi, i lë vargjet të jenë një hapësirë e lirë interpretuese. Sipas Barthes-it, teksti i hapur është “i shkruar për t’u lexuar pafund”, gjë që vlen për strukturën lirike të Sylës, e cila refuzon mbylljen semantike.

Shumë nga metaforat e Sylës – sidomos ato të ëndrrës, dritës, zarfeve, hijeve dhe ujit – komunikojnë shpirtërisht me teorinë imagjinatës poetike të Bachelard-it të. R. Bachelard thekson se objekti poetik është një “çelës i shpirtit të poetit” dhe nuk shërben vetëm për përshkrim, por si strukturë emocionale e përvojës. Te Syla, zarfi nuk është objekt i pajetë, por hapësirë e përjetimit të humbur; ëndrra nuk është gjendje e errët, por ndërfaqe mes jetës dhe kujtesës.

Poezia e Sylës e përfshin kujtesën jo si depo të së shkuarës, por si proces interpretimi. Kjo lidhet drejtpërdrejt me hermeneutikën e Paul Ricoeur-it, i cili e sheh kujtesën si akt etik dhe narrativ. Vargjet e Sylës ripërpunojnë dhimbjen, e rikodojnë përmes simbolit dhe e paraqesin si pjesë të identitetit të subjektit lirik. Në këtë kuptim, poezia dallohet si një formë narrative e ndërgjegjes, që ruan përvojën dhe e ngre në simbol.

Ismail Syla përdor një gjuhë të reduktuar, precize dhe estetike, duke përmbushur parimin e Roman Jakobsonit për funksionin poetik të gjuhës: dominimin e formës mbi referentin.

Teksti nuk thotë, por shfaq; nuk përshkruan, por përfton ndjesinë. Përdorimi i metaforave të ndërthurura, ritmi i ngadaltë dhe pauzat semantike përforcojnë këtë funksion.

Në qasjen psiko-poetike të Sylës gjejmë elemente të intertekstualitetit, sipas konceptit të Julia Kristevës. Poezia e tij qëndron në kufijtë e unit lirik të copëzuar dhe të botës së jashtme, duke krijuar atë që Kristeva e quan “subjekt në proces”. Autori nuk përpiqet ta paraqesë veten si identitet të plotë, por si qenie në lëvizje, në rikrijim të vazhdueshëm. Shumë poezi të Sylës flasin më shumë përmes heshtjes sesa përmes fjalës. Kjo lidhet me nocionin e Maurice Blanchot

Përfundime

Ismail Syla, si poet dhe studiues, i ka dhënë letërsisë sonë poezi të një niveli të lartë emocional e intelektual; studime të rëndësishme mbi letërsinë shqipe; monografi që trajtojnë figura, tema dhe dukuri letrare dhe publicistikë me vlerë kulturore-spirituale. Libri i tij Ëndërr në zarf është një libër që e lë gjurmën e vet jo me krismë, por me frymë. Poezia e këtij libri është poezi që nuk synon të impresionojë, por të depërtojë.

Ëndërr në zarf është, në thelb, një meditacion i gjatë për njeriun, për mungesën, për kujtesën dhe për përpjekjen për të jetuar me dashuri, pavarësisht humbjeve. Poezia e këtij libri është poezi që nuk synon të impresionojë, por të depërtojë. Poezi që kërkon lexuesin e durueshëm, të thellë, një lexues që di të dëgjojë tingullin e heshtjes.

Libri poetik Ëndërr në zarf, i Ismail Sylës, si një meditacion i gjatë për njeriun, për mungesën, për kujtesën dhe për përpjekjen për të jetuar me dashuri, pavarësisht humbjeve, mund të vendoset brenda traditës së poezisë refleksive shqipe, ndërsa autori i saj pranë emrave që kultivojnë elegancën e mendimit dhe thjeshtësinë e fjalës. Duke qenë i brumosur me këto kualitete artistike, Ëndërr në zarf rikonfirmon se Ismail Syla mbetet një nga poetët më të qëndrueshëm të brezit të tij, një autor që e trajton poezinë si art dhe si përgjegjësi, si ndjesi dhe si dëshmi.

Prof. Skender Asani/

Politika e mençur nuk i mbyll dyert së ardhmes me fjali të gjata, sepse çdo fjali e tepërt është një dry mbi shpresën, por i hap ato me parime të heshtura që flasin më fort se çdo ligj i zhurmshëm dhe mbijetojnë kur pushtetet bien e epokat ndërrohen. Ajo nuk ndërtohet për të kënaqur ditën, por për të përballuar shekujt; nuk shkruhet për duartrokitje, por për gjykimin e historisë.

Porosia e saj është e qartë: kush e ngurtëson popullin me fjalë, e paralizon të ardhmen, ndërsa kush i beson parimit, i jep popullit frymëmarrje dhe kohës drejtim. Vetëm ajo politikë që di të heshtë me dinjitet, arrin të flasë me autoritet për brezat që ende nuk kanë zë, sepse forca e vërtetë e pushtetit nuk qëndron në shpjegimin e gjithçkaje, por në guximin për t’ia lënë të ardhmes hapësirën që meriton.

Lekë Mrijaj /

Në librin “Kosovo: Background to a War” ( Kosova: Prejardhja e një lufte) autori Stephen Schwartz ndalet në një nga periudhat më të ndërlikuara të historisë së shqiptarëve dhe marrëdhënieve shqiptaro–serbe (1914–1943), duke analizuar politikën e monarkëve serbë, tensionet etnike, rezistencën kulturore dhe raportet ndërfetare brenda shoqërisë shqiptare. Në këtë kuadër, ai sjell edhe qëndrime të studiuesve bashkëkohorë, ndër të cilët edhe Aurel Plasari, i cili ka hulumtuar me thellësi rolin e klerit katolik dhe elitës shqiptare në proceset e shtetformimit. Teksti i Plasarit, i cituar brenda këtij libri, hedh dritë mbi një të vërtetë të rëndësishme historike, pra, siq efhe thotë se patriotizmi shqiptar nuk është ndërtuar mbi ndasitë fetare, por mbi bashkimin kombëtar. Figura të shquara si Dom Nikollë Kaçorri, Atë Anton Harapi, Imzot Luigj Bumçi, Noli, Konica dhe Gjergj Fishta, përfaqësues të tri besimeve të ndryshme, dëshmojnë se fryma rilindëse dhe projekti i pavarësisë u mbështetën te vlerat identitare, kulturorë dhe qytetare. Kjo pjesë e rëndësishme  e sjellë nga Schwartz, e vendos theksin në rolin e pazëvendësueshëm të klerit katolik dhe të elitave të tjera kombëtare në orientimin e Shqipërisë drejt Perëndimit, modernitetit dhe reformave demokratike.

Fragmenti i cituar nga Aurel Plasari, i përfshirë në librin me titull “Kosovo: Background to a War” ( Kosova: Prejardhja e një lufte) autori Stephen Schwartz në analizën e tij, përmbledh një realitet të thellë historik: në çastet më të rënda të fatit kombëtar, shqiptarët e tri besimeve vepruan të unifikuar, duke vënë interesin e atdheut mbi çdo dallim fetar. Kleri katolik, sidomos françeskanët, shfaqen si faktorë të përparimit shoqëror, të emancipimit kulturor dhe të orientimit perëndimor të vendit. Përkraha që i dhanë qeverisë së Fan Nolit, vlerësimi për Kishën Ortodokse Autoqefale dhe angazhimi i tyre në diplomaci tregojnë qartë se ideali kombëtar i shqiptarëve ka qenë i përbashkët dhe vizionar. Përmes kësaj pasqyre historike, Schwartz nënvizon se orientimi strategjik i shqiptarëve kah Perëndimi, moderniteti dhe vlerat demokratike nuk ishte rastësi, por një projekt i vetëdijshëm i elitave të tyre politike, kulturore dhe fetare. Kjo dëshmi mbetet një burim i çmuar për të kuptuar rolin e klerit, bashkëpunimin ndërfetar dhe filozofinë e shtetformimit shqiptar, si dhe për të theksuar se identiteti kombëtar shqiptar është i ndërtuar mbi unitetin, jo mbi përçarjen. 

Autori i librit me titull “Kosovo: Background to a War” ( Kosova: Prejardhja e një lufte) autori Stephen Schwartz në këtë pjesë të librit Kosova dhe monarkët modernë serbë 1914-1943 veq tjerash e gjejmë edhe studiuesin Aurel Plasarin duke e shkëputur kë pjesë të përmbajtjes së tij: “…para pak kohësh shkruente për priftin katolik Dom Nikollë Kaçorri, bashkënënshkruesin e rezolutës antiturke, dëshmitar i të cilës ishte Gjeçovi: «Ndërsa rrinte përskaj Ismajl Bej Qemajlit me kërkue pamvarësinë e atdheut, ai nuk llogariste përqindjet e feve në Shqipni! Kur Atë Anton Harapi e hartoi memorandumin e famshëm drejtue fuqive të mëdhaja më 1918, ai nuk numëronte se ndër 44 nënshkrimet e parisë së Hotit e të Grudës kishte 40 muslimanë e 4 katolikë! Kur Imzot Luigj Brumçi luftonte për kufijtë e Shqipnisë në Versaj nuk i kish në krye përqindjet! Kur u gjujzue përpara Papës për t’i shpëtue krahinat e Korçës e të Gjinokastrës, ai nuk e mendonte se s’kish as as edhe nji frymë katolike ndër këto krahina! Kur Faik Konica [bej musliman dhe shtetar i shquem], Fan Noli [peshkop ortodoks] dhe Gjergj Fishta [prift katolik dhe poet kombtar i qëndresës shqiptare kundër sllavëve] përpiqeshin për pamvarësinë e vendit të tyne në ShBA, nuk e besoj t’i kenë lodhë senatorët amerikanë mbi përpjesëtimet ndërmjet feve në Shqipni! Kur Imzot [Jak] Serreçi i shkruente Lidhjes së Kombeve se në Shqipni, e cila rrezikohej nga zhdukja prej faqes së dheut, muslimanët e të krishtenët janë vëllazën dhe duen me jetue në të njejtin shtet, ai nuk i bazonte argumentet e veta në përqindje! » Porse françeskanët dhe katolikët e tjerë shqiptarë ishin, sa patriotë, aq edhe përparimtarë. Në Shqipninë e ngushtë, françeskanët si Atë Harapi e përkrahën qeverinë jetëshkurtë të Fan Nolit, i cili me sukses e kish themelue Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe e kishte marrë pushtetin në qershor të vitit 1924, tue e përvetësue nji program reformash. Nji prej akteve të para të Nolit ishte themelimi i marrëdhanieve diplomatike me Bashkimin Sovjetik; nga ana e tij, Atë Harapi ma vonë do të kujtonte: «këto ishin kohëna kur mendoshim se shqiptarët ia kishin kthye shpinën orientit dhe po shikjoshin përpara»”.

Në librin Kosovo: “Kosovo: Background to a War” ( Kosova: Prejardhja e një lufte) autori Stephen Schwartz ndalet në një nga periudhat më të ndërlikuara të historisë së shqiptarëve dhe marrëdhënieve shqiptaro–serbe (1914–1943), duke analizuar politikën e monarkëve serbë, tensionet etnike, rezistencën kulturore dhe raportet ndërfetare brenda shoqërisë shqiptare. Në këtë kuadër, ai sjell edhe qëndrime të studiuesve bashkëkohorë, ndër të cilët edhe Aurel Plasari, i cili ka hulumtuar me thellësi rolin e klerit katolik dhe elitës shqiptare në proceset e shtetformimit. Teksti i Plasarit, i cituar brenda librit, hedh dritë mbi një të vërtetë të rëndësishme historike: patriotizmi shqiptar nuk është ndërtuar mbi ndasitë fetare, por mbi bashkimin kombëtar. Figura të shquara si Dom Nikollë Kaçorri, Atë Anton Harapi, Imzot Luigj Bumçi, Noli, Konica dhe Gjergj Fishta, përfaqësues të tri besimeve të ndryshme, dëshmojnë se fryma rilindëse dhe projekti i pavarësisë u mbështetën te vlerat identitare, kulturorë dhe qytetare. Ky pasazh i rëndësishëm, i sjellë nga Schwartz, e vendos theksin në rolin e pazëvendësueshëm të klerit katolik dhe të elitave të tjera kombëtare në orientimin e Shqipërisë drejt Perëndimit, modernitetit dhe reformave demokratike.

Rishkruar në Nëntor /2025

KOSTA NAKE/

Po e filloj me një rrëfenjë që ka brenda një mesazh domethënës: Kali i një fshatari ra në një pus të tharë dhe, ca nga që i zoti nuk e nxirrte dot, ca nga që kali ishte plakur, vendosi ta mbulojë të gjallë. Po kali e shkundte dheun që hidhej mbi të, nën këmbët e tij pirgu i dheut u rrit, derisa kali arriti të dalë në sipërfaqe. E tillë është edhe jeta e njeriut – na hedhin mbi supe baltë e plisa, ato duhen shkundur dhe duhet të përpiqemi të dalim nga pusi i problemeve të ditës dhe të vazhdojmë me përballjet e radhës.

Kali është alegoria e shpirtit njerëzor që ka dy kahe: drejtimin e duhur dhe atë të gabuar. Platoni thonte se kuajt kanë nevojë për një kalorës që ta çojë koçinë drejt rrafshinës së të vërtetës duke nën kuptuar nevojën e edukimit. Imazhi i njohur i tij është kali me flatra që tregon mëdyshjen e shpirtit mes instiktit dhe arsyes. Edhe Parmenidi e përshkroi njeriun filozof si udhëtar drejt së vërtetës, hipur mbi një koçi të tërhequr nga pela të shpejta. 

Pra, kali është përdorur që në lashtësi si krahasim ose metaforë dhe kjo lidhet me perceptimin e tij si kafshë inteligjente, si mjet pune dhe transporti. Sot imazhi i kalit është zbehur nga arritjet në fushën e shkencës dhe teknologjisë, por vazhdon të ruajë domenet e veta në fushën poetike.

Dritëroi ishte një prej poetëve shqiptarë që e ktheu kalin në një përmendore dhe e mbarti me vete në gjithë udhëtimin e gjatë poetik duke e pasuruar imazhin klasik me simbolet e lirisë, forcës, qëndresës, krijesës që përballet me punët e rënda e të vështira.

Poeti e kaloi fëmijërinë në fshatin e vet të lindjes, rrjedhimisht e vështronte kalin si kafshë konkrete, të pranishme dhe të dobishme në oborrin e shtëpisë, në ara duke lëruar, në mal duke zbritur drutë e dimrit, në dasma për të marrë nusen, në luftë për të transportuar armë e municione. Në një intervistë për gazetën “Populli po” në shkurt 1994 ai deklaronte: “Si mjet udhëtimi më për zemër kam kalin. Ai është një shok që të mban në shpinë. Me atë edhe mund të bisedosh duke ecur.” (Teshtimat e lirisë, 1997, f.192)

Në krijimtarinë e Agollit kali u shfaq së pari te poezia “Sorkadhja” (Në rrugë dola, f. 68) ku zbulohet një romancë dashurie në të cilën vajza, sipas poezisë popullore, ngjan herë me thëllëzën, herë me sorkadhen; elementët romantike pasurohen me kalin dori dhe vajzën që shkon t’i vërë tagji.

Kali rivjen te poezia “Nga kujtimet e hershme” (Shtigje malesh dhe trotuare, f. 197) këtë herë për ta përcjellë ndarjen e dy të rinjve me hingëllimën e mbrëmjes. Shumë e trishtë është poezia “Një kalë i bardhë” (Pelegrini i vonuar, f.17):

“Nga vinte ky kalë e ç’donte ky kalë

I ndarë nga kuajt e tjerë?

Mos donte prehje të gjente vallë

Larg nga karrocat e botës së mjerë?”

Lexuesi i vëmendshëm mund ta kuptojë se pelegrini ia lë vendin kalit dhe aludon refleksion për zgjedhjen e vështirë në udhëkryqet e jetës, që dikur diku mund të të nxjerrë në një shteg ku do të ndjehesh i braktisur, se ky kalë është vetë poeti në vitet e para të tranzicionit.

Te balada “Kuajt e erës” (Lypësi i kohës”, f.28), kemi sërish trishtim që vjen nga një humbje, këtë herë e përmbyllur në rrafshin filozofik. U shtrua banketi i pranverës dhe ata të dy u nisën, por kali i saj theu këmbën dhe bëhet shkak që nuk arritën dot. “Ç’t’i bësh! Kështu na thyen shpresat.”

Kaq e veçantë është lidhja e poetit me kalin, saqë te poezia “Dobësia ime për kuajt” (Udhëtoj i menduar, f.168) duket sikur e pranon metempsikozën dhe deklaron se do të zgjidhte të kthehej në kalë, nëse një gjë e tillë do të ishte e mundur. Kjo qasje do të rimerrej te poezia “Kënga e kurbatit” (Lypësi i kohës, (f.186) ku imagjinon shpirtin e vet pas vdekjes: 

“Si kurbat do dalë e nxitojë 

Lart nëpër shtigjet me kalë

Dhe unë do të jem atje poshtë në varre.

  Ku rritet një bar i egër

Dhe rrjedh një rrëkezë e gjallë.” 

Te poezia “Monumenti i kalit” (Fletorka e mesnatës, f.31) deklarimi i madhështisë shkon deri te përmendorja:

“…Si njeri ma vinte kokën 

Në qafën time lehtë, 

Nga koka e tij e shihja botën 

Mes paqes së vërtetë…

Në vend të mbretërve tutkunë,

Strategë e gjeneralë, 

Me dashuri do ngrija unë

Në piedestal një kalë.”

Te “Poemë për babanë dhe për vete”, (Udhëtoj i menduar, f.283) mbyllja e këngës së katërt ndryshimi i ngjyrës së kalit nga e bardhë në të kuqe mund të jetë një përqasje ideore me fabulën brenda saj dhe na rikthen te kali dori i librit të parë: 

“Ra një pushkë natën vonë,

Pranë lisit me zgërbonjë,

Kali i kuq po qan të zonë…” 

Ky motiv do të vijë sërish te balada “Gjëmë e zezë e kali i bardhë” (Kambana e largët”, f.320) në një mjedis mbuluar me vel trishtimi prej kalit që:

“Hingëllin arë më arë 

Kërkon Abedin kapedanë

Të zotin e tij të vrarë.”

E ngjashme me to është balada “Qani male, qani fusha” (Kambana e largët, f.321):

“Bir Qani, të pret jot ëmë, 

Flokëprishur, e pangrënë.

Të pret kali në katua, 

Thotë: kush më hipën mua.”

Lidhja e dyanshme njeri – kalë është aq e fortë sa te poezia “Përsëri për kalin” (Gdhihet e ngryset, f.40) autori kishte bindjen se kali që kishte pasur në rini, do shkrihej në lot, po ta shihte të zotin duke vdekur. A nuk na e solli këtë imazh Fan Noli me kalin e Skënderbeut pas vdekjes së kryetrimit?

Ne shqiptarët kemi një qasje më të egër ndaj kafshëve të çdo lloji duke përdorur fjalën ‘ngordhi’. Poeti vjen me një qasje europiane kur që në titull përdor të njëjtën fjalë që përdorim për njerëzit “Vdekja e kalit” (Prit dhe pak, f.94) shoqëruar me një skenë të trishtë në ahur:

“Te koka e kalit plak me kandil 

qëndroja plot pikëllim atë natë

Nga sytë i vareshin lotët zinxhir.”

Poezia “I dashuri kalë” (Prit dhe pak, f.99) që vjen në vëllimin e fundit në gjallje të poetit, tingëllon si epitaf përcjellë edhe me një ironi të dhimbshme. Kali që ka qenë simbol i qyteteve, i luftrave, sot bëhet sallam nga mashtruesit.

Në një rrafsh të gjerë historik e filozofik te poezia “Kali i drunjtë” (Fletorka e mesnatës”, f.161) poeti sjell një qasje të re kur te kali i Odiseut ai shikon edhe paqen edhe luftën. Kalimi në rrafshin historik kombëtar realizohet te poema “Nënë Shqipëri” kur Gjergj Kastrioti vjen me mëngjesin e Rilindjes mbi jelet e kalit si dhe te poema “Nëntoriada” ku nëntori e takon Skënderbenë hipur në kalin e bardhë.

Balada “Kali” (Pelegrini i vonuar, f.91) ngrihet mbi një rrafsh erotik: Limo Labinoti e ndërron kalin me qemanen më të mirë dhe me çinginë e evgjitit.  

Vjen koha e ndryshimeve të mëdha dhe kali kthehet në një alegori për vetë autorin. Fillimisht te poezia “Kali plak” (Pelegrini i vonuar, f.7): 

“Kapërcyem një prag, na shty edhe pak 

Andej nga nxitojnë lejlekët në varg.” 

Pragu në këtë rast është ndryshimi i sistemit politik, kurse lejlekët janë emigrantët. Alegoria kulmon te “Poema e njeriut të zemëruar” (Fletorka e mesnatës, f.197):

“…kali (im) i inatit lëshohet me vrap si i marrë 

Dhe hidhet e shfryn 

Si qenie përrallore pushtuar nga djaj.”

Për përmbysjen e madhe aludon edhe poezia “Ëndrra e prerë” (Lutjet e kambanës, f.84):

“Mos vdis, se kalit i ra në vrapim një patkua 

Dhe nisi ta ngrerë nga dhembja këmbën e parë, 

kërkojmë patkonj e s’na jep njeri hua

S’e gjejmë as nallbanin e marrë.”

Poezia “Kali i ikur” (Prit dhe pak, f.48) ka një rezonim shumëplanësh nga fati vetjak deri te ai i një gjenerate, nga një ngjarje e veçantë te përmasat epokale:

“Nga cili ka ikur ky kalë, 

Që jelet i shkrepin rrufe?

I zoti a bëhet i gjallë,

A s’ngrihet nga shtrati nën dhe?

Nga cili ka ikur ky kalë?

Po trok i patkonjve ç’na thotë?

Trak-truk e trak-truk në vetmi,

Mos vallë një psalm nëpër botë

Përcjell hingëllima  tij?”

Poezia “Para fatit” (Lypësi i kohës, f.103) thërret për ilustrim kalin për të përcjellë mesazhin: 

“Fati njërit i dhuron veç kalin, 

Tjetrit edhe kalin, edhe frerin.” 

Kurse poetit i dha kalë e fre, po e la pa rrugë.

Në një nga fabulat, ndoshta më filozofiken, “Kali dhe gomari” (Udhëtoj i menduar, f.42) kali ftohet në skenë për të përftuar kontrastin mes njeriut të zot dhe të paaftit, punëtorit dhe përtacit, të shpejtit dhe të ngadalshmit. Ja mesazhi i dy vargjeve të fundit: 

“Kështu e ka kjo botë e ligë, e marrë: 

Përpara nxjerr gomarë.”

Shënim:

Në kllapa janë vendosur titujt e vëllimeve poetike.