Dr. Gazmend Kapllani/

Ata që më njohin sado pak e dinë që dy nga gjërat të cilat përçmoj me pasion mes Shqiptarëve janë patriotizmi torollak folklorik dhe kontrabandistët e nacionalizmit (qe jane zakonisht thjeshte kontrabandiste qe sot e blejne atdheun dhe neser e shesin per interesat e tyre me meskine).

Dua dhe respektoj patriotët e vërtetë, njerëzit e lexuar, ata që nuk u bien daullleve, jashtë dhe brenda facebook-ut, njerëzit modestë, ata që nuk e marrin veten edhe aq seriozisht, dashamirësit dhe punëtorët. Të tillë Shqiptarë takova shumë në Itali, nga Torino në Romë, gjatë udhëtimit tim këto ditë. Dua t’i falënderoj nga zemra për mikëpritjen, ngrohtësinë, dashamirësinë. Zgjodha këtë foto nga qyteti i Parmës për ti përshëndetur. Nuk është thjesht një gjest simbolik busti i Skënderbeut në këtë qytet, arritur pas viteve dhe perpjekjeve te Shoqates Scanderbeg ne Parma dhe koordinimit te emigranteve Shqiptare te qytetit.

Është nje arritje e jashtëzakonshme bashkebarazie qytetare e Shqiptarëve të Parmës dhe gjithë atyre Shqiptarëve që të rrënuar nga regjimi barbar komunist erdhën në Itali në gjendjen më të mjeruar dhe sot janë bërë, siç më tha një politikan Italian, “aristokracia e emigracionit” në Itali, një vend që nuk është i lehtë as për vete italianët, lëre më për të huajt. Por edhe një tokë që ka qenë dhe mbetet nga me bujaret ne Europe per Shqiptarët – një monument i tillë do ishte i pamundur në Greqinë fqinje për arsye të komplekseve ballkanike.

Shqiptarët kanë qenë dhe mbeten një komb diaspore, një popull që ka jetuar dhe jeton në udhëkryqet e Mesdheut dhe personalisht historia jonë e migracionit dhe shtegtimeve nëpër botë, nga Stambolli ne Rome, nga Aleksandria e Egjiptit ne Chicago, me emocionon dhe me magjeps.

Nuk e shoh si një histori të dhëmbshme kurbeti por si një histori me pasuri të jashtëzakonshme dhe me shumë dritë, që nga ana kulturore na lidh në mënyrë krijuese me Lindjen dhe Perëndimin. Por emigrimi ynë pas izolimit të eger 45 vjeçar nën komunizëm ka një veçanti. Gjatë viteve të komunizmit u krijua një frakturë e madhe mes diasporës sonë dhe atdheut të pushtuar nga barbaret. Kjo frakturë vazhdon, fatkeqësisht. Nuk mund të harroj fjalët e një Shqiptari në Torino se “edhe vendi më i keq i trajton ende Shqiptarët më mirë se vendi i tyre”. Shpresoj të ishte shprehje e dhembjes se të larguarit por besoj se ka edhe shume vërtetësi në ato fjalë. Mbetet ende shumë për t’u bërë që të mbyllet ajo frakturë dhe do mbyllet plotesisht vetem kur Shqiperia te behet me ne fund nje “vend normal”. Ndërkohë që Shqiptarët nëpër botë vazhdojnë të na nderojnë, te na pasurojne, të na lartësojnë.

QSPA/

Qendra e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët boton librin: “Ziaudin Kodra dhe bota arbëreshe: studime, dokumente dhe tekste”, një përmbledhje kushtuar figurës dhe veprimtarisë së një prej studiuesve më të rëndësishëm të arbëreshëve në Shqipëri. Libri është përgatitur për botim dhe është pajisur me një studim hyrës nga Dr. Jolanda Lila, ndërsa materialet janë mbledhur dhe kompjuterizuar nga familja Kodra.

Libri është i ndarë në dy pjesë kryesore. Në pjesën e parë janë përfshirë kumtesat e mbajtura në simpoziumin shkencor “Prof. Ziaudin Kodra, studiues i vyer i botës arbëreshe”, organizuar nga QSPA më 18 dhjetor 2024 në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë të Universitetit të Tiranës. Ndërsa në pjesën e dytë janë përmbledhur disa nga studimet dhe shkrimet më të rëndësishme të prof. Ziaudin Kodrës, të shpërndara ndër vite në revista shkencore, gazeta kulturore, por edhe nga parathëniet e veprave apo nga tekstet shkollore që ai ka hartuar. Këtu përfshihen studime mbi poezinë popullore arbëreshe, folklorin, kontributin e arbëreshëve në çështjen kombëtare shqiptare, si dhe analiza për autorët kryesorë të letërsisë arbëreshe. Me interes të veçantë janë edhe shkrimet e tij mbi ekspeditat në ngulimet arbëreshe të Kalabrisë, të cilat dokumentojnë gjendjen gjuhësore, kulturore dhe shoqërore të komuniteteve arbëreshe rreth gjashtë dekada më parë. Ky libër përbën një kontribut të rëndësishëm për albanologjinë dhe historinë e studimeve arbëreshe, sepse rikthen në qendër të vëmendjes një figurë që hodhi bazat e kërkimit sistematik mbi botën arbëreshe.

QSPA, me botimin e këtij libri i paraqet në trajtë të përmbledhur lexuesit të sotëm të gjitha shkrimet kritike të studiuesit Kodra, të cilat përbëjnë jo vetëm një dëshmi të rëndësishme të hapave të parë të zhvillimit të kritikës letrare të studiuesve shqiptarë mbi arealin arbëresh, por këto shkrime mbeten ende aktuale për sa i takon qasjes dhe mënyrës së trajtimit nga ana e autorit.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Për gazetën “Dielli”, New York/

Një analizë juridiko-kushtetuese mbi profesionalizmin juridik, Marrëveshjen e Ohrit dhe realitetin e zbatimit të barazisë gjuhësore në sistemin shtetëror

Jurisprudenca si filtër i shtetit të së drejtës

Në çdo shtet demokratik dhe kushtetues të konsoliduar, provimi i jurisprudencës nuk përbën thjesht një test profesional, por një mekanizëm institucional për garantimin e integritetit juridik të sistemit të drejtësisë. Ai përcakton nivelin profesional të gjyqtarëve, prokurorëve dhe juristëve që ushtrojnë funksione publike në emër të shtetit dhe të rendit juridik.

Prandaj, ky proces nuk mund dhe nuk duhet të jetë objekt ndikimesh politike apo interesash të ngushta institucionale. Në thelbin e tij qëndron parimi i meritokracisë dhe profesionalizmit juridik si garanci e drejtësisë së paanshme.

Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, kjo çështje merr rëndësi të veçantë për shkak të karakterit multietnik të shtetit dhe reformave kushtetuese që burojnë nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001).

Marrëveshja e Ohrit dhe transformimi i rendit kushtetues

Marrëveshja e Ohrit nuk përfaqëson vetëm një marrëveshje politike për stabilitet, por një arkitekturë të re kushtetuese dhe institucionale të shtetit. Ajo vendosi themelet e një modeli shtetëror të bazuar në:barazinë e qytetarëve dhe komuniteteve etnike;përfaqësimin e drejtë dhe adekuat në institucione;decentralizimin e pushtetit shtetëror;njohjen dhe afirmimin e identitetit gjuhësor dhe kulturor.

Në këtë kuadër, gjuha shqipe nuk është kategori periferike, por element strukturor i rendit kushtetues.

Gjuha shqipe si e drejtë kushtetuese dhe realitet institucional

Ligji për përdorimin e gjuhëve në Republikën e Maqedonisë së Veriut përbën instrumentin kryesor juridik të zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit në fushën gjuhësore.

Në nivel normativ, gjuha shqipe gëzon status të garantuar në:administratën publike;organet shtetërore;sistemin gjyqësor;komunikimin institucional me qytetarët.

Megjithatë, në praktikën institucionale, zbatimi i këtij parimi shpesh mbetet i pabarabartë dhe jo i plotë.

Ilustrim praktik institucional dhe sfidat në sistemin gjyqësor

Në një numër të konsiderueshëm procedurash gjyqësore, është evidentuar një praktikë e përsëritur:palët shqiptare kërkojnë zhvillimin e procedurës në gjuhën shqipe;proceset shpesh zhvillohen në gjuhën maqedonase;procesverbalet dhe aktet procedurale nuk reflektojnë gjithmonë barazi gjuhësore;përkthimi institucional shpesh mbetet formal dhe jo funksional.

Madje, edhe në rastet kur në trupin gjykues marrin pjesë gjykatës shqiptarë, dhe palet janë shqiptar,praktika procedurale shpesh vazhdon në gjuhën maqedonase si gjuhë dominuese administrative.

Kjo krijon një hendek real ndërmjet normës kushtetuese dhe praktikës gjyqësore.

Dimensioni aktual: protestat studentore për gjuhën shqipe

Këto sfida kanë marrë edhe një dimension shoqëror dhe institucional të ri, përmes protestave të studentëve shqiptarë në ditët e fundit në Maqedoninë e Veriut.

Studentët e drejtësisë dhe të fushave të tjera kanë kërkuar:zbatimin e plotë të gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës;respektimin e barazisë gjuhësore në të gjitha testimet shtetërore;garantimin e përdorimit të gjuhës shqipe në institucionet publike pa përjashtim.

Këto protesta, të zhvilluara në Shkup, nuk përfaqësojnë vetëm një kërkesë studentore, por një shprehje të drejtpërdrejtë të kërkesës për zbatim të rendit kushtetues dhe Marrëveshjes së Ohrit në praktikë.

Në thelb, ato pasqyrojnë një shqetësim të thellë institucional: mos-përputhjen ndërmjet të drejtës së garantuar dhe zbatimit të saj efektiv.

Diskrepanca kushtetuese dhe pasojat juridike

Një situatë e tillë nuk është vetëm çështje teknike, por ka pasoja të rëndësishme juridiko-kushtetuese:cenon parimin e barazisë para ligjit;kufizon aksesin efektiv në drejtësi;dobëson legjitimitetin institucional;krijon perceptim të diskriminimit strukturor.

Në doktrinën moderne juridike, diskriminimi institucional nuk kërkon domosdoshmërisht ndalim formal, por mjafton moszbatimi efektiv i të drejtave të garantuara kushtetuese.

Provimi i jurisprudencës dhe cilësia e sistemit të drejtësisë

Provimi i jurisprudencës përbën një nga instrumentet më të rëndësishme për garantimin e cilësisë profesionale në sistemin gjyqësor.

Ai duhet të sigurojë:zbatim të njëtrajtshëm të ligjit;respektim të Kushtetutës dhe të drejtave themelore;pavarësi nga ndikimi politik;integritet profesional në ushtrimin e funksioneve publike.

Dobësimi i standardit profesional sjell pasoja të drejtpërdrejta:vendime të paunifikuara gjyqësore;rritje të pasigurisë juridike;ulje të besimit në drejtësi;shtim të konfliktualitetit institucional.

Gjuha dhe drejtësia në shtetin multietnik

Në shtetet multietnike, gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por instrument kushtetues i barazisë reale.

Përdorimi i gjuhës shqipe në sistemin juridik garanton:akses të barabartë në drejtësi;barazi procedurale në proces;siguri juridike për qytetarët.

Marrëveshja e Ohrit dhe përgjegjësia institucionale

Marrëveshja e Ohrit përfaqëson një detyrim kushtetues të vazhdueshëm, i cili kërkon:implementim të plotë të barazisë gjuhësore;funksionim gjithëpërfshirës të institucioneve;eliminim të praktikave diskriminuese në zbatim.

Çdo devijim nga këto standarde nuk është vetëm çështje administrative, por çështje që prek stabilitetin kushtetues të shtetit.

Dimensioni evropian i sundimit të ligjit

Në procesin e integrimit evropian, kërkohet:pavarësi e gjyqësorit;profesionalizëm i lartë juridik;barazi e plotë para ligjit;respektim i të drejtave të njeriut dhe të komuniteteve.

Në këtë kuptim, gjuha shqipe dhe provimi i jurisprudencës janë dy shtylla të së njëjtës arkitekturë kushtetuese:

barazia substanciale dhe cilësia profesionale e sistemit juridik.

Provimi i jurisprudencës dhe zbatimi i rendit kushtetues në Republikën e Maqedonisë së Veriut nuk janë çështje politike, por çështje thellësisht juridiko-institucionale.

Marrëveshja e Ohrit krijoi bazën për një shtet multietnik dhe kushtetues, ku gjuha shqipe është pjesë e barazisë së garantuar.

Megjithatë, zhvillimet e fundit shoqërore dhe protestat studentore dëshmojnë se ekziston nevoja për forcim të mekanizmave të zbatimit kushtetues, në mënyrë që e drejta e garantuar të shndërrohet në realitet efektiv institucional.

Vetëm përmes kombinimit të profesionalizmit juridik të garantuar nga provimi i jurisprudencës dhe zbatimit të plotë të barazisë gjuhësore, mund të konsolidohet një shtet i së drejtës funksional, i qëndrueshëm dhe evropian.

Me rastin e 300-vjetorit të vendosjës së Arbneshëve në Zarë.

Trajtimi i temava në lidhje me diasporën shqiptare paraqet çështje me interes shumëdimensional, nga vet fakti se ata janë pjesë e pa ndarë e kujtesës sonë kombëtare. Në kuadrin e diasporës historike bën pjesë edhe ajo e Arbneshëve të Zarës, të cilët janë vendosur në ketë mjedis në dekadën e tretë të shekullit XVIII, përkatësisht në vitin 1726, duke kriuar vendbanimin e tyre me emrin Arbanasi, në Zemunik të Zarës.

Nail Draga

Por, ndonëse kanë kaluar rreth tre shekuj, të popullsia arbneshe e Zarës, ndonëse e vogël në numër dhe e shkëputur nga vendi amë, Kraja e Shkodrës, përkatësisht Shqipëria veriore, ata nuk e kanë humbur identitetin e tyre kombëtar. Ata si të shpërngulur nga zona e Shestanit, Ljarës, Briskut,Pinçit, Muriqit etj., në pjesën veri-perendimore të Krajës, me plot sakrifica mbijetuan dhe sfiduan rrethanat e kohës, duke bërë emër në mjedisin e ri përmes kuadrove të njohura në veprimtari të ndryshme shoqërore.

Interesimi për Arbneshët sipas informacioneve që disponojmë është i dukshëm nga fundi i shek.XIX, e më pas, nga del se nga ajo kohë janë shkruar artikuj dhe studime të ndryshme për këtë diasporë shqiptare.

Në gamën e gjerë të studiuesve vend kryesor zënë gjuhëtarët, sepse e folmja arbneshe, është arkaike dhe me shumë interes për zhvillimin historik të gjuhës shqipe dhe të leksikut të saj. Madje për ketë të folme janë mbrojtur edhe disertacione nga autoritete shkencore siç është psh. dr.I.Ajeti etj.

Arbneshët e Zarës kanë dhënë përsonalitete nga fusha e letërsisë siç është Josip Rela, artit muzikor Shime Deshpali, shkencës Kruno Kërstiqi, Aleksandër Stipçeviqi, sportit Josip Gjergja etj. Për këto veprimtari por edhe të tjera, autori i këtij botimi sjell të dhëna më interes, që japin mundësi për hulumtime të metutjeshme.

Stipçeviqi erudit me prëmasa ndërkombëtare

Nuk ka dilemë se personaliteti më madhor i Arbneshëve të Zarës, ishte akademiku Aleksandër Stipçeviqi(1930-2015) që ishte studiues shumëplanësh si në arkeologji, ilirologji, albanologji, histori, etnologji, bibliologji e socilogji të librit i pranuar ne përmasa kombëtare dhe ndërkombëtare.

Në sajë të përgatitjës profesionale dhe njohës i disa gjuhëve të huaja veprimtaria shkencore e A.Stipçeviqit zhvillohet në disa drejtime, ndërsa dy prej tyre mbesin kryesore, arkeologjia dhe bibliologjia. Ka botuar në publikimet nacionale dhe ndërkombëtare rreth 40 libra dhe më shumë se 200 punime shkencore dhe profesionale në gjuhën kroate, italiane, shqipe, angleze, franceze, arabe e perse.

Ndër botimet kryesore veçojmë: ”Arti dhe religjioni i Ilirëve”, “Ilirët”, “Bibliografia e Ilirëve”, “Ilirët-historia, kultura, jeta”, “Simbolet e kultit të Ilirët”, “Historia e librit”, “Censori i përsosur”, “Historia sociale”, “Tradita kulturore e arbëneshëve të Zarës” etj.

Dekorime nga Shqipëria

Për veprimtarinë e tij shkencore është dekortuar me tituj të ndryshëm, ku në mes tjerash edhe nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë Rexhep Mejdani në vitin 2001, me dekoratën “Naim Frashëri i Artë” me motivacion ”për kontribut në zbardhjen e historisë së Ilirëve” , si dhe me dekoratën “Gjergj Katstrioti-Skënderbeu” nga presidenti Bujar Nishani në vitin 2015, “për meritat shkencore, publicistike dhe kombëtare”.

Nga opusi i gjerë kriues i A.Stipçeviqit ka mbetur emblematike thënia e tij se “historia e Ballkanit fillon me Ilirët”, duke u bërë testament për studiuesit serioz nga fusha e historisë së kohës vjetër.

Autori në këtë studim bibliografik na paraqet një regjistër të gjerë autorëve shqiptarë të cilët kanë trajtuar tema të ndryshme në lidhje me Arbneshet e Zarës. Të dhënat më të numërta nga kjo gamë janë nga botimet në Prishtinë, Shkup, Tiranë dhe Ulqin.

Roli i revistës BUZUKU

Me këtë rast duhet veçuar revistën BUZUKU në Ulqin, të drejtuar nga dr.Simë Dobreci e cila në disa numra ka botuar materiale që kanë të bëjnë enkas për Arbneshet e Zarës. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe, sepse është e origjina e përbashkët e kësaj popullsie e cila është prezantuar përmes letërsisë popullore por edhe artikujve të ndryshëm nga profile të ndryshme studimore.

Duke shfletuar këtë botim bibliografik bie në sy se më i madh është numri i autorëve nga Kosova, Maqedonia e Mali i Zi, ndërsa më i vogël i atyre nga Shqipëria. Duke marrë parasysh se gjysma e popullit shqiptarë ishte në kuadër të ish-Jugosllavisë, ka edhe logjikë që shqiptarët në këtë shtet e kanë pasur më lëhtë mundësinë e komunikimit me Arbneshët e Zarës. Por, nga ana tjetër qendrimi pasiv apo më mirë të themi indiferent i Shqipërisë është e pasojë e rrethanave politike në kohën e diktaturës moniste ku në rend të parë ishte qasja ideologjike e jo ajo kombëtare, çështje kjo e cila ishte me pasoja për kombin shqiptarë në tërësi, që janë të pranishme deri në ditët tona.

Por, është për të ardhur keq se Shqipëria, përkatësisht institucionet përkatëse nuk janë duke luajtur rolin e tyre që iu takon edhe me Kushtetën e Shqipërisë edhe tash në pluralizëm. Sepse duhet të jetë detyrë parësore e shtetit shqiptar, përkatësisht institucionëve të tij, për tu interesuar për pjesëtarët e popullit shqiptarë kudo që janë ata, sikurse veprojnë shtetet tjera anë e kënd botës. Qendrimi indiferent në këtë kohë nuk mund të arsyetohet me asgjë, sepse edhe kjo diasporë është pjesë e pandarë e kujtesës sonë historike.

Botim me vlerë jo vetëm bibliografik

Botimi i këtij libri bibliografik, në dy gjuhë kroatisht dhe në shqip përkthyer nga dr.Simë Dobreci, paraqet një nismë me vlerë sa kulturore e shkencore dhe si e tillë do të jetë i domosdoshëm për të gjithë ata që do të trajtojnë tema të ndryshme për Arbneshët e Zarës, sepse bibliografia paraqet fazën parësore për çdo qasje të punimeve shkencore.

Edhe pse kemi të bëjmë me një botim të tipit të broshurës të dhënat e prezantuara në të ardhmën duhet të plotësohen, sepse indeksi i regjistrit bibliografik duhet të jetë me i lartë, detyrë kjo qe mbetet të realizohet nga autorë të tjerë.

Nuk ka dilemë se një veprim i tillë do të jetë në favor të botimeve dhe hulumtimeve shkencore nga fusha e bibliografisë në veçanti dhe kulturës sonë kombëtare në përgjithësi, ku Arbneshët e Zarës do të mbesin një pikë pozitive referimi në historinë tonë kombetare.

“Tektonika e shpirtit” promovohet më 23 maj në “Producers Club Theaters” në New York.