Isuf B.Bajrami/
Dialogu Kosovë–Serbi është i rëndësishëm për paqen, stabilitetin dhe normalizimin e marrëdhënieve në Ballkanin Perëndimor. Ai duhet të zhvillohet me seriozitet, në mirëbesim dhe me synimin për të prodhuar marrëdhënie të qëndrueshme ndërmjet palëve. Por një gjë duhet të jetë e qartë: dialogu politik nuk mund të krijojë një rend juridik paralel me Kushtetutën e Republikës së Kosovës.
Kjo është pika nga e cila duhet të nisë çdo debat serioz për asociimin e komunave. Kosova nuk duhet ta shohë këtë çështje si zgjedhje ndërmjet dialogut dhe Kushtetutës. Mund të ketë dialog dhe mund të ketë zbatim të marrëveshjeve, por çdo zgjidhje që zbatohet brenda Republikës së Kosovës duhet të jetë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e saj.
Kjo nuk është refuzim i dialogut. Është respektim i shtetit të së drejtës. Kosova është shtet shumetnik
Kushtetuta e Republikës së Kosovës e përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm. Ajo e përcakton gjithashtu si shoqëri shumetnike dhe garanton barazinë para ligjit, të drejtat themelore dhe mbrojtjen e komuniteteve.
Këto parime duhet të ecin së bashku.
Kosova nuk mund të ndërtojë demokracinë duke e mohuar karakterin e saj shumetnik. Por as mbrojtja e komuniteteve nuk duhet të interpretohet automatikisht si krijim i një niveli të ri pushteti publik mbi baza etnike. Të drejtat e komuniteteve janë të garantuara me Kushtetutë. Ato nuk janë privilegj politik që jepet apo hiqet sipas vullnetit të shumicës.
Por mënyra se si këto të drejta organizohen dhe ushtrohen duhet të jetë në përputhje me rendin kushtetues. Kjo është pikërisht ajo që e kërkon një shtet demokratik. Të drejta të plota për komunitetet, por brenda shtetit të së drejtës. Kosova duhet të jetë e gatshme të garantojë mbrojtjen e identitetit kulturor, gjuhësor dhe fetar, arsimin, kulturën, pjesëmarrjen në jetën publike, mbrojtjen nga diskriminimi dhe qasjen e barabartë në shërbime. Duhet të ketë mekanizma funksionalë për të siguruar që këto të drejta të mos mbeten vetëm në letër.
Por standardi duhet të jetë i njëjtë në parim: të drejta të garantuara, institucione përgjegjëse dhe sundim i ligjit. Kjo është edhe qasja evropiane. Evropa nuk kërkon vetëm mbrojtjen e minoriteteve. Ajo kërkon njëkohësisht demokraci, barazi, sundim të ligjit dhe institucione që veprojnë brenda kompetencave të tyre. Prandaj mbrojtja e komuniteteve dhe sundimi i ligjit nuk janë dy alternativa. Janë dy pjesë të së njëjtës zgjidhje.
Komunat kanë të drejtë të bashkëpunojnë
Kosova tashmë ka një sistem kushtetues dhe ligjor të vetëqeverisjes lokale. Komunat mund të bashkëpunojnë, të krijojnë partneritete dhe, në pajtim me ligjin, të formojnë asociacione për mbrojtjen dhe promovimin e interesave të tyre të përbashkëta. Pra, pyetja nuk është nëse komunat kanë të drejtë të bashkëpunojnë. Po, e kanë këtë të drejtë. Pyetja është tjetër: Çfarë kompetencash mund të ketë një mekanizëm i tillë dhe ku përfundon bashkëpunimi ndërkomunal e ku fillon krijimi i një niveli të ri të pushtetit publik?
Ky është dallimi që duhet të bëhet. Një asociacion mund të koordinojë interesa, të ndihmojë në ofrimin e shërbimeve, të forcojë kapacitetet dhe të përfaqësojë interesat e komunave. Por nëse një strukturë merr kompetenca publike të veta, organe me autoritet autonom, kompetenca ekzekutive ose burime të veçanta që nuk rrjedhin nga sistemi ekzistues, atëherë çështja bëhet kushtetuese. Nuk mund të zgjidhet vetëm përmes terminologjisë politike.
KO130/15 është kufiri që nuk mund të anashkalohet
Për këtë çështje ekziston një vendim i drejtpërdrejtë i Gjykatës Kushtetuese: Aktgjykimi KO130/15.
Gjykata shqyrtoi parimet e dokumentit për Asociacionin/Bashkësinë e komunave me shumicë serbe dhe marrëdhënien e tyre me Kushtetutën. Gjykata konstatoi se parimet e paraqitura nuk ishin tërësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës dhe përcaktoi se akti juridik dhe statuti që do t’i konkretizonin ato duhet të ishin në përputhje me standardet kushtetuese.
Ky është standardi juridik që nuk mund të anashkalohet. Prandaj nuk mjafton të thuhet se një strukturë është rezultat i një marrëveshjeje politike. Duhet të shihet se çfarë kompetencash ka, si organizohet, si financohet, kujt i përgjigjet dhe a është në përputhje me Kushtetutën. Kjo është pyetja reale.
Marrëveshja e vitit 2023 duhet të zbatohet, por edhe të zbatohet kushtetutshmërisht. Marrëveshja e vitit 2023 për rrugën drejt normalizimit përmban obligime për krijimin e marrëveshjeve dhe garancive për një nivel të përshtatshëm të vetëmenaxhimit të komunitetit serb në Kosovë dhe për ofrimin e shërbimeve në fusha të caktuara. Kjo është pjesë e realitetit politik të dialogut dhe nuk duhet të mohohet.
Por duhet të bëhet edhe një dallim i rëndësishëm: obligimi politik për zbatim dhe forma juridike e zbatimit nuk janë e njëjta gjë.
Kosova duhet t’i marrë seriozisht obligimet e saj. Por mënyra se si ato zbatohen brenda Republikës duhet të jetë juridikisht e qëndrueshme dhe në përputhje me Kushtetutën. Kjo nuk është mënyrë për t’iu shmangur marrëveshjes. Është mënyra për ta bërë zbatimin e saj të qëndrueshëm. Edhe Serbia duhet të zbatojë obligimet e saj. Normalizimi nuk mund të funksionojë si proces i njëanshëm…
Foto: ata.gov.al