Nga Rafael Floqi/
Bazuar në The Missionary Herald në vitin 1914 dhe përmban dëshmi të drejtpërdrejta për Shqipërinë e viteve 1912–1914.
Historia e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane nuk fillon me njohjen diplomatike të Shqipërisë nga Shtetet e Bashkuara në vitin 1922. Shumë më herët, në një prej periudhave më dramatike të ekzistencës së shtetit të ri shqiptar, misionarë, mësues, mjekë dhe organizata humanitare amerikane kishin hyrë në kontakt të drejtpërdrejtë me popullsinë shqiptare. Ata hapën shkolla, shpërndanë ndihma, projektuan spitale dhe, njëkohësisht, u shndërruan në dëshmitarë të huaj të gjendjes së rëndë që lanë pas Luftërat Ballkanike.
Një dokument me rëndësi të veçantë është The Missionary Herald i vitit 1914, organ i lidhur me American Board of Commissioners for Foreign Missions. Në faqet e tij gjenden raporte nga terreni që përshkruajnë Shqipërinë e viteve 1912–1914 jo vetëm si një vend që sapo kishte shpallur pavarësinë, por si një shoqëri të rrënuar nga lufta, refugjatët, uria dhe pushtimet ushtarake.
W. Willard Howard: 400 milje nëpër Shqipërinë e shkatërruar
Një nga dëshmitë më tronditëse vinte nga W. Willard Howard, sekretar i American Constantinople Relief Committee të Nju Jorkut. Howard kishte përshkuar më shumë se 400 milje nëpër territoret shqiptare që, sipas dëshmisë së tij, ishin shkatërruar nga forcat serbe dhe malazeze. Rreth 150 milje i kishte bërë në këmbë, sepse rrugët dhe shtigjet malore ishin tepër të rrezikshme. Ajo që kishte parë ishte një katastrofë humanitare.
Howard vlerësonte se Shqipëria kishte më shumë se 100,000 njerëz pa strehë. Ai paralajmëronte se rreth 30,000 prej tyre mund të vdisnin nga uria dhe të ftohtit gjatë dimrit. Vetëm në Tiranë raportoheshin rreth 9,000 refugjatë, në Elbasan 3,000 dhe në Shkodër 5,000. Përtej qyteteve, mijëra të tjerë ndodheshin nëpër fshatra dhe male. Howard dëshmonte se kishte takuar personalisht njerëz që endeshin nëpër male duke kërkuar ushqim.
Kjo është e rëndësishme edhe nga pikëpamja historiografike: kemi përpara jo vetëm një përshkrim diplomatik të luftës, por dëshminë e një amerikani që kishte udhëtuar fizikisht nëpër zonat e prekura.
“Së pari shpëtoni njerëzit nga uria”
Qasja e misionarëve amerikanë nuk kufizohej në predikimin fetar. Howard argumentonte se në Shqipëri duhej të zbatohej ajo që ai e quante “industrial relief”: ndihma duhej të lidhej me punën dhe rindërtimin.
Në vend që popullsisë t’i shpërndaheshin vetëm ndihma emergjente, fondet amerikane mund të përdoreshin për të punësuar shqiptarët në ndërtimin e shkollave, spitaleve dhe institucioneve të tjera. Parimi i tij ishte i qartë: së pari duhej shpëtuar popullsia nga uria dhe më pas të ndërtoheshin institucionet që do të ndihmonin zhvillimin afatgjatë të vendit.
Në këtë mënyrë, paratë e mbledhura në Amerikë do të riktheheshin në ekonominë lokale shqiptare në formën e pagave, blerjes së tokës, materialeve të ndërtimit dhe furnizimeve ushqimore.
Erickson dhe përballja me pushtimin serb
Një figurë qendrore e kësaj historie është misionari amerikan Charles Telford Erickson. Veprimtaria e tij në Shqipëri u zhvillua në një periudhë kur vendi ishte ende i ekspozuar ndaj ndërhyrjeve dhe pushtimeve të ushtrive fqinje. Raporti i Missionary Herald dëshmon se pas hyrjes së forcave serbe në Shqipërinë veriore dhe në Durrës, Elbasan e Tiranë, autoritetet serbe arrestuan Ericksonin dhe një tjetër veprimtar të misionit, z. Tsilka. Më 10 dhjetor, Ericksonit iu komunikua urdhri që së bashku me familjen të largohej brenda 24 orëve.
Tsilka u mbajt i ndaluar për disa javë. Kështu, misionarët amerikanë nuk ishin vetëm vëzhgues të konfliktit. Ata vetë u prekën nga politikat e forcave pushtuese dhe u përballën drejtpërdrejt me autoritetet ushtarake. Pas largimit, Erickson shkoi në Zvicër dhe Londër. Kur Fuqitë e Mëdha përcaktuan kufijtë e Shqipërisë së pavarur, ai u kthye përsëri dhe udhëtoi nëpër vend për të studiuar mundësitë e zgjerimit të veprimtarisë amerikane.
Korça dhe presioni i autoriteteve greke
Po aq domethënëse janë raportet mbi sjelljen e autoriteteve greke. Pas pushtimit të Korçës, misionarët amerikanë Mr. dhe Mrs. Kennedy vazhduan të qëndronin përkohësisht në qytet. Më 24 prill, megjithatë, atyre iu dha urdhër të largoheshin dhe u dërguan nën eskortë greke në Selanik. Raporti amerikan i cilësonte arsyet e dëbimit të Kennedy-t si krejtësisht të pabazuara.
Çështja arriti deri në Departamentin Amerikan të Shtetit. Qeveria greke dha më pas garanci se misionari do të mund të kthehej kur në Korçë të rivendosej rendi.
Por problemi ishte më i thellë. Megjithëse Fuqitë Evropiane e kishin përfshirë Korçën brenda Shqipërisë së pavarur, trupat greke vazhdonin ta mbanin qytetin. Raportuesit amerikanë shprehnin dyshimin se Athina kishte ndërmend të tërhiqej.
Gjuha shqipe nën presion
Në këtë kontekst del në pah një prej elementeve më interesante të dokumentit: çështja e gjuhës shqipe. Misionarët amerikanë kishin dyshime serioze nëse autoritetet greke do të lejonin vazhdimin e veprimtarisë së tyre në Korçë dhe në territoret shqiptare nën kontrollin grek në rast se mësimi dhe puna zhvilloheshin në gjuhën shqipe. Kjo e vendoste veprimtarinë arsimore amerikane në një pozitë që tejkalonte misionin fetar.
Shkolla ku përdorej shqipja bëhej, në rrethanat e kohës, edhe institucion i ruajtjes së identitetit kombëtar. Raporti shkonte edhe më tej: në Korçë autoritetet greke kishin marrë me forcë shkollën e vajzave ku American Board kishte zhvilluar veprimtari prej më shumë se njëzet vjetësh. Përballë këtij qëndrimi, dokumenti përshkruante popullsinë shqiptare si miqësore ndaj amerikanëve dhe të gatshme për bashkëpunim.
Nga misioni fetar te arsimi dhe mjekësia
Dokumentet tregojnë gjithashtu se koncepti amerikan për Shqipërinë po ndryshonte. Nuk bëhej më fjalë vetëm për misionarë që predikonin fenë protestante. Programi po zgjerohej drejt tri fushave themelore: arsimit, mjekësisë dhe ndihmës humanitare.
Në Elbasan ishte hapur një shkollë për djem. Po punohej për sigurimin e pronës së një kompleksi misionar. Parashikoheshin shkolla të tjera dhe, mbi të gjitha, një spital.
Gjatë Luftërave Ballkanike, shkollat dhe kishat e misioneve në rajon u kthyen në vende strehimi, spitale dhe qendra ndihme. Misionarët, mësuesit dhe pastorët u angazhuan në kujdesin për të plagosurit, të sëmurët dhe refugjatët. Kështu, në terrenin ballkanik, misionari amerikan po shndërrohej njëkohësisht në mësues, organizator humanitar dhe dëshmitar të luftës.
Amerika mbledh para për Shqipërinë
Një dimension shumë pak i njohur i kësaj historie është mobilizimi financiar në Shtetet e Bashkuara. Objektivi i fushatës ishte mbledhja e 65,000 dollarëve për shkolla, spitale dhe kisha në Shqipëri — një shumë e konsiderueshme për vitin 1914. Charles T. Erickson ishte një nga figurat kryesore të kësaj fushate.
Dy donatorë amerikanë dhanë nga 15,000 dollarë secili për ngritjen e një shkolle djemsh dhe një shkolle vajzash. Por ndoshta shembulli më simbolik ishte ai i Olivet Church në Merriam Park, St. Paul, Minnesota.
Kisha kishte krijuar një fond prej 20,000 dollarësh për zgjerimin dhe zbukurimin e godinës së saj. Megjithatë, vendosi që gjysmën e shumës — 10,000 dollarë — t’ia dhuronte Shqipërisë. Ky ishte një akt konkret solidariteti nga qytetarë amerikanë që ndodheshin mijëra kilometra larg Shqipërisë.
Një spital amerikan për Shqipërinë
Mbështetja mori edhe një dimension institucional. Në një mbledhje të American Board u bë një ofertë e posaçme prej 10,000 dollarësh për punën në Shqipëri.
Në të njëjtën kohë iu dërgua qeverisë shqiptare te Wied një telegram ku organizata amerikane shprehte solidaritetin me Shqipërinë në “luftën e saj për liri kombëtare dhe fetare” dhe njoftonte se ishte siguruar mbështetja për një spital në Shqipëri. Kjo gjuhë është domethënëse. Shqipëria nuk paraqitej vetëm si një territor ku duhej zhvilluar aktivitet misionar. Ajo paraqitej si një komb që luftonte për mbijetesën, lirinë dhe ndërtimin e institucioneve të veta.
Misionarët si dëshmitarë të çështjes shqiptare
Rëndësia historike e këtyre dokumenteve qëndron edhe në faktin se misionarët amerikanë krijuan një kanal të drejtpërdrejtë informacioni ndërmjet Shqipërisë dhe opinionit publik amerikan. Ata panë refugjatët. Panë fshatrat dhe krahinat e shkatërruara. U përballën me ushtrinë serbe. U dëbuan nga autoritetet greke. U ndeshën me pengesat ndaj përdorimit të gjuhës shqipe. Dhe kur u kthyen në Amerikë, nuk morën me vete vetëm kujtimet e një misioni fetar. Ata sollën dëshmi për gjendjen e një populli të vogël që sapo kishte shpallur pavarësinë, por që rrezikonte të copëtohej dhe njëkohësisht përballej me uri, refugjatë dhe mungesë institucionesh.
Këto dëshmi u kthyen në thirrje për veprim: në artikuj, konferenca, fushata fondesh dhe donacione.
Një kapitull i hershëm i miqësisë shqiptaro-amerikane
Historia e misionarëve amerikanë në Shqipëri duhet parë, për këtë arsye, përtej dimensionit fetar. Ata ishin pjesë e një rrjeti amerikan që solli në Shqipëri ide për arsimin, organizimin institucional, shërbimin mjekësor dhe ndihmën humanitare. Në momentet kur shteti shqiptar pothuajse nuk kishte mjete financiare dhe administrative, fondet e mbledhura në Amerikë synonin ngritjen e shkollave dhe spitaleve dhe krijimin e vendeve të punës për një popullsi të varfëruar nga lufta.
Në të njëjtën kohë, përplasjet e misionarëve me autoritetet serbe dhe greke krijuan dëshmi amerikane të pavarura për realitetin politik dhe humanitar në Shqipërinë e viteve 1912–1914. Prandaj veprimtaria e Charles Telford Ericksonit, W. Willard Howardit dhe misionarëve të tjerë nuk është vetëm një faqe e historisë së misioneve protestante. Ajo është edhe një kapitull i hershëm i historisë së marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.
Përpara se Washingtoni dhe Tirana të vendosnin marrëdhënie diplomatike, kishte amerikanë që udhëtonin në këmbë nëpër malet shqiptare, regjistronin vuajtjet e refugjatëve, kërkonin mbrojtjen e shkollave, përballeshin me autoritetet pushtuese dhe u bënin thirrje qytetarëve amerikanë të hapnin kuletat për një vend të largët të quajtur Shqipëri. Në këtë kuptim, shkollat, spitali i premtuar dhe fondet e mbledhura në Amerikë përbënin diçka më shumë se bamirësi. Ato ishin ndër urat e para njerëzore midis Shqipërisë së sapolindur dhe Shteteve të Bashkuara.