Në historinë e dokumentimit shkencor të hapësirës shqiptare, Camillo Praschniker dhe Arnold Schober, Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro (Wien, 1919), zë një vend të rëndësishëm. Vepra u botua si Heft VIII i serisë Schriften der Balkankommission, Antiquarische Abteilung dhe përmban 104 faqe, shoqëruar me një numër të madh figurash, planimetrish dhe hartash. Ekzemplari digjital i botimit të vitit 1919 është i disponueshëm falas në Internet Archive dhe Open Library.
Për historinë e Mirditës, rëndësia e veprës është e veçantë. Në të autorët përdorin formën gjermane “Mirdita” dhe dokumentojnë disa monumente në hapësirën e saj, ndër të cilat veçohen Vigu, Puka dhe Ibalja. Kjo e bën veprën një burim të rëndësishëm të fillimit të shekullit XX për studimin e marrëdhënies ndërmjet territorit, arkeologjisë, rrugëve dhe fortifikimeve në Shqipërinë e Veriut.
I. Vigu: një pikë e dokumentuar e peizazhit antik të Mirditës.
Në përshkrimin e itinerarit të ekspeditës, Praschniker dhe Schober ndjekin rrugët që lidhin hapësirën e Shkodrës me zonat e brendshme të Shqipërisë së Veriut dhe mbërrijnë në Vig. Këtu ata dokumentojnë një fortifikim të rëndësishëm, të cilin e trajtojnë si kastell romak.
Pjesa më e rëndësishme e këtij dokumentimi nuk është vetëm përshkrimi verbal, por edhe paraqitja grafike e monumentit me titullin:
“Plan des Kastells von Vigu”
Planimetria e lejon lexuesin të kuptojë organizimin hapësinor të fortifikimit: murin rrethues, kullat, hyrjet dhe marrëdhënien ndërmjet elementeve të ndryshme mbrojtëse. Përmasat e dhëna nga autorët janë rreth 96 × 71 m, çka e vendos objektin në kategorinë e fortifikimeve të konsiderueshme për kontrollin e një korridori territorial.
(Praschniker & Schober 1919, pp. 12–13).
Rëndësia e Vigut nuk qëndron vetëm në vetë monumentin. Pozicioni i tij në raport me luginën e Gjadrit dhe rrjetin e komunikimit drejt Drinit e bën atë një pikë të rëndësishme për të kuptuar organizimin hapësinor të territorit në antikitetin e vonë.
Në këtë kuptim, fortifikimi duhet të lexohet jo si një objekt i izoluar, por si pjesë e një peizazhi arkeologjik të lidhur me rrugët, luginat dhe kalimet malore.
II. “Mirdita” si përcaktim territorial.
Një nga aspektet më të rëndësishme të veprës është mënyra se si autorët përdorin emërtimin “Mirdita”. Në tekst, termi nuk funksionon thjesht si emër i një fshati apo i një monumenti, por si përcaktim i një hapësire më të gjerë gjeografike.
Kjo ka rëndësi për historinë e perceptimit territorial të Mirditës. Në një botim shkencor të vitit 1919, një ekspeditë arkeologjike evropiane e trajton këtë hapësirë si një zonë të dallueshme brenda peizazhit të Shqipërisë së Veriut.
Megjithatë, kjo dëshmi duhet përdorur me kujdes metodologjik. “Mirdita” e Praschniker dhe Schober nuk duhet barazuar automatikisht me kufijtë administrativë të Mirditës së sotme dhe aq më pak me ndonjë kufi politik të antikitetit. Ajo është, para së gjithash, një përcaktim gjeografik i përdorur nga autorët në kontekstin e ekspeditës së tyre.
Pikërisht kjo e bën burimin të vlefshëm: ai dëshmon se në vitin 1919 emri Mirdita ishte një term territorial i përdorur në literaturën arkeologjike evropiane.
III. Puka dhe Ibalja: një sistem fortifikues në territorin malor.
Në pjesën e veprës kushtuar fortifikimeve të periudhës romake dhe të antikitetit të vonë, autorët trajtojnë edhe Pukën dhe Ibaljen. Ato përfshihen në një diskutim tipologjik mbi format e fortifikimeve të Shqipërisë së Veriut.
Praschniker dhe Schober vërejnë ngjashmëri ndërmjet strukturave të këtyre vendeve dhe fortifikimeve të tjera të periudhës së vonë romake. Në rastin e Pukës përmendet një organizim i fortifikuar me kulla në qoshe, ndërsa Ibalja përfshihet në të njëjtin kuadër krahasues.
(Praschniker & Schober 1919, pp. 54–57).
Për historinë e Mirditës kjo dëshmi është e rëndësishme sepse sugjeron se në këtë hapësirë ekzistonte një seri pikash të fortifikuara, të cilat nuk mund të kuptohen vetëm individualisht. Pozicioni i tyre duhet analizuar në lidhje me relievin, rrugët dhe luginat.
Një interpretim i tillë është veçanërisht i rëndësishëm për një studim gjeografik: relievi përcaktonte korridoret e lëvizjes, ndërsa fortifikimet kontrollonin këto korridore.
IV. Vigu dhe korridori Gjadër–Drin.
Përshkrimi i udhëtimit drejt Vigut ka një vlerë të veçantë edhe për gjeografinë historike. Autorët përshkruajnë kalimin nëpër zona të lidhura me Kirin, Drinin dhe luginën e Gjadrit, duke evidentuar vështirësitë e terrenit dhe të komunikimit.
Ky material mund të përdoret për të rindërtuar një bosht hapësinor Shkodër–Drin–Gjadër–Vig, i cili lidh ultësirën me hapësirat malore të brendshme.
Pikërisht këtu arkeologjia dhe gjeografia historike takohen: një fortifikim merr kuptim të plotë vetëm kur vendoset mbi hartën e relievit dhe të rrugëve.
V. Mirdita në sistemin më të gjerë të Shqipërisë së Veriut.
Materiali i Praschniker dhe Schober nuk duhet shkëputur nga përshkrimet e tyre për Lezhën, Lissosin, Drinin, Zadrimën, Shkodrën, Matin, Laçin dhe fortifikimet e tjera të Shqipërisë së Veriut.
Kjo hapësirë paraqitet si një sistem i ndërlidhur ku:
– Shkodra përbënte një qendër të rëndësishme veriore;
– Lissos/Lezha kontrollonte një nyje strategjike pranë Drinit;
– Drini dhe degët e tij formonin korridore natyrore;
– luginat lidhnin ultësirën me brendësinë;
– fortifikimet kontrollonin pika strategjike;
– Mirdita, Puka dhe zonat përreth përbënin hapësirën malore të këtij sistemi.
Kjo perspektivë është më e dobishme sesa trajtimi i monumenteve të veçuara, sepse na lejon të rindërtojmë peizazhin historik.
VI. Një dëshmi e rëndësishme për historinë e hartografisë së Mirditës.
Për Vigun, autorët japin një plan të posaçëm të kastellit. Për monumente të tjera të Shqipërisë së Veriut japin plane dhe skica topografike. Në fund të veprës paraqitet edhe një hartë e territorit të përshkuar nga ekspedita.
Kjo metodë është e rëndësishme për historinë e hartografisë shqiptare sepse tregon kalimin nga një përshkrim thjesht narrativ i monumenteve drejt një dokumentimi hapësinor dhe hartografik.
Në këtë pikë, Praschniker dhe Schober nuk janë vetëm kronistë të monumenteve. Ata janë edhe dokumentues të peizazhit arkeologjik, ku pozicioni, distanca, drejtimi, relievi dhe rruga bëhen pjesë e argumentit shkencor.
VII. Një burim i vitit 1919 për historinë e territorit të Mirditës.
Në përfundim, Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro duhet konsideruar një burim themelor i hershëm për dokumentimin arkeologjik të Mirditës dhe Shqipërisë së Veriut. Ai nuk na jep një hartë moderne të kufijve të Mirditës dhe nuk duhet përdorur për të projektuar mekanikisht kufijtë e sotëm në antikitet. Por ai na jep diçka tjetër, po aq të rëndësishme: një dokumentim të drejtpërdrejtë të monumenteve, toponimeve dhe marrëdhënieve hapësinore që studiuesit austriakë konstatuan në terren në fillim të shekullit XX.
Vigu, Puka dhe Ibalja shfaqen në këtë burim si pika të një peizazhi më të gjerë të fortifikuar, ndërsa përdorimi i emërtimit “Mirdita” dëshmon ekzistencën e një konceptimi territorial të Mirditës në literaturën arkeologjike evropiane të vitit 1919.
Për një histori të Mirditës të ndërtuar mbi harta, kjo dëshmi është veçanërisht e çmuar: harta dhe arkeologjia nuk dokumentojnë vetëm monumentin; ato dokumentojnë marrëdhënien e monumentit me territorin. Dhe pikërisht kjo marrëdhënie na lejon të lexojmë Mirditën jo si një hapësirë të izoluar, por si pjesë të një sistemi historik komunikimi, mbrojtjeje dhe organizimi territorial në Shqipërinë e Veriut.
Prof. Dr. Pal Nikolli