Nga Fadil Ferizi/
Pas aktgjykimit të 16 shtatorit, reagimi më i gabuar do të ishte t’u jepnim vetë Dhomave të Specializuara një pushtet që ligji nuk ua ka dhënë.
Dhomat e Specializuara nuk janë krijuar për të gjykuar legjitimitetin historik apo politik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Nuk janë krijuar për të vendosur nëse lufta për çlirimin e Kosovës ishte e drejtë apo e padrejtë. Aq më pak kanë juridiksion të vendosin mbi ligjshmërinë, vlefshmërinë apo statusin e pavarësisë së Republikës së Kosovës.
Mandati i tyre është penal dhe juridiksioni i tyre është i përcaktuar me ligj.
Ligji nr. 05/L-053 ua përcakton juridiksionin lëndor për krimet që hyjnë në nenet përkatëse të tij, juridiksionin kohor për periudhën 1 janar 1998 deri më 31 dhjetor 2000 dhe juridiksionin personal mbi persona fizikë. Neni 9 është i qartë: Dhomat kanë juridiksion mbi persona fizikë. (SCP-KS)
Por edhe më e rëndësishme është ajo që ka thënë vetë Trupi Gjykues më 16 shtator.
Në fillim të përmbledhjes së aktgjykimit, gjykatësit deklarojnë shprehimisht se kjo çështje nuk ka të bëjë me legjitimitetin e UÇK-së dhe synimin e saj për një Kosovë të pavarur. Menjëherë më pas thuhet se përgjegjësia penale para Dhomave është vetëm personale, se juridiksioni është vetëm mbi persona fizikë dhe se akuzat kanë të bëjnë vetëm me përgjegjësinë penale individuale të të akuzuarve.
Kjo duhet të jetë pika jonë e nisjes.
Jo mohimi i asaj që aktgjykimi thotë. Jo zgjerimi emocional i kuptimit të tij. Jo pranimi i një premise sikur në Hagë të jetë gjykuar UÇK-ja si ushtri apo pavarësia e Kosovës si projekt politik.
Pikërisht e kundërta.
Duhet t’i mbajmë Dhomat brenda kufijve që ua cakton ligji dhe brenda kufijve që ato vetë i kanë shpallur.
Në paragrafin 75, Trupi Gjykues thotë se të akuzuarit dhe persona të tjerë në udhëheqjen e UÇK-së kishin dy objektiva, pavarësinë e Kosovës dhe vendosjen e kontrollit politik e institucional mbi atë që shpresonin të ishte një Kosovë e pavarur. Pastaj shton se nuk e konsideroi të nevojshme të përcaktonte nëse këto objektiva ishin në vetvete kriminale apo të paligjshme.
Ky formulim mund dhe duhet të kritikohet. Por duhet kritikuar saktë.
Problemi nuk zgjidhet duke pretenduar se Dhomat kanë marrë juridiksion mbi pavarësinë e Kosovës. Ato vetë thonë se kjo nuk është çështja para tyre. Problemi është rreziku që formulime të tilla, të shkëputura nga kufijtë e juridiksionit dhe nga konteksti i përgjegjësisë personale, të përdoren nesër si material politik, propagandistik apo pseudohistorik për të ndërtuar një përfundim që aktgjykimi juridikisht nuk mund ta japë.
Pikërisht këtu duhet menaxhuar dëmi.
Në paragrafin 80, Trupi Gjykues bën edhe një dallim që nuk duhet fshehur, por përdorur: sipas tij, nuk ishin qëllimet që i bënë veprimet kriminale, por mjetet që, sipas konstatimeve të Trupit Gjykues, u përdorën për realizimin e tyre.
Ky dallim është thelbësor.
Nëse vetë gjykata thotë se çështja nuk ka të bëjë me legjitimitetin e UÇK-së, se synimi për pavarësi nuk është objekti i gjykimit dhe se përgjegjësia është personale, atëherë askush nuk duhet t’i japë aktgjykimit një kuptim kolektiv që ai juridikisht nuk mund ta mbajë.
Madje, në përmbledhjen shqip, rrënja e termit “individual” shfaqet shtatë herë në forma të ndryshme. Kjo nuk është hollësi gjuhësore. Është vetë arkitektura juridike mbi të cilën duhet insistuar: personi, veprimi, prova dhe përgjegjësia individuale.
Kjo qasje nuk e dobëson kundërshtimin ndaj aktgjykimit. E bën më serioz.
Aktgjykimi i shkallës së parë duhet kundërshtuar në apel me të gjitha mjetet juridike që u takojnë palëve. Rregullorja e Dhomave parashikon shprehimisht të drejtën e personit të dënuar dhe të Prokurorit të Specializuar për ta apeluar aktgjykimin. (SCP-KS)
Por beteja juridike duhet të ndahet nga beteja për kuptimin publik të këtij vendimi.
Mbrojtja duhet të sulmojë në apel ato konstatime për të cilat konsideron se ka gabime faktike, juridike ose procedurale. Institucionet, juristët, historianët dhe opinioni publik, ndërkaq, duhet të jenë të disiplinuar në një gjë tjetër: të mos lejojnë që përgjegjësia penale individuale të shndërrohet, me heshtje apo pakujdesi, në fajësi të një ushtrie, të një lufte apo të një shteti.
Ka edhe një pikë tjetër që kërkon vëmendje të veçantë.
Në paragrafin 99, Trupi Gjykues përmend me emër Lahi Brahimajn, Fatmir Limajn, Sylejman Selimin, Rrustem Mustafën, Latif Gashin, Shukri Bujën dhe Sabit Gecin dhe konstaton se ata kishin rënë në marrëveshje për një qëllim kriminal të përbashkët dhe kishin marrë pjesë në realizimin e tij. Në të njëjtën fjali, gjykata thekson se ndaj tyre nuk është bërë konstatim fajësie dhe se ata vazhdojnë të gëzojnë prezumimin e pafajësisë.
Kjo është çështje serioze dhe duhet trajtuar juridikisht, jo vetëm me indinjatë.
Nuk do të ishte e saktë të thuhej se një gjykatë nuk mund të përmendë kurrë persona që nuk janë të akuzuar. Jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut e pranon se, në procese komplekse me disa persona, referencat ndaj rolit të personave të tretë ndonjëherë mund të jenë të pashmangshme. Por po ajo jurisprudencë kërkon kujdes të posaçëm që gjykata të mos japë më shumë informacion sesa është i nevojshëm dhe të mos krijojë përshtypjen se fajësia e personit që nuk është gjykuar është përcaktuar paraprakisht. (HUDOC)
Prandaj pyetja juridike serioze nuk është: “Si guxuan t’i përmendin?”
Pyetja është shumë më e fortë: a ishte e domosdoshme, për përcaktimin e përgjegjësisë së katër të akuzuarve, që për shtatë persona të tjerë të formulohej një konstatim kaq i drejtpërdrejtë për pjesëmarrjen e tyre në një ndërmarrje kriminale të përbashkët, kur ata nuk kishin qenë të akuzuar në këtë proces dhe nuk kishin pasur pozitën procedurale të një të akuzuari për t’u mbrojtur nga ai konstatim?
Kjo pyetje meriton analizë serioze juridike dhe, aty ku ekziston legjitimiteti procedural, kontestim me mjetet përkatëse ligjore.
Dhe pikërisht këtu duhet të ndryshojë edhe mënyra jonë e reagimit.
Nuk duhet ta luftojmë aktgjykimin duke ia zmadhuar vetë fushën e veprimit.
Kur themi se “u dënua UÇK-ja”, pa dashur pranojmë pikërisht zgjerimin që duhet ta kundërshtojmë.
Kur themi se “u gjykua pavarësia”, i japim një gjykate penale një kompetencë që ligji nuk ia ka dhënë.
Kur e trajtojmë përgjegjësinë individuale si aktgjykim mbi një popull, një ushtri ose një projekt shtetëror, bëjmë vetë kalimin nga individi te kolektivi.
Kjo nuk duhet lejuar.
Duhet thënë saktë: më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues shpalli fajtorë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për disa krime lufte dhe i shpalli të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit. Ky është aktgjykim i shkallës së parë ndaj katër personave konkretë. Nuk është aktgjykim ndaj UÇK-së si organizatë dhe nuk është aktgjykim ndaj pavarësisë së Kosovës. (SCP-KS)
As më shumë, as më pak.
Ka edhe një arsye për maturi. Dokumenti publik që po diskutojmë është përmbledhja e aktgjykimit. Vetë Trupi Gjykues sqaron se kjo përmbledhje nuk është pjesë e aktgjykimit dhe se vetëm aktgjykimi është dokumenti autoritativ i konstatimeve dhe vendimit.
Prandaj reagimi serioz kërkon dy gjëra njëkohësisht: kundërshtim të vendosur juridik aty ku ka bazë për kundërshtim dhe disiplinë të plotë në mënyrën si përcaktohet domethënia e këtij aktgjykimi.
Tani duhet menaxhuar dëmi.
Jo duke mohuar atë që është shkruar, por duke insistuar në atë që është shkruar.
Jo duke bërtitur më fort se aktgjykimi, por duke e detyruar atë të qëndrojë brenda juridiksionit të vet.
Jo duke ia falur askujt të drejtën që nga përgjegjësia penale e individit të ndërtojë fajësi kolektive për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, për luftën e saj apo për Republikën e Kosovës.
Sepse drejtësia penale, nëse dëshiron të mbetet drejtësi, duhet të dijë jo vetëm kë gjykon, por edhe ku përfundon pushteti i saj.