Harta e Nicolas de Fer-it, “Grece Moderne ou Partie Meridionale de la Turquie en Europe”, e datuar në vitin 1705, përbën një dokument me rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë evropiane dhe për mënyrën se si në fillim të shekullit XVIII perceptohej dhe emërtohej hapësira e Ballkanit jugperëndimor. Ajo nuk është thjesht një paraqitje gjeografike e territoreve osmane në Evropë, por edhe një dëshmi e mënyrës se si hartografia perëndimore klasifikonte hapësirat, përdorte emërtime rajonale dhe lidhte koncepte të ndryshme gjeografike me njëra-tjetrën.
David Rumsey Historical Map Collection e katalogon hartën me autor Nicolas de Fer (1646–1720), datë 1705, botues “Chez l’Auteur”, Paris, me përmasa rreth 34 × 23 cm. Harta është pjesë e traditës së Atlas Curieux dhe paraqet pjesën jugore të Turqisë evropiane, përfshirë territore që sot lidhen me Greqinë, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut. Katalogimi thekson gjithashtu përdorimin e paraqitjes piktoreske të relievit, hijezimeve dhe vijëzimeve.
“Harta e Nicolas de Fer-it në David Rumsey Historical Map Collection” (https://reference-url-citation.invalid/2)
I. Një hartë e Evropës Osmane, jo një hartë e shteteve moderne.
Pika e parë që duhet mbajtur parasysh është se harta e vitit 1705 nuk mund të lexohet me kategoritë politike të shekullit XX. Në atë kohë Shqipëria si shtet kombëtar nuk ekzistonte dhe territori paraqitej brenda strukturës politike të Perandorisë Osmane.
Pikërisht për këtë arsye, emërtimet që përdor de Fer-i duhen trajtuar si kategori të gjeografisë historike dhe hartografisë së kohës, jo si kufij shtetërorë në kuptimin modern.
Megjithatë, kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e hartës. Përkundrazi, rëndësia e saj qëndron pikërisht në faktin se ajo tregon se si një hartograf francez i fillimit të shekullit XVIII e konceptonte hapësirën shqiptare dhe epirote në kuadrin më të gjerë të Ballkanit osman.
Brenda hapësirës së hartës de Fer-i përdor një sistem të hollësishëm emërtimesh rajonale. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga elementet më interesante të hartës.
II. “Epire ou Basse Albanie”, formulimi më domethënës.
Një nga përcaktimet më të rëndësishme të leximit të hartës është formulimi: “Epire ou Basse Albanie”. Pra: “Epiri ose Shqipëria e Poshtme”.
Ky formulim është jashtëzakonisht domethënës për historinë e perceptimit hartografik të hapësirës shqiptare. Nuk kemi të bëjmë thjesht me një përmendje të Shqipërisë dhe as vetëm me një emërtim të Epirit. Kemi një lidhje të drejtpërdrejtë terminologjike midis dy emërtimeve:
Epire = Basse Albanie.
Kjo do të thotë se, në klasifikimin rajonal të paraqitur nga kjo hartë, koncepti “Epir” vendoset në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me konceptin “Shqipëri e Poshtme”.
Kjo është një dëshmi e rëndësishme për historinë e terminologjisë gjeografike evropiane.
III. “Haute Albanie” dhe ndarja e hapësirës shqiptare.
Rëndësi të veçantë merr kjo shprehje kur vendoset përballë termit tjetër: “Haute Albanie” – Shqipëria e Epërme. Dy formulimet krijojnë një çift terminologjik:
Haute Albanie – Basse Albanie
ose:
Shqipëria e Epërme – Shqipëria e Poshtme.
Në këtë mënyrë, harta nuk e përdor “Albanie” vetëm si një emërtim të ngushtë për një territor të caktuar. Ajo e përdor atë në një kuptim më të gjerë rajonal, brenda të cilit dallohen pjesë të ndryshme të hapësirës.
Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të analizës.
Nëse “Epire” shoqërohet me “Basse Albanie”, atëherë kemi një dëshmi se në këtë traditë hartografike franceze termi “Albanie” mund të funksiononte si një kategori gjeografike më e gjerë se kufijtë e Shqipërisë së sotme.
Pra, harta nuk na jep një hartë të Shqipërisë së vitit 1705 në kuptimin modern; ajo na jep diçka tjetër, ndoshta edhe më interesante për historianin e hartografisë: mënyrën se si hapësira shqiptare konceptohej dhe emërtohej nga një hartograf evropian para krijimit të shtetit shqiptar.
IV. Boshti Shkodër – Durrës – Ohër – Korçë – Konicë – Janinë – Prevezë.
Leximi i toponimisë së hartës e bën edhe më të qartë shtrirjen e hapësirës që paraqitet.
Ndër emrat që shfaqen në këtë kuadër janë:
Scutari – Shkodër,
Durazzo – Durrës,
Ochrida – Ohër,
Korgsie – Korçë,
Canicce – Konicë,
Argirocaste – Gjirokastër,
Joanina – Janinë,
Preveze – Prevezë.
Këta emra nuk duhen trajtuar si një vijë kufitare moderne. Ata duhet lexuar si një rrjet qendrash dhe pikash orientuese përmes të cilave hartografi ndërtonte strukturën hapësinore të rajonit.
Megjithatë, rëndësia e tyre është e madhe: harta nuk e kufizon konceptin e hapësirës shqiptare vetëm në bregdetin Adriatik. Ajo paraqet një hapësirë që depërton thellë në brendësi të Ballkanit.
V. Janina – një pikë kyçe e leximit.
Veçanërisht domethënës është pozicioni i Janinës (Joanina). Janina është një nga qendrat më të rëndësishme historike të Epirit dhe një pikë kyçe për të kuptuar marrëdhënien midis terminologjisë “Epire” dhe “Basse Albanie”.
Nëse territori që lidhet me “Epire ou Basse Albanie” shtrihet deri në zonën e Janinës, atëherë kuptimi i “Basse Albanie” është dukshëm më i gjerë sesa një koncept që do të kufizohej vetëm në Shqipërinë e sotme veriore ose qendrore. Kjo e bën hartën veçanërisht interesante për studimin e historisë së perceptimit të hapësirës shqiptare.
VI. Preveza dhe hapësira joniane.
Një tjetër pikë e rëndësishme është Preveza (Preveze). Pozicioni i saj në skajin jugor të kësaj hapësire ndihmon në kuptimin e mënyrës se si hartografi konceptonte Epirin si një rajon që shtrihej deri në skajin jugperëndimor të gadishullit.
Prania e Prevezës, e kombinuar me Janinën, Konicën, Gjirokastrën dhe Korçën, tregon se hapësira e trajtuar nuk është vetëm një hapësirë bregdetare, por një sistem rajonal i gjerë.
Kjo është arsyeja pse formulimi “Epire ou Basse Albanie” duhet lexuar në lidhje me të gjithë strukturën hapësinore të hartës dhe jo si një shprehje e izoluar.
VII. Korça dhe Konica: Shqipëria e Poshtme nuk është vetëm bregdet.
Dy emra të tjerë me rëndësi janë Korgsie (Korçë) dhe Canicce (Konica). Prania e tyre e zhvendos vëmendjen nga bregdeti drejt brendësisë malore të rajonit. Kjo është e rëndësishme sepse tregon se koncepti i “Basse Albanie”, nëse lexohet në kuadrin e hartës, nuk duhet reduktuar në një hapësirë të ngushtë bregdetare. Ai lidhet me një territor shumë më të gjerë, të strukturuar nga qytete, rrugë, male, lumenj dhe qendra rajonale. Në këtë pikë, harta bëhet një dokument i historisë së perceptimit hapësinor.
VIII. Relievi dhe mënyra e ndërtimit të hapësirës.
De Fer-i nuk paraqet vetëm emra vendesh. Relievi shprehet përmes paraqitjeve piktoreske të maleve, hijezimeve dhe vijëzimeve. Katalogimi i David Rumsey-t e konfirmon këtë mënyrë të paraqitjes së relievit. Kjo teknikë është karakteristike për hartografinë e kohës, kur paraqitja e relievit nuk bazohej në izohipse moderne. Malet shfaqen si forma grafike, ndërsa hapësira ndërmjet tyre ndërtohet përmes lumenjve, rrugëve, vendbanimeve dhe kufijve rajonalë. Prandaj, harta duhet lexuar njëkohësisht në dy nivele: si dokument tekstual, përmes emrave dhe përkufizimeve; dhe si dokument hapësinor, përmes mënyrës se si këta emra vendosen në raport me njëri-tjetrin.
IX. Adriatiku dhe Joni si kufij natyrorë të hapësirës.
Në perëndim dhe jugperëndim, hapësira tokësore lidhet me Adriatikun dhe Jonin. Kjo ka rëndësi për mënyrën se si ndërtohet imazhi gjeografik i rajonit. Bregdeti nuk paraqitet i shkëputur nga brendësia; ai lidhet me qendrat e brendshme përmes një rrjeti të vazhdueshëm gjeografik. Në këtë kuptim, harta e de Fer-it është më shumë sesa një listë vendesh. Ajo është një model hapësinor i Ballkanit jugperëndimor të fillimit të shekullit XVIII.
X. Shqipëria si kategori gjeografike, jo si shtet modern.
Kjo është ndoshta çështja më e rëndësishme metodologjike. Kur lexojmë “Albanie” në një hartë të vitit 1705, nuk duhet ta barazojmë automatikisht me Republikën e Shqipërisë së sotme. Shteti shqiptar do të krijohej dy shekuj më vonë.
Por kjo nuk do të thotë se termi “Albanie” ishte pa përmbajtje gjeografike para krijimit të shtetit. Përkundrazi, harta e de Fer-it tregon se “Albanie” mund të përdorej si një kategori rajonale, e cila në këtë rast lidhet me një hapësirë të ndarë në “Haute Albanie” dhe “Basse Albanie”.
Kjo është pikërisht arsyeja pse dokumenti ka rëndësi për historinë e trojeve shqiptare. Ai nuk dëshmon ekzistencën e një shteti shqiptar në vitin 1705; dëshmon ekzistencën e një koncepti gjeografik të Shqipërisë në hartografinë evropiane të kohës.
XI. Përfundimi.
Harta e Nicolas de Fer-it e vitit 1705 përbën një dëshmi të rëndësishme për historinë e perceptimit hartografik të hapësirës shqiptare.
Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te numri i madh i toponimeve shqiptare dhe ballkanike që paraqiten në të, por sidomos te mënyra se si këto hapësira emërtohen dhe organizohen.
Formulimet “Haute Albanie” dhe “Epire ou Basse Albanie”, të lexuara së bashku, janë veçanërisht domethënëse. Ato tregojnë se në këtë traditë hartografike franceze “Albanie” mund të përdorej si një koncept rajonal më i gjerë dhe se “Epire” lidhej drejtpërdrejt me nocionin e “Shqipërisë së Poshtme”.
Fuqia e hartës si burim historik qëndron pikërisht në faktin se ajo dokumenton një mënyrë të hershme evropiane të konceptimit të hapësirës shqiptare, përpara krijimit të shtetit kombëtar shqiptar.
Në këtë kuptim, harta e de Fer-it mund të lexohet si një dokument i rëndësishëm i historisë së emrit, hapësirës dhe perceptimit të Shqipërisë në hartografinë evropiane.
Ajo na tregon se historia e trojeve shqiptare nuk duhet kërkuar vetëm në dokumentet politike dhe administrative, por edhe në vetë gjuhën e hartave. Në një hartë të vitit 1705, një formulim i vetëm “Epire ou Basse Albanie” hap një dritare të rëndësishme mbi mënyrën se si një pjesë e hapësirës së Ballkanit jugperëndimor konceptohej nga gjeografia evropiane e kohës.
Prof. Dr. Pal Nikolli