Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Imazhi bashkëngjitur i përket faqes së titullit dhe skedës bibliografike të vëllimit të parë të veprës “Lebenserinnerungen” (Kujtime), me autor aristokratin, diplomatin dhe politikanin e njohur shqiptar Eqrem bej Vlora. Libri është redaktuar nga historiani Mathias Bernath në kuadër të botimeve akademike të Institutit të Evropës Juglindore në Mynih (Südost-Institut München) dhe është publikuar nga shtëpia botuese R. Oldenbourg Verlag në vitin 1968.
I. Aksesueshmëria e librit.
Aksesueshmëria e këtij libri varet nga mënyra e kërkimit dhe formati që përdoret:
– Në formë digjitale dhe akademike: Versioni origjinal në gjuhën gjermane mund të konsultohet ose shkarkohet falas nëpërmjet platformave digjitale të bibliotekave shtetërore gjermane (si Bayerische Staatsbibliothek ose Münchener Digitalisierungszentrum). Shumë nga këto botime historike janë pjesë e arkivave të hapura për studim dhe kërkim shkencor.
– Në versionin e shtypur (fizik): Nëse kërkoni një kopje fizike të botimit origjinal të vitit 1968 apo përkthimin e tij në gjuhën shqipe (Kujtime 1885–1925), ato nuk janë falas për zotërim privat; mund të blihen në librari ose tregun e librit antikuar. Megjithatë, leximi i tyre është plotësisht pa pagesë nëse i frekuentoni përmes rrjetit të bibliotekave publike dhe universitare në Shqipëri, Kosovë apo Gjermani.
II. Çfarë shkruhet për Shqipërinë dhe shqiptarët?
Ky vëllim i parë analizon një nga periudhat më përcaktuese të historisë moderne shqiptare, vitet mes 1885-ës dhe 1912-ës, duke përfunduar me pikën kulmore të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Eqrem bej Vlora nuk vjen thjesht si një vëzhgues i jashtëm, por si një dëshmitar okular dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në ngjarjet elite politike e shoqërore të kohës.
Përmbajtja e librit e zbërthen Shqipërinë dhe shqiptarët në disa dimensione kryesore:
– Anatomia e aristokracisë dhe pushtetit: Autori ofron një pamje mikroskopike të klasës sunduese shqiptare (bejlerëve dhe pashallarëve), të cilës i përkiste edhe vetë familja e tij me ndikim të madh në Perandorinë Osmane. Ai përshkruan me detaje marrëdhëniet komplekse të kësaj elite me Stambollin, intrigate politike, mënyrën e administrimit të pronave dhe rivalitetet krahinore.
– Zhvillimi i ndërgjegjes kombëtare: Libri dokumenton kapërcimin e vështirë të shqiptarëve nga vetëdija lokale apo religjioze drejt asaj kombëtare. Eqrem bej Vlora përshkruan përpjekjet e para për arsimin në gjuhën shqipe, çështjen e alfabetit, përhapjen e librave shqip dhe rolin e klubeve patriotike brenda dhe jashtë vendit.
– Prapaskenat e Pavarësisë së vitit 1912: Një nga pjesët më me vlerë mbetet rrëfimi i detajuar për ngjarjet e vitit 1912. Autori përshkruan takimet diplomatike, udhëtimet diplomatike të Ismail Qemalit (dajës së tij), ndikimin e Luftërave Ballkanike dhe situatën kaotike por historike që çoi në ngritjen e flamurit në Vlorë.
– Gjeopolitika dhe Fuqitë e Mëdha: Në libër pasqyrohet qartë loja diplomatike e diplomacisë evropiane në rajon. Vëmendje e veçantë i kushtohet ndikimit të Austro – Hungarisë dhe Italisë në çështjen shqiptare, si dhe mënyrës se si fuqitë e kohës e shihnin të ardhmen e Shqipërisë në prag të shpërbërjes osmane.
– Portreti etnografik e shoqëror i shqiptarëve: Përtej politikës, autobiografia përmban vëzhgime mjaft akute mbi psikologjinë, mentalitetin, zakonat, mikpritjen, Kanunin dhe jetën e përditshme të shqiptarëve të veriut e jugut. Autori shpesh mban një qëndrim kritik dhe realist ndaj mangësive shoqërore e politike të kohës, duke shmangur romanticizmin e tepruar.
Në tërësi, ky botim përbën një nga burimet parësore më të pasura dhe më elegante të shkruara mbi Shqipërinë e fillimit të shekullit XX.