Besnik Fishta/

Filatelia, si arti dhe pasioni i koleksionimit të pullave postare, është një nga hobit më të vjetra në botë, por njëkohësisht mbetet edhe sot një aktivitet i gjallë, edukues dhe social. Edhe pse në kohën moderne komunikimi është bërë kryesisht digjital, pullat postare nuk e kanë humbur vlerën e tyre, sepse ato përfaqësojnë histori, kulturë dhe identitet kombëtar. Filatelia nuk është thjesht mbledhje objektesh të vogla, por një mënyrë për të njohur botën dhe për të zhvilluar mendjen dhe karakterin. Si një hobi i vjetër, filatelia ka lindur në shekullin XIX me daljen e pullave të para postare. Që atëherë, njerëzit filluan t’i mbledhin ato jo vetëm për kuriozitet, por edhe për vlerën e tyre artistike dhe historike. Me kalimin e kohës, ky pasion u shndërrua në një fushë të organizuar, me shoqata, ekspozita dhe koleksionistë të shumtë në të gjithë botën.

Shumë filatelistë të shquar shqiptarë dhe të huaj e kanë filluar këtë pasion që në moshë të vogël, shpesh rastësisht, duke marrë një letër me pulla të veçanta ose duke parë koleksionin e një familjari. Për shembull, koleksionistë të njohur evropianë kanë treguar se fillimisht kanë mbledhur pulla pa kuptuar vlerën e tyre, por me kalimin e kohës ky interes është kthyer në një pasion të thellë dhe një pjesë të rëndësishme të jetës së tyre. Edhe në Shqipëri, filatelistë të njohur kanë ndërtuar koleksione të rëndësishme që pasqyrojnë historinë dhe kulturën kombëtare. Ky pasion i ka ndihmuar ata të zhvillojnë durim, vëmendje ndaj detajeve dhe një karakter të rregullt e të organizuar.

Filatelia ka një vlerë të veçantë në formimin e karakterit të individit. Ajo nuk është vetëm një aktivitet estetik apo historik, por edhe një shkollë e vërtetë edukimi. Koleksionisti mëson të jetë i duruar, i përqendruar dhe i disiplinuar. Çdo pullë kërkon vëmendje dhe kujdes, ndërsa ndërtimi i një koleksioni kërkon kohë dhe përkushtim. Këto cilësi ndikojnë drejtpërdrejt në formimin e personalitetit, duke e bërë individin më të organizuar dhe më të përgjegjshëm.

Një aspekt i rëndësishëm i filatelisë është edhe ndikimi i saj pozitiv në shëndetin mendor, veçanërisht tek moshat e vjetra. Studime të ndryshme në fushën e psikologjisë dhe neuroshkencës kanë treguar se aktivitete si koleksionimi i pullave mund të shërbejnë si një formë terapie për sëmundje si Alzheimeri apo Parkinsoni. Aktiviteti i vazhdueshëm i trurit gjatë klasifikimit, kujtimit dhe analizimit të pullave ndihmon në mbajtjen aktive të kujtesës dhe përmirësimin e përqendrimit. Për më tepër, ky hobi sjell qetësi emocionale dhe ul stresin, duke ndikuar pozitivisht në cilësinë e jetës.

Është e rëndësishme të theksohet se filatelia nuk duhet parë si një aktivitet tregtar apo si mjet fitimi. Edhe pse disa pulla mund të kenë vlerë të lartë në treg, thelbi i këtij pasioni nuk është fitimi material, por kënaqësia, njohuria dhe dashuria për historinë dhe artin. Koleksionisti i vërtetë nuk e sheh pullën si mall për shitje, por si pjesë të një historie më të madhe që duhet ruajtur dhe vlerësuar.

Një tjetër vlerë e madhe e filatelisë është ndryshimi i përfitimeve sipas moshës. Tek nxënësit dhe të rinjtë, ky hobi ndihmon në zhvillimin e njohurive për historinë, gjeografinë dhe kulturat e ndryshme të botës. Ai rrit kuriozitetin dhe aftësinë për të mësuar në mënyrë të pavarur. Ndërsa tek moshat më të rritura, filatelia shërben më shumë si relaksim, ruajtje e kujtesës dhe aktivitet social që i mban të angazhuar mendërisht dhe emocionalisht.

Filatelia ka gjithashtu një rol të rëndësishëm në forcimin e ndjenjës sociale dhe bashkëpunimit mes njerëzve. Koleksionistët shpesh komunikojnë me njëri-tjetrin, shkëmbejnë pulla, ndajnë informacione dhe marrin pjesë në ekspozita kombëtare dhe ndërkombëtare. Kjo krijon ura lidhëse mes kulturave të ndryshme dhe forcon ndjenjën e bashkëpunimit global. Në këtë mënyrë, një pasion i thjeshtë individual shndërrohet në një aktivitet që bashkon njerëz nga vende të ndryshme të botës.

Në përfundim, filatelia është një pasion i veçantë që lidh të kaluarën me të tashmen dhe mbetet aktual edhe në botën moderne. Ajo nuk është vetëm një hobi i mbledhjes së pullave, por një mjet edukimi, formimi karakteri, zhvillimi mendor dhe social. Pavarësisht moshës, ky pasion sjell përfitime të shumta dhe mbetet një shembull i qartë se si një aktivitet i thjeshtë mund të ketë ndikim të thellë në jetën e njeriut.

Altin Gjeta/

Ka njëlloj tabuje – të vetëkuptushme – në botën shqiptare kur diskutohet roli i perëndimit në Kosovë. Sipas narrativës dominuese, perëndimi u angazhua ushtarakisht, çliroi Kosovë, prandaj kritika në këtë drejtim nuk është e mirëpritur.

Kontributi i perëndimit, veçanërisht i Shteteve të Bashkura dhe Britanisë së Madhe ka qenë vendimtar në çlirimin dhe pavarësimin e Kosovës.

Por, të thuash se Kosova qëndron sot e pavarur vetëm sepse ndërhyri perëndimi, e redukton rolin e shqiptarëve në spektator. Kosova u çlirua dhe u pavarësua së pari për shkak të përpjekjeve njëshekullore të shqiptarëve. Ata sakrifikuan, luftuan dhe derdhën gjak për liri nën një shtet ku nuk u pyetën kurrë për fatin e tyre politik. Asnjë proces i tillë nuk ndodhi në 1913, as në 1945 dhe sigurisht kurrë më vonë.

Shqiptarët u aneksuan nga Serbia dhe Jugosllavia kundër vullnetit të tyre.

Pas përfundimit të luftës së dytë botërore, Këshilli Rajonal ku nga 140 antarë, vetëm 37 ishin shqiptarë vendosi qëndrimin nën Serbi. Historia mandej dihet: shqiptarët u trajtuan si popull i dorës së dytë. Në vitet 1960-70 edhe pse zyrtarisht Serbët dhe Malazezët përbënin 27% të popullsisë (me shumë gjasa shifër e fryrë sepse censusi organizohej nga Serbia), përsëri okuponin ma shumë se 50% të pozitave drejtuese në Kosovë. Këtu nuk po flas për dhunën që ushtrohej ndaj shqiptarëve për ta lëshuar Kosovën.

Megjithatë, shqiptarët rezistuan: organizuan protesta të fuqishme në vitet 1960, 1981, ndërtuan shtetin paralel dhe diplomacinë ndërkombëtare nën udhëheqjen e Rugovës dhe luftuan me armë kur çdo mjet tjetër dështoi. Pa këto përpjekje, perëndimi nuk do të kishte ndërhyrë në Kosovë. Përpos kundër gjithë gjasave ndërhyri dhe u angazhua në një projekt ambicioz shtetndërtimi.

Por, pas luftës diçka ndryshoi. Mbështetja për pavarësinë dhe shtetin e Kosovës u ofrua me një çmim të lartë; akomodimin e interesave të Serbisë. Pushteti në Kosovë praktikisht u nda me Serbët. Siç edhe një diplomat evropian thotë fill pas shpalljes së pavarësisë ‘shqiptarët morën diçka për të cilën nuk ishin krejt entuziast, ndërsa evropianët dhanë pikërisht atë çka donin, jo një zgjidhje përfundimtare dhe jo një Kosovë shqiptare.’

Të kompleksuar se Serbia duhej të kompensohej për humbjen Kosovës, perëndimi mesa duket nuk u mjaftua me ndarjen e pushtetit me Serbët në Kosovë.

Duket se shkoi një hap ma larg: me prokurorinë dhe gjykatën speciale kërkon të ndajë edhe krimet e luftës në Kosovë. Sepse me shumë gjasë javën që vjen, udhëheqja politike e UÇK do të dënohet për eksese në luftë dhe fill pas luftës, duke vendosur kështu në sytë e opinionit ndërkombëtar shenjën e barazisë mes kriminelit – Serbisë së Millosheviqit – dhe viktimës – Kosovës.

Udhëheqësit e UÇK ka gjasa të dënohen dhe Kosova të damkoset në një proces i cili filloi me shtëpinë e verdhë dhe po përfundon me akuza krejt të tjera. EULEX hetoi për më shumë se katër vite akuzat e Dick Marty, dhe arriti në përfundimin se nuk ka prova për trafik organesh, por me një lëvizje skandaloze ndryshoi objektin e hetimit. Mesa duket prokurorët ishin nisur me paramendim për të gjetur patjetër diçka.

Në bazë të raportit të EULEX-it, Kosovës iu imponuan Dhomat e Specilizuara monoetnike. Pra, për 13 mijë të vrarë në Kosovë, ku UÇK ishte forcë mbrojtëse do të gjykoheshin vetëm shqiptarët të akuzuar për disa dhjetra krime. E gjitha kjo histori ndodh në sfondin e dialogut me Serbinë ku BE dhe SHBA kërkojnë tërheqjen e Beogradit në orbitën Evropiane.

Sot, pas shumë vitesh është e qartë se kjo strategji ka dështuar. Dialogu nuk ka normalizuar asgjë; as Serbinë me Kosovën, as Serbinë me perëndimin dhe as Serbinë me të shkuarën e vet. Funerali i Radko Mlladiq në Beograd dëshmon se Serbia mbetet peng i shovinizmit të sëmurë. Dhe krimet që nuk dënohen, përsëriten.

Ironike, por ndërsa në Kosovë nuk janë gjetur akoma mbi 1000 trupa, dhe zbulohen varre masive, perëndimi u angazhua në një sipërmarrje politike me pasoja katastrofike. Treni i gjykatës speciale është nisur për të mbërritur në Beograd, dhe tash askush nuk e ndalon dot.

Kosova dhe udhëheqja e UÇK po paguan një çmim të rëndë për ëndrrallat e perendimit me Serbinë e Vuqiçit. Kjo është si të qëllosh krijesën tënde për të kënaqur epshet e komshiut sadist. Sepse në një konflik ku mbi 95% e viktimave janë shqiptarë në trojet e tyre, nuk mund të ketë bashkëvuajtës dhe bashkëfajtor.

Prandaj, shqiptarët dhe serbët nuk mund të ndajnë edhe krimet në Kosovë. Dhe tragjike është se epilogun katastrofik të Hagës nuk e kanë lexuar as në Prishtinë as në Tiranë. Të gjithë janë shëndeverë në lojrat e vogla politike.

Fuqizimi i Kosovës përmes diplomacisë aktive dhe partneritetit strategjik me Republikën e Shqipërisë

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete sovrane. Ky realitet juridik dhe politik duhet respektuar, mbrojtur dhe forcuar. Marrëdhëniet ndërmjet tyre nuk duhet të ndërtohen mbi idenë e zbehjes së sovranitetit të Kosovës apo të Shqipërisë, por mbi një koncept më modern dhe më funksional: dy shtete sovrane që krijojnë një hapësirë strategjike bashkëpunimi.

Historia, gjuha, kultura, kujtesa kolektive dhe lidhjet njerëzore krijojnë një afërsi të veçantë ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Por në kushtet e sistemit bashkëkohor ndërkombëtar, kjo afërsi duhet të shndërrohet në kapacitet konkret shtetëror, ekonomik, diplomatik dhe strategjik.

Në këtë kuadër, një nga çështjet më të rëndësishme që kërkon vëmendje është forcimi i subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës. Kosova është shtet dhe duhet të sillet, të veprojë dhe të perceptohet si shtet me strategji të qartë afatgjatë. Për këtë nuk mjafton vetëm ekzistenca formale e institucioneve diplomatike. Nevojitet një diplomaci aktive, profesionale, e koordinuar dhe e pranishme në mënyrë të vazhdueshme në qendrat ku merren vendimet që ndikojnë drejtpërdrejt ose tërthorazi në të ardhmen e Kosovës.

1. Sovraniteti i Kosovës duhet të jetë pikënisja e çdo bashkëpunimi

Marrëdhënia Kosovë–Shqipëri duhet të ndërtohet mbi respektimin e plotë të sovranitetit të të dyja shteteve. Kosova nuk ka nevojë për një marrëdhënie që e zëvendëson shtetësinë e saj, por për një marrëdhënie që e fuqizon atë.

Në këtë kuptim, bashkëpunimi me Shqipërinë duhet të jetë instrument i fuqizimit të Kosovës, ndërsa bashkëpunimi i Kosovës duhet të kontribuojë në forcimin e Shqipërisë. Interesi i përbashkët nuk qëndron në dobësimin e subjektivitetit të njërit shtet, por në krijimin e një partneriteti të barabartë.

Kosova duhet të ketë kapacitetin e saj diplomatik, ekonomik dhe politik për të komunikuar drejtpërdrejt me botën. Shqipëria mund të jetë një aleate dhe partnere e rëndësishme, por zëri i Kosovës duhet të jetë zëri i Kosovës.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një sistem ndërkombëtar ku shtetet vlerësohen jo vetëm nga ekzistenca e tyre juridike, por edhe nga aftësia për të ndërtuar marrëdhënie, për të krijuar aleanca, për të ndikuar në agjenda dhe për të mbrojtur interesat e tyre.

2. Problemi i Kosovës: diplomacia nuk mund të mbetet vetëm deklarative

Një nga dobësitë që duhet të trajtohet seriozisht është mungesa e një diplomacie mjaftueshëm aktive, të vazhdueshme dhe të orientuar strategjikisht.

Diplomacia nuk është vetëm pjesëmarrje në konferenca, takime protokollare, deklarata për media apo reagime pas zhvillimeve ndërkombëtare. Diplomacia moderne është një proces i përhershëm i ndërtimit të ndikimit.

Kosovës i nevojitet një diplomaci që nuk pret gjithmonë që zhvillimet të ndodhin për të reaguar, por që punon paraprakisht për të krijuar rrethanat politike në të cilat interesat e Kosovës kuptohen, pranohen dhe mbështeten.

Një shtet i vogël nuk mund ta kompensojë mungesën e madhësisë territoriale, ekonomike apo demografike vetëm me deklarata. Ai duhet ta kompensojë atë me organizim, profesionalizëm, ide, kontakte, koalicione dhe këmbëngulje diplomatike.

Për këtë arsye, diplomacia e Kosovës duhet të kalojë nga një diplomaci kryesisht reaktive dhe deklarative në një diplomaci proaktive, të planifikuar dhe të matshme.

Nuk mjafton të thuhet se Kosova është shtet demokratik, se ka institucione dhe se aspiron integrimin evropian. Këto duhet të shndërrohen në argumente të përditshme diplomatike, të paraqitura në mënyrë profesionale para qeverive, parlamenteve, organizatave ndërkombëtare, universiteteve, instituteve kërkimore, mediave dhe opinionit publik ndërkombëtar.

3. Diplomacia duhet të jetë e pranishme atje ku prodhohet vendimmarrja

Kosova duhet të kuptojë se diplomacia nuk zhvillohet vetëm në kryeqytetin e saj. Ajo zhvillohet në shumë qendra të fuqisë politike, ekonomike dhe institucionale.

Prandaj, diplomacia kosovare duhet të ketë një strategji të qartë për praninë dhe veprimin në qendrat kryesore ndërkombëtare. Përfaqësitë diplomatike nuk duhet të jenë vetëm zyra administrative, por qendra të veprimit strategjik.

Ambasadori dhe diplomati kosovar duhet të jenë jo vetëm përfaqësues ceremonialë, por njerëz që krijojnë marrëdhënie, identifikojnë mundësi, ndërtojnë koalicione, komunikojnë me vendimmarrësit dhe prodhojnë mbështetje konkrete për interesat e Kosovës.

Diplomacia duhet të matet me rezultate: sa marrëdhënie të reja janë krijuar, sa mbështetje është siguruar, sa pengesa janë kapërcyer, sa institucione janë informuar, sa partneritete janë ndërtuar dhe sa është rritur perceptimi pozitiv për Kosovën.

Kjo kërkon profesionalizëm dhe vazhdimësi. Ndryshimi i qeverive nuk duhet të nënkuptojë fillimin nga zero të politikës së jashtme.

4. Shqipëria si partner strategjik, jo si zëvendësim i Kosovës

Në këtë proces, Shqipëria mund të luajë një rol të rëndësishëm. Por ky rol duhet të konceptohet si partneritet strategjik ndërmjet dy shteteve sovrane.

Kosova dhe Shqipëria duhet të kenë mekanizma më të fuqishëm koordinimi për çështjet që lidhen me interesat e përbashkëta. Kjo mund të përfshijë diplomacinë, sigurinë, ekonominë, infrastrukturën, energjinë, arsimin, kulturën dhe integrimin evropian.

Megjithatë, koordinimi nuk duhet të shndërrohet në varësi.

Kosova duhet të ketë diplomacinë e saj, politikën e saj të jashtme dhe kapacitetin e saj për të ndërtuar marrëdhënie ndërkombëtare. Shqipëria duhet ta mbështesë këtë proces dhe jo ta zëvendësojë atë.

Një Kosovë më e fuqishme ndërkombëtarisht është në interes të Shqipërisë. Një Shqipëri më e fuqishme ekonomikisht dhe në aspektin diplomatik është në interes të Kosovës. Këto interesa nuk përjashtojnë njëri-tjetrin; ato mund të krijojnë një sinergji të rëndësishme rajonale.

5. Nga deklaratat në veprim

Kosovës i duhet një ndryshim i kulturës së veprimit diplomatik.

Në vend të deklaratës pas një ngjarjeje, duhet të ekzistojë përgatitja para ngjarjes. Në vend të reagimit pas një vendimi ndërkombëtar, duhet të ketë punë diplomatike përpara vendimit. Në vend të kontakteve sporadike, duhet të ndërtohen marrëdhënie të qëndrueshme.

Diplomacia e suksesshme shpesh zhvillohet larg kamerave. Ajo kërkon takime të vazhdueshme, komunikim personal, analiza, argumentim, kompromis, lobim legjitim dhe ndërtim besimi.

Në këtë aspekt, Kosova duhet të investojë shumë më tepër në diplomaci profesionale dhe institucionale, duke përfshirë diplomatët karrierë, ekspertët e së drejtës ndërkombëtare, studiuesit, ekonomistët, komunikuesit strategjikë dhe ekspertët e marrëdhënieve ndërkombëtare.

6. Bashkëpunimi ekonomik si instrument diplomatik

Një hapësirë strategjike Kosovë–Shqipëri nuk mund të mbështetet vetëm në dimensionin politik.

Ekonomia duhet të jetë një nga shtyllat kryesore të këtij partneriteti. Dy shtetet duhet të synojnë rritjen e tregtisë, investimeve, infrastrukturës së përbashkët dhe lidhjeve energjetike e teknologjike.

Një ekonomi më e integruar krijon jo vetëm përfitime financiare, por edhe ndikim politik. Shtetet që kanë marrëdhënie të dendura ekonomike krijojnë interesa të përbashkëta dhe rrisin qëndrueshmërinë e partneritetit.

Prandaj, rrugët, hekurudhat, energjia, teknologjia, turizmi, arsimi dhe tregtia duhet të shihen edhe si instrumente të politikës së jashtme.

7. Dimensioni kulturor dhe kombëtar

Lidhjet kulturore ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë janë të thella. Por edhe ky dimension duhet të modernizohet.

Kultura, universitetet, shkenca, letërsia, arti, mediat dhe diaspora mund të shërbejnë si mjete të fuqishme të diplomacisë publike.

Kosova dhe Shqipëria mund të krijojnë një hapësirë të përbashkët kulturore dhe akademike që e paraqet identitetin, historinë dhe potencialin e tyre në mënyrë profesionale para botës.

Kjo nuk duhet të bëhet përmes retorikës nacionaliste, por përmes argumentit kulturor, shkencor dhe historik. Bota bashkëkohore kërkon që identitetet të komunikohen me dije, profesionalizëm dhe standarde ndërkombëtare.

8. Një strategji e përbashkët për integrimin evropian

Kosova dhe Shqipëria kanë interesa të rëndësishme në procesin e integrimit evropian. Prandaj, bashkëpunimi në këtë drejtim duhet të jetë më i strukturuar.

Shqipëria, duke qenë më përpara në procesin e integrimit, mund të ndajë përvojën institucionale me Kosovën. Kosova, ndërkohë, duhet të ndërtojë kapacitetet e veta dhe të mos mbetet vetëm në pozitën e një vendi që pret vendime nga të tjerët.

Integrimi evropian nuk është vetëm proces teknik. Ai është edhe proces politik dhe diplomatik.

Prandaj, Kosova duhet të jetë më aktive në shpjegimin e pozitës së saj, në ndërtimin e partneriteteve dhe në komunikimin e argumenteve të saj me institucionet dhe shtetet evropiane.

9. Kosova duhet ta ndërtojë vetë fuqinë e saj ndërkombëtareNjë gabim strategjik do të ishte të mendohej se fuqizimi i Kosovës mund të vijë vetëm nga aleatët.

Aleatët janë të domosdoshëm, por asnjë shtet nuk mund ta ndërtojë përgjithmonë politikën e tij të jashtme mbi pritjen që të tjerët të flasin në emër të tij.

Kosova duhet të ndërtojë kapacitetet e veta.Kjo nënkupton diplomatë të përgatitur, institucione të qëndrueshme, politika të jashtme afatgjata, ekspertizë juridike ndërkombëtare, diplomaci ekonomike, diplomaci publike dhe një sistem të koordinuar komunikimi ndërkombëtar.

Shteti që nuk e shpjegon vetveten, rrezikon që të tjerët ta shpjegojnë atë në mënyrën e tyre.

Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete sovrane dhe ky realitet duhet të jetë themeli i çdo marrëdhënieje të ardhshme. Por sovraniteti nuk duhet të nënkuptojë izolim. Përkundrazi, sovraniteti i fuqishëm mund të kombinohet me bashkëpunim të thellë dhe strategjik.

Prandaj, formula më e qëndrueshme është:

Dy shtete, dy sovranitete, një hapësirë strategjike bashkëpunimi.

Kosova ka nevojë veçanërisht për një diplomaci më aktive, më profesionale dhe më të orientuar drejt rezultateve. Ajo nuk mund të mbetet në nivel të deklaratave, reagimeve sporadike dhe aktiviteteve formale. Në arenën ndërkombëtare, mungesa e veprimit krijon boshllëk, ndërsa boshllëkun diplomatik e mbushin të tjerët.

Për këtë arsye, Kosova duhet të kalojë nga diplomacia e deklarimit në diplomacinë e veprimit; nga reagimi në parandalim; nga aktiviteti sporadik në strategji të vazhdueshme; nga përfaqësimi formal në ndikim konkret.

Shqipëria, në këtë proces, duhet të jetë një partner strategjik i Kosovës, ndërsa Kosova duhet të forcojë kapacitetin e saj për të vepruar si shtet sovran në marrëdhëniet ndërkombëtare.

E ardhmja nuk duhet të ndërtohet mbi dilemën Kosovë apo Shqipëri, por mbi një vizion më të gjerë:

Kosovë dhe Shqipëri – dy shtete sovrane, një partneritet strategjik dhe një hapësirë e përbashkët e fuqisë politike, ekonomike, diplomatike dhe kulturore.

Nga 18 deri më 20 shtator 2026, takimi që feston historinë, artin, ushqimin, verën dhe traditat e komuniteteve me origjinë shqiptare.

SPEZZANO ALBANESE. Një festival i madh për të rrëfyer Arbërinë përmes identitetit, gastronomisë, artit dhe kulturës, duke e shndërruar vlerësimin e trashëgimisë arbëreshe në një përvojë të aftë për të tërhequr vizitorë dhe për të krijuar mundësi të reja zhvillimi. Kjo është sfida e edicionit të dytë të Expo Arbëria, e cila do të mbahet në Spezzano Albanese më 18, 19 dhe 20 Shtator 2026.

Manifestimi synon të promovojë trashëgiminë e jashtëzakonshme të komuniteteve arbëreshe përmes një kalendarit të pasur me ngjarje: nga bisedat mbi të ardhmen e komunitetit deri te debatet kushtuar mbrojtjes së gjuhës dhe fesë, e deri te ndarja e çmimeve të Konkursit ndërkombëtar të pikturës “Luigi Amato”, i cili pa pjesëmarrjen e rreth pesëdhjetë veprave kushtuar figurës së Skënderbeut nga e gjithë Evropa, të cilat do të eksponohen për 1 vit në Pallatin Luci të Spezzano Albanese.

Momenti kryesor: Parada e Krenarisë Arbëreshe. Zemra rrahëse e gjithë aktivitetit do të jetë Parada e Krenarisë Arbëreshe, e parashikuar për të shtunën, datë 19, në rrugët e qendrës historike të Spezzano Albanese. Një moment i madh ndarjeje që do të shohë të parakalojnë kryetarë bashkish, grupe, shoqata, artistë, intelektualë dhe qytetarë arbëreshë në një shpërthim muzike dhe ngjyrash. Në parakalim do të marrin pjesë edhe kryetarët e bashkive nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, së bashku me përfaqësues të tjerë të Unioni i Bashkive Shqiptare në Rajon (UBSHR) dhe personalitete të shumta të shquara nga bota e informimit, e spektaklit dhe e sportit.

Nuk do të mungojnë muzika, me një seri koncertesh në qendrën historike të Spezzano Albanese, si dhe gastronomia, me stenda prodhuesish arbëreshë nga e gjithë Italia dhe show cooking tematikë.

Ngjarja, e organizuar nga Albania Consulting – Calimà Servizi, financohet nga Rajoni i Kalabrisë dhe mbështetet me patronazhin e Bashkisë së Spezzano Albanese, si dhe nga institucione të rëndësishme shqiptare si UBSHR (Unioni i Bashkive Shqiptare në Rajon), Agjencia Kombëtare e Diasporës dhe Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë.

Kjo ngjarje financohet nga Rajoni i Kalabrisë me burimet POC 2014/2020 – Veprimi 6.8.3 në kuadër të Thirrjes Publike “Mbështetje dhe promovim turistik e kulturor”.

Isuf B.Bajrami*/

Në pamje të parë, vendimi i Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara për të promovuar përdorimin e projekcionit hartografik Equal Earth duket si një çështje teknike që lidhet me mënyrën se si paraqiten sipërfaqet e kontinenteve në hartat e botës. Më 4 shtator 2026, rezoluta e sponsorizuar nga Togo u miratua me 164 vota pro, një kundër dhe gjashtë abstenime. Shtetet e Bashkuara ishin i vetmi shtet që votoi kundër, ndërsa Serbia ishte ndër gjashtë shtetet që abstenuan. Por në rastin e Serbisë, çështja nuk ishte vetëm kartografia. Në shpjegimin zyrtar pas votimit, përfaqësuesi serb tha se Beogradi i mbështeste objektivat e rezolutës dhe vetë projekcionin Equal Earth për paraqitjen më të saktë të madhësisë së kontinenteve, por kundërshtonte faktin se burimet dhe paraqitjet politike të lidhura me Equal Earth përmbanin harta që, sipas Serbisë, nuk ishin në përputhje me të drejtën ndërkombëtare, rezolutat përkatëse të OKB-së dhe standardet e saj.

Sipas shpjegimit të Ministrisë së Jashtme serbe, problemi lidhej pikërisht me paraqitjen e Kosovës si shtet i veçantë.

Kështu, një votim për një projekcion hartografik u shndërrua përsëri në një episod të çështjes së Kosovës. Dhe kjo nuk është rastësi. Sepse në Ballkan harta nuk ka qenë kurrë vetëm një vizatim. Harta ka qenë instrument i pushtetit, rezultat i luftërave, produkt i traktateve, pasqyrë e dëbimeve dhe, në shumë raste, mjet për legalizimin e një realiteti të krijuar më parë në terren.

Për shqiptarët, historia e kësaj harte është veçanërisht e dhimbshme. Ajo nuk fillon në vitin 2008, kur Kosova shpalli pavarësinë, dhe as në vitin 1999, kur ndërhyrja ndërkombëtare i dha fund administrimit dhe represionit serb mbi Kosovën. Ajo shkon shumë më thellë: te ndryshimet territoriale të fundit të shekullit XIX, te dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit dhe Toplica, te luftërat ballkanike, te vendimet e Fuqive të Mëdha, te krijimi i Jugosllavisë, te ndarja administrative e shqiptarëve në disa njësi federale dhe, më vonë, te shndërrimi i disa prej atyre vijave administrative në kufij shtetërorë.

Kjo është historia që fshihet pas vijave.

Sanxhaku i Nishit: kur ndryshimi i hartës u shoqërua me ndryshimin e popullsisë

Një nga kapitujt vendimtarë të historisë së territoreve shqiptare fillon me luftën serbo-osmane të viteve 1877–1878. Para luftës, Sanxhaku i Nishit ishte pjesë e Vilajetit të Kosovës. Burimet statistikore osmane të vitit 1873 tregojnë praninë e madhe të popullsisë myslimane në disa prej rretheve të Sanxhakut, ndërsa studimet historike mbi strukturën e popullsisë theksojnë se popullsia myslimane rurale ishte në shumicë shqiptare.

Ofensiva e ushtrisë serbe ndryshoi jo vetëm kontrollin politik mbi territorin, por edhe strukturën demografike të tij. Studimi i historianit serb Miloš Jagodić mbi emigrimin e myslimanëve nga territoret e reja të Serbisë dokumenton një eksod masiv gjatë dhe pas luftës së viteve 1877–1878. Sipas tij, myslimanët përbënin rreth një të tretën e popullsisë së këtyre territoreve në vitin 1877 dhe popullsia myslimane rurale ishte kryesisht shqiptare. Eksodi më i madh ndodhi gjatë operacioneve ushtarake dhe lëvizjet e popullsisë ndoqën përparimin e trupave serbe.

Studimi i mëvonshëm i botuar në Past & Present jep një vlerësim prej rreth 71 mijë myslimanësh, kryesisht shqiptarë, të larguar nga territoret e reja serbe gjatë dhe pas luftës së viteve 1877–1878.

Kjo ishte një goditje demografike me pasoja të drejtpërdrejta territoriale.

Fshatrat shqiptare u boshatisën, pronat mbetën pa zotëruesit e tyre dhe administrata e re serbe filloi procesin e vendosjes së popullsive të tjera në territoret e fituara. Studimet mbi vendosjen e popullsisë në Toplicë për periudhën 1878–1879 dokumentojnë se pas largimit të shqiptarëve zona mbeti në pjesë të saj shumë rrallë e banuar, ndërsa autoritetet serbe ndërmorën masa për sistemimin e popullsisë së re.

Pra, ndryshimi i kufirit politik u shoqërua me ndryshimin e strukturës së popullsisë.

Ky është një nga mekanizmat më të rëndësishëm për të kuptuar historinë e kufijve shqiptarë: së pari ndryshohet kontrolli territorial; pastaj zhvendoset popullsia; më pas krijohet realiteti i ri demografik; dhe në fund ai realitet paraqitet si gjendje e konsoliduar politike.

Për shqiptarët e Kosovës, të dëbuarit nga Sanxhaku i Nishit nuk ishin një popullsi e zhdukur nga historia. Një pjesë e tyre u vendos në Kosovë dhe në territore të tjera osmane. Ata u njohën në kujtesën shqiptare si muhaxhirë. Kështu, një pjesë e historisë demografike të Kosovës lidhet drejtpërdrejt me humbjen e territoreve shqiptare në veri të saj.

1878: Berlini dhe fillimi i një rendi të ri territorial

Kongresi i Berlinit i vitit 1878 e konsolidoi ndryshimin e madh territorial të shkaktuar nga lufta ruso-osmane dhe konfliktet ballkanike. Serbia mori njohje ndërkombëtare për zgjerimet e saj territoriale, ndërsa shqiptarët mbetën pa një shtet të tyre që do të përfaqësonte të gjitha hapësirat ku ata jetonin. Këtu fillon edhe një përgjegjësi e drejtpërdrejtë e politikës evropiane.

Fuqitë e Mëdha nuk e trajtuan çështjen shqiptare mbi bazën e një parimi të vetëm të vetëvendosjes. Vendimet e tyre u diktuan nga ekuilibri i fuqive, interesat strategjike dhe rivalitetet ndërmjet Perandorisë Ruse, Austro-Hungarisë, Britanisë, Francës dhe fuqive ballkanike. Kjo politikë krijoi një kontradiktë që do ta ndjekë Ballkanin për dekada: shqiptarëve u kërkohej të jetonin brenda kufijve të rinj që nuk përputheshin me hapësirat e tyre të banimit, ndërsa shtetet fqinje fitonin territore mbi bazën e vendimeve të fuqive të mëdha. Problemi nuk ishte vetëm se Shqipëria nuk u krijua në kufijtë e të gjitha territoreve shqiptare. Problemi ishte se kufijtë e rinj e ndanë hapësirën shqiptare në disa administrata politike…

*Botuar me shkurtime.