Prof. Romeo Gurakuqi/

A është bërë tashmë domosdoshmëri kombëtare ndalja e hemoragjisë së pandërprerë të nacionit të vendosun në rreshtin e dëbimit me kamxhik nga një entitet i padukshëm por i kuptueshëm?

A duhet që Shqipëria të bëhet sërish një Atdhe ku shqiptarët jo vetëm të dëshirojnë të qëndrojnë, por edhe të mund të kthehen tek rrënjët, trualli i të parëve për ta ringritur, kullën, votrën, jetën e brezave të ardhshëm, si plotësim i një amaneti të Etënve?

A mund të vazhdohet ma tej me këtë proces të përditshëm, të heshtun, pothuajse të padukshëm, por të qëndrueshëm, të zbrazjes dhe të ndryshimit të përbërjes së popullsisë së Arbërisë?

A mund të jemi edhe më tej deshmitarë të stepur dhe të frikësuar të nënshkrimit të marreveshjeve/çmendurive të përmuajshme dhe të pamandatuara nga sovrani, për ndërrimin e popullsisë së atdheut me emigrantë të programuar enkas nga vende të botës së tretë?

A mund të pranohet më tej që vendi të jetojë nën peshën e padrejtësisë, arbitraritetit, korrupsionit galopant, pastrimit të parave, paaftësisë institucionale dhe ligësisë së ngritur në sistem mbi njeriun e thjeshtë?

Deri kur Shqipëria do të jetë një vend i kthyer në mundim, një vend ku jeta është shndërruar në një betejë të përditshme me shtetin, administratën, vagabondët, pleq dhe të rinj, në krye të degëve të institucioneve, një vend i bërë bela për qytetarët e vet?

Mbi të gjitha: sa gjatë mund të vazhdojë një shtet të humbasë njerëzit e vet, ndërsa vendin e tyre e bëjnë gjithnjë e më pak të jetueshëm ata që kanë për detyrë ta qeverisin, ta mbrojnë dhe ta bëjnë të denjë për qytetarët e tij?

Deri kur duhet të presin qytetarët që në këtë vend të ketë drejtësi shtetërore, të barabartë për të gjithë dhe të çliruar nga arbitrariteti?

A ka ardhur koha që sistemi i drejtësisë (me perjashtim SPAK) t’i nënshtrohet një korrigjimi rrënjësor institucional, të menduar dhe të udhëhequr nga një ekip i vogël dijetarësh dhe juristësh të shkolluar jashtë, të pavarur nga Kasta aktuale në konflikt interesi, me integritet të sprovuar dhe autoritet të padiskutueshëm profesional?

A ka ardhur koha që të rishikohen rrënjësisht, të zëvendësohen nga ekipi i lartpermendur i dijetarëve atdhetarë, strukturat e ndërlikuara të KLP e KLGJ, mekanizmat e vetëqeverisjes së drejtësisë, të cilat, në vend që të garantonin meritokracinë dhe përgjegjshmërinë, riprodhuan taraf të ri, mbyllje korporatiste dhe mungesë llogaridhënieje?

Dhe pyetja më e rëndë është kjo: a kemi ndërtuar pas vitit 2016 një drejtësi vërtetë më të pavarur dhe më të drejtë, apo kemi lejuar të krijohet një kastë e re, edhe më e mbyllur, më pak e kontrollueshme dhe, në praktikë, më e paprekshme se ajo që synuam të zëvendësonim?

Në fund, dy fjalë për Shkodrën dhe shkodranët.

Mos lejoni ma që qyteti dhe krejt krahina e jonë, Labiatia, me Alpet, Bregdetin, qendren historike të bashkimit të komuniteteve vllaznore, hapësinat historike urbane, të shndërrohen në vende eksperimentesh që, në emën të nji zhvillimi pa masë e pa kujtesë, rrezikojnë me e ba të përditshmen e të mbetunve peng në qytet, gjithnjë e ma të pajetueshme.

Mos lejoni ma ngritjen e kullës mbi Shkodrën e Idromenos, Rezortit kilometrik ne Baks- Rrjoll, ndalini ato sa ma parë! Mos pranoni resorte që, nën maskën e investimit, cenojnë pasuninë private dhe plazhet publike të qytetarëve të Bashkisë Shkodër dhe krijojnë hapësina lulëzimit të fondeve që vijnë nga qoshkat e fshehta anonime; mos lejoni tjetërsimin e pronës publike dhe dhunimin e tokave komunitare të njësive administrative e të bashkësive shekullore të Alpeve tona.

Shkodra nuk asht vend eksperimentesh. Shkodra nuk asht pronë e askujt dhe as hapësinë për plotësimin e andrrave të urdhnuesve të luogotenentëve, që në vend të shërbimit në tokën e paraardhësve, vendosin tarifa randuese mbi lëvizjen e lirë të bashkëqytetarëve drejt Tiranës dhe Gjakovës, bajnë vërtetë dy pune të mira, por ndërkohë kryejnë dhjetë përkulje të mbrapshta me pasoja të pakthyeshme dhe afatgjata për traditën e qytetit tonë.

Një thirrje të veçantë ua drejtoj socialistëve shkodranë. Kujtoni ata djelm dhe vajza shkodrane të së Majtës, që themeluen degën e Partisë Socialiste në Shkodër në vitin 1991. Ata u sollën në këtë qytet me dinjitet dhe, pavarësisht dallimeve të forta politike të kohës, u trajtuen me dinjitet prej bashkëqytetarëve të tyne të përkundërt politikisht, mbasi të gjithë kishim Shkodrën të përbashkët dhe të paprekshme nga askush prej komandave të ndërlikueme. Tridhjetë e pesë vjet ma vonë, ju, brezi i ri i së Majtës, nuk mund të viheni në shërbim të interesave të errëta që rrezikojnë ta shndërrojnë Shkodrën në laborator eksperimentesh shpopulluese, shpronësuese dhe shndërruese urbanistike, siç për fat të keq ju shohim sot në Këshillin Bashkiak dhe jo vetëm. Çdo ndërhyrje arbitrare mbi pronën, çdo deformim i kryer në Kadastër, në degët e mbështetjes ekonomike dhe financimit të infrastrukturës krahinore, çdo heshtje përballë cenimit të pasunisë së qytetarëve, nëse provohet, asht një sjellje e padenjë për cilindo që ka punuar për arsye politike në institucione.

Shkodra nuk mund të drejtohet me luogotenentë, që sjellin sipërmarrje prej askundit, pa punëtorë dhe pa makineri, për t’ia ndërtue me metoda mesjetare urat, rrugët dhe veprat qytetit, duke ia përcaktuar fatin për dekadat që vijnë. Shkodra ka dije, profesionistë, sipërmarrës, arkitektë, inxhinierë, pedagogë dhe qytetarë që duhet të kenë zanin e tyne në çdo vendimmarrje madhore.

Autonomia jonë administrative duhet të përdoret pikërisht për këtë: për ta ngritë në nji nivel tjetër mendimin dhe veprimin administrativ; për me ia kthye qytetarit vendimmarrjen bashkiake: ka disa rregulla dhe marrëveshje qytetare në anët tona, të lanuna trashëgim prej Etenve, që nuk mund të shkelen nga askush; ka nji kërkesë emergjente në çdo cep të Labiatisë për forcimin jo formal, por thelbësor, të rendit publik dhe sundimit të ligjit; për mbrojtjen e pronës dhe trashëgimisë; dhe, mbi të gjitha, për rikthimin e bijve dhe bijave të diasporës sonë në jetën e qytetit.

Fëmijët e Shkodrës që janë sot në Europë, në Amerikë e kudo në botë duhet të ftohen me u kthye dhe me marrë pjesë në rindertimin e jetës ne vendilindje, në Universitet, në Këshillin Bashkiak, në shkollat e qytetit, në Shkollën e Muzikës, në gjimnaze, në kulturë, në administratë dhe në sipërmarrje. Shkodra duhet t’ua hapë dyert njerëzve të vet, jo t’i shtyjë ata me ikë.

Sepse sfida e vërtetë për Shkodrën sot nuk asht vetëm kundërshtia për një kullë, një resort, një rrugë apo një parcelë. Asht beteja për të drejtën tonë me vendosë se çfarë qyteti do t’u lamë nesër fëmijëve tanë.

Shkodra nuk asht laborator eksperimentesh për deformimin e traditës dhe trashëgimisë sonë. Shkodra asht shtëpia jonë, të cilën nuk duhet ma ta lejojmë që ta prekin në themelin e saj askush.

By Cafo Boga/

Mr. Boga is a Certified Public Accountant, former banking executive, and owner of rent-regulated housing in New York. The views expressed are his own.

Most New Yorkers have never heard the accounting term “going concern.” Yet it describes a concept that may become increasingly relevant to the future of affordable housing. A going-concern opinion is among the most serious conclusions an independent Certified Public Accountant can reach. It does not mean that a business is about to fail. Rather, it means there is substantial doubt about its ability to continue operating over the foreseeable future unless underlying financial conditions improve.

As a CPA and former commercial banking executive, I spent much of my career evaluating the financial health of businesses. That experience has led me to ask a question that extends beyond accounting and into public policy: Could New York’s approach to affordable housing eventually place portions of its rent-regulated housing stock under the equivalent of a going-concern warning?

Each year, New York revisits the same debate. Tenant advocates argue that rent increases threaten affordability. Property owners respond that rapidly rising operating costs make it increasingly difficult to maintain their buildings. Both concerns are legitimate, yet both focus on the annual dispute rather than the larger issue.

The real question is not whether rents should increase this year. The real question is whether New York’s current model can preserve affordable housing over the long term. Affordable housing is one of society’s most important public commitments. Stable neighborhoods, decent housing, and protection for working families strengthen communities and benefit the economy as a whole.

Every public commitment, however, carries a cost.

Schools, police and fire protection, highways, parks, libraries, and public transportation are financed collectively because society recognizes them as public goods. Affordable housing is also a public good. The difference is that New York finances much of its affordable housing by limiting the revenue of private property owners while allowing many of the costs of operating those buildings to continue rising with the marketplace.

Whether that is good public policy is open to debate.

Whether it is financially sustainable is a question that deserves equal attention. Throughout my banking career, every commercial real estate loan began with the same analysis. Before discussing collateral, interest rates, or repayment schedules, we asked one simple question:

Would the property’s income generate sufficient cash flow to cover operating expenses, maintain the building over time, and service its debt?

Everything else came later.

The reason was straightforward. Buildings are not maintained by good intentions. They are maintained by adequate cash flow.

That same principle applies to affordable housing.

A rent-regulated apartment building faces the same economic realities as every other enterprise. Roofs wear out. Boilers must be replaced. Elevators require modernization. Insurance premiums increase. Property taxes rise. Water and sewer charges rarely decline. Labor, utilities, financing costs, and regulatory requirements continue to grow regardless of whether rents keep pace.

Those expenses cannot simply be legislated away.

When operating costs consistently outpace operating revenue, the financial strain is gradual but predictable. Capital improvements are postponed. Aging systems remain in service longer than they should. Maintenance is deferred—not because owners prefer neglect, but because available resources no longer support the level of reinvestment the buildings require.

Eventually, tenants pay the price as well.

That is why the long-term financial health of rent-regulated housing should concern everyone, not only property owners. If the buildings themselves become economically unsustainable, the public policy designed to preserve affordable housing ultimately begins to undermine it.

That possibility should concern all New Yorkers, regardless of where they stand in the debate over rent regulation. The purpose of rent regulation is to preserve affordable housing—not to undermine the financial viability of the buildings that provide it. That distinction is often lost in the annual debate over rent increases.

A financially healthy building is not merely in the owner’s interest; it is in the tenant’s interest and the public’s interest as well. Buildings require continuous reinvestment. Roofs, boilers, elevators, plumbing, electrical systems, façades, and safety improvements all have finite lives. Delaying those investments may balance a budget temporarily, but it does not preserve housing over the long term. The challenge facing many owners today is not the result of a single year’s rent adjustment. It is the cumulative effect of years in which operating costs have risen faster than rental income. The New York City Rent Guidelines Board’s 2026 Price Index of Operating Costs reported an overall increase of 5.3% in operating expenses, including a 10.5% increase in insurance costs and an 11.0% increase in fuel costs. Property taxes, labor, utilities, financing costs, and regulatory compliance continue to consume a growing share of operating revenue. These are not estimates produced by landlord organizations or advocacy groups. They are findings reported by the New York City Rent Guidelines Board itself.

Economics is indifferent to politics. Revenues and expenses ultimately determine whether any enterprise—public or private—can remain financially sustainable.

When expenses consistently outpace revenue, the margin available for maintenance and capital improvements steadily erodes. At first, the changes are almost invisible. A project is postponed. Equipment is repaired instead of replaced. Modernization is delayed until next year. Eventually, however, those individual decisions accumulate into a pattern that affects the building itself. The consequence is not simply reduced profitability.

It is the gradual deterioration of the very housing stock public policy is intended to preserve.

One unintended consequence of the 2019 Housing Stability and Tenant Protection Act has been the growth of what a practice commonly known as “apartment warehousing”. When long-term tenants vacate older rent-stabilized apartments, owners often face renovation costs that can run into tens of thousands of dollars to bring units into compliance with current building, safety, and habitability standards. Yet current rent regulations frequently limit the ability to recover those investments over a reasonable period. Faced with that economic reality, some owners leave apartments vacant because returning them to the market would result in a financial loss. Whatever one’s view of rent regulation, an apartment that remains empty while families search for housing represents an unintended consequence that deserves serious public discussion.

Public policy should be judged not only by its intentions, but also by its unintended consequences.

This is why the debate should not be framed as landlords versus tenants. Both depend upon the same reality: financially sustainable buildings. Tenants deserve safe, well-maintained homes, and owners need sufficient financial capacity to provide them. One objective cannot exist without the other.

The issue, therefore, extends well beyond the annual decision of the Rent Guidelines Board. It raises a broader policy question: How should society finance one of its most important public goods?

Every public benefit has a cost. Schools, police protection, highways, parks, libraries, and public transportation are funded collectively because society recognizes that everyone benefits from them. Affordable housing produces similar public benefits. It strengthens neighborhoods, supports the workforce, reduces housing instability, and contributes to the economic health of the city.

Yet unlike most public goods, affordable housing is financed in an unusual way. Rather than distributing much of its cost broadly through public revenues or targeted incentives, New York has increasingly relied upon private property owners to absorb a significant share of that burden while limiting the growth of their principal source of income.

Whether one agrees with this approach or not, it remains a policy choice—and like every policy choice, it should be periodically evaluated to determine whether it continues to achieve its intended purpose.

That, ultimately, is the question raised by the going-concern analogy.

A going-concern warning does not suggest abandoning the enterprise. It calls for corrective action before the underlying financial condition becomes irreversible. Affordable housing deserves the same careful attention. Public policy succeeds when it balances social objectives with economic reality. Compassion and financial discipline are not competing values; they are complementary principles. One defines the objective. The other determines whether that objective can endure.

That is why New York should broaden the conversation beyond the annual debate over rent increases. Policymakers should devote as much attention to reducing the cost of providing affordable housing as they do to regulating its price. Property tax relief for rent-regulated buildings, targeted tax incentives for capital improvements, low-interest financing for rehabilitation projects, and measures to address escalating insurance costs would strengthen the long-term viability of the housing stock while preserving the protections upon which millions of tenants depend.

These are not subsidies for property owners.

They are investments in preserving one of New York’s most valuable public assets. Every dollar that reduces unnecessary operating costs is a dollar that can be reinvested in safer buildings, modernized infrastructure, improved energy efficiency, and better housing conditions. Strengthening the financial health of apartment buildings ultimately strengthens the security of the families who live in them.

The purpose of this article is not to question New York’s commitment to affordable housing. It is to question whether the current financing model remains the best way to achieve that commitment over the long term.

Every responsible auditor understands that a going-concern opinion is not a prediction of failure. It is an early warning that corrective action may be necessary before financial conditions deteriorate further. The prudent response is not denial, but action.

Public policy deserves the same discipline.

If New York waits until the deterioration of its affordable housing stock becomes unmistakable, the cost of preserving it will be far greater than the cost of acting today.

Affordable housing has long been one of New York’s proudest public achievements. Preserving it requires more than regulating rents. It requires ensuring that the buildings providing that housing remain financially capable of serving future generations. No responsible CPA waits until a business fails before issuing a going-concern warning. The purpose of the warning is to encourage corrective action while there is still time. Public policy should be no different.

The purpose of rent regulation is to preserve affordable housing—not to undermine the financial viability of the buildings that provide it. If New York truly wants to preserve affordable housing for future generations, it must devote as much attention to the cost of providing affordable housing as it does to keeping that housing affordable.

That is not simply good economics.

It is good public policy.

Foto: https://newyorkdearest.com/tallest-buildings-nyc/

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

​Në historinë e zhvillimit hapësinor, pak dukuri janë aq magjepsëse sa koncepti i ngjeshjes hapësirë – kohë (space – time compression). Ky proces, i cili përshkruan se si risitë teknologjike dhe infrastrukturore e zvogëlojnë kohën e nevojshme për të tejkaluar distancat fizike, ilustrohet në mënyrë brilante përmes evolucionit të hartave izokrone të Shteteve të Bashkuara të Amerikës përgjatë një shekulli e gjysmë. Duke marrë si pikë nisjeje bregdetin lindor (kryesisht Nju Jorkun), udhëtimi drejt perëndimit pësoi një metamorfozë radikale: nga një ekspeditë e gjatë dhe e rrezikshme disamujore, ai u shndërrua në një lëvizje rutinë prej vetëm pak ditësh ose orësh.

​1. Epoka e fërkimit maksimal hapësinor: Vitet 1800–1830.

​Në agun e shekullit të XIX, Amerika ishte ende një kontinent gjigand ku gjeografia diktonte kushtet e saj mbi njeriun. Në vitin 1800, nën dominimin e plotë të transportit tradicional me kalë dhe karrocë (stagecoach), fërkimi hapësinor ishte në kulmin e tij. Vijat izokrone, që bashkojnë pikat me kohë të barabartë udhëtimi, shfaqen tejet të ngjeshura pranë bregut lindor. Kalimi i rajonit të Liqeve të Mëdha kërkonte 2 deri në 3 javë, ndërsa arritja në bregun e Paqësorit zgjaste mbi 6 javë deri në disa muaj, duke e bërë perëndimin një horizont pothuajse të paarritshëm për masat.

​Deri në vitin 1830, megjithëse filluan të shfaqeshin përmirësimet e para rrugore (turnpikes) dhe rrjetet e kanaleve artificiale si Kanali Erie, struktura makro – gjeografike e udhëtimit mbeti thuajse e njëjtë. Izokronet treguan një fryrje të lehtë drejt Perëndimit të Afërt (Midwest), duke sinjalizuar rritjen e shpejtësisë në rrugët ujore, por kalimi transkontinental mbetej ende një sfidë që matje me javë të tëra.

​2. Thyerja e madhe hekurudhore: Viti 1857.

​Viti 1857 shënon një revolucion të vërtetë hartografik dhe gjeografik. Zgjerimi i vrullshëm i rrjetit hekurudhor me avull e “shkallmoi” rezistencën e hapësirës. Izokronet pësuan një shpërndarje dramatike dhe, për herë të parë, metrika e matjes ndryshoi rrënjësisht: shkallëzimi nuk bëhej më me “javë”, por me “ditë”.

​Pjesa lindore dhe ajo qendrore e SHBA-së u lidhën brenda një periudhe kohore prej 1 deri në 2 ditësh. Edhe pse në këtë periudhë hekurudha transkontinentale nuk kishte përfunduar ende plotësisht, kombinimi i trenit me sistemet e tjera ndihmëse e uli kohën e udhëtimit drejt Kalifornisë në vetëm 3 deri në 6 ditë. Hapësira gjeografike filloi të “tkurrej” me një shpejtësi të paprecedentë.

​3. Homogjenizimi i hapësirës moderne: Viti 1930.

​Në shekullin e XX, shfaqja e automobilave dhe ndërtimi i një rrjeti kombëtar autostradash i dhanë goditjen përfundimtare distancës kontinentale. Harta e vitit 1930 tregon një rrafshim pothuajse të plotë të vijave izokrone, të cilat tashmë shtrihen lirshëm në të gjithë territorin. Shkalla e matjes zbriti në nivelin e orëve.

​Pothuajse e gjithë gjysma lindore dhe qendrore e kontinentit u bë e aksesueshme brenda 12 deri në 24 orëve, ndërsa kalimi i plotë nga oqeani në oqean u reduktua në vetëm 2 deri në 3 ditë. Automobili solli jo vetëm shpejtësi, por edhe liri individuale të lëvizjes, duke e kthyer rrjetin e transportit në një sistem kapilar që prekte çdo cep të vendit.

​Përfundim: Aksesueshmëria anizotropike.

​Nga pikëpamja teknike, këto harta dëshmojnë se aksesueshmëria nuk është asnjëherë izotropike (e barabartë në çdo drejtim). Vijat izokrone nuk formojnë harqe gjeometrike perfekte; ato deformohen, zgjaten dhe tërhiqen përgjatë korridoreve kryesore të lëvizjes (lumore, hekurudhore dhe rrugore). Në këtë mënyrë, hartografia e ngjeshjes hapësirë – kohë vërteton aksiomën e njohur se teknologjia e transportit nuk e ndryshon distancën fizike në kilometra, por e “asgjëson” atë në kohë, duke i shndërruar udhëtimet e gjata e të mundimshme në kapituj të thjeshtë të jetës së përditshme.

Nuk na duhet pozita apo opozita, na duhet Shqipëria dhe Kombi Shqiptar.

Nga Gani Vila Drejtor i Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës (ALBTVUSA)

Në të gjitha kohërat shqiptare për të cilat kemi lexuar, dëgjuar, parë dhe përjetuar, Shqipëria ndoshta nuk ka qenë asnjëherë më e hapur, më e lirë dhe më e zhvilluar në kaq shumë fusha sesa është sot.

Por pyetja që duhet të shtrojmë me përgjegjësi është:

A mund të ishte Shqipëria shumë më mirë?

Për mendimin tim, përgjigjja është pa dyshim: Po.

Si ndjekës i vazhdueshëm i politikës shqiptare, mendoj se duhen thënë disa të vërteta dhe duhen analizuar arsyet pse Shqipëria nuk ka përparuar paralelisht me kohën, me mundësitë që ka pasur dhe me zhvillimet e vendeve të tjera europiane.

Në këtë analizë nuk nisem nga interesi i pozitës apo i opozitës.

Ne nuk kemi nevojë për pozitën ose opozitën si qëllim në vetvete.
Ne kemi nevojë për Shqipërinë.
Kemi nevojë për Kombin Shqiptar.

Në këtë këndvështrim po sjell disa dukuri publike që, ndër vite, kanë ndikuar në krijimin e klimës së sotme politike, ekonomike dhe shoqërore në Shqipëri.

Shtresat e shoqërisë shqiptare janë dëmtuar dhe ekuilibrat socialë janë prishur, sepse programet e zhvillimit ekonomik nuk kanë ekzistuar në nivelin, seriozitetin dhe drejtimin e duhur.

1. Partitë politike zëvendësuan ekonominë prodhuese

Dikur ekonomia shqiptare mbështetej, edhe pse me shumë probleme, te industria mekanike, tekstile dhe ushqimore, te bujqësia, blegtoria, prodhimi vendas dhe përpunimi i lëndëve të para.

Këto janë disa nga burimet themelore të zhvillimit të një ekonomie kombëtare.

Por gjatë tranzicionit, në vend që këta sektorë të modernizoheshin, të zhvilloheshin dhe të përshtateshin me ekonominë e tregut, shumë prej tyre u shkatërruan, u privatizuan pa strategji ose u lanë në harresë.

Vendin e industrive prodhuese e zunë partitë politike, të cilat u kthyen në industrinë më fitimprurëse për një pjesë të vogël të klasës politike shqiptare.

Sidomos disa parti parlamentare janë shndërruar në struktura që funksionojnë më shumë si ndërmarrje private sesa si organizata demokratike në shërbim të qytetarëve.

Brenda tyre mungon debati i shëndetshëm, konkurrenca e lirë, vota reale dhe demokracia e brendshme.

Kryetarët nuk sillen më si drejtues të përkohshëm të një force politike, por shpesh si pronarë të saj.

Në Shqipëri, partitë politike krijohen, ndahen, shiten, blihen dhe trashëgohen sikur të ishin biznese fitimprurëse. Edhe mandatet parlamentare trajtohen shpesh si mall tregu.

Jo të gjithë deputetët kanë shkuar në Kuvend si rezultat i drejtpërdrejtë i besimit të qytetarëve. Disa janë futur në listat zgjedhore për shkak të lidhjeve personale, interesave ekonomike, bindjes ndaj kryetarit ose marrëveshjeve të padukshme.

Kjo gjendje dëmton edhe deputetët që mund të kenë integritet dhe dëshirë për të punuar.

Siç thotë populli:

Nga të thatët digjen edhe të njomët.

Shumë deputetë janë vendosur nën kontrollin e kryetarëve të partive. Ata nuk thonë atë që mendojnë dhe as atë që duhet të thonë në interes të qytetarëve.

Në vend të ideve, programeve dhe zgjidhjeve konkrete, dëgjojmë retorikë boshe, sulme personale dhe elozhe për drejtuesit partiakë.

Ata duhet të studiojnë problemet e qytetarëve, ekonomisë, bujqësisë, arsimit, shëndetësisë, emigracionit, demografisë dhe zhvillimit kombëtar. Por shpesh duket sikur energjia më e madhe shpenzohet për përgatitjen e sulmit të radhës kundër kundërshtarit politik.

Përplasjet mes së majtës dhe së djathtës e kanë kthyer Parlamentin Shqiptar në një nga institucionet më zhgënjyese të vendit.

Në të mbizotërojnë shpifjet publike, akuzat pa prova, gjuha banale, fyerjet, kërcënimet, sjelljet e papërshtatshme dhe vendimet e imponuara me forcën e kartonit.

Çdo javë qytetarët shohin dhe dëgjojnë veprime që nuk i shërbejnë demokracisë, por e dëmtojnë rëndë besimin te institucionet.

Të gjitha këto justifikohen në emër të fjalës së lirë.

Por çfarë lirie kërkon deputeti?

Populli nuk e voton deputetin që ai të shkatërrojë institucionet, por që t’u shërbejë qytetarëve dhe të mbrojë interesin kombëtar.

Programet, projektet dhe proceset politike shikohen pothuajse gjithmonë nga këndvështrimi i interesit partiak dhe jo nga interesi kombëtar.

Si mundet një parti që kërkon të vijë në pushtet t’u thotë institucioneve europiane se Shqipëria nuk është gati për Europën?

Nëse Shqipëria ka probleme, opozita duhet t’i evidentojë ato. Por njëkohësisht duhet të paraqesë rrugën konkrete se si do t’i zgjidhë.

Në pushtet nuk duhet të vihet përmes dëmtimit të imazhit të Shqipërisë dhe as duke pritur skandalin e radhës.

Në pushtet vihet vetëm me votë të lirë e demokratike, me programe, projekte, ide dhe lidhje të drejtpërdrejtë me qytetarin, fermerin, punëtorin, biznesin, rininë dhe intelektualin.

Një opozitë serioze nuk duhet vetëm të thotë se qeveria ka dështuar.

Ajo duhet të bindë qytetarët se ka një program më të mirë, njerëz më të përgatitur dhe një model më të drejtë qeverisjeje.

Nuk duhet të presë që skandalet ta sjellin në pushtet.

Duhet të ndërtojë strukturën, besimin dhe alternativën që qytetarët të thonë me bindje:

Këta mund ta drejtojnë Shqipërinë më mirë.

Një tjetër problem i madh është mungesa e përgatitjes së brezave të rinj të politikanëve.

Partitë nuk kanë krijuar shkolla serioze politike, nuk kanë ndërtuar mekanizma meritokracie dhe nuk kanë edukuar një brez të ri me kulturën e shtetit, përgjegjësisë publike, debatit dhe shërbimit ndaj qytetarit.

Shumë të rinj afrohen në politikë jo përmes dijes, kontributit dhe përvojës, por përmes bindjes ndaj kryetarit ose lidhjeve të ngushta me strukturat e partisë.

Kështu, në vend që politika të prodhojë udhëheqës, ajo prodhon vartës.

Në gjithë këtë situatë, pa ndikim nuk është as reforma zgjedhore.

Një sistem zgjedhor që e largon deputetin nga qytetari dhe e lidh atë vetëm me kryetarin e partisë nuk mund të prodhojë demokraci të shëndetshme.

Këto probleme nuk do të rregullohen vetvetiu për sa kohë partitë politike vazhdojnë të kenë një pronar të vetëm.

2. Mediat shqiptare dhe humbja e misionit të tyre

Një tjetër problem i madh është gjendja e medias në Shqipëri.

Pothuajse të gjitha mediat ndodhen, në një mënyrë ose në një tjetër, nën ndikimin e pushtetit, partive politike, interesave ekonomike ose klaneve të ndryshme.

Qytetarët duhet ta dinë se media konsiderohet fuqia e katërt në një shoqëri demokratike.

Por këtë fuqi media nuk e merr vetëm nga teknologjia, ekranet, studiot apo numri i ndjekësve.

Ajo e merr nga shërbimi që i bën së vërtetës dhe publikut.

Gazetarët, redaktorët, producentët, drejtuesit dhe pronarët e mediave duhet ta konsiderojnë veten shërbëtorë të së drejtës, së vërtetës dhe së mirës publike.

Ata duhet të punojnë me etikë, kulturë, profesionalizëm dhe respekt për rregullat e komunikimit gazetaresk.

Por në Shqipëri, një pjesë e mediave janë kthyer në polici, prokurori dhe gjykata televizive.

Ato hetojnë, akuzojnë, dënojnë dhe linçojnë publikisht njerëz, shpesh pa prova dhe pa u dhënë mundësi të mbrohen.

Prodhohen trillime, shpifje dhe histori të ndërtuara sipas interesave të pronarëve, partive, grupeve ekonomike ose strukturave të caktuara brenda dhe jashtë Shqipërisë.

Media nuk duhet të jetë vegël e pushtetit dhe as armë e opozitës.

Ajo duhet të jetë në anën e së vërtetës dhe të interesit publik.

Media si “kuzhinë” e shoqërisë

Mediat në Shqipëri janë kthyer në një lloj kuzhine të madhe që ushqen çdo ditë opinionin publik.

Por pyetja është: Me çfarë po e ushqejnë popullin?

Shpesh publiku ushqehet me ideologji, gënjeshtra, shpifje, sensacione, vrasje, aksidente, skandale, përplasje dhe dhunë verbale.

Ndërkohë, ushqimi që i nevojitet një shoqërie demokratike mungon.

Mediat flasin shumë pak për parimet e demokracisë, për të drejtat dhe detyrimet e qytetarëve, për kulturën e zbatimit të ligjit, për përgjegjësinë publike, traditat, zakonet, historinë, kulturën dhe artin shqiptar.

Shumë programe televizive, përfshirë edhe programe që transmetohen në televizione kombëtare dhe që përfitojnë drejtpërdrejt ose tërthorazi nga taksapaguesit, organizojnë për muaj të tërë emisione pa moral, pa etikë dhe pa ndonjë vlerë edukative.

Në vend që ta orientojnë publikun, ato e çorientojnë.

Në vend që ta ngrenë nivelin kulturor, e ulin atë.

Në vend që të promovojnë përgjegjësinë, dijen dhe shembullin pozitiv, promovojnë konfliktin, banalitetin dhe famën e çastit.

Një vend nuk mund të ndërtojë qytetari europiane duke i ushqyer qytetarët çdo ditë vetëm me skandal, frikë dhe banalitet.

Edhe mbushja e ekraneve me telenovela të huaja, veçanërisht me prodhime që zënë për orë të tëra hapësirën televizive, duhet parë me shqetësim.

Nuk jam kundër kulturës së huaj. Por kur prodhimet e huaja zëvendësojnë sistematikisht historinë, artin, familjen, traditën dhe krijimtarinë shqiptare, pasojat nuk duken menjëherë.

Sherrin e kësaj gjendjeje nuk do ta shohin vetëm partitë dhe mediat që e prodhojnë sot.

Do ta shohë kombi shqiptar më vonë.

Sepse një popull që nuk ushqehet me kulturën, historinë dhe vlerat e veta, me kalimin e kohës humbet orientimin, identitetin dhe rezistencën kombëtare.

“Ne duam klikime”

Para disa kohësh pata një takim me një pronar mediash në Shqipëri, me qëllim që të diskutonim një bashkëpunim ndërmjet ALBTVUSA-s dhe grupit të tij mediatik.

Gjatë bisedës ai më pyeti:

— Me çfarë emisioni mendoni ta fillojmë bashkëpunimin?

Unë iu përgjigja:

— Ne, si ALBTVUSA, mendojmë ta fillojmë me emisionin “Thank You”.

Ai më pyeti:

— Çfarë është ky emision?

I shpjegova:

— Është një emision ku ne u themi “faleminderit” njerëzve që kanë bërë punë të mira për kombin shqiptar. Evidentojmë kontributin, suksesin, sakrificën dhe vlerat e tyre.

Ai reagoi i habitur:

— Oooo, ti qenke në atë botë! Ne duam klikime!

Në atë moment kuptova se nuk po bisedoja më thjesht me mikun tim, por me një sistem të tërë mendimi që ka pushtuar një pjesë të medias shqiptare.

Atëherë i thashë:

— Bëjeni ju të parët këtë ndryshim. Ndihmoni që mediat shqiptare të ndryshojnë drejtim. Edukojini shikuesit me vlerat më të mira të kombit shqiptar. Nxirreni fitimin nga cilësia e produktit tuaj dhe jo nga tragjeditë, dhimbjet dhe fatkeqësitë e popullit tonë.

Sigurisht, media ka nevojë për publik, shikueshmëri dhe të ardhura financiare.

Por klikimi nuk duhet të jetë më i rëndësishëm se e vërteta.

Audienca nuk duhet të fitohet përmes dhunës, tragjedisë, skandalit, frikës, shpifjes dhe poshtërimit njerëzor.

Media duhet të informojë, por njëkohësisht edhe të edukojë.

Duhet të evidentojë njerëzit e mirë, profesionistët, studiuesit, biznesmenët e ndershëm, artistët, sportistët, mësuesit, mjekët dhe të gjithë ata që kontribuojnë për shoqërinë dhe kombin.

Financimet e huaja dhe mungesa e transparencës

Më 15 shtator 2018, në gazetën “Dielli”, botova letrën drejtuar Presidentit të Republikës, Ilir Meta, ku ngrija shqetësimin për ndikimin grek në jetën politike, institucionale dhe mediatike shqiptare.

linku:https://gazetadielli.com/leter-nga-shba-presidentit-meta-mbi-genocidin-grek/

Vetëm rreth një muaj më vonë, më 19 dhe 20 tetor 2018, mediat greke dhe shqiptare publikuan lajme se, nëpërmjet fondit sekret të Ministrisë së Jashtme të Greqisë, ishin financuar portale, media dhe gazetarë në Shqipëri.

Në këto raportime flitej për më shumë se një milion euro të dhëna për disa media dhe portale shqiptare. Ndërkohë, në debatin politik grek u përmend edhe shifra prej 45 milionë eurosh për përdorimin më të gjerë të fondit sekret në vende dhe veprimtari të ndryshme të rajonit.

Emrat e mediave dhe gazetarëve përfitues nuk u bënë publikë.

Për mua, afërsia e këtyre zhvillimeve nuk mund të konsiderohej thjesht një rastësi.

Pas publikimit të lajmeve për fondet sekrete greke, në shumë portale, televizione dhe qëndrime të gazetarëve shqiptarë u vunë re ndryshime të dukshme në mënyrën e trajtimit të disa çështjeve politike, historike dhe kombëtare.

Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim editorial ishte domosdoshmërisht rezultat i një financimi të huaj. Por fakti që emrat e përfituesve nuk u publikuan dhe se nuk pati një hetim të plotë e transparent, e la të hapur dyshimin se një pjesë e ndikimit të huaj mund të ketë vazhduar.

Prandaj shqetësimi nuk lidhet vetëm me atë që ndodhi në vitin 2018.

Pyetja më e rëndë është nëse edhe sot, brenda mediave, portaleve, politikës ose institucioneve shqiptare, vazhdojnë të veprojnë individë që, drejtpërdrejt ose tërthorazi, u shërbejnë interesave të Greqisë, Serbisë apo shteteve të tjera, në dëm të interesit kombëtar shqiptar.

Nuk mund të akuzohet askush pa prova.

Por as nuk mund të mbyllen sytë përpara indicieve, ndryshimit të qëndrimeve dhe mungesës së transparencës.

Në një shtet serioz, kjo çështje duhej të ishte hetuar deri në fund. Duhej të bëheshin publike burimet e financimit, emrat e përfituesve, marrëveshjet dhe qëllimet për të cilat ishin dhënë këto fonde.

Sepse ndikimi i huaj nuk ushtrohet gjithmonë me urdhra të drejtpërdrejtë.

Ai mund të shfaqet përmes heshtjes ndaj një çështjeje kombëtare, minimizimit të një fakti historik, sulmit ndaj figurave që mbrojnë interesat shqiptare ose promovimit të vazhdueshëm të narrativave që u shërbejnë të tjerëve dhe jo Shqipërisë.

Transparenca mbi financimin e mediave nuk është vetëm çështje ekonomike apo gazetareske.

Ajo është çështje e sigurisë, pavarësisë dhe interesit kombëtar.

Media shqiptare duhet të jetë e lirë nga qeveria, nga partitë, nga oligarkët dhe, mbi të gjitha, nga ndikimi i fshehtë i shteteve të huaja.

3. Diaspora shqiptare, remitancat dhe ndikimi i tyre në jetën sociale e demokratike

Emigrantët shqiptarë janë larguar nga Shqipëria në kohë, rrethana dhe për arsye të ndryshme.

Disa janë larguar për bukën e gojës, disa për sigurinë, disa për arsimim dhe disa për të ndërtuar një të ardhme më të mirë për familjet e tyre.

Por, pavarësisht largësisë, shumica e tyre nuk e kanë këputur kurrë lidhjen me vendin e origjinës.

Përkundrazi, ata kanë gjetur dhe vazhdojnë të gjejnë mënyra për të ndihmuar familjet, të afërmit dhe njerëzit e tyre, si në ditët normale, ashtu edhe në kohë vështirësish.

Marrëdhënia mes emigrantëve dhe njerëzve të tyre në Shqipëri nuk është thjesht ekonomike.

Ajo është njerëzore, shpirtërore dhe familjare.

Në të ka mall, dashuri, dhimbje, përgjegjësi dhe sakrificë.

Këto ndjenja shprehen në shumë forma, por një nga format më të prekshme është ndihma financiare që emigrantët u dërgojnë familjeve të tyre, si edhe depozitat që mbajnë në bankat shqiptare.

Le të ndalemi te forma e parë: remitancat familjare.

Për shumë familje në Shqipëri, sidomos për pensionistët dhe shtresat me të ardhura të ulëta, ndihma e emigrantëve ka qenë dhe mbetet jetike.

Të ardhurat e shumë pensionistëve, të cilët marrin rreth 100 mijë, 200 mijë ose 300 mijë lekë të vjetra në muaj, nuk mjaftojnë për të përballuar ushqimet, energjinë elektrike, ujin, ilaçet, shpenzimet mjekësore, sebepet familjare dhe nevojat e tjera bazë.

Në shumë raste, pa ndihmën e emigrantëve, varfëria do të ishte edhe më e thellë dhe vuajtja edhe më e madhe.

Aty ku emigranti ndihmon, familja mbahet në këmbë.
Aty ku emigranti mungon, vështirësia ndihet më shumë.

Diaspora shqiptare ka luajtur një rol të pazëvendësueshëm në mbajtjen gjallë të mijëra familjeve.

Në shumë raste, ajo ka bërë atë që duhej ta kishte bërë shteti: ka kompensuar mungesën e të ardhurave, ka zbutur varfërinë dhe ka ndihmuar familjet të përballojnë jetën.

Por pikërisht këtu lind edhe një konstatim shumë i rëndësishëm, që ndoshta një pjesë e lexuesve nuk do ta presin mirë.

Ndihma e diasporës, edhe pse ka qenë dhe mbetet detyrim moral e familjar ndaj njerëzve të tyre, ka prodhuar pa dashje edhe një efekt anësor në jetën demokratike dhe sociale të vendit.

Duke kompensuar mungesat ekonomike të familjeve, diaspora ka zbutur edhe arsyet e revoltës sociale ndaj shtetit.

Për rreth 36 vite tranzicion, Shqipëria nuk ka pasur në përmasën që duhej protesta të fuqishme dhe të qëndrueshme popullore për rritjen e pagave, pensioneve, hapjen e vendeve të punës, përmirësimin e shëndetësisë, arsimit, sigurimeve shoqërore dhe kushteve të jetesës.

Dhe pyetja është: Pse?

Sepse, në një pjesë të madhe të rasteve, mungesën që qytetari duhej t’ia kërkonte shtetit, ia ka mbuluar diaspora.

Ajo që shteti nuk e dha, e dha djali, vajza, vëllai, motra apo i afërmi emigrant nga Amerika, Italia, Greqia, Gjermania, Anglia dhe vende të tjera.

Kështu, pa dashur, ndihma e diasporës ka shërbyer si një amortizator social.

Ajo ka zbutur plagën ekonomike dhe ka ulur presionin që duhej të binte mbi qeveritë shqiptare.

Në vend që pakënaqësia ekonomike të kthehej në kërkesë qytetare, ajo është shuar brenda familjes përmes parave të ardhura nga jashtë.

Kjo nuk është kritikë ndaj diasporës.

Përkundrazi, është vlerësim për sakrificën e saj.

Por njëkohësisht është edhe analizë realiste e pasojave që kjo ndihmë ka sjellë në mënyrë të tërthortë.

Diaspora e ka zbutur varfërinë, por ka zbutur edhe revoltën sociale.
Ajo ka ndihmuar familjen, por pa dashje ka lehtësuar barrën që duhej të mbante shteti.

Kjo ka sjellë një pasojë tjetër: popullata ngrihet më lehtë për çështje politike sesa për çështje ekonomike e sociale.

Kur partitë thërrasin protesta apo takime, sheshet shpesh mbushen.

Por kur vjen puna për të kërkuar rritje page, rritje pensionesh, drejtësi sociale, shërbim shëndetësor më të mirë, arsim më të fortë dhe mbrojtje më të madhe të qytetarit, reagimi mbetet shumë më i dobët.

Ky është një element shumë i sofistikuar, të cilin pushteti e shfrytëzon në heshtje për interesat e veta.

Kur populli nuk ushtron presion të fortë ekonomik e social, qeveritë marrin frymë më lirshëm.

Ato nuk detyrohen të rrisin në nivelin e duhur investimet për shtresat në nevojë dhe nuk përballen me atë llogaridhënie që do të kishin në një shoqëri me reagim më të fortë qytetar.

Pra, dëmi nuk është bërë sepse diaspora ka ndihmuar.

Dëmi është bërë sepse shteti shqiptar është mësuar të mbështetet mbi këtë ndihmë, në vend që ta zëvendësojë atë me politika serioze sociale dhe zhvillimore.

Remitancat dëshmi e peshës së diasporës

Shifrat e remitancave tregojnë qartë peshën që mban diaspora në ekonominë shqiptare.

Sipas të dhënave të paraqitura në grafikun që shoqëron këtë analizë:

• në vitin 2021 remitancat arritën rreth 761 milionë euro;
• në vitin 2022 rreth 833 milionë euro;
• në vitin 2023 rreth 950 milionë euro;
• në vitin 2024 rreth 1.045 miliardë euro;
• në vitin 2025 rreth 1.119 miliardë euro.

Rritja e vazhdueshme e këtyre shifrave tregon se diaspora nuk është vetëm një lidhje emocionale me Shqipërinë.

Ajo është një shtyllë e rëndësishme ekonomike e vendit.

Por këtu qëndron paradoksi:

Sa më shumë rriten remitancat, aq më qartë shihet se sa e madhe është barra që diaspora mban mbi shpatullat e ekonomisë familjare shqiptare dhe sa pak ka bërë shteti për ta lehtësuar atë.

Diaspora përmendet, por nuk përfaqësohet

Ndërkohë, shteti shqiptar dhe qeveritë e njëpasnjëshme e kanë përmendur vazhdimisht diasporën në fjalime, por rrallëherë e kanë marrë seriozisht në konsideratë si faktor zhvillimi, partner kombëtar, burim mendimi, potencial investimi dhe forcë vendimmarrëse.

Edhe në planin statistikor, Shqipëria nuk ka ende një pasqyrë plotësisht të saktë se sa shqiptarë janë emigrantë, ku jetojnë, çfarë potenciali profesional dhe ekonomik kanë dhe si mund të përfshihen në zhvillimin kombëtar.

Përfshirja e diasporës në votime u paraqit si një hap i madh, por në praktikë pati mangësi të dukshme.

Nuk u ndërtua një program i qartë për diasporën, nuk u përdor siç duhej infrastruktura e komuniteteve shqiptare jashtë vendit dhe procesi nuk u shoqërua me nivelin e organizimit dhe seriozitetit që meritonte.

Edhe për përdorimin e fondeve dhe mekanizmave të angazhimit të diasporës nevojitet transparencë e plotë, kontroll institucional dhe përgjegjësi ligjore.

Sepse problemi nuk është vetëm ekonomik.

Problemi është politik dhe kombëtar:

Diaspora nuk po trajtohet si pjesë reale e vendimmarrjes shqiptare.

Me pak fjalë, diaspora shpesh duket sikur nuk i duhet shtetit as për të votuar seriozisht, as për të qenë e përfaqësuar në Parlament dhe as për të qenë pjesë e vendimmarrjes kombëtare.

Kjo është e pafalshme.

Diaspora shqiptare ka energji të pallogaritshme, potencial të lartë intelektual, përvojë ndërkombëtare, fuqi ekonomike dhe lidhje të vlefshme në shumë vende të botës.

Në vend që të lihet në periferi, ajo duhet të jetë pjesë e qendrës së mendimit dhe zhvillimit kombëtar.

Shërbimet konsullore dhe diplomatike

Shërbimet konsullore dhe diplomatike shqiptare, sidomos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk janë gjithmonë në nivelin që kërkojnë nevojat e komunitetit.

Ambasadorët, konsujt dhe përfaqësuesit diplomatikë duhet të kenë lidhje të vazhdueshme me diasporën, të njohin institucionet e komunitetit dhe të bashkëpunojnë me to.

Por shpesh diaspora shihet përmes prizmit partiak.

Përfaqësuesit diplomatikë afrohen me disa grupe dhe largohen nga të tjerët, sipas qëndrimeve politike, lidhjeve personale ose interesave të momentit.

Kjo është e gabuar.

Ambasada dhe konsullatat nuk përfaqësojnë një parti.

Ato përfaqësojnë shtetin shqiptar dhe të gjithë shqiptarët.

Edhe Samitet e Diasporës kanë pasur shpesh më shumë karakter partiak dhe ceremonial sesa kombëtar e institucional.

Mblidhen njerëz, mbahen fjalime, bëhen fotografi dhe jepen premtime, por pas përfundimit të aktivitetit mungon vazhdimësia, programi dhe zbatimi konkret.

Në emigracion ka shumë njerëz, media, organizata, kisha, xhami, qendra kulturore, shoqata, profesionistë dhe institucione që bëjnë punë të shkëlqyer për çështjen kombëtare shqiptare.

Ata ruajnë gjuhën, kulturën, historinë, identitetin dhe lidhjen me atdheun.

Megjithatë, shumë prej tyre nuk kontaktohen, nuk dëgjohen dhe nuk vlerësohen nga qeveria dhe shteti shqiptar.

Njohja e pamjaftueshme e diasporës dhe përzgjedhjet e gabuara

Një tjetër problem është se institucionet shqiptare shpesh nuk e njohin sa duhet diasporën, historinë e saj dhe njerëzit që kanë kontribuar realisht për çështjen kombëtare.

Për shkak të kësaj mungese njohjeje, jo rrallëherë kërkohen emra në rrjetet sociale, në universitete apo në lista profesionale dhe ftohen individë vetëm sepse kanë diploma, tituj akademikë ose pozicione të rëndësishme. Pa dyshim, arsimimi dhe doktoraturat kanë vlerë, por ato nuk janë të mjaftueshme për të përfaqësuar diasporën dhe kontributin e saj.

Ka shqiptarë në emigracion që kanë mbaruar universitete të njohura dhe kanë arritur suksese profesionale, por nuk kanë shpenzuar asnjë qindarkë dhe asnjë sekondë nga koha e tyre për kombin shqiptar, për gjuhën, kulturën, komunitetin apo interesin kombëtar.

Në të njëjtën kohë, ka njerëz dhe institucione që për dekada kanë punuar, sakrifikuar, financuar dhe mbrojtur çështjen shqiptare, por që mbeten jashtë vëmendjes së qeverisë dhe shtetit shqiptar.

Kjo mënyrë përzgjedhjeje për ti dekoruar dhe vlerësuar është kthyer në një fenomen shqetësues. Ajo krijon përfaqësim të rremë, dekurajon kontribuesit e vërtetë dhe ndikon negativisht në marrëdhëniet mes diasporës dhe institucioneve shqiptare.

Diaspora nuk duhet të vlerësohet vetëm nga diplomat dhe titujt, por edhe nga puna, sakrifica, koha, kontributi dhe besnikëria ndaj çështjes kombëtare. Përfaqësuesit e saj duhet të zgjidhen mbi bazën e meritës dhe veprimtarisë reale, jo thjesht nga emri që shfaqet më lehtë në internet.Në vend të meritës dhe kontributit, shpesh vlerësohet afërsia politike.Kështu humbet një energji e madhe kombëtare.Përfundim

Bashkëpunimi me diasporën është rruga më e shpejtë për ndryshimin.

Problemet që trajtuam nuk janë të vogla.

Ato lidhen me partitë politike, Parlamentin, sistemin zgjedhor, mediat, ekonominë, kulturën demokratike, ndikimet e huaja, diasporën dhe vetë mënyrën se si funksionon shteti shqiptar.

Në vazhdim, këto çështje mund dhe duhet të analizohen edhe më hollësisht.

Por analiza nuk duhet të mbetet vetëm te kritika.

Duhet të kërkojmë edhe rrugët e zgjidhjes.

Ka shumë alternativa dhe shumë mundësi për të ndryshuar gjendjen.

Por unë shikoj si një nga rrugët më të shkurtra, më të sigurta dhe më të dobishme bashkëpunimin e vërtetë ndërmjet qeverisë shqiptare dhe diasporës.

Jo bashkëpunim ceremonial.Jo samite për fotografi.

Jo fjalime vetëm gjatë fushatave zgjedhore.Por bashkëpunim institucional, i vazhdueshëm dhe kombëtar.

Diaspora duhet të përfshihet në ekonomi, arsim, shëndetësi, diplomaci, kulturë, media, teknologji, administratë dhe vendimmarrje.

Ajo duhet të ketë përfaqësim real.Duhet të dëgjohet.Duhet të respektohet.

Duhet të ketë mundësi të kontribuojë pa u penguar nga burokracia, korrupsioni dhe interesat partiake.

Shqiptarët jashtë vendit kanë përvojë në shtete ku ligji funksionon, ku administrata mban përgjegjësi dhe ku pushteti kontrollohet nga institucionet.

Kjo përvojë mund të ndihmojë në prishjen e sistemit korruptiv për të cilin folëm më lart.

Diaspora nuk duhet të shihet vetëm si burim parash.

Ajo duhet të shihet si burim dijeje, ndershmërie, përvoje, investimi, kulture demokratike dhe ndikimi ndërkombëtar.

Qeveria shqiptare dhe diaspora, nëse bashkëpunojnë mbi interesin kombëtar dhe jo mbi interesin partiak, mund dhe duhet ta ndryshojnë gjendjen në Shqipëri.

Mund të ndihmojnë në çmontimin e sistemit korruptiv.

Mund të rikthejnë besimin te shteti.

Mund të ndërtojnë institucione më të forta.

Mund t’u japin të rinjve një arsye për të mos u larguar.

Mund ta bëjnë Shqipërinë jo vetëm më të bukur për t’u vizituar, por më të drejtë dhe më të denjë për të jetuar.

Prandaj ky shkrim nuk është kundër një partie dhe as në mbështetje të një partie tjetër.

Është një thirrje për përgjegjësi kombëtare.

Nuk na duhet pozita apo opozita si qëllim.
Na duhet Shqipëria.
Na duhet Kombi Shqiptar.

Shqipëria ka bërë përpara. Por Shqipëria mund dhe duhet të ishte shumë më mirë.

Dhe ndryshimi fillon kur interesi kombëtar vendoset mbi interesin personal, partiak dhe ekonomik.

Shqipëria nuk është pronë e partive, kryetarëve, oligarkëve apo klaneve.
Shqipëria u përket të gjithë shqiptarëve brenda dhe jashtë kufijve të saj.

(Një analizë juridike, diplomatike dhe gjeopolitike mbi pozitën e Republikës së Kosovës në Evropën Juglindore, konsolidimin e shtetësisë dhe orientimin e saj evropian e euroatlantik në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Republika e Kosovës përbën një realitet të konsoliduar juridik, politik dhe institucional në Evropën Juglindore, i cili është formësuar përmes një procesi kompleks historik, politik dhe diplomatik, të ndërlidhur me zhvillimet e fundit të shekullit XX në hapësirën e ish-Jugosllavisë dhe me angazhimin e drejtpërdrejtë të bashkësisë ndërkombëtare për garantimin e paqes dhe sigurisë rajonale.

Sovraniteti i Republikës së Kosovës, funksionimi i institucioneve demokratike dhe orientimi i saj drejt strukturave evropiane dhe euroatlantike përfaqësojnë elemente të rëndësishme të rendit të ri politik dhe juridik në Ballkanin Perëndimor. Ky proces duhet të zhvillohet mbi bazën e respektimit të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare, përfshirë sovranitetin shtetëror, barazinë juridike të shteteve, mosndërhyrjen në punët e brendshme dhe zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve.

Ky punim analizon dimensionin juridik, diplomatik dhe gjeopolitik të së drejtës së Republikës së Kosovës për të përcaktuar në mënyrë të pavarur rrugën e saj të zhvillimit institucional dhe të integrimit ndërkombëtar. Në veçanti, trajtohet rëndësia e respektimit të sovranitetit të saj si një faktor themelor për ruajtjen e paqes, stabilitetit dhe sigurisë në Ballkanin Perëndimor.

Argumenti qendror i këtij studimi është se një paqe e qëndrueshme në rajon nuk mund të ndërtohet mbi kontestime të pafundme politike, presione apo tentativa për destabilizim, por vetëm mbi respektimin e normave juridike ndërkombëtare, dialogun konstruktiv dhe bashkëpunimin e barabartë ndërmjet shteteve.

Sovraniteti shtetëror si themel i rendit ndërkombëtar bashkëkohor

Rendi juridik ndërkombëtar i shekullit XXI mbështetet mbi një sistem parimesh themelore që përcaktojnë marrëdhëniet ndërmjet shteteve dhe garantojnë stabilitetin e bashkësisë ndërkombëtare. Ndër këto parime, sovraniteti shtetëror, integriteti territorial, barazia juridike e shteteve, respektimi i të drejtave të njeriut dhe zgjidhja paqësore e konflikteve përbëjnë shtyllat kryesore të rendit juridik ndërkombëtar.

Këto norma janë të mishëruara në Kartën e Kombeve të Bashkuara dhe në instrumente të tjera ndërkombëtare, të cilat përcaktojnë detyrimin e shteteve për të respektuar pavarësinë politike dhe integritetin territorial të njëri-tjetrit, si dhe për të shmangur përdorimin e forcës apo kërcënimin me forcë në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Në këtë kuadër, Republika e Kosovës paraqet një rast të veçantë të zhvillimit shtetëror në Evropën bashkëkohore, ku ndërthuren elemente historike, juridike dhe politike që kanë çuar në krijimin e një realiteti të ri institucional. Pavarësia e saj dhe ndërtimi i institucioneve demokratike kanë qenë pjesë e një procesi të gjerë ndërkombëtar që synonte stabilizimin e rajonit dhe krijimin e kushteve për paqe afatgjatë.

E drejta e Kosovës për të ndërtuar institucionet e saj, për të zhvilluar politikën e saj të jashtme dhe për të ndjekur orientimin evropian dhe euroatlantik buron nga parimi i vetëvendosjes, nga zhvillimi demokratik i shoqërisë së saj dhe nga ushtrimi efektiv i funksioneve shtetërore në përputhje me standardet ndërkombëtare.

Baza juridike ndërkombëtare e sovranitetit të Republikës së Kosovës

E drejta ndërkombëtare publike njeh sovranitetin si një nga konceptet themelore mbi të cilin ndërtohet ekzistenca dhe funksionimi i shtetit modern. Sovraniteti nënkupton autoritetin e plotë juridik dhe politik të një shteti mbi territorin dhe popullsinë e tij, si dhe të drejtën për të marrë vendime të pavarura në fushën e politikës së brendshme dhe të jashtme.

Në këtë perspektivë, Republika e Kosovës ushtron funksionet e saj shtetërore mbi bazën e një rendi kushtetues demokratik, duke zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare dhe duke marrë pjesë në proceset rajonale e globale të bashkëpunimit.

Një element i rëndësishëm në analizën juridike të statusit të Kosovës është edhe Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010, i cili konstatoi se deklarata e shpalljes së pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Ky interpretim ka rëndësi të veçantë në kuptimin e zhvillimit të praktikës ndërkombëtare lidhur me proceset e krijimit të shteteve në rrethana të veçanta historike.

Në këtë kuptim, stabiliteti rajonal kërkon që realitetet ekzistuese politike dhe juridike të trajtohen përmes dialogut dhe mekanizmave diplomatikë, jo përmes presioneve apo veprimeve që mund të cenojnë paqen dhe sigurinë.

Parimi i mosndërhyrjes dhe stabiliteti rajonal

Një ndër shtyllat themelore të rendit juridik ndërkombëtar është parimi i mosndërhyrjes në punët e brendshme të shteteve sovrane. Ky parim, i zhvilluar përmes praktikës ndërkombëtare dhe i afirmuar në dokumente themelore juridike, synon të mbrojë pavarësinë politike, integritetin institucional dhe lirinë e vendimmarrjes së çdo shteti.

Në rastin e Republikës së Kosovës, respektimi i këtij parimi paraqet një element të rëndësishëm për ruajtjen e stabilitetit të brendshëm dhe të sigurisë rajonale. Çdo përpjekje për të cenuar funksionimin e institucioneve të saj, për të ndikuar në mënyrë të jashtme mbi proceset demokratike ose për të përdorur mjete të presionit politik kundër sovranitetit të saj, përbën një sfidë ndaj parimeve mbi të cilat ndërtohet bashkëpunimi ndërkombëtar.

Në marrëdhëniet bashkëkohore ndërkombëtare, dallimet politike ndërmjet shteteve janë të pashmangshme, por mënyra e trajtimit të tyre përcakton nivelin e pjekurisë diplomatike dhe juridike të aktorëve ndërkombëtarë. Për këtë arsye, çdo mosmarrëveshje duhet të zgjidhet përmes dialogut, negociatave dhe mekanizmave paqësorë të parashikuar nga e drejta ndërkombëtare.

Stabiliteti i Ballkanit Perëndimor nuk mund të ndërtohet mbi politika të së kaluarës, mbi tensione të vazhdueshme ose mbi tentativa për ndryshimin e realiteteve të krijuara përmes mjeteve jo demokratike. Përkundrazi, ai kërkon një qasje të re politike, të bazuar në respektin reciprok, bashkëpunimin rajonal dhe pranimin e realiteteve juridike e institucionale.

Në këtë kuadër, dialogu ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë, i lehtësuar nga Bashkimi Evropian, duhet të shihet si një instrument diplomatik për normalizimin e marrëdhënieve dhe jo si një proces që vë në pikëpyetje subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës. Qëllimi i këtij dialogu duhet të jetë krijimi i një hapësire të re bashkëpunimi evropian, ku paqja dhe zhvillimi të kenë përparësi mbi konfliktet historike.

Perspektiva evropiane dhe euroatlantike e Republikës së Kosovës

Orientimi evropian dhe euroatlantik i Republikës së Kosovës përbën një nga objektivat strategjikë më të rëndësishëm të politikës së saj shtetërore. Ky orientim nuk është vetëm një zgjedhje politike, por një proces i gjerë transformues që lidhet me forcimin e demokracisë, sundimin e ligjit, zhvillimin ekonomik dhe garantimin e standardeve të avancuara të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut.

Përvoja historike e Evropës pas Luftës së Dytë Botërore ka dëshmuar se integrimi dhe bashkëpunimi ndërmjet shteteve kanë qenë faktorët kryesorë që kanë shndërruar një kontinent të përfshirë nga konfliktet në një hapësirë të paqes dhe zhvillimit të përbashkët. Pikërisht ky model përbën edhe vizionin strategjik të vendeve të Ballkanit Perëndimor.

Republika e Kosovës, përmes proceseve të reformimit institucional dhe përafrimit me standardet evropiane, synon të jetë pjesë aktive e këtij projekti historik. Integrimi i saj në strukturat evropiane dhe euroatlantike nuk duhet të shihet si faktor ndarës, por si kontribut për forcimin e sigurisë kolektive dhe stabilitetit rajonal.

Bashkimi Evropian dhe NATO kanë luajtur rol të rëndësishëm në transformimin politik dhe të sigurisë së Evropës Juglindore. Për Kosovën, afrimi me këto struktura përfaqëson një proces të natyrshëm të konsolidimit shtetëror dhe të përfshirjes në arkitekturën evropiane të sigurisë.

Në këtë kuptim, respektimi i sovranitetit të Kosovës dhe mbështetja e rrugës së saj integruese duhet të konsiderohen si pjesë e një strategjie më të gjerë për ndërtimin e një Ballkani Perëndimor të qëndrueshëm, demokratik dhe të lidhur ngushtë me vlerat evropiane.

Dimensioni gjeopolitik i Kosovës në marrëdhëniet ndërkombëtare

Pozita gjeopolitike e Republikës së Kosovës në zemër të Ballkanit Perëndimor e bën atë një faktor me rëndësi të veçantë në dinamikat e sigurisë dhe politikës ndërkombëtare. Rajoni ku ndodhet Kosova ka qenë historikisht një hapësirë ku janë ndërthurur interesa të ndryshme politike, ekonomike dhe strategjike.

Në realitetin ndërkombëtar bashkëkohor, Kosova nuk duhet të trajtohet si objekt i konkurrencave gjeopolitike ndërmjet fuqive të mëdha, por si një subjekt i pavarur që ka të drejtën të zhvillojë marrëdhëniet e saj ndërkombëtare në përputhje me interesat e veta kombëtare dhe me parimet e së drejtës ndërkombëtare.

Mbështetja e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, e vendeve kryesore evropiane dhe e partnerëve të tjerë ndërkombëtarë ka pasur rëndësi të veçantë në procesin e konsolidimit të institucioneve të Kosovës dhe në forcimin e sigurisë së saj.

Megjithatë, stabiliteti afatgjatë nuk mund të mbështetet vetëm në faktorët e jashtëm të sigurisë, por kërkon gjithashtu forcimin e demokracisë së brendshme, zhvillimin ekonomik, sundimin e ligjit dhe ndërtimin e marrëdhënieve të qëndrueshme me fqinjët.

Kosova, si pjesë e Evropës Juglindore, ka interes strategjik që të kontribuojë në ndërtimin e një rendi rajonal ku bashkëpunimi zëvendëson rivalitetin dhe ku e ardhmja evropiane bëhet një objektiv i përbashkët për të gjitha shoqëritë e rajonit.

Roli i Bashkimit Evropian dhe NATO-s në garantimin e sigurisë dhe stabilitetit të Kosovës

Proceset e sigurisë dhe të stabilitetit në Ballkanin Perëndimor janë të lidhura ngushtë me angazhimin e institucioneve euroatlantike dhe me rolin e tyre në promovimin e paqes, demokracisë dhe bashkëpunimit rajonal. Në këtë kuadër, Bashkimi Evropian dhe Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) kanë luajtur një rol të rëndësishëm në transformimin e mjedisit politik dhe të sigurisë në Kosovë dhe në rajon.

Pas konfliktit të fundit të shekullit XX, prania ndërkombëtare në Kosovë ka synuar krijimin e kushteve për siguri, stabilitet institucional dhe zhvillim demokratik. Misionet ndërkombëtare kanë kontribuar në ndërtimin e kapaciteteve institucionale, në forcimin e sundimit të ligjit dhe në krijimin e një ambienti ku qytetarët mund të zhvillojnë jetën politike dhe shoqërore në mënyrë të lirë dhe demokratike.

Roli i NATO-s, përmes angazhimit të saj në garantimin e sigurisë, ka qenë një faktor i rëndësishëm për ruajtjen e stabilitetit rajonal. Siguria e Kosovës dhe e Ballkanit Perëndimor mbetet e lidhur me arkitekturën më të gjerë të sigurisë evropiane, ku bashkëpunimi transatlantik përbën një element themelor.

Në të njëjtën kohë, Bashkimi Evropian ka luajtur një rol të veçantë përmes politikës së zgjerimit, mbështetjes së reformave demokratike dhe promovimit të dialogut ndërmjet vendeve të rajonit. Perspektiva evropiane e Kosovës është pjesë e vizionit strategjik për një Evropë më të bashkuar, më të sigurt dhe më të qëndrueshme.

Për këtë arsye, konsolidimi i shtetësisë së Kosovës, forcimi i institucioneve demokratike dhe avancimi drejt strukturave euroatlantike duhet të shihen si elemente që kontribuojnë në paqen afatgjatë dhe jo si faktorë të tensioneve politike.

Respektimi i sovranitetit të Kosovës si kusht për paqen e qëndrueshme në Ballkanin Perëndimor

Historia e Ballkanit dëshmon se mungesa e respektimit të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare ka prodhuar konflikte, pasiguri dhe pasoja të rënda humanitare. Përvoja e shekullit XX ka treguar se paqja e qëndrueshme mund të arrihet vetëm atëherë kur shtetet ndërtojnë marrëdhënie mbi bazën e barazisë, respektit reciprok dhe bashkëpunimit.

Në këtë perspektivë, respektimi i sovranitetit të Republikës së Kosovës paraqet një element të rëndësishëm për stabilitetin e të gjithë rajonit. Njohja e realiteteve të reja politike dhe juridike është një parakusht për tejkalimin e trashëgimisë së konflikteve dhe për ndërtimin e një të ardhmeje të përbashkët evropiane.

Kosova, si shtet demokratik në proces të vazhdueshëm të konsolidimit institucional, ka përgjegjësinë të vazhdojë forcimin e shtetit të së drejtës, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe zhvillimin e një shoqërie gjithëpërfshirëse. Në të njëjtën kohë, komuniteti ndërkombëtar ka përgjegjësi që të mbështesë proceset demokratike dhe të inkurajojë zgjidhjet paqësore.

Një Ballkan Perëndimor i integruar në strukturat evropiane nuk mund të ndërtohet mbi mosbesim dhe konflikte të vazhdueshme, por mbi parime të qarta: respektimin e sovranitetit, dialogun politik, bashkëpunimin ekonomik dhe përkushtimin ndaj vlerave demokratike.

Rekomandime diplomatike

Analiza juridike, diplomatike dhe gjeopolitike e pozitës së Republikës së Kosovës dëshmon se sovraniteti shtetëror, funksionimi institucional dhe orientimi i saj evropian e euroatlantik përbëjnë elemente të rëndësishme të realitetit bashkëkohor ndërkombëtar.

Republika e Kosovës ka të drejtën që, në përputhje me parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe standardet demokratike evropiane, të zhvillojë institucionet e saj dhe të ndjekë rrugën e saj strategjike drejt integrimit ndërkombëtar.

Paqja dhe stabiliteti në Ballkanin Perëndimor kërkojnë një qasje të re politike, ku dialogu zëvendëson konfrontimin dhe ku e drejta ndërkombëtare prevalon mbi interesat e ngushta politike.

Në këtë drejtim, rekomandohet:

Së pari, respektimi i plotë i sovranitetit dhe integritetit institucional të Republikës së Kosovës si element i rëndësishëm i sigurisë rajonale.

Së dyti, vazhdimi i dialogut politik ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mbi bazën e parimeve evropiane dhe të respektit reciprok.

Së treti, forcimi i institucioneve demokratike të Kosovës përmes sundimit të ligjit, zhvillimit ekonomik dhe përmirësimit të standardeve të qeverisjes.

Së katërti, mbështetja e vazhdueshme e partnerëve ndërkombëtarë për integrimin evropian dhe euroatlantik të Kosovës si kontribut për stabilitetin e gjithë rajonit.

Respektimi i sovranitetit të Republikës së Kosovës nuk është vetëm çështje e një shteti të veçantë, por një çështje që lidhet drejtpërdrejt me arkitekturën e paqes dhe sigurisë në Evropën Juglindore.

Një Kosovë demokratike, stabile dhe e integruar në strukturat evropiane dhe euroatlantike përbën një faktor stabiliteti për Ballkanin Perëndimor dhe për Evropën në tërësi. E ardhmja e rajonit duhet të ndërtohet mbi respektimin e së drejtës ndërkombëtare, bashkëpunimin ndërmjet shteteve dhe vizionin e përbashkët evropian.

Vetëm përmes këtyre parimeve mund të sigurohet një paqe e qëndrueshme dhe një perspektivë e përbashkët zhvillimi për brezat e ardhshëm.