Gjeneral ® Piro Ahmetaj/

E kam ndjekur me vëmëndje të shtuar rezolutën e prezantuar më 30 prill në Kongresin Amerikan nga kongresmeni republikan Keith Self, së bashku me dy kolegët e mirënjohur, Ritchie Torres dhe Mike Lawler, e cila në thelbin e saj argumenton rëndësinë strategjike që mbart për ShBA anëtarësimi i Kosovës në NATO!

Me këtë rast, nuk mund të mos shpreh revoltën, për të mos thënë neverinë, ndaj mungesës cinike të vëmendjes që mori nga politika e ditës, si dhe mediat në Prishtinë dhe Tiranë kjo rezolutë historike për ardhmërinë në NATO, si dhe interesat gjeopolitike të Kosovës.

Por në pamundësi për përgjigje të dedikuar studiove televizive, gazetave dhe portaleve të interesuara, në vijim gjeni përmbledhje rreth peshës gjeopolitike që mbart kjo rezolutë jo vetëm për anëtarësimin e Kosovën në NATO, paqen dhe stabilitetin demokratik të rajonit, por edhe për mbrojtjen e statusques/interesave gjeopolitike të SHBA në Ballkanin Perëndimor:

Nga njëra anë, konsideruar kohën, mjedisin e sigurisë si dhe përmbajtjen e “mençur”, citojmë: “..anëtarësimi i Kosovës në NATO do të shërbente si kundërpërgjigje e domosdoshme për të penguar përpjekjet armiqësore si dhe për të parandaluar shpërthimin e një katastrofe tjetër globale në Ballkan”, këtë rezolute e çmoj si: “konfirmim të besimit dhe peshës që mbart Republika e Kosovës për të mbrojtur supremacinë afatgjatë të ShBA ndaj Rusisë dhe Kinës, si dhe për të zhvilluar interesat gjeopolitike të USA në Ballkanin Perëndimor”.

Kështu, kjo rezolutë, që e sheh anëtarësimin e Kosovës në NATO (krahas RSh) si qendrën e gravitetit, nuk është një akt i shkëputur i 3 kongresmenëve, as një rezolutë e ngjashme 1 vit më parë, por demostron vendosmërinë strategjike të SHBA, si dhe projektin Trump-2: “Interesat e USA mbi gjithçka, amerikanët mbi të gjitha”! Si shëmbull ilustrues të këtij zinxhiri vazhdimësie, mjafton të sjellim në kujtesë edhe “marreveshjen Trump-1”, nënshkruar në Shtëpinë e Bardhë në shtator 2020, ose paketën me: “njohjen nga Izraeli, autostradën e paqes Beograd–Prishtinë, Port në ujërat e thella të Adriatikut, etj”.

Nga ana tjetër, këtë rezolutë nuk e gjej kurrësesi rrufe në qiell të hapur; as produkt të (pa) fuqisë së lobeve shqiptare në Washington DC (të cila/ët përtej protagonizmit folklorik prodhojnë produkte shumë të dobëta), aq më pak si: “si qokë të SHBA ndaj kryeministrit në detyrë Kurti apo si dhuratë pa-fuqisë së konkurrentëve të pushtetit në Prishtinë”, POR si: “përgjegjësi të shtuar të Prishtinës zyrtare (imediatikisht edhe për Tiranën) për të tejkaluar krizën politike, luftën staliniste për pushtet, si dhe rikthimin e besimit te demokracia funksionale, ardhmëria euroatlantike e Kosovës si dhe interesave kombëtare (fatmirësisht) të ndërthurur edhe me interesat e SHBA në rajon dhe Mesdhe”.

Prandaj, duke përsëritur përuljen për gjakun e derdhur në shekuj, si dhe nderimin për sakrificat sublime të shqiptarëve të Kosovës, nuk mund të mos e shtojmë edhe këtë rezolutë historike, ose mbështetjen (për anëtarësimin e Kosovës në NATO) në murin e mirënjohjes kombëtare ndaj “çlirimtarëve të vërtetë të Kosovës”, edhe për vetë peshën kritike që ato/SHBA-të vijojnë ende të mbajnë jo vetëm për ardhmërinë euroatlantike të Kosovës, por edhe për bashkëjetesën paqesore dhe stabilitetin demokratik të rajonit.

Në shtesë, kjo rezolutë historike konfirmon Kosovën si qëndër të gravitetit/fortesë të ShBA-ve ndaj kundërshtarëve gjeopolitikë, ose armiqve potencialë (Kremlinit & Pekinit), shërben edhe si mesazh/ofertë Euroatlantike ndaj 4 vēndeve anëtare të NATO-s që nuk kanë njohur ende Kosovën (Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Spanja), duke nën/mirëkuptuar faktin që pa votën e qoftë njërit prej tyre, anëtarësmi i Kosovës në NATO mbetet gjithësesi mision i pamundur.

Ndaj posaçërisht dalldosjes të Vuçiç-it nga “marrëveshja mes Kroacisë, Kosovës dhe RSh”, mbështetja e SHBA për rritjen e fuqisë mbrojtëse (modernizimin e FSK me raketa Javelin), përfshi nga kjo rezolutë për anëtarësimin në NATO, shërbejnë edhe si një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj “armatosjes deri në dhëmbë të Serbisë”, me tanke, 18 Mig-29, 12 Rafale, Mi-35, raketa, dronë sulmi të gjeneratës se fundit etj!?. Gjithësesi, jo vetëm për oshilacionet e neo-millosheviçëve në Beograd, më duhet ta përsëris edhe më qartë se: “për sa kohë të ketë prezencë të SHBA (Bondsteel), agresioni ushtarak kundër sovranitetit të Kosovës (njëheresh përgjegjësi e KFOR-it), përveçse aventurë vetëvrasëse mbetet mision tërësisht i pamundur”.

Në vijim, gjeni edhe: “pesë gjetje dhe rekomandime gjeo-strategjike”:

Anëtarësimi në NATO, mbrojtjen e sovranit të Kosovës, si dhe zhvillimin e interesave gjeopolitike (kombëtare) në rajon, 2 shtetet sovrane, pra RSh dhe Kosova, do mund t’i realizojnë vetëm duke forcuar më tej bashkëpunimin strategjik me ShBA. Kështu, edhe për Enveristët e vetëmbrojtjes sovrane, ngrihet një pyetje e thjeshtë: “Nëse përkundërt të mbështetjes së SHB, konfirmohet tërheqja e trupave ushtarake Amerikane/NATO nga Kosova (që sigurisht një ditë do të ndodhë), kush është opsioni 2 i Prishtinës zyrtare për të mbrojtur integritetin teritorial dhe interesat gjeopolitike të kombit”!?

Prishtina zyrtare nuk duhet kurrësesi të ndërmarrë vendimmarrje që minojnë themelet dhe klimën e (mirë) besimit me “çlirimtarët e vërtetë”, pra me ShBA-të që ende mbajnë peshë kritike për paqen, sigurinë, stabilitetin demokratik, për ardhmërinë euroatlantike të Kosovës dhe interesat kombëtare.

Mbetet emergjencë nr. 1 ngritja e një “grupi të urtësh/wise group”, me personalitete/elita të mirënjohura dhe gjerësisht pranuara, që përtej luftës staliniste apo pazareve për pushtet, të përulen para interesave kombëtare dhe përgjegjësive shtetërore për ta jetësuar platformën: “2-shtete sovrane, 1- komb i vetëm”.

Për faktorët, aktorët dhe strategjistët/kolegët në Washington, do sugjeroja që perspektivën e dialogut Kosovë–Serbi ta para-kushtëzojnë jo me “deliret bolshevike të pushtetarëve që venë e vijnë”, por mbi një matricë masash të mirëbesimit reciprok (CSBM), me 3 kushtet e sipërpërmendura.

Së fundmi (5), besoj edhe më fort që kjo rezolutë, për rrjedhojë anëtarësimi i Republikës së Kosovës në NATO, do të shërbejë jo vetëm si kontribut i shtuar për ndërtimin e paqes, bashkëjetesën paqësore, si dhe ardhmërinë euroatlantike (NATO/BE) të 6 vendeve të Ballkanit Perëndimor, por edhe si “kështjellë e përparuar” për mbrojtjen e statusques si dhe promovimin e interesave amerikane në rajon dhe mesdhe.

Autori: Gjeneral ® Piro Ahmetaj:

Senior Ekspert për Sigurinë Kombëtare,

Ballkanit si dhe marrëdhëniet me ShBA/NATO,

Ish: zv/SHSHP, Këshilltar i Presidentit si dhe,

Themelues i Përfaqësisë së RSh në SHAPE/NATO

Besnik Fishta/

Ekspozita ndërkombëtare e filatelisë Balkanfila XXI, e zhvilluar në Pernik (Bullgari) nga 29 prilli deri më 2 maj 2026, përfaqëson një nga forumet më të konsoliduara kulturore të rajonit ballkanik. Duke mbledhur koleksionistë, studiues, juristë ndërkombëtarë dhe institucione postare, kjo ekspozitë krijon një hapësirë të strukturuar për shkëmbimin e dijeve historike dhe kulturore përmes filatelisë. Ideja për organizimin e një ekspozite të përbashkët ballkanike daton që në vitin 1936, kur koleksionisti bullgar Simeon Charykchiev hodhi themelet konceptuale të një platforme rajonale për filatelinë. Megjithëse rrethanat historike të shekullit XX penguan realizimin e menjëhershëm të kësaj nisme, ajo u konkretizua disa dekada më vonë, fillimisht në Varna me 1965 dhe më pas në qytete të tjera si Sofja, Beogradi, Athina, Bukureshti dhe Stambolli. Me kalimin e kohës, Balkanfila u institucionalizua si një aktivitet periodik, duke fituar patronazhin e Federatës Ndërkombëtare të Filatelisë (FIP) dhe të Federatës Evropiane të Filatelisë (FEPA), çka garanton standarde të larta organizative dhe vlerësuese. Një moment i rëndësishëm për Shqipërinë ishte organizimi me sukses i këtij eventi në Tiranë në vitin 2016, duke e pozicionuar vendin si një aktor aktiv në hartën filatelike rajonale.

Shqipëria ka qenë një pjesëmarrëse e qëndrueshme në edicionet e fundit të Balkanfila, duke paraqitur koleksione që përfshijnë një gamë të gjerë te klasave ekspozuese dhe periudhash historike, nga emisionet e para të shtetit shqiptar (1913), te periudha e Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore, periudha e monarkisë, ajo socialiste, si dhe zhvillimet e filatelisë moderne. Një vend të veçantë zënë gjithashtu kartë-maksimumet, literatura filatelike, koleksionet tematike, si dhe përfaqësimi i filatelisë kosovare si pjesë e një hapësire kulturore të përbashkët shqiptare. Këto prezantime nuk kanë vetëm vlerë estetike, por përbëjnë burime të rëndësishme për studimin e historisë postare dhe të komunikimit në kontekstin shqiptar. Në edicionet e fundit, koleksionistët shqiptarë kanë arritur rezultate të dukshme në vlerësimet ndërkombëtare, duke fituar medalje në kategori të ndryshme, dhe duke rritur profilin e filatelisë shqiptare në arenën evropiane. Këto suksese janë dëshmi e një pune kërkimore të mirëstrukturuar dhe e një përpjekjeje për të përmbushur kriteret bashkëkohore të ekspozimit filatelik, siç janë koherenca tematike, dokumentimi i burimeve dhe prezantimi analitik.

Edicioni i vitit 2026 në Pernik përfshiu mbi 500 panele ekspozuese, me pjesëmarrje nga vendet e Ballkanit dhe disa ekspozues ndërkombëtarë të ftuar. Shqipëria u përfaqësua me nente koleksione të konsoliduara, disa prej të cilave arritën vlerësimet nga më të lartat të deritanishme për filatelinë shqiptare në këtë forum, duke u nderuar me medalje të nivelit të lartë. Këto arritje tregojnë jo vetëm për cilësinë e materialeve të paraqitura, por edhe për pjekurinë metodologjike të koleksionistëve shqiptarë në përqasjen ndaj filatelisë si disiplinë studimore.

Në një këndvështrim më të gjerë, pjesëmarrja e Shqipërisë në Balkanfila duhet parë si pjesë e një strategjie kulturore për afirmimin e identitetit kombëtar dhe për ndërtimin e urave të bashkëpunimit rajonal. Përmes pullave postare dhe materialeve filatelike, historia shqiptare artikulohet në një gjuhë universale, të kuptueshme për publikun ndërkombëtar, duke e bere filateline te shndërrohet në një mjet diplomacie kulturore, që kontribuon në ndërtimin e një narrative të përbashkët ballkanike, pa humbur specifikat kombëtare. Balkanfila XXI në Pernik dëshmoi edhe një herë se filatelia mbetet një instrument i rëndësishëm për ruajtjen dhe transmetimin e kujtesës historike. Për Shqipërinë, kjo ekspozitë nuk është vetëm një arenë konkurrimi, por një platformë për prezantimin e trashëgimisë së saj dhe për integrimin e saj në rrjedhat kulturore evropiane. Në këtë kuptim, suksesi i pjesëmarrjes shqiptare në këtë edicion përbën një hap të rëndësishëm drejt konsolidimit të mëtejshëm të filatelisë si një fushë me vlerë të veçantë kulturore dhe shkencore.

Gazi Aga/

Kam jetuar më shumë se një dekadë jashtë Shqipërisë dhe gjatë gjithë kësaj kohe jam përpjekur të jem i kujdesshëm, sidomos kur bëhet fjalë për të dhënë këshilla për ata që jetojnë atje çdo ditë.

Mendoj se diaspora duhet të jetë një forcë mbështetëse për atdheun: me investime të ndershme, me shembull të mirë, me lobim për interesat gjeostrategjike të Shqipërisë dhe të shqiptarëve, si dhe me kontribut në arsimimin cilësor të brezave të rinj.

Por këshillat e lehta, të tipit “shqiptarët duhet të punojnë më shumë”, “duhet ta duan më shumë vendin”, apo “duhet t’ia dinë më shumë vlerën Shqipërisë”, shpesh nuk më duken shumë të drejta. Sepse kushdo që jeton jashtë, nëse e ka kaq të thjeshtë zgjidhjen, mund të blejë një biletë dhe të shkojë ta praktikojë vetë atë që thotë.

Shqipëria nuk mund të kuptohet plotësisht në dhjetë ditë pushime, duke qëndruar në vendet më të bukura, duke ngrënë në restorante me para të fituara diku tjetër. Nuk kuptohet as kur fëmijët i ke në shkolla të mira jashtë vendit. Nuk kuptohet as kur e shikon realitetin shqiptar me sigurinë e një pensioni perëndimor. Nuk kuptohet as nga largësia, sidomos pas një lodhjeje dhe dëmtimi të gjatë institucional, arsimor e intelektual që shoqëria jonë e ka përjetuar për dekada.

Sigurisht, është bukur dhe ndiejmë krenari kur shohim zhvillime pozitive në vendin tonë. Çdo rrugë e re, çdo shkollë më e mirë, çdo biznes i ndershëm, çdo i ri që ecën përpara, çdo qytet që zbukurohet, na gëzon sinqerisht, për sa kohë këto zhvillime nuk kthehen në abuzim me fondet publike, në fasadë për propagandë, apo në mundësi pasurimi për pak veta. Shqipëria është e jona dhe suksesi i saj është gëzimi ynë.

Por njëkohësisht duhet të jemi të ndershëm me veten: nuk ka zhvillim të vërtetë dhe të qëndrueshëm për sa kohë korrupsioni, nepotizmi, padrejtësia, mungesa e meritokracisë dhe dobësimi i institucioneve vazhdojnë të rëndojnë mbi jetën e njerëzve.

Dashuria për atdheun nuk është vetëm lavdërim. Nganjëherë është edhe dhimbje. Është të gëzohesh për të mirën, por edhe të mos mbyllësh sytë për plagët. Është të flasësh me respekt për njerëzit që jetojnë atje, sepse ata e mbajnë mbi shpatulla realitetin e përditshëm, jo vetëm kujtimin, nostalgjinë apo fotografitë e bukura të verës.

Prandaj, ndoshta detyra jonë në diasporë nuk është të japim leksione nga larg, por të pyesim më shumë, të dëgjojmë më shumë, të ndihmojmë më shumë dhe të kontribuojmë me përulësi.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për fjalë të bukura. Ka nevojë për njerëz të ndershëm, për institucione të drejta, për arsim cilësor, për familje të forta, për të rinj me shpresë dhe për një diasporë që nuk e do atdheun vetëm me mall, por edhe me përgjegjësi.

Studim nga Rafael Floqi 

Në pamje të parë, fjala angleze “cheese” dhe fjala shqipe “gjizë” duket sikur i përkasin të njëjtës botë: një produkt i thjeshtë, i përditshëm, i përhapur në çdo tryezë. 

Por në të vërtetë, pas këtyre dy fjalëve fshihet një histori e thellë gjuhësore dhe kulturore që na çon drejt një pyetjeje më të madhe: si e konceptonin popujt e lashtë ushqimin, natyrën dhe vetë procesin e krijimit? Dhe si lidhen dy fjalë tingullisht kaq të ngjashme në dy gjuhë dhe në dy kultura të ndryshme, qё nuk i përkasin vendeve kufitare kjo është e habitshme. 

Sepse fjala nuk është thjesht emër—ajo është filozofi.

Nga mpiksja te “cheese”

Fjala angleze cheese nuk është një krijim i izoluar. Ajo vjen nga një zinxhir i gjatë zhvillimi që fillon në gjuhën proto-indoevropiane, një gjuhë e rindërtuar që flitej mijëra vjet më parë.

Rrënja e saj është *kwat-—që do të thotë “të mpikset, të thartohet”. Pra, në fillim nuk kemi “djathë” si produkt, por një veprim: procesin e transformimit të qumështit.

Nga kjo rrënjë lind fjala latine caseus, e cila u përhap në gjithë Evropën romane. Më pas, përmes gjuhëve gjermanike, ajo u shndërrua në cēse në anglishten e vjetër dhe më në fund në cheese. Kjo rrënjë nuk përshkruante produktin përfundimtar, por procesin bazë: mpiksjen e qumështit. Nga kjo rrënjë u formua në latinisht fjala: caseus = djathë 

Kjo fjalë u përhap në shumë gjuhë evropiane dhe krijoi një familje të gjerë fjalësh: italisht: cacio. spanjisht: queso , rumanisht: caș. Nga ku dhe fjala “Kaçkavall” (Cacio a cavallo. it.” , djathë i kulluar në napë ndërsa bariu udhëtonte me kalë.

Ndërkohë, në degën gjermanike: Proto-Gjermanike: *kāsjus , Anglishten e vjetër: cēse ,anglishten moderne: cheese . 

Pra nga PIE → Latinisht → Gjermanike → Anglisht

Ky është një qytetërim që e sheh djathin si rezultat të një procesi teknik. Fjala nuk përshkruan sendin, por mënyrën se si ai krijohet.

Origjina baritore e Kaçkavallit  

Caciocavallo është një nga djathërat më të vjetër të Italisë, me origjinë në Italinë e Jugut rreth vitit 500 para Krishtit. Ai është një djathë i llojit pasta filata, pra me masë të shtrirë e të tërhequr, dhe prodhohet nga qumështi i lopës. Historikisht, ky djathë përgatitej nga barinjtë në Malet Apenine.

Emri Caciocavallo përkthehet afërsisht si “djathë mbi kalë”. Ky emërtim lidhet me mënyrën tradicionale të tharjes dhe pjekjes së djathit: format e djathit lidheshin dy e nga dy me litar dhe vareshin mbi një tra druri, sikur të ishin “në shalë”.

Rrënjë të lashta: Disa burime e lidhin origjinën e tij me Greqinë e lashtë, ku përmenden teknika të ngjashme të përpunimit të djathit nga Hipokrati. Më vonë, shkrimtari romak Kolumela, rreth vitit 35 para Krishtit, përshkruan metoda të ngjashme të djathëbërjes.

Mënyra e prodhimit: Caciocavallo është djathë pasta filata, ku masa e mpiksur e qumështit ngrohet në ujë të nxehtë, shtrihet, punohet me dorë dhe më pas formohet në trajtën e tij karakteristike si pikë loti ose si dardhë.

Emri: Fjala vjen nga italishtja cacio, që do të thotë “djathë”, dhe cavallo, që do të thotë “kalë”. Mendohet se emri lidhet me zakonin e vjetër të varjes së djathit mbi një shkop horizontal, ku format qëndronin të kapërcyera mbi tra, si mbi shalën e kalit.

Kuptimi i emrit i djathit “Feta”

Emri “Feta” vjen nga gjuha greke φέτα (féta), që do të thotë “fetë” ose “copë e prerë”.Ky emërtim lidhet drejtpërdrejt me mënyrën tradicionale të përgatitjes dhe ruajtjes së djathit: Djathi pritet në copë (feta) të mëdha, më pas vendoset në kripë (shëllirë) për konservim, këto copa ruhen dhe shiten zakonisht si blloqe të prera, jo si forma të plota rrethore. 

Termi “feta” filloi të përdoret gjerësisht në Greqi rreth shekullit XVII.  Megjithatë, vetë djathi ka origjinë shumë më të lashtë, që nga koha e Greqisë së lashtë (madje përmendet në mënyrë të tërthortë edhe në Odiseui Homerit. 

Pra, “Feta” nuk është thjesht një emër djathi, por: Përshkruan formën dhe mënyrën e ruajtjes Lidhet me traditën baritore greke. Por në shqip njihet si djathë i bardhë sipas ngjyrës.

“Djathë”: një mënyrë tjetër të menduari

Në anën tjetër qëndron fjala shqipe djathë—një fjalë që nuk vjen nga latinishtja caseus, si shumë fjalë të tjera evropiane. Kjo është një nga ato raste kur shqipja nuk ndjek rrugën e zakonshme, por ruan një identitet të vetin.

Shumë gjuhëtarë e lidhin djathë me një rrënjë tjetër indoevropiane, *dʰeh₁-—“të vendosësh, të formosh” si italishtja “formaggio”

Pra, në vend që të përshkruajë procesin, shqipja përshkruan rezultatin: pra nuk quhet “ajo që mpikset” por ajo “ajo që është formuar” . Kjo nuk është thjesht një diferencë teknike. Është një diferencë në mënyrën e të menduarit. Njëra botë përshkruan veprimin. Tjetra përshkruan formën.

“Gjizë”: fjala që ruan të kaluarën

Gjiza është një nën produkt i qumështit, një lloj bulmeti në trajtën e dromcave të buta e pak të ujshme, që përgatitet nga qumështi, kosi, dhalli ose hirra, duke i mpiksur e kulluar pasi zihen.

Por shqipja nuk ndalet këtu. Ajo ruan një dallim që shumë gjuhë të tjera e kanë humbur: dallimin mes fazave të përpunimit të qumështit. Fjala gjizë nuk është thjesht sinonim i djathit. Ajo është diçka më e vjetër, më primitive: qumësht i mpiksur, një produkt i freskët, i papjekur.  

Në një farë mënyre, gjizë është më afër kuptimit të vjetër indoevropian të *kwat-—vetë momentit të mpiksjes, madje me zgjerim kuptimi ajo ka kaluar edhe tek folja “ngjiz” krijon njё produkt një formë veshtullie duke hedhur farën madje me zgjerim kuptimi “ lë me barrë.” Me origjinë nga kuptimi “E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).

Sipas fjalorit shqip fjala “NGJIZ” si folje  kalimtare, do të thotë:

• 1. E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).
• 2. Mbruj, gatuaj e i jap trajta të ndryshme një lënde të butë e të trashë. Ngjiz enë me deltinë (me baltë).
• 3. vet. veta III spec. Bën që të kullojnë e të lidhen bashkë grimcat e një lënde që nuk kristalizohet; mpiks. Ngjiz gjakun.
• 4. fig. Bëj që të zërë fill diçka, krijoj, përftoj.
• 5. fig. Sajoj, trilloj diçka të paqenë. I ka ngjizur vetë. Kanë ngjizur shumë gënjeshtra (shpifje)

Kështu, shqipja ruan një sistem me dy nivele: gjizë → fillimi , djathë → përfundimi. Një pasuri semantike që tregon një lidhje të thellë me jetën baritore.

Por nëse shqipja ka dy fjalë anglishtja ka një fjalë “Cheese “ dhe madje për produktin qw shqip quhet “gjizë” anglishtja përdor togfjalëshin përcaktues “Farmers Cheese” djathi i fshatarit /djathi i fshatit. 

Megjithatë tingëllimi i përafërt i këtyre fjalëve lë shteg për të menduar një lidhje direkte ‘cheese” nga gjizë, duke pasur parasysh kontaktet iliro -kelte para ndikimeve romane.  Ky këta grupime fisesh kanë shkëmbyer kulturën ndoshta the fjalët.

Krerët ilirë mbanin në qafë unaza bronzi të njohura si torques, një stoli dhe shenjë statusi e përhapur edhe te keltët. Ndikimi kelt mbi ilirët u ndje në shumë fusha të kulturës materiale, përfshirë armët, stolitë, tiparet artistike dhe disa forma të organizimit luftarak. Në disa zona, sidomos në Dalmaci, një pjesë e fiseve ilire u ndikuan aq fort sa mund të flitet për një proces të pjesshëm keltizimi.

Një gjuhë që nuk harron

Nëse e shohim më gjerë, ky dallim është më shumë se gjuhësor. Ai është kulturor. Gjuha latine dhe pasardhëset e saj reflektojnë një botë që sistematizon, kategorizon dhe standardizon. Prandaj kemi një fjalë të vetme—cheese—që mbulon gjithçka.

Shqipja, përkundrazi, ruan nuancat. Ajo nuk e sheshton realitetin. Ajo e ndan, e dallon, e mban mend. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për të qenë një arkiv i gjallë i një mënyre jetese që lidhet drejtpërdrejt me natyrën. 

Ta krahasojmë me greqishten : Në gjuhën greke, fjala për “djathë” është: Τυρί (lexohet: tirí)

Τυρί (tirí) = djathë (term i përgjithshëm për të gjitha llojet) Është fjala standarde që përdoret në greqishten moderne për çdo lloj djathi. 

Shqip: djathë

• Mendohet se lidhet me një rrënjë shumë të vjetër indo-evropiane *gʷedh- / *gʷdh-, që ka kuptimin “të mpikësh, të trashësh” (pra procesi i formimit të djathit). 
• Ka zhvillim të pavarur brenda shqipes. 
• Lidhet konceptualisht me procesin, jo me produktin si emër i përgjithshëm. 

Greqisht: τυρί (tirí)

• Vjen nga greqishtja e vjetër τυρός (tyrós). 
• Kjo fjalë është shumë e vjetër dhe përdorej që në antikitet. 
• Nuk lidhet drejtpërdrejt me rrënjën indo-evropiane të fjalës angleze cheese. djathë (shqip) → lidhet me procesin (mpiksja e qumështit) 

• τυρί (greqisht) → lidhet me produktin si emër i përgjithshëm .
• Historia e fjalëve që lidhen me ushqimin shpesh është një dritare e rrallë drejt jetës së lashtë njerëzore. Një rast i tillë është fjala angleze “cheese”, e cila na çon pas në kohë deri në rrënjët indoevropiane dhe në një kulturë të përbashkët blegtorale. Krahasimi i saj me fjalët shqipe djathë dhe gjizë na jep një pamje më të thellë të mënyrës se si gjuhët kanë konceptuar dhe emërtuar produktet e qumështit.

Pra fjala shqipe “djathë”: një zhvillim i pavarur?

Fjala shqipe djathë nuk rrjedh nga latinishtja caseus, ndryshe nga shumë gjuhë të tjera evropiane. Kjo është shumë domethënëse. Shumica e studiuesve e lidhin djathë me një rrënjë tjetër indoevropiane:

• PIE: *dʰeh₁-
•  kuptimi: “të vendosësh, të formosh, të krijosh” 

Në këtë kuptim:

• djathë mund të nënkuptojë diçka të formuar, të ngurtësuar nga qumështi 

Kjo tregon një konceptim ndryshe:

• Anglishtja (dhe latinishtja): fokusi te procesi i mpiksjes 
• Shqipja: fokusi te rezultati – masa e formuar 

Ky është një dallim i rëndësishëm kulturor dhe gjuhësor.

Djathi “Feta “ shqip djathi i bardhë dhe kuptimi i emrit

 1. Kuptimi bazë (greqisht)

Fjala “feta” (φέτα) në greqisht do të thotë: “fetë” / “copë e prerë” Pra emri nuk lidhet me përbërjen, por me: formën e prerjes  mënyrën e ruajtjes në copa .

 2. Krahasim me shqipen

Në shqip kemi një logjikë tjetër emërtimi:

• “djathë” → term i përgjithshëm për çdo lloj  
• “gjizë” → produkt tjetër (më i freskët, më i butë, i afërt me ricotta) 

 Pra: Shqipja përshkruan procesin (si bëhet) , greqishtja përshkruan formën (si duket) 

3. Krahasim me gjuhë të tjera

• Anglisht: cheese (nga lat. caseus) → lidhet me lëndën / produktin 
• Italisht: formaggio → nga “forma” (forma e djathit) 
• Shqip: djathë → nga procesi 
• Greqisht: feta → nga prerja në feta 

 Pra çdo kulturë ka theks të ndryshëm: forma, procesi, përdorimi 

4. Dimensioni historik

Edhe pse fjala “feta” është më e vonshme (Mesjetë–periudhë osmane), vetë djathi është shumë i vjetër: Përmendet indirekt në Odiseu,ku i atribuohet praktikave baritore të përshkruara nga Homer i Traditë e lidhur me delet dhe dhitë  në Ballkan .Pra “Feta” nuk do të thotë “djathë” — do të thotë “copë djathi”.

Dhe kjo na tregon diçka interesante: Emri është praktik dhe vizual, jo teknik , Lidhet me mënyrën si njerëzit e përdornin dhe ruanin ushqimin

“Gjizë”: një shtresë më e lashtë leksikore?

Fjala gjizë i referohet një produkti më të thjeshtë: gjizë = qumësht i mpiksur, i freskët (si ricotta apo cottage cheese)  Origjina e saj është më pak e qartë: mund të jetë një trashëgimi shumë e vjetër ballkanike  ose një zhvillim i hershëm indoevropian i lidhur me mpiksjen 

Ajo që bie në sy është se: gjizë përfaqëson një fazë më primitive të përpunimit të qumështit ,është më afër kuptimit fillestar të rrënjës *kwat- (“mpikset”) 

Krahasim konceptual dhe gjuhësor

Koncepti	Anglisht “cheese”	Shqip “djathë”	Shqip “gjizë”
Kuptimi	Djathë	Djathë	Gjizë (produkt i freskët)
Rrënja PIE	“mpikset, thartohet”	“formohet, vendoset”	“mpikset” (e mundshme)
Faza	Produkt final	Produkt final	Fazë fillestare
Zhvillimi	Latin + Gjermanik	I pavarur shqiptar	Shumë i vjetër / substrat

Përtej etimologjisë: një debat identiteti

Në një kohë kur shpesh diskutojmë për identitetin kulturor dhe gjuhësor, raste të tilla janë më shumë se kuriozitete akademike. Ato janë dëshmi. Dëshmi se shqipja nuk është thjesht një gjuhë që ka mbijetuar, por një gjuhë që ka ruajtur struktura mendimi shumë të vjetra. Kur themi djathë, ne nuk përdorim vetëm një fjalë. Ne përdorim një koncept që vjen nga thellësia e kohës.

“Cheese” dhe “djathë” mund të duken të njëjta në tryezë, por në gjuhë ato i përkasin dy botëve të ndryshme. Njëra flet për procesin, tjetra për formën.
Dhe shqipja—ndoshta më e vjetra në këtë rast—ruan të dyja përmes një sistemi më të pasur.

Në këtë kuptim, gjuha jonë nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është kujtesë. Dhe ndoshta, në një kohë që harron shpejt, kjo është pasuria më e madhe që kemi. Për të bërë dallimin të shohim si prodhohet gjiza.

Gjiza është një produkt i freskët, i butë dhe shumë i shëndetshëm, që përgatitet kryesisht nga hirra (lëngu që mbetet pas prodhimit të djathit). Procesi është i thjeshtë, por kërkon kujdes në temperaturë dhe kohë.

 1. Lënda e parë: hirra (ose qumështi)

• Pasi përgatitet djathë, mbetet hirra 

• Kjo hirrë përmban proteina të vlefshme (sidomos albumina dhe globulina) 

Në mungesë të hirrës, mund të përdoret edhe qumësht i freskët

2. Ngrohja

• Hirra vihet në zjarr dhe ngrohet gradualisht deri në ~80–90°C 

• Nuk duhet të vlojë fort, por të arrijë afër pikës së vlimit 

Në këtë temperaturë, proteinat fillojnë të mpiksen dhe të ngrihen në sipërfaqe

3. Formimi i gjizës

• Dalëngadalë krijohen grimca të bardha të buta (si re të vogla) 

• Kjo është vetë gjiza që formohet 

Në këtë fazë mund të shtohet:

• pak kripë 

• ose disa pika uthull/lëng limoni për të ndihmuar mpiksjen 

4. Mbledhja

• Me një lugë ose garuzhde, masa e bardhë mblidhet nga sipër 

• Vendoset në: 

o napë (cloth) 

o ose kullesë të imët 

5. Kullimi

• Lihet të kullojë për 15–60 minuta (sipas dëshirës) 

• Sa më gjatë të kullojë → aq më e thatë bëhet gjiza 

Dallimi me djathin

• gjizë → produkt i freskët, i butë, pa fermentim të gjatë 

• djathë → produkt i pjekur, i kripur dhe i ruajtur 

Kjo është mënyra si bëhej gjiza në fshat—pa termometër, pa matje moderne, vetëm me sy, dorë dhe përvojë.

Kur themi gjizë, ne ruajmë një dallim që shumë gjuhë të tjera e kanë harruar.

Përfundim

“Cheese” dhe “djathë” mund të duken të njëjta në tryezë, por në gjuhë ato i përkasin dy botëve të ndryshme.

Njëra flet për procesin. Tjetra për formën.Dhe shqipja—ndoshta më e vjetra në këtë rast—ruan të dyja përmes një sistemi më të pasur. Në këtë kuptim, gjuha jonë nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është kujtesë. 

Dhe ndoshta, në një kohë që harron shpejt, kjo është pasuria më e madhe që kemi.