Gjekë Gjonaj/
Kur hesht dija, flet injoranca
Shoqëria pa mendim kritik rrëshqet drejt errësirës morale, kulturore dhe kombëtare
Në çdo kohë dhe në çdo shoqëri, dija ka qenë drita që i ka treguar njeriut rrugën e zhvillimit, të qytetërimit dhe të lirisë. Kur njerëzit kanë respektuar dijen, librin, shkollën dhe mendimin kritik, kanë përparuar. Kur kanë heshtur njerëzit e dijes dhe janë anashkaluar intelektualët, vendin e tyre e kanë zënë mediokriteti, propaganda dhe injoranca.
Shprehja “Kur hesht dija, flet injoranca” nuk është vetëm një fjali metaforike, por një realitet i dhimbshëm që po e jetojmë gjithnjë e më shumë në kohën tonë. Ajo pasqyron një krizë të thellë të vlerave, ku zëri i arsyes shpesh mbytet nga zhurma e padijes, ku argumenti zëvendësohet me sharje, ndërsa kultura e debatit me arrogancën dhe servilizmin.
Në kohët moderne, paradoksalisht, njerëzimi ka më shumë informacion se kurrë më parë, por jo domosdoshmërisht më shumë dije. Pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh i kohës sonë.
Dija – themeli i qytetërimit njerëzor
Historia e njerëzimit dëshmon se përparimi nuk është ndërtuar mbi forcën brutale, por mbi dijen. Qytetërimet më të zhvilluara kanë qenë ato që kanë investuar në arsim, kulturë dhe shkencë.
Dija nuk është vetëm grumbull faktesh. Ajo është aftësi për të kuptuar botën, për të dalluar të vërtetën nga mashtrimi, për të gjykuar drejt dhe për të marrë vendime të mençura. Një njeri i ditur nuk është ai që di shumë fjalë, por ai që di të mendojë drejt. Shoqëritë që e kanë respektuar dijen kanë nxjerrë akademikë, mësues, shkrimtarë, studiues, shkencëtarë dhe njerëz me integritet moral. Ndërsa ato që kanë përçmuar dijen kanë prodhuar fanatizëm, varfëri shpirtërore dhe prapambetje.
Në trojet shqiptare, sidomos në periudha të vështira historike, shkolla dhe libri kanë qenë armët më të fuqishme të mbijetesës kombëtare. Mësuesit e parë shqiptarë, rilindësit, klerikët dhe patriotët e kuptuan se pa dije nuk mund të ketë as liri, as identitet kombëtar.
Heshtja e intelektualëve – plagë e kohës moderne
Një nga problemet më shqetësuese të shoqërisë sonë është heshtja e njerëzve të ditur. Shpesh, intelektualët tërhiqen nga jeta publike, zhgënjehen nga klima shoqërore ose margjinalizohen nga politika dhe grupet e interesit.
Kur hesht profesori, flet demagogu. Kur hesht studiuesi, flet propagandisti.
Kur hesht gazetari profesionist, hapësirën e pushton manipuluesi. Kjo heshtje nuk është gjithmonë frikë. Shpesh është pasojë e një shoqërie që nuk e vlerëson dijen. Në një ambient ku mediokriteti shpërblehet, ndërsa profesionalizmi anashkalohet ( zhvlerësohet), shumë njerëz të aftë zgjedhin të heshtin ose të largohen. Kjo është një humbje e madhe për shoqërinë. Një komb që humb njerëzit e dijes humb busullën morale dhe intelektuale.
Injoranca – zhurma që mbulon arsyen
Injoranca nuk është thjesht mungesë njohurish. Ajo bëhet e rrezikshme kur shndërrohet në arrogancë. Njeriu injorant jo vetëm që nuk di, por shpesh mendon se di gjithçka. Në kohën e rrjeteve sociale, çdo njeri mund të flasë për çdo temë, pa përgjegjësi morale apo profesionale. Kjo ka sjellë një fenomen të ri: barazimin e mendimit të ekspertit me opinionin e rastësishëm.
Një mjek studion me vite për të fituar dije profesionale, ndërsa dikush tjetër mendon se mund ta kundërshtojë me një video të parë në internet. Një historian hulumton dokumente për dekada, ndërsa një injorant përpiqet ta rishkruajë historinë me emocione dhe paragjykime. Kjo kulturë e zhurmës po e dëmton seriozisht shoqërinë moderne. Sot shpesh nuk triumfon argumenti më i fortë, por zëri më i lartë. Nuk dëgjohet më njeriu më i ditur, por ai që bërtet më shumë.
Politika dhe ngritja e mediokritetit
Një nga fushat ku injoranca bëhet më e dukshme është politika. Në shumë vende, edhe në hapësirën shqiptare, shpesh nuk përparojnë më të diturit dhe më të ndershmit, por më servilët dhe më të zhurmshmit.
Partitë politike në shumë raste nuk kërkojnë profesionistë me integritet, por militantë të bindur. Si pasojë, institucionet mbushen me njerëz pa vizion, pa kulturë dhe pa përgatitje profesionale.
Kur politika përjashton dijen, shteti dobësohet. Kur institucionet drejtohen nga mediokriteti, qytetari humb besimin. Kur meritokracia zëvendësohet nga nepotizmi, shoqëria rrëshqet drejt krizës morale.
Shumë të rinj të talentuar largohen nga vendi jo vetëm për arsye ekonomike, por sepse ndihen të pavlerësuar. Ata kuptojnë se në një sistem ku përparon lidhja partiake dhe jo dija, e ardhmja bëhet e pasigurt. Ky fenomen është alarmues.
Rrjetet sociale dhe iluzioni i dijes
Teknologjia ka sjellë përparime të mëdha, por edhe sfida serioze. Sot informacioni qarkullon me shpejtësi marramendëse. Megjithatë, jo çdo informacion është dije. Rrjetet sociale kanë krijuar një iluzion të rrezikshëm: shumë njerëz mendojnë se duke lexuar disa statuse apo video të shkurtra janë bërë ekspertë të çdo fushe.
Në këtë botë virtuale, shpesh promovohen sensacioni, skandali dhe banaliteti, ndërsa analiza serioze dhe mendimi i thellë mbeten në hije. Kultura e leximit po zbehet. Librin po e zëvendëson titulli sensacional. Studimin po e zëvendëson komenti sipërfaqësor. Argumentin po e zëvendëson ofendimi. Ky është një degradim kulturor që nuk duhet nënvlerësuar.
Arsimi – fronti kryesor i betejës kundër injorancës
Nëse duam një shoqëri të shëndetshme, beteja duhet të fillojë tek arsimi. Shkolla nuk duhet të prodhojë vetëm diploma, por njerëz të mendimit kritik dhe të përgjegjshëm.
Mësuesi dikur ishte figurë autoriteti moral dhe intelektual. Sot, fatkeqësisht, në shumë raste ai është lënë në margjina, pa mbështetje dhe pa respektin që meriton. Një komb që nuk respekton mësuesin rrezikon të humbasë të ardhmen.
Arsimi nuk duhet të jetë fabrikë diplomash. Ai duhet të jetë shkollë karakteri, kulture dhe qytetarie. Duhet të rikthehet respekti për librin, për dijen dhe për punën intelektuale. Fëmijët duhet të mësohen të lexojnë, të analizojnë dhe të mendojnë, jo vetëm të memorizojnë.
Roli i mediave në formimin ose deformimin e shoqërisë
Media ka një ndikim të jashtëzakonshëm në opinionin publik. Ajo mund të edukojë, por mund edhe të deformojë. Kur mediat promovojnë njerëz pa vlera, banalitetin dhe skandalin, ato kontribuojnë në përhapjen e injorancës. Kur analistët zgjidhen sipas interesave politike dhe jo sipas kompetencës profesionale, humbet besimi i publikut.
Gazetaria e vërtetë duhet të jetë në shërbim të së vërtetës dhe interesit publik. Ajo duhet t’i japë hapësirë dijes, kulturës dhe argumentit. Shoqëria ka nevojë për media që ndriçojnë mendjen, jo për media që errësojnë ndërgjegjen kolektive.
Kombi që harron dijen, rrezikon identitetin
Popujt e vegjël, si shqiptarët, e kanë edhe më të domosdoshme ruajtjen e dijes dhe kulturës kombëtare. Historia ka treguar se kombet mbijetojnë jo vetëm me armë, por mbi të gjitha me kulturë, gjuhë dhe arsim.
Kur harrohen librat, historia dhe traditat, krijohet terren për manipulim dhe humbje identiteti. Prandaj ruajtja e kujtesës historike, promovimi i kulturës kombëtare dhe respekti për intelektualët janë detyra kombëtare. Një popull pa kujtesë është një popull i pambrojtur.
Dija duhet të flasë më fort se injoranca
Shoqëria jonë ndodhet përballë një sfide të madhe morale dhe kulturore. Ose do të rikthejmë respektin për dijen, ose do të vazhdojmë të zhytemi në mediokritet. Nuk mjafton të ankohemi për injorancën. Duhet të forcojmë arsimin, të mbështesim kulturën, të promovojmë njerëzit e ditur dhe të rikthejmë meritokracinë.
Injoranca nuk triumfon sepse është më e fortë se dija. Ajo triumfon kur njerëzit e dijes heshtin. Prandaj është koha që zëri i dijes të dëgjohet më fuqishëm në familje, në shkolla, në media, në institucione dhe në jetën publike. Vetëm një shoqëri që nderon dijen mund të ndërtojë një të ardhme të drejtë, të qytetëruar dhe të qëndrueshme.
Foto: commons.wikimedia.org