Isuf B.Bajrami/
Ka deklarata politike që mund të kalojnë si pjesë e zhurmës së zakonshme të Ballkanit. Ka edhe të tilla që kërkojnë të merren seriozisht, jo për shkak të emocioneve që shkaktojnë, por për shkak të pasojave që mund të prodhojnë nëse shndërrohen nga fjalë në veprime. Deklarata e presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, se Serbia ka thirrur ekspertë dhe inxhinierë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, i përket kësaj kategorie. Ne nuk kemi nevojë ta dramatizojmë deklaratën për ta kuptuar rëndësinë e saj. Mjafton ta marrim seriozisht siç është thënë.
Sepse Ibri nuk është thjesht një lumë. Është pjesë e një sistemi ujor që lidh hapësira dhe interesa të disa shteteve. Ibrin e përshkon territori i Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës ndërsa burimi i tij ndodhet në Mal të Zi, në anën veriore të Hajlës, në jugperëndim të Rozhajës.
Ky detaj gjeografik ka rëndësi të veçantë. Burimi i Ibrit nuk ndodhet në Serbi. Rrjedha e tij më pas kalon nëpër Serbi dhe Kosovë ndërsa sistemi i ujit të lidhur me Gazivodën/Ujmanin ka rëndësi të drejtpërdrejtë për sigurinë ujore dhe ekonomike të Kosovës. Banka Botërore e ka trajtuar pellgun e Ibrit dhe sistemin e Gazivodës/Ujmanit në kuadër të menaxhimit të ujërave ndërkufitare dhe ka evidentuar rëndësinë e këtij sistemi për furnizimin me ujë, energjinë dhe funksione të tjera jetike në Kosovë.
Prandaj, çdo projekt që synon të ndryshojë në mënyrë të rëndësishme rrjedhën e Ibrit nuk mund të shihet vetëm si një projekt teknik në territorin e një shteti. Ai ka potencialin të bëhet çështje ndërkufitare. Dhe nëse një ndërhyrje e tillë do të prodhonte pasoja të rëndësishme për një shtet tjetër, ajo do të hynte në fushën e parimeve dhe procedurave të së drejtës ndërkombëtare të ujërave dhe të mbrojtjes së mjedisit ndërkufitar.
NJË LUMË, TRI HAPËSIRA SHTETËRORE
Këtu qëndron një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj çështjeje. Uji që lidh disa shtete nuk mund të trajtohet sikur të ishte vetëm një çështje e brendshme e njërit prej tyre. Konventa e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Kurseve Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare e përkufizon “ujin ndërkufitar” si ujëra sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Konventa e trajton gjithashtu pellgun ujëmbledhës në një kuptim më të gjerë sesa vetëm shtratin fizik të lumit.
Kjo do të thotë se dimensioni ndërkufitar i ujit nuk lind vetëm kur uji kalon vijën kufitare. Ai ekziston për shkak të lidhjes hidrologjike dhe pasojave që veprimet në një pjesë të sistemit mund të prodhojnë në pjesë të tjera. Në rastin e Ibrit, kjo merr një rëndësi të veçantë pikërisht sepse sistemi i tij shtrihet në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi. Për këtë arsye, një ndërhyrje e rëndësishme në rrjedhën e Ibrit nuk duhet parë vetëm si një çështje mes Kosovës dhe Serbisë.
Ajo mund të ketë dimension më të gjerë rajonal dhe ndërkombëtar. Nëse një ndërhyrje do të ndikonte në mënyrë të rëndësishme mbi rrjedhën, sasinë ose përdorimin e ujit në territorin e një shteti tjetër, atëherë çështja nuk do të ishte më thjesht bilaterale. Do të ishte çështje e një burimi ujor ndërkufitar.
E DREJTA NDËRKOMBËTARE NUK FILLON PAS DËMIT
Ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet bërë. Ne nuk themi se deklarata e Vuçiqit, në vetvete, përbën tashmë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Një përfundim i tillë do të ishte juridikisht i nxituar, sepse nuk kemi para nesh një projekt teknik të detajuar, parametrat e tij, vendndodhjen, mënyrën e realizimit dhe ndikimin e matshëm. Por e drejta ndërkombëtare na jep pikërisht instrumentet për ta vlerësuar një projekt të tillë nëse ai do të konkretizohej.
Konventa e UNECE-së ndërton sistemin e saj mbi tri shtylla: detyrimin për të parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave; dhe bashkëpunimin ndërmjet shteteve që ndajnë ujëra ndërkufitare.
Më e rëndësishmja për rastin konkret është se UNECE e sqaron shprehimisht se Konventa trajton jo vetëm cilësinë e ujit, por edhe sasinë e ujit. Një ndryshim i sasisë së ujit mund të shkaktojë ndikim ndërkufitar dhe, në rrethana të tilla, aktivizohen parimet përkatëse të parandalimit, përdorimit të drejtë dhe bashkëpunimit.
Madje, në pyetjet e saj zyrtare, UNECE trajton drejtpërdrejt situatën kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose të reduktojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme. Në një rast të tillë, ndër dispozitat potencialisht relevante përfshihen detyrimi për të parandaluar ndikimin ndërkufitar, parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimi dhe konsultimet. UNECE thekson se detyrimet konkrete varen nga rrethanat e rastit. Kjo është pikërisht arsyeja pse një projekt i mundshëm për devijimin e Ibrit nuk mund të gjykohet vetëm si një çështje inxhinierike.
PARIMI I PËRDORIMIT TË DREJTË DHE TË ARSYESHËM
E drejta moderne ndërkombëtare e ujërave nuk i jep një shteti të drejtën ta përdorë një ujërrjedhë ndërkombëtare sikur interesat e shteteve të tjera të mos ekzistonin. Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare parashikon përdorimin dhe pjesëmarrjen e drejtë dhe të arsyeshme të shteteve të rrjedhës dhe detyrimin për të marrë masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të rrjedhës.
Kjo qasje është reflektuar edhe në jurisprudencën e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.
Në çështjen Silala, Gjykata konfirmoi se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka të drejtë për një pjesë të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga e drejta e tyre për përdorim të arsyeshëm. Gjykata theksoi gjithashtu detyrimin për të marrë masat e duhura për të parandaluar dëmin e rëndësishëm ndaj shtetit tjetër.
Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim i rrjedhës së një lumi është automatikisht i paligjshëm. Do të thotë diçka më të rëndësishme: një projekt i tillë duhet të vlerësohet në raport me të drejtat dhe interesat e shteteve të tjera të rrjedhës.
PARANDALIMI, NJOFTIMI DHE KONSULTIMI
Nëse një projekt konkret do të mund të kishte ndikim të rëndësishëm ndërkufitar, hyn në lojë edhe dimensioni i së drejtës mjedisore ndërkombëtare.
Konventa e Espoo-s për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në Kontekst Ndërkufitar krijon procedura për rastet kur një aktivitet i propozuar mund të shkaktojë ndikim të rëndësishëm negativ përtej kufirit. Ajo parashikon, ndër të tjera, njoftimin e shtetit potencialisht të prekur, shkëmbimin e informacionit, dokumentacionin e vlerësimit të ndikimit dhe konsultimet.
Edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen Silala, e ka lidhur detyrimin për parandalimin e dëmit të rëndësishëm me detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit kur një aktivitet i planifikuar paraqet rrezik për dëme të tilla. Prandaj, nëse një ide politike do të shndërrohej në një projekt konkret teknik, pyetja nuk do të ishte vetëm:
“Çfarë dëshiron të bëjë Serbia?”
Pyetja do të ishte:
“Çfarë pasoja ndërkufitare mund të ketë projekti dhe cilat detyrime ndërkombëtare lindin përpara se ai të realizohet?” Ky është ndryshimi ndërmjet reagimit politik dhe parandalimit shtetëror.
UJMANI ËSHTË INFRASTRUKTURË STRATEGJIKE
Për Kosovën, çështja e Ujmanit nuk është simbolike.
Banka Botërore e ka identifikuar menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe të kanalit Ibër-Lepenc si pjesë të sfidave të rëndësishme të sigurisë ujore të Kosovës dhe ka vënë në dukje se sistemi i kanalit shërben për funksione kritike në zemrën ekonomike të vendit.³
Prandaj, një ndërhyrje që do të reduktonte ndjeshëm furnizimin e sistemit me ujë mund të kishte pasoja të shumëfishta.
Mund të prekte sigurinë ujore.
Mund të prekte energjinë.
Mund të prekte industrinë.
Mund të prekte bujqësinë dhe shërbime të tjera jetike.
Dhe në një situatë të tensionuar politike, mund të shndërrohej edhe në çështje sigurie.
Kjo është arsyeja pse ne e shohim Ujmanin si infrastrukturë strategjike që meriton mbrojtje institucionale, ekspertizë të vazhdueshme dhe planifikim serioz të skenarëve të mundshëm.
SIGURIA DHE KFOR-I
Këtu duhet të jemi veçanërisht të saktë.
Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës e 9 qershorit 1999 krijoi Zonën e Sigurisë Tokësore, një zonë prej pesë kilometrash përtej kufirit të Kosovës, në territorin e atëhershëm të RFJ-së, dhe vendosi kufizime për praninë e forcave jugosllave dhe serbe në atë zonë.
Por nuk do të ishte e saktë që sot ta lexonim këtë dispozitë sikur regjimi i vitit 1999 të kishte mbetur i pandryshuar. Në maj 2001, NATO njoftoi se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave dhe serbe në Sektorin B të Zonës së Sigurisë Tokësore, si fazë përfundimtare e një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi gjithashtu se KFOR-i do ta monitoronte zbatimin.
Prandaj, formulimi juridikisht i saktë është ky:
KFOR-i ka një mandat ndërkombëtar të sigurisë dhe vepron brenda kornizës së Rezolutës 1244 dhe marrëveshjeve përkatëse, por nuk mund të thuhet automatikisht se sot ekziston një rregull i pandryshuar që i jep KFOR-it kompetencën t’i urdhërojë të gjitha strukturat serbe të largohen pesë kilometra nga kufiri.
Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë.
Kjo është baza mbi të cilën ne e shohim KFOR-in: si një mekanizëm ndërkombëtar të sigurisë dhe parandalimit, jo si instrument të një pale politike.
Nëse një zhvillim i ri do të krijonte një rrezik serioz për sigurinë, çështja do të duhej të vlerësohej në përputhje me mandatin aktual, rregullat operative dhe kuadrin ndërkombëtar të sigurisë.
MAL I ZI – SERBI – KOSOVË: NJË ÇËSHTJE QË NUK MUND TË MBETET VETËM BILATERALE
Ka edhe një dimension tjetër që meriton vëmendje.
Gjeografia e Ibrit e lidh sistemin ujor me territorin e Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë. Kjo nuk do të thotë se çdo problem i Ibrit është automatikisht një konflikt ndërmjet tri shteteve.
Do të ishte po aq e pasaktë.
Por do të ishte gabim i madh që një ndërhyrje me pasoja potencialisht ndërkufitare të konsiderohej vetëm si çështje e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.
Nëse një projekt në një pjesë të sistemit ujor do të ndikonte në interesat e një shteti të tretë, atëherë ai shtet do të kishte arsye të kërkonte informacion, konsultim dhe vlerësim të ndikimit në përputhje me instrumentet juridike që zbatohen në rrethanat konkrete.
Kjo është arsyeja pse dimensioni i Malit të Zi nuk duhet harruar.
Dhe pikërisht këtu gjeografia mund të bëhet instrument i diplomacisë parandaluese.
QYTETARËT SERBË NUK JANË PROBLEMI
Nuk kemi arsye ta kthejmë një çështje të ujit dhe sigurisë shtetërore në konflikt me një komunitet.
Përkundrazi, respektimi i të drejtave të të gjithë qytetarëve e forcon argumentin e Kosovës përballë çdo ndërhyrjeje të jashtme.
PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË INSTITUCIONALE
Ne nuk e shohim përgjigjen ndaj një politike të mundshme të Beogradit si garë hakmarrjeje.
Nëse Serbia ndërmerr një veprim që prek interesat jetike të Kosovës, përgjigjja më e fortë nuk është ndëshkimi kolektiv dhe aq më pak goditja e qytetarëve serbë të Kosovës.
Përgjigjja më e fortë është shtetërore.
Juridike.
Diplomatike.
Ekonomike, kur është e nevojshme dhe kur lejohet nga kuadri përkatës.
Dhe e koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.
Reciprociteti nuk duhet të jetë etnik.
Duhet të jetë institucional.
Nëse preken rregullat ndërkombëtare, përgjigjja kalon përmes mekanizmave juridikë dhe diplomatikë.
Nëse preken interesat ekonomike të Kosovës, përdoren instrumentet ekonomike në përputhje me ligjin.
Nëse rrezikohet siguria, aktivizohen mekanizmat e sigurisë sipas mandatit të tyre.
Kjo është shumë më e fuqishme se hakmarrja.
EVROPA DHE PARTNERËT EURO-ATLANTIKË
Serbia ka lidhje të thella ekonomike me Bashkimin Evropian dhe me ekonomitë perëndimore. Kjo krijon hapësirë për diplomaci dhe ndikim.
Por ne nuk kemi nevojë që partnerët tanë ta ndërtojnë politikën e tyre mbi idenë e “ndëshkimit të Serbisë”.
Argumenti ynë është më i fortë:
Partnerët euro-atlantikë kanë interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.
Prandaj, çdo projekt që mund të krijojë tension të ri ndërkufitar, pasiguri ujore ose krizë sigurie duhet të shihet edhe në funksion të stabilitetit rajonal.
Ne nuk presim që Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian, Britania e Madhe apo Turqia të jenë “kundër Serbisë”.
Presim që të jenë kundër destabilizimit.
Ky është një dallim thelbësor.
KOSOVA DHE SHQIPËRIA
Kosova dhe Shqipëria kanë mundësi të natyrshme për koordinim diplomatik, teknik dhe juridik.
Jo për të krijuar një konflikt me një popull tjetër.
Jo për të ushqyer retorikën e përshkallëzimit.
Por për të paraqitur së bashku faktet kur preken çështje që lidhen me sigurinë, stabilitetin dhe interesat strategjike të Kosovës.
Kosova ka institucionet e veta.
Shqipëria ka shtetin e vet, politikën e saj të jashtme dhe anëtarësinë në NATO.
Këto dy realitete nuk kanë nevojë të shkrihen në një.
Por mund të bashkëpunojnë aty ku interesat përputhen.
Në rastin e Ibrit dhe Ujmanit, koordinimi i ekspertizës, diplomacisë dhe argumentit juridik do të ishte më i vlefshëm se çdo deklaratë emocionale.
NE NUK KEMI NEVOJË TË ZGJEDHIM MES LIGJIT DHE FUQISË
Ballkani shpesh është parë përmes një dileme të vjetër: ose ke forcë, ose ke të drejtë.
Ne besojmë se kjo është një dilemë e rreme.
Një shtet i vogël nuk mund të konkurrojë në çdo dimension me një shtet më të madh.
Por një shtet mund të bëhet shumë më i fortë kur e lidh të drejtën me diplomacinë, diplomacinë me aleancat dhe aleancat me një politikë të matur.
Kjo është ajo që e bën të rëndësishme çështjen e Ujmanit.
Ajo na jep mundësinë që një problem potencialisht konfliktual ta kthejmë në një çështje të rregullave ndërkombëtare.
Dhe në një sistem ndërkombëtar të ndërtuar mbi rregulla, kjo është forcë.
MOS TA LEJOJMË UJMANIN TË BËHET INSTRUMENT FRIKE
Nuk është e nevojshme të dimë sot nëse deklarata e Vuçiqit do të shndërrohet në projekt.
Mjafton të dimë se ai e ka bërë publike mundësinë dhe ka deklaruar se ekspertët janë angazhuar për ta shqyrtuar.
Kjo na jep mundësinë të mendojmë përpara.
Të studiojmë.
Të dokumentojmë.
Të konsultohemi me ekspertët.
Të flasim me partnerët.
Të përgatisim skenarët.
Dhe mbi të gjitha, të mos lejojmë që frika të bëhet politikë.
Një shtet nuk matet vetëm nga mënyra se si reagon kur goditet.
Matet edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar goditjen.
Në këtë kuptim, Ujmani mund të jetë më shumë se një çështje e ujit.
Mund të jetë një provë e pjekurisë së Kosovës si shtet.
Një provë nëse mund ta zëvendësojmë reagimin e vonuar me parandalimin.
Retorikën me dokumentin.
Emocionin me ekspertizën.
Dhe frikën me sigurinë.
PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË SHTETI
Ne nuk e shohim të ardhmen e Kosovës si garë se kush mund të kërcënojë më fort.
E shohim si përpjekje për ta bërë shtetin aq të qëndrueshëm sa kërcënimet të mos ia ndryshojnë drejtimin.
Nëse Beogradi e shndërron idenë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në një projekt konkret, atëherë ai projekt do të përballet me ligjin, ekspertizën, diplomacinë dhe mekanizmat ndërkombëtarë.
Nëse mbetet vetëm deklaratë politike, diplomacia e matur mund ta mbajë aty ku është: në nivelin e deklaratës.
Në të dyja rastet, Kosova fiton nëse mbetet e qetë, e përgatitur dhe e lidhur me partnerët e saj.
Sepse shteti nuk mbrohet vetëm kur dikush e sulmon.
Shteti mbrohet duke ndërtuar çdo ditë institucionet që e bëjnë destabilizimin më të vështirë.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që del nga debati për Ibrin dhe Ujmanin:
Ne nuk kemi nevojë të bëhemi më të zhurmshëm.
Kemi nevojë të bëhemi më të përgatitur.
Më të bashkuar rreth interesit shtetëror.
Më të aftë për të folur me gjuhën e ligjit.
Më të besueshëm për partnerët tanë.
Dhe më të vendosur për ta mbrojtur Kosovën pa e humbur atë që duam të mbrojmë: një shtet demokratik, të sigurt dhe të respektuar. Uji është jetë. Por në këtë rast, uji është edhe një provë e paqes. Dhe paqja, si shteti, nuk ruhet duke pritur. Ruhet duke qenë të përgatitur.