Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Kur flitet për rritjen e nivelit të detit, shpesh krijohet një tablo apokaliptike: sikur deri në vitin 2100 deti do të mbulojë qytetet bregdetare dhe qindra miliona ndërtesa do të përfundojnë nën ujë. Shkenca nuk e mbështet një interpretim kaq të drejtpërdrejtë. Por kjo nuk do të thotë se rreziku është i vogël. Për Shqipërinë, ai është real dhe kërkon një ndryshim të thellë në mënyrën se si planifikojmë territorin.
Studimet e fundit tregojnë se rritja e nivelit të detit është një proces afatgjatë. Për Mesdheun, deri në fund të këtij shekulli priten rritje që, në varësi të skenarit të emetimeve, mund të jenë nga disa dhjetëra centimetra deri në rreth një metër ose më shumë. Për Shqipërinë, vlerësimet kombëtare kanë identifikuar veçanërisht deltën Drin – Mat, ultësirën e Vjosës dhe zona të tjera të ulëta bregdetare si territore të ndjeshme ndaj këtij ndryshimi.
Por problemi nuk qëndron vetëm te numri i centimetrave.
Një rritje prej 40, 60 apo 80 centimetrash e nivelit mesatar të detit nuk do të thotë se toka do të zhduket menjëherë nën ujë. Ajo do të thotë se pika nga e cila fillojnë përmbytjet do të zhvendoset. Një stuhi që dikur nuk sillte pasoja të mëdha mund të shkaktojë përmbytje shumë më të rënda. Një territor që sot përmbytet rrallë mund të përmbytet shumë më shpesh. Erozioni bregdetar mund të përshpejtohet, ndërsa ujërat nëntokësore dhe tokat bujqësore pranë bregut mund të preken nga kripëzimi.
Për Shqipërinë kjo është veçanërisht shqetësuese sepse pjesa më e madhe e zhvillimit urban, bujqësor, industrial dhe turistik është përqendruar pikërisht në ultësirën perëndimore.
Nga Shëngjini e Lezha, në zonën e Kune – Vainit dhe deltën Drin – Mat, deri në Durrës, Kavajë, Karavasta, Divjakë, Seman, Fier dhe Vjosë, kemi territore ku lartësia mbi nivelin e detit është e vogël dhe ku ndërthuren disa rreziqe: përmbytjet detare, përmbytjet lumore, erozioni, stuhitë dhe, në disa zona, ulja relative e tokës.
Kjo e fundit është shumë e rëndësishme.
Nëse toka ulet ndërkohë që deti ngrihet, rreziku relativ rritet më shpejt se sa do të tregonte vetëm niveli global i detit. Prandaj një hartë e thjeshtë e vijës së bregut nuk mjafton. Shqipëria ka nevojë për analiza të integruara gjeohapësinore, ku të kombinohen modelet digjitale të terrenit, të dhënat satelitore, lëvizjet vertikale të tokës, dinamika e lumenjve, përdorimi i tokës, urbanizimi dhe skenarët klimatikë.
Këtu problemi klimatik shndërrohet në problem të planifikimit territorial.
Nuk mund të ndërtojmë sot një qytet, resort, rrugë, aeroport, zonë industriale apo infrastrukturë tjetër duke menduar vetëm për kushtet e vitit 2026. Një infrastrukturë e madhe ka jetëgjatësi prej disa dekadash. Nëse ndërtohet sot, ajo mund të jetë ende funksionale në vitin 2070, 2080 apo 2100. Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “A është kjo zonë e sigurt sot?”, por: “A do të jetë kjo zonë e sigurt gjatë gjithë ciklit jetësor të investimit?”
Ky është një ndryshim themelor në filozofinë e planifikimit.
Shqipëria nuk ka nevojë të presë që deti të afrohet për të filluar të veprojë. Pikërisht e kundërta: duhet të planifikojë sot për rrezikun e së nesërmes.
Në zonat më të ekspozuara duhen kufizuar ndërtimet e reja, të mbrohen zonat natyrore që funksionojnë si barriera ndaj përmbytjeve, të rikthehen ekosistemet lagunore dhe ligatinore, të menaxhohen më mirë deltat e lumenjve dhe të projektohen rrugët, urat, kanalizimet dhe objektet kritike sipas skenarëve klimatikë të ardhshëm.
Edhe turizmi duhet të rishikohet në këtë perspektivë. Modeli i betonizimit intensiv të vijës bregdetare mund të krijojë fitime të shpejta, por transferon një kosto shumë më të madhe te brezat që do të vijnë. Një hotel i ndërtuar sot në një zonë shumë të ulët nuk është vetëm një investim privat; në të ardhmen mund të bëhet pjesë e një problemi publik të infrastrukturës, mbrojtjes civile dhe financave shtetërore.
Prandaj çështja e nivelit të detit nuk duhet të trajtohet si një alarm ekologjik që shfaqet vetëm në titujt e gazetave. Ajo duhet të bëhet pjesë e hartës strategjike të Shqipërisë.
Një Shqipëri që planifikon territorin vetëm mbi bazën e realitetit të sotëm është një Shqipëri që ndërton për të kaluarën. Shqipëria që merr në konsideratë ndryshimet klimatike, dinamikën e bregdetit dhe skenarët e vitit 2100 është një Shqipëri që planifikon për brezat e ardhshëm.
Deti nuk ka nevojë të “përpijë” qytetet shqiptare që ndryshimet klimatike të bëhen një problem kombëtar. Mjafton që përmbytjet të bëhen më të shpeshta, tokat bujqësore më të kripura, plazhet më të ngushta, infrastruktura më e ekspozuar dhe kostot e mbrojtjes gjithnjë e më të larta.
Prandaj sfida e vërtetë nuk është nëse Shqipëria do të humbasë nën ujë një pjesë të territorit të saj deri në vitin 2100. Sfida është nëse do të kemi mençurinë ta planifikojmë territorin sot, në mënyrë që ndryshimet e pritshme të mos shndërrohen nesër në katastrofë ekonomike, sociale dhe mjedisore.
Deti po ngrihet ngadalë. Por vendimet tona territoriale po merren sot. Dhe pikërisht këtu qëndron zgjedhja.