Në përvjetorin e vdekjes së poetit që e ktheu mjerimin në klithmë, revoltën në art dhe vargun në një nga zërat më tronditës të modernitetit shqiptar.
Ishte vetëm 26 vjeç kur u detyrua të largohej nga kjo botë. Vetëm 26 vjeç, dhe megjithatë mjaftueshëm për të lënë pas një gjurmë letrare që nuk e ka zbehur koha. Fryma iu këput para se udha e tij të përfundonte; vargu u ndërpre në hovin e vet më të fuqishëm. Migjeni iku nga Shkodra i ngarkuar me mall, me sëmundje e me dhimbje, për t’u kthyer në kujtesën e saj si trishtim, si revoltë dhe si një dritë e pamëshirshme mbi plagët e kohës.
Më 26 gusht 1938, në sanatoriumin e Torinos, Migjeni mbylli sytë përgjithmonë, duke lënë pas një krijimtari jo të gjerë në vëllim, por monumentale në peshë. Vdekja e tij e hershme nuk e mbylli zërin e poetit; përkundrazi, e bëri atë edhe më të largët, më të thellë dhe më të pakohë. Në letrat shqipe të shekullit XX, ai mbetet një nga zërat më origjinalë, më të guximshëm dhe më shkatërrues të konvencave.
Me “Vargjet e Lira”, botuar më 1936, Migjeni çau njëherë e përgjithmonë muret e romantizmit të trashëguar dhe të idealizimeve abstrakte. Ai solli në poezinë shqipe një realitet që deri atëherë ishte parë shpesh përmes perdeve të idealizimit: urinë, sëmundjen, prostitucionin, varfërinë, dëshpërimin, hipokrizinë, pabarazinë dhe krizën e besimit. Poezia e tij nuk kërkon ta zbukurojë botën; ajo kërkon ta tronditë atë.
Migjeni nuk erdhi për t’i kënduar jetës ashtu siç duhej të ishte. Ai shkroi për jetën ashtu siç ishte.
Dhe kjo është arsyeja pse vargu i tij vazhdon të dhembë.
Përmes skicave poetike e prozës së tij, si “Luli i Vocërr”, “Molla e Ndalueme” dhe “A doli nuse Gjelina?”, ai zbriti në skutat ku shoqëria e kohës nuk donte të shihte. Ai pa fëmijën e varfër, gruan e shndërruar në viktimë të nevojës, njeriun e rrënuar nga uria dhe individin që përplaset çdo ditë me muret e një realiteti pa mëshirë.
Mjerimi te Migjeni nuk është thjesht mungesë e bukës. Është një gjendje e përgjithshme e ekzistencës. Është një forcë që depërton në trup, në ndërgjegje, në marrëdhënie dhe në moral. Ai e sheh atë si një përbindësh që ulet këmbëkryq mbi jetën njerëzore dhe e shndërron njeriun në peng të nevojës.
Kjo është fuqia e “Poemës së Mjerimit”: ta shndërrojë varfërinë nga një realitet ekonomik në një dramë të tërë njerëzore.
Migjeni nuk e përshkruan mjerimin me qetësinë e një kronisti. Ai e zmadhon, e mpreh, e shëmton dhe e ngarkon me tension dramatik, sepse kërkon që lexuesi të mos kalojë indiferent përpara tij. Mjerimi duhet të shihet, të ndihet, të dëgjohet si një klithmë.
Në këtë kuptim, ekspresionizmi i tij nuk është një zbukurim estetik dhe as një imitim mekanik i shkollave perëndimore. Është një nevojë e brendshme për të shpërthyer format e vjetra dhe për t’i dhënë zë një realiteti që nuk mund të shprehej më me gjuhën e harmonisë romantike. Vargu i Migjenit është i shqetësuar sepse edhe bota që ai përshkruan është e shqetësuar.
Ai e zhvendos vëmendjen nga bukuria e idealizuar te e vërteta e plagosur.
Te Migjeni, trupi bëhet një nga fushëbetejat kryesore të ekzistencës. Uria, kolla, zverdhja e fytyrës, dobësia, djersa, prostitucioni, sëmundja dhe vdekja nuk janë detaje anësore. Ato janë shenja të një bote të sëmurë. Trupi i vuajtur i njeriut bëhet metaforë e trupit të sëmurë të shoqërisë.
Dhe këtu qëndron një nga tragjeditë më të thella të Migjenit: ai vetë ishte i burgosur në trupin që donte ta çlironte përmes mendimit.
Tuberkulozi nuk ishte vetëm sëmundja që po i merrte jetën. Në universin e tij poetik, ai shndërrohet edhe në një metaforë të një shoqërie që nuk merr frymë, të një bote të kapur nga apatia, prapambetja dhe hipokrizia. Në “Kënga e Rinisë” dhe “Këngët e Pakëndueme”, vrulli shpirtëror përplaset me pamundësinë fizike. Rinia kërkon të shpërthejë, por trupi është i lodhur; ëndrra kërkon horizont, por realiteti ngre mur.
Kjo përplasje e bën revoltën e Migjenit tragjike.
Ai nuk është vetëm poeti që rebelohet kundër një rendi shoqëror. Është edhe njeriu që rebelohet kundër kufijve të vetë ekzistencës.
Në “Poemën e Mjerimit”, ironia bëhet një armë. Migjeni nuk ironizon për të zbavitur; ai ironizon për të zhveshur gënjeshtrën. Përplas moralin që predikohet me realitetin që jetohet. Përballë varfërisë së skajshme, ai pyet se çfarë vlere ka një mëshirë që nuk e shëron plagën, një këshillë morale që nuk e ushqen të uriturin, një ngushëllim për jetën tjetër që nuk e ndryshon ferrin e jetës së sotme.
Kështu, “dora që jep” nuk mjafton më.
Sepse dora që jep një kafshatë, por nuk pyet pse njeriu është i uritur, mund të qetësojë ndërgjegjen, por nuk e zhduk mjerimin.
Migjeni godet pikërisht këtë hipokrizi: një shoqëri që kërkon virtyt nga njerëzit të cilëve u ka mohuar mundësinë për të jetuar me dinjitet.
Në këtë univers, gruaja nuk prostituohet sepse ka zgjedhur mëkatin; ajo shtyhet drejt tij nga nevoja. Babai nuk vjedh sepse ka lindur hajdut; ai mund të vjedhë sepse uria e ka vendosur përballë një zgjedhjeje çnjerëzore. Fëmija nuk është i varfër sepse ka faj; ai është viktimë e një rendi që e ka harruar.
Kjo është arsyeja pse Migjeni nuk e lë mjerimin në periferi të poezisë. Ai e vendos në qendër dhe e detyron shoqërinë ta shohë në sy.
Edhe forma poetike pëson të njëjtin shpërthim. Migjeni çlirohet nga skemat e ngurta të metrikës tradicionale. Vargu i lirë, ritmi i çrregullt, sintaksa e copëzuar, thirrjet, pyetjet retorike, pikëçuditëset dhe ndërprerjet e papritura krijojnë një ligjërim që nuk ecën qetë: ai gulçon, përplaset, ndalet, shpërthen.
Forma e poezisë bëhet kështu vetë anatomia e përmbajtjes.
Një botë e thyer kërkon një varg të thyer për t’u shprehur.
Prandaj te Migjeni nuk kemi vetëm një revolucion tematik, por edhe një revolucion të ligjërimit poetik. Ai nuk ndryshoi vetëm atë për të cilën shkruhej; ndryshoi edhe mënyrën se si mund të shkruhej.
Në vend të elegjisë, solli protestën.
Në vend të idealizimit, realitetin.
Në vend të qetësisë, tensionin.
Në vend të harmonisë së rreme, disharmoninë e jetës.
Në vend të heshtjes, klithmën.
Migjeni e dinte se poezia nuk mund ta ushqente të uriturin, nuk mund ta shëronte të sëmurin dhe nuk mund ta përmbyste menjëherë padrejtësinë. Por ai besonte në fuqinë e fjalës për të zgjuar ndërgjegjen.
Prandaj “Vargjet e Lira” nuk janë vetëm një libër. Janë një tronditje.
Një tronditje që erdhi nga një djalosh i ri, i sëmurë, i brishtë në trup, por i jashtëzakonshëm në forcën e mendimit. Një poet që jetoi pak, por shkroi sikur e kishte kuptuar shumë herët se koha e tij do të ishte e shkurtër.
Në 26-vjetorin e tij, ai u largua nga jeta.
Por jo nga letërsia.
Jo nga Shkodra.
Jo nga kujtesa.
Dhe, mbi të gjitha, jo nga pyetjet që na la.
Sepse Migjeni nuk vdiq bashkë me trupin e tij. Vdiq vetëm njeriu që mbante atë trup. Poeti mbeti. Mbeti në vargjet që vazhdojnë të na trazojnë, në figurat që vazhdojnë të na dhembin, në revoltën që nuk pranon të plaket.
Sot, kur përulemi para kujtimit të tij, nuk kujtojmë vetëm një poet që vdiq i ri. Kujtojmë një zë që pati guximin të fliste kur të tjerët heshtnin; një mendje që nuk pranoi ta quante fat atë që ishte padrejtësi; një shpirt që, edhe i rrënuar nga sëmundja, kërkoi një botë më të drejtë.
Migjeni iku nga kjo botë më 26 gusht 1938.
Por 88 vite më pas, vargu i tij ende nuk ka vdekur.
Ai vazhdon të gulçojë, të protestojë, të pyesë, të akuzojë.
Dhe ndoshta kjo është forma më e lartë e pavdekësisë së një poeti, të mos pushosh së shqetësuari të gjallët.
Albert Vataj