Fadil Ferizi/
Shqiptarët e Kosovës u përballën me dy beteja që nuk përfunduan në të njëjtën kohë. E para ishte beteja për të mbijetuar përballë një aparati shtetëror që përdori dëbimin, vrasjen dhe frikën si mjete politike. E dyta vazhdon ende: beteja që krimi të mos trajtohet vetëm si episod i së kaluarës, por të hetohen, izolohen dhe çmontohen edhe strukturat që e bënë të mundur.
Në Kosovë nuk u kryen vetëm shkelje të veçuara të ligjeve të luftës. Kundër popullsisë civile shqiptare u ushtrua dhunë e organizuar, me synimin për t’i detyruar njerëzit të braktisnin shtëpitë dhe për të ndryshuar me forcë përbërjen etnike të vendit. Masakrat, dëbimet, djegiet, dhuna seksuale, grabitjet dhe shkatërrimi i pronës nuk ishin pasoja të rastësishme të luftimeve. Ato përbënin një fushatë terrori.
Ky përfundim nuk mbështetet vetëm në kujtesën e viktimave ose në interpretimin politik shqiptar. Në çështjen kundër Nikola Šainovićit dhe zyrtarëve të tjerë të lartë jugosllavë e serbë, Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë konstatoi ekzistencën e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale. Qëllimi i saj ishte dëbimi me forcë i një pjese të popullsisë shqiptare të Kosovës, brenda dhe jashtë vendit, përmes një fushate të gjerë e sistematike terrori dhe dhune.
Brenda kësaj fushate vepruan edhe formacione që paraqiteshin si paramilitare, ndonëse lidhjet e tyre me institucionet shtetërore ishin në disa raste të dokumentuara. Emërtimi “paramilitar” krijonte përshtypjen e një force private, të pakontrolluar dhe të shkëputur nga hierarkia zyrtare. Por në terren kufiri ndërmjet shtetit, policisë speciale, sigurimit shtetëror dhe njësive të tilla shpesh ishte i mjegulluar.
Njësia “Akrepat” është një prej shembujve më të rëndë. Më 28 mars 1999, pjesëtarët e saj vranë në Podujevë katërmbëdhjetë civilë shqiptarë, shtatë gra dhe shtatë fëmijë. Pesë fëmijë të tjerë mbijetuan me plagë të rënda. Gjykatat në Serbi dënuan pesë pjesëtarë të njësisë në procese të ndryshme. Dokumentet gjyqësore dhe materialet e Fondit për të Drejtën Humanitare tregojnë se pjesëtarët e “Akrepave” vepruan në kuadër të forcave rezervë të Ministrisë së Brendshme të Serbisë.
Human Rights Watch dokumentoi gjithashtu veprimtarinë në Kosovë të Njësisë së Operacioneve Speciale, e njohur si “Beretat e Kuqe” ose “Djemtë e Frenkit”. Kjo njësi lidhej drejtpërdrejt me Sigurimin Shtetëror serb dhe veproi në Kosovë gjatë viteve 1998 dhe 1999. Këto të dhëna e dobësojnë rëndë pretendimin se dhuna paramilitare ishte vetëm vepër e bandave private, të cilat vepronin pa dijeninë e institucioneve.
Megjithatë, as “Akrepat”, as Njësia e Operacioneve Speciale dhe as formacione të tjera serbe të luftërave jugosllave nuk gjenden në listën terroriste të Bashkimit Evropian. Në rishikimin e 30 korrikut 2026, lista përfshinte trembëdhjetë persona dhe njëzet e tri grupe ose subjekte, ndër to Hamasi, PKK-ja, Krahu Ushtarak i Hezbollahut, Garda Revolucionare Islamike e Iranit dhe organizata “The Base”.
Kjo mungesë ngre një pyetje të ligjshme, por ajo duhet formuluar me saktësi. Lista terroriste e BE-së nuk është një tribunal ndërkombëtar dhe as një regjistër retrospektiv i të gjitha organizatave që kanë përdorur terrorin. Ajo u krijua më 27 dhjetor 2001, në zbatim të Rezolutës 1373 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, më shumë se dy vjet pas përfundimit të luftës në Kosovë. Përfshirja në listë kërkon një bazë të përcaktuar juridike, zakonisht vendim, hetim ose ndjekje nga një autoritet kompetent për vepra terroriste. Listimet shqyrtohen periodikisht dhe synojnë kryesisht parandalimin e rreziqeve aktuale, ngrirjen e pasurive dhe ndërprerjen e financimit.
Prandaj, mungesa e formacioneve serbe nga lista nuk provon, në vetvete, se BE-ja favorizoi autorët e krimeve. Shumica e proceseve gjyqësore u zhvilluan për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, jo për terrorizëm. Disa prej njësive u shpërndanë ose u riorganizuan përpara krijimit të mekanizmit evropian. Kjo është pjesa juridikisht e vlefshme e kundërargumentit dhe nuk duhet anashkaluar.
Por ky shpjegim nuk e shteron përgjegjësinë politike të Evropës. BE-ja nuk ishte e detyruar të mbështetej vetëm te lista terroriste. Ajo kishte dhe krijoi më vonë instrumente të tjera: bashkëpunimin policor dhe gjyqësor, kushtëzimin e procesit të integrimit të Serbisë, masat financiare, ndalimet e udhëtimit dhe, që nga viti 2020, regjimin global të sanksioneve për shkelje të rënda të të drejtave të njeriut, përfshirë krimet kundër njerëzimit.
Pyetja më e qëndrueshme, rrjedhimisht, nuk është vetëm përse “Akrepat” nuk u vendosën në një listë të krijuar pas luftës. Pyetja është nëse institucionet evropiane hetuan seriozisht vazhdimësinë e njerëzve, financuesve, pasurive dhe lidhjeve që mbijetuan pas shpërndarjes formale të njësive. A u pengua riciklimi i tyre në polici, shërbime të sigurisë, politikë, biznes dhe krim të organizuar? A u përdorën ndaj tyre të njëjtat instrumente që BE-ja ka përdorur kundër rrjeteve të dhunshme në vende të tjera?
Pikërisht këtu kritika ndaj Bashkimit Evropian merr peshë. Turpi i Evropës nuk qëndron te fakti se një mekanizëm i vitit 2001 nuk u zbatua automatikisht për një njësi të vitit 1999. Ai qëndron te mungesa e një politike të plotë për çmontimin e infrastrukturës njerëzore, financiare dhe institucionale të dhunës. Krimet u dokumentuan, autorët u identifikuan pjesërisht, por drejtësia mbeti e përqendruar kryesisht te disa ekzekutorë dhe zyrtarë të dënuar.
Sulmi i 24 shtatorit 2023 në Banjskë dëshmoi se ky problem nuk i përket vetëm së kaluarës. Parlamenti Evropian e cilësoi atë sulm terrorist, të kryer nga paramilitarë serbë të organizuar mirë. Në sulm u vra polici i Kosovës Afrim Bunjaku dhe u plagosën dy policë të tjerë. Milan Radoičići mori publikisht përgjegjësinë për organizimin e grupit dhe pjesëmarrjen në sulm, por pranimi i përgjegjësisë nuk është i barabartë me një vendim gjyqësor.
Më 24 prill 2026, Gjykata Themelore në Prishtinë dënoi tre pjesëtarë të grupit: Blagoje Spasojevićin dhe Vladimir Tolićin me burgim të përjetshëm, ndërsa Dušan Maksimovićin me tridhjetë vjet burgim. Këto dënime përbëjnë një hap të rëndësishëm, por organizatori i dyshuar dhe shumica e personave të akuzuar mbeten jashtë juridiksionit efektiv të Kosovës.
Banjska nuk provon se njësitë e vitit 1999 kanë mbetur të pandryshuara dhe as se ekziston një vijë e drejtpërdrejtë komanduese ndërmjet çdo formacioni të së kaluarës dhe grupit të vitit 2023. Por ajo tregon vazhdimësinë e një modeli: një grup i armatosur vepron për një qëllim territorial, përdor armatim të rëndë, sfidon rendin kushtetues të Kosovës dhe, pas sulmit, gjen strehim përtej kufirit.
Edhe përgjegjësia politike e Aleksandar Vučićit duhet trajtuar brenda asaj që është e dokumentuar. Biografia e tij zyrtare konfirmon se ai ishte sekretar i përgjithshëm i Partisë Radikale Serbe dhe ministër i Informacionit në qeverinë e kohës së Millosheviqit gjatë luftës në Kosovë. Nuk ekziston vendim gjyqësor që e shpall atë pjesëtar të një formacioni paramilitar ose përgjegjës penal për krimet e kryera në Kosovë. Por si president i Serbisë ai mban përgjegjësi politike për mënyrën se si shteti i tij bashkëpunon me drejtësinë, trajton rastin e Banjskës dhe distancohet, ose nuk distancohet, nga trashëgimia e dhunës së viteve nëntëdhjetë.
Bashkimi Evropian nuk ishte autor i masakrave dhe nuk mund të barazohet juridikisht me formacionet që vranë civilët shqiptarë. Por as nuk mund të fshihet pas kufijve teknikë të listës terroriste. Kur një bashkësi politike ka prova, instrumente financiare, fuqi kushtëzuese dhe ndikim diplomatik, mosveprimi i saj bëhet zgjedhje politike.
Drejtësia nuk matet vetëm me dënimin e ekzekutorit. Ajo matet edhe me aftësinë për të zbuluar financuesin, mbrojtësin, drejtuesin dhe strukturën që e bëri krimin të mundur. Terrori kundër shqiptarëve të Kosovës nuk ishte më pak terror sepse Evropa nuk e vendosi emrin e autorëve të tij në një listë. Por përgjegjësia evropiane duhet kërkuar aty ku provat janë më të forta: te mosçmontimi i rrjeteve, tolerimi i vazhdimësisë së tyre dhe mungesa e drejtësisë së plotë për viktimat.