Prof.dr. Skender Asani/

Figura e Mehmet Gegës nuk i përket vetëm një kohe të kaluar. Ajo vazhdon të mbetet e pranishme sa herë që flitet për qëndresën, për dinjitetin politik dhe për përgjegjësinë ndaj çështjes kombëtare. Ka personalitete që historia i ruan për shkak të pozitave që kanë mbajtur, por ka edhe të tillë që mbeten sepse kanë ditur të qëndrojnë në anën e duhur të saj, edhe kur kjo ka pasur një çmim të lartë personal. Mehmet Gega ishte pikërisht një njeri i tillë. Ai nuk e ndërtoi autoritetin e tij përmes pushtetit, por përmes sakrificës, besnikërisë ndaj bindjeve dhe gatishmërisë për t’u përballur me sistemin kur mendonte se cenohej interesi kombëtar.

Jeta e tij përshkon disa prej periudhave më të vështira të historisë së shqiptarëve në Maqedoni. Ai e njohu Mbretërinë Jugosllave, përjetoi Luftën e Dytë Botërore, u përball me regjimin jugosllav komunist dhe arriti të shihte edhe fillimet e pluralizmit politik. Sistemet ndryshuan, ideologjitë u zëvendësuan, por te Mehmet Gega mbeti e pandryshuar bindja se shqiptarët duhej të ruanin praninë e tyre në trojet ku kishin jetuar historikisht, të mbronin gjuhën, arsimin dhe identitetin e tyre dhe të mos lejonin që çështja kombëtare të reduktohej në interesa të përkohshme politike.

Në kohën e tij, kërcënimet ishin më të dukshme dhe më të drejtpërdrejta. Ishin burgosjet, përndjekjet, shpërnguljet dhe kufizimet ndaj arsimit dhe organizimit politik. Mehmet Gega iu përgjigj këtyre sfidave me mjetet që ia lejonte koha. Ai e kuptoi se qëndrimi në vendlindje ishte në vetvete një formë rezistence dhe se largimi masiv i shqiptarëve do të sillte pasoja të rënda demografike dhe kombëtare. Prandaj thirrjet e tij “Mos shkoni në Turqi”, “Vendi ynë është këtu” dhe “Këtu do ta gjejmë lirinë” nuk ishin vetëm parulla të një momenti. Ato shprehnin një filozofi të tërë politike: të mos braktisësh vendin tënd, të mos i nënshtrohesh frikës dhe të mos pranosh se e ardhmja duhet kërkuar gjithmonë larg atdheut.

Kjo filozofi i kushtoi rëndë. Burgosjet e tij nuk qenë episode të rastësishme, por pjesë e një përplasjeje të vazhdueshme me pushtetin. Megjithatë, ajo që e bën figurën e tij të veçantë nuk është vetëm fakti se vuajti burg. Shumë njerëz kanë vuajtur në sisteme represive. Veçantia e Mehmet Gegës qëndron në faktin se burgu nuk ia ndryshoi qëndrimin. Pas çdo goditjeje ai dilte me të njëjtën bindje, ndoshta edhe më të fortë, se çështja kombëtare kërkonte njerëz që nuk tërhiqeshin përballë presionit.

Me kalimin e viteve, kjo e bëri atë një figurë me autoritet të veçantë në mesin e rinisë shqiptare. Ai nuk kishte nevojë të krijonte distancë për t’u perceptuar si figurë historike. Përkundrazi, ishte pranë njerëzve, në tubime, protesta dhe biseda të zakonshme. Qëndresa e tij nuk ishte abstrakte. Ajo kishte fytyrë, zë dhe përvojë personale. Këtë e kam ndjerë edhe vetë. Si student i gjeneratës së parë të Universitetit të Tetovës, pata rastin ta shihja Mehmet Gegën në pothuajse çdo protestë ku kërkohej mbrojtja e arsimit shqip dhe e të drejtave të shqiptarëve. Ai ishte aty, mes nesh, jo si një figurë ceremoniale dhe as si një njeri që kërkonte vëmendje. Prania e tij ishte e qetë, por jashtëzakonisht e fortë. Për ne studentët, ai ishte dëshmia e gjallë se qëndresa nuk ishte vetëm një fjalë që lexohej në libra historie. Ishte një mënyrë jetese.

Fjalët që na përcillte ishin të thjeshta: të qëndronim, të mos frikësoheshim, të mos hiqnim dorë dhe të besonim se e drejta kërkon edhe këmbëngulje. Ato fjalë kishin peshë, sepse vinin nga një njeri që vetë kishte paguar një çmim të rëndë për bindjet e tij. Ai nuk na fliste për sakrificën nga një distancë e sigurt. Ai e kishte jetuar atë. Pikërisht kjo e bënte mesazhin e tij kaq të fuqishëm.

Në këtë kuptim, Mehmet Gega përfaqëson një profil që sot mungon gjithnjë e më shumë në jetën politike dhe publike. Jo sepse duhet të rikthehen metodat apo format e rezistencës së një kohe tjetër, por sepse mungon ajo koherencë morale ku fjala dhe vepra ecin bashkë. Sot elitat politike dhe shtetërore kanë institucione, poste dhe mekanizma shumë më të avancuar për të vepruar, por pyetja mbetet e njëjtë: sa janë të gatshme t’i përdorin këto mekanizma për të mbrojtur interesin afatgjatë të shoqërisë dhe jo vetëm pozitën e tyre të përkohshme?

Këtu trashëgimia e Mehmet Gegës merr një kuptim të ri. Ai na kujton se pushteti nuk duhet parë si privilegj, por si përgjegjësi. Se një funksion politik ka vlerë vetëm nëse shërben për mbrojtjen dhe avancimin e qytetarëve. Se lideri nuk matet vetëm me aftësinë për të fituar zgjedhje, por edhe me gatishmërinë për të mbrojtur një parim kur kjo është e vështirë.

Në kohën e sotme, çështja shqiptare në Maqedoni nuk përballet me të njëjtat forma represioni si në dekadat e kaluara, por kjo nuk do të thotë se sfidat kanë përfunduar. Ato vetëm kanë ndryshuar natyrë. Sot rreziku mund të vijë nga zbehja e çështjes kombëtare, nga fragmentimi i faktorit politik, nga dobësimi i institucioneve, nga relativizimi i kujtesës historike dhe nga humbja e aftësisë për të ndërtuar konsensus rreth interesave themelore.

Kjo është arsyeja pse fryma e qëndresës së Mehmet Gegës duhet kuptuar sot në një mënyrë të re. Jo si thirrje për konflikt, por si thirrje për vetëdije. Jo si rikthim në konfrontimet e së kaluarës, por si rikthim i aftësisë për të thënë “jo” kur cenohet e drejta. Jo si nostalgji për një kohë tjetër, por si kërkesë për më shumë përgjegjësi në kohën tonë. Po aq e rëndësishme është edhe çështja e unitetit. Mehmet Gega vinte nga një traditë politike ku çështja kombëtare shihej si më e madhe se interesat e ngushta partiake. Kjo është një porosi që sot duhet lexuar me kujdes. Pluralizmi politik është vlerë demokratike dhe dallimet mes partive janë të natyrshme, por dallimi nuk duhet të shndërrohet në përçarje që e dobëson kapacitetin kombëtar.

Pajtimi dhe uniteti nuk nënkuptojnë uniformitet. Nuk do të thotë që të gjithë duhet të mendojnë njësoj. Do të thotë që, pavarësisht dallimeve, duhet të ketë disa çështje për të cilat ekziston një mirëkuptim i përbashkët: arsimi shqip, përdorimi i gjuhës, përfaqësimi i drejtë, trashëgimia kulturore, zhvillimi ekonomik i hapësirave shqiptare, funksionimi i institucioneve dhe ruajtja e të drejtave të fituara.

Nëse për këto çështje nuk krijohet një minimum konsensusi, atëherë politika rrezikon të konsumojë vetveten në konflikt të brendshëm. Ndërsa historia na mëson se shoqëritë e ndara e kanë shumë më të vështirë të përballen me sfidat e mëdha.

Prandaj sot shqiptarëve në Maqedoni u duhet një elitë që di të konkurrojë politikisht, por edhe të bashkëpunojë kur kërkohet. U duhet një elitë që kupton se mund të ketë kundërshtarë politikë pa i shndërruar ata në armiq. U duhet një kulturë politike që krijon ura dhe jo vetëm fronte.

Kjo është ndoshta një nga mënyrat më të mira për ta përkthyer sot modelin e Mehmet Gegës. Ai ishte njeri i qëndresës, por qëndresa e tij nuk duhet të shihet thjesht si kundërshtim. Ishte edhe besim në një të ardhme më të mirë. Ai e shihte shembjen e Murit të Berlinit dhe bashkimin e Gjermanisë si dëshmi se rendet politike nuk janë të përjetshme dhe se historia mund të ndryshojë drejtim. Në një kohë kur shumë njerëz besonin se sistemi jugosllav ishte i pandryshueshëm, ai mendonte ndryshe.

Ky optimizëm historik është i rëndësishëm edhe sot. Shoqëritë dobësohen jo vetëm kur humbin të drejtat, por edhe kur humbin besimin se mund të ndryshojnë gjendjen e tyre. Apatia, lodhja politike dhe bindja se asgjë nuk mund të përmirësohet janë po aq të rrezikshme sa edhe presionet e jashtme.

Prandaj ringjallja e frymës së Mehmet Gegës duhet të kuptohet edhe si rikthim i besimit te veprimi. Te ideja se institucionet mund të forcohen. Se arsimi mund të përmirësohet. Se përfaqësimi mund të bëhet më dinjitoz. Se politika mund të ketë moral. Dhe se një elitë mund të jetë njëkohësisht moderne, evropiane dhe thellësisht e përgjegjshme ndaj interesit kombëtar.

Në këtë perspektivë, kujtesa për Mehmet Gegën nuk duhet të kufizohet në përkujtime solemne. Fakti që në botimin “Zhvillimet kulturore të shqiptarëve të Maqedonisë”, projekt i mbështetur nga Ministria e Arsimit, veprimtarisë së tij i është dhënë një vend i merituar, është një hap i rëndësishëm në dokumentimin dhe rikthimin e figurës së tij në kujtesën publike. Po aq domethënës është edhe fakti se, me iniciativën tonë, një rrugë në qendër të Shkupit mban emrin e Mehmet Gegës.

Këto janë akte të rëndësishme, por kujtesa bëhet vërtet e gjallë vetëm kur kthehet në mësim për të tashmen. Emri i tij në një rrugë ka kuptim të plotë vetëm nëse brezat që ecin aty dinë se çfarë përfaqësonte ai. Një kapitull në një libër ka vlerë vetëm nëse të nxit të mendosh se çfarë përgjegjësie ke sot.

Mehmet Gega ndërroi jetë më 14 mars 2006, por amaneti i tij vazhdon të tingëllojë aktual: “Ta bëni sa më të mirë Shqipërinë.” Sot këto fjalë mund të lexohen më gjerë se në kuptimin e tyre të drejtpërdrejtë. Ato mund të kuptohen si thirrje që të bëjmë më të mirë shoqërinë shqiptare, më të forta institucionet, më cilësor arsimin, më të përgjegjshme politikën dhe më të shëndetshëm raportin ndërmjet interesit individual dhe atij të përgjithshëm.

Kjo është edhe arsyeja pse Mehmet Gega mbetet një model për elitat politike dhe shtetërore të së tashmes. Jo sepse ato duhet të jetojnë si ai, por sepse duhet të kuptojnë moralin që ai përfaqësonte. Qëndresën pa oportunizëm. Patriotizmin pa interes personal. Guximin për të mos heshtur. Aftësinë për të vendosur çështjen e përgjithshme mbi përfitimin e ditës.

Në një kohë kur sfidat politike, rajonale dhe ndërkombëtare ndryshojnë shpejt, shqiptarët kanë nevojë për maturi dhe vizion. Kanë nevojë për integrim pa humbur identitetin, për bashkëpunim pa hequr dorë nga të drejtat, për pluralizëm pa përçarje dhe për unitet pa uniformitet.

Në këtë pikë historia e Mehmet Gegës bëhet edhe histori e së ardhmes. Ajo na kujton se asnjë e drejtë nuk duhet marrë si e përjetshme, se asnjë arritje nuk duhet konsideruar e pakthyeshme dhe se çdo brez ka detyrimin e vet për ta ruajtur dhe përmirësuar atë që ka trashëguar. Historia nuk kërkon që brezat e sotëm të përsërisin vuajtjet e të parëve. Ajo kërkon që të mos i shpërdorojnë sakrificat e tyre.

Prandaj Mehmet Gega nuk duhet të mbetet vetëm një figurë e rezistencës së kaluar. Ai duhet të mbetet një masë morale për të tashmen. Një kujtesë se politika pa përgjegjësi humbet kuptimin, se uniteti është forcë kur ndërtohet mbi parime dhe se çështja kombëtare mbrohet më së miri kur ekzistojnë njerëz dhe institucione që dinë të mendojnë përtej interesit të çastit. Në këtë kuptim, rikthimi te fryma e Mehmet Gegës nuk është kthim prapa. Është një përpjekje për të gjetur në historinë tonë ato vlera që mund të na ndihmojnë të ecim përpara: qëndresën, dinjitetin, pajtimin, unitetin dhe përgjegjësinë ndaj së ardhmes.

Mësuese Liljana Picari: “Prindërit shqiptarë duhet të flasin shqip në shtëpi, t’i dërgojnë sa më shpesh fëmijët në Shqipëri dhe të dhurojnë libra shqip”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar mësuese Liljana, cili është historiku i kursit të gjuhës shqipe në Irlandë?

Shkollë shqipe të mirëfilltë në Irlandë nuk ka. Para disa vitesh, thonë disa anëtarë aktive të komunitetit të Dublinit, ka pasur një kurs shqip që ka zgjatur vetëm një cikël mësimor e me gjithë dëshirën e përpjekjet për ta rifilluar atë në shtatorin e mëtejshëm, nuk u realizua.

Përsa i përket kursit tonë Shqip A.B.C. Dublin (marrë nga inicialet e Albanian Book Lovers Culture Club, po në Dublin), u vendos të krijohet ditën e themelimit të këtij grupi letrar më 23 Gusht 2025 duke qenë e pranishme edhe Anila Kadija, anëtare KKAD-së, Mësimdhënëse në Diasporën shqiptare në Itali (si dhe unë vetë), aktualisht nga shumë vite në Angli me Shoqatën Ardhmëria që përforcoi dhe i dha një shtysë kësaj kërkese prindëreshash për fëmijët e tyre. Kursi filloi me 13 shtator 2025 në ambjentet e Bibliotekës që u takuam vetëm 3 javë më parë (si më sipër), një herë në dy javë, të shtunë mbasdite 14.30 – 16.30, me dy mësuese vullnetare, Arjana Rama – ish Mësuese në profesion në Shqipëri dhe unë vetë Liljana Picari – ish mësuese vullnetare me formacion dhe experience në Itali dhe rezidente në Dublin që nga viti 2018. Kursi përfundoi në Maj 2026 për të rifilluar sërish këtë Vit të ri shkollor 2026/27.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

GHUHA SHQIPE dhe kultura shqiptare Niveli I nga QBD Tiranë, Abetare dhe fletore pune për parashkollorë, Libra e tekste didaktike të tjera ndihmëse të biblotekës sime personale dhe së fundmi Librat dy gjuhësore Shqip-Anglisht po nga QBD Tiranë. Personalisht kam krijuar një lëndë mësimore të re “Shqipja Praktike” (Practice Albanian), që ka për qëllim të përqëndrohet tek “gjuha funksionale” ajo që flitet kudo si terminologji, dialog e media të shkruar & të folur.

Thirrja ime për prindërit shqiptarë është të vazhdojnë të flasin shqip në shtëpi, t’i dërgojnë sa më shpesh fëmijët në Shqipëri, të dhurojnë libra shqip për ditëlindje ose festa të ndryshme e sidomos, t’i regjistrojnë e t’i motivojnë ato në ndjekjen e kurseve shqip në Diasporë. Atje ku oferta e mësimdhënies është e shumtë, të zgjedhin mësimdhënësit me trajnim ose kualifikim të veçantë për mësimdhënie në Diasporë.

3. Shkolla shqipe, a gjykoni se luan rolin e qendrës komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Kurset shqip mund ta luajnë pjesërisht rolin e qendrës, promovimit apo lidhjes mes sa më shumë shqiptarëve. Kjo kushtëzohet nga shumë faktorë sipas mendimit tim. Hapësirat e zhvillimit të mësimdhënies, bazat vullnetare ose jo të mësuesve, natyra e organizmave formues e drejtues, struktura, democraciteti e kultura bazë e tyre e kështu me radhë.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe si formë e ruajtjes së identitetit kombëtar të shqiptarëve në Irlandë?

Duke pare historikun e shkurtër të mësimit të gjuhës shqipe këtu nga ana jonë si Book Lovers, mendoj se është shpejt koha për t’iu përgjigjur kësaj pyetje. Megjithatë fakti që flitet e mësohet edhe jashtë shtëpie në një istitucion kulturor si Biblioteka, mendoj që tek fëmijet zgjohet idea dhe kurioziteti që nuk i përkasin vetëm identiteti irlandez si gjuhë e kulturë por edhe një tjetër vëndi me gjuhë e kulturë po ashtu europiane si Irlanda.

5. Si reagon shoqëria irlandeze, si pritet shkolla shqipe, si pritet mësimi shqip?

Reagimi nga ana istitucionale dhe shoqëria civile është mjaft pozitiv. Surprizohen, inkurajojnë dhe kërkojnë të ndihmojnë me sa munden në rast nevoje të çdo lloj natyre.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënie për fëmijët me dy gjuhësi dhe projektet e zhvillimit të shkollës shqipe?

Vështirësitë e dygjuhësisë dihen dhe kjo ndikon në shqiptimin e zanoreve e bashtingëlloreve të veçanta shqipe si Ë e Y apo DH, Ll, Xh, Zh etj. Megjithatë duke punuar me të folurit, theksin edhe me ushtrimet me shkrim, mund të themi që jemi optimistë me rezultatet e deritanishme. Projektet e zhvillimit të kursit shqip kanë të bëjnë me trajnimin e vazhdueshëm të vetë ne mësueseve ashtu si vitin e kaluar mësimor, përdorimin e teksteve të QBD për aq sa mund të na ndihmojnë dhe personalisht të ofroj një mësimdhënie emocionuese, kreative dhe argëtuese për fëmijët e “lodhur” të të shtunave mbasdite mbas një jave të gjatë ashtu si ne vetë e prindërit e tyre.

7. Mësimi shqip, çfarë efekti ka pasur te fëmijët shqiptarë në rritjen e patriotizmit?

Mendoj që flamuri, temat krahasuese të trajtuara në mësimdhënie, bukuria e folklorit, historisë së pavarësisë me filmin Nëntorii i dytë, patriotizmi i prindërve e mësueseve ka ndikuar sadopak tek ato.

8. Kush është mësuese Liljana Picari?

Shkolla e lartë – Istituti Lartë Bujqësor, Dega Zootekni, sot Universiteti Bujqësor i Tiranës. Jeta në Diasporë: Emigrimi në Itali nga viti 1994 deri në janar 2018. Akitivizmi si vullnetare individuale 1998/2000 duke mundësuar hapjen e një kursi shqip “Laboratorio di lingua e cultura albanese” për fëmijët shqiptarë në Cervia (Ravenna). 17 prill 2000/shtator 2019 – krijoj dhe drejtoj Shoqatën “Integriamoci Insieme” në Cervia. Gjatë kohës së zhvillimit të kursit shqip për disa vite me radhë, krijohet edhe grupi artistik i valleve popullore me fëmijët frekuentues “Pranvera”.

Ne vitin 2005 zhvillohet Festivali i Parë i Kulturave në Ravenna ku mundësohet që grupit të fëmijëve t’i bashkangjitet një formacion orkestral me 5 elementë e krijohet Ansambli Artistik Folkloristik “Prengë Jakova”

Shoqata lind e punon për nevojat e Integrimit social të imigrantëve në përgjithësi e atyre shqiptarë në veçanti.

Relatore e organizatore në takime publike e aktivitete të ndryshme për promovimin e njohjen e Shqipërise historike e kulturore. Organizatore e pjesëmarrëse në Samitin e parë të Diasporës – Tiranë 2016.

Punësimi në Itali:

Punonjëse në sektorin turistik sezonal veror nga puna më e thjeshtë deri tek puna më e kualifikuar si “Assistente alla Direzione d’Albergo” (trajnim 1000-orësh në Itali). Ndërmjetëse kulturore e kualifikuar për fëmijët shqiptarë të porsa ardhur në shkolla si “Mediatrice linguistico-culturale albanese” (trajnim 500 orësh në Itali). Relatore ose “Testimone privilegiato” në projektin e komunës së Cervias (RA) për shkollat territoriale “Paesagi Interculturali”; shumë vite shkollore 1998-2017; duke folur për eksperiencën time të mërgimit dhe historinë e vendit nga vija – Shqipërisë; duke e ilustruar me video të realizuara nga Radio Televizioni Shqiptar në vitet e para mbas 1990s (kur nuk egzistonte interneti).

Irlanda nga 2018 në vijim:

Vij si studente e gjuhës anglese nga Italia për tre muaj e më pas vendos të qëndroj këtu. Aktualisht punoj si përkthyese “ Community Interpreter” Shqip & Italisht, në Mjekësi & Drejtësi. Diploma in Immigration and Asylum Seeker Law in Ireland – 2024. Graduate of Migrant Leadership Academy – 2024. Ndjek rregullisht aktivitetet e Istitutit italian të kulturës në Dublin (on-site). Ndjek online takime e trajnime të ndryshme mbi mësimin e gjuhës shqipe në Diasporë, ReI fundit për momentin “Shkolla verore për mësuesit e Diasporës” organizuar nga Universiteti i Elbasanit Aleksandër Xhuvani dhe UBT i Prishtinës, korrik 2026.

Ndjek e përditësohem me realitetin shqiptar social-kulturor-historik. Anëtare e “Albanian Book Lovers Culture Club London” nga viti 2022;

Pjesëtare aktive e komunitetit shqiptar në Dublin;

Anëtare themeluese e Shoqatës ACAI (Albanian Community Association Ireland),

Ideatore dhe bashkthemeluese ” Albanian Book Lovers Culture Club Dublin” Gusht 2025,

Mësuese vullnetare, kordinuese e zëdhënëse në istitucione e media për kursin shqip A.B.C Dublin dhe klubit letrar të mësipërm ” Albanian Book Lovers Culture Club Dublin”,

Ligjëruese mbi “Shqipen në Diasporë – Shqipja praktike” gjatë seminarit dy ditor on-line, të KKAD-së, 6-7 Dhjetor 2025,

Pjesëmarrëse në Samitin e IV të Diasporës, Tiranë, Prill 2026,

Në bashkëpunim me QDB po realizoj projektin “Biblioteka në Disporë” me libra për fëmijë dygjuhësh këtu në Dublin dhe kam nisur interesimin për prurjen e disa librave për të rritur nga Bibloteka kombëtare e Tiranës, këtu në Dublin (nismë e shprehur gjatë panelit të librit tek Samiti i Diasporës 2026 në Tiranë).

Disa nga Intervistat e dhëna deri tani – për Dritare TV gazetare Rudina Xhunga, RTK, RTSH, Revista Flasim Shqip e QBD me gazetare Anila Kadija, Open Podium Podcast Londër etj. Në Itali intervistatt mund të shikohen në Google….Gazeta Bota Shqiptare në Romë dikur me Keti Biçoku e Roland Sejko, Albania News me Olti Buzi, Alba Center me Albana Temali, gazetat lokale të Ravenës dhe Emilja Romanjas si rajon etj.

Mësuesi Besnik Ademi: “Një diasporë e organizuar është më e respektuar dhe më e aftë të kontribuojë si për vendin ku jeton, ashtu edhe për atdheun e origjinës”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. I nderuar z. Ademi, cili është historiku i Shkollës Shqipe në Slloveni?

Historia e Shkollës Shqipe në Slloveni nuk mund të ndahet nga historia e organizimit kulturor dhe atdhetar të shqiptarëve në këtë vend. Ajo është pjesë e një përpjekjeje shumëvjeçare për ta ruajtur gjuhën shqipe në një mjedis të ri shoqëror dhe për t’ua përcjellë brezave të lindur jashtë atdheut kujtesën, kulturën dhe ndërgjegjen kombëtare.

Një rol historik në këtë rrugëtim ka luajtur Shoqata Kulturore Shqiptare “Migjeni”, e themeluar në Lubjanë në vitin 1989 nga intelektualë dhe veprimtarë shqiptarë. Ajo u krijua në një nga periudhat më të vështira për Kosovën, kur shqiptarëve po u mohoheshin të drejtat themelore dhe kur fjala e lirë shqipe përballej me shtypje sistematike. Në atë kohë, “Migjeni” nuk ishte vetëm një shoqatë kulturore: ishte një vatër e ndërgjegjes kombëtare, një tribunë e së vërtetës për Kosovën dhe një urë komunikimi ndërmjet shqiptarëve dhe shoqërisë demokratike sllovene. Përmes revistave “Alternativa” dhe më vonë “Republika”, ajo u shndërrua në një zë të rëndësishëm të shqiptarëve në Slloveni dhe në diasporë. Historiku i Shoqatës “Migjeni”⁠

Brenda veprimtarisë së shoqatës u zhvilluan edhe format e para të mësimit plotësues në gjuhën shqipe, krahas aktiviteteve letrare, muzikore, teatrore dhe kombëtare. Në periudha të ndryshme, mësimi shqip është zhvilluar me intensitet të ndryshëm, varësisht nga mundësitë organizative, numri i nxënësve, angazhimi i mësuesve dhe mbështetja e prindërve.

Rihapja dhe fuqizimi i Shkollës Shqipe në Lubjanë përfaqëson vazhdimësinë e këtij misioni. Mësimi zhvillohet falas, në mënyrë që asnjë fëmijë shqiptar të mos mbetet jashtë për shkak të kushteve ekonomike. Nisma është realizuar nga Shoqata “Migjeni”, me mbështetjen e përfaqësive diplomatike të Shqipërisë dhe Kosovës. Për ne, Shkolla Shqipe nuk është vetëm një klasë ku mësohen shkronjat. Ajo është vazhdimësi e një amaneti. Brezat e mëparshëm luftuan që shqipja të mos ndalohej; detyra jonë sot është të mos lejojmë që ajo të harrohet.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Në mësimin plotësues përdorim kurrikulat dhe materialet mësimore të hartuara nga institucionet përgjegjëse arsimore të Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës. Ato janë të përshtatura për fëmijët shqiptarë që rriten në diasporë dhe përfshijnë jo vetëm mësimin e gjuhës shqipe, por edhe njohuri nga historia, gjeografia, letërsia, kultura, trashëgimia dhe traditat tona kombëtare. Përmes kësaj kurrikule synojmë që fëmija të mos mësojë vetëm si të lexojë dhe të shkruajë shqip, por ta kuptojë botën shqiptare, të njohë rrugëtimin historik të popullit të vet dhe të krijojë një lidhje të natyrshme shpirtërore me Kosovën, Shqipërinë dhe të gjitha trojet shqiptare.

Thirrja ime për prindërit është e drejtpërdrejtë dhe vëllazërore: sillni fëmijët në Shkollën Shqipe! Mos ua lini mësimin e gjuhës së nënës vetëm rastësisë dhe mos mendoni se mjafton që fëmija ta kuptojë shqipen brenda shtëpisë. Gjuha duhet folur, lexuar, shkruar dhe kultivuar.

Prindi është mësuesi i parë i identitetit. Nëse në shtëpi hesht shqipja, me kalimin e kohës hesht edhe kujtesa. Kur humbet gjuha, nuk humbet vetëm një mënyrë komunikimi; dobësohet lidhja me gjyshërit, me historinë familjare dhe me atdheun. T’ia mësosh fëmijës gjuhën shqipe nuk do të thotë ta pengosh integrimin e tij në shoqërinë sllovene. Përkundrazi, një fëmijë që e njeh mirë prejardhjen e vet është më i sigurt, më i hapur dhe më i aftë ta respektojë edhe kulturën e vendit ku jeton. Integrimi nuk duhet të jetë asimilim. Fëmijët tanë mund të jenë qytetarë të shkëlqyer të Sllovenisë dhe njëkohësisht shqiptarë krenarë për rrënjët e tyre.

3. A gjykoni se Shkolla Shqipe luan rolin e një qendre komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Po, pa asnjë dyshim. Shkolla Shqipe është shumë më tepër se një institucion mësimor. Ajo është një qendër shpirtërore dhe komunitare, një hapësirë ku takohen fëmijët, prindërit, mësuesit, veprimtarët dhe krijuesit shqiptarë.

Në shkollë nuk bashkohen vetëm nxënësit; bashkohen familjet shqiptare nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Lugina e Preshevës dhe nga viset e tjera shqiptare. Aty dallimet krahinore treten përpara asaj që na bashkon: gjuhës, kulturës, historisë dhe përkatësisë sonë kombëtare.

Përmes festave kombëtare, orëve letrare, recitimeve, këngëve, valleve dhe veprimtarive kulturore, fëmijët nuk janë vetëm pjesëmarrës, por bëhen bartës të kulturës sonë. Kur një fëmijë reciton shqip, këndon një këngë shqiptare ose flet për historinë e popullit të vet, ai nuk po paraqet vetëm një program artistik; ai po dëshmon se identiteti shqiptar jeton edhe larg atdheut.

Shkolla krijon edhe një rrjet solidariteti ndërmjet prindërve. Njerëzit njihen, bashkëpunojnë, ndihmojnë njëri-tjetrin dhe ndërtojnë një komunitet më të organizuar. Një diasporë e organizuar nuk është vetëm më e dukshme, por edhe më e respektuar dhe më e aftë të kontribuojë si për vendin ku jeton, ashtu edhe për atdheun e origjinës. Prandaj, Shkolla Shqipe është një lloj ambasade shpirtërore e kombit: nuk përfaqëson vetëm një shtet, por gjuhën, kulturën dhe kujtesën e përbashkët të shqiptarëve.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe në ruajtjen e identitetit kombëtar të shqiptarëve në Slloveni dhe cili është roli i Shoqatës “Migjeni”?

Gjuha është themeli më i qëndrueshëm i identitetit kombëtar. Mund të ndryshojë vendbanimi, mënyra e jetesës dhe mjedisi shoqëror, por për sa kohë ruhet gjuha, ruhet edhe ura që e lidh njeriun me prejardhjen e vet.

Mësimi i shqipes u ka mundësuar fëmijëve tanë të komunikojnë më lirshëm me prindërit dhe gjyshërit, të lexojnë letërsinë shqiptare, të kuptojnë këngët dhe traditat tona dhe, mbi të gjitha, të mos ndihen të huaj kur vizitojnë vendlindjen e familjeve të tyre. Fëmija që di shqip nuk shkon në Kosovë apo në Shqipëri vetëm si vizitor; ai shkon si pjesëtar i një bashkësie së cilës i përket edhe shpirtërisht.

Shoqata “Migjeni” e ka kuptuar që nga themelimi se mbrojtja e çështjes kombëtare nuk bëhet vetëm me deklarata. Ajo bëhet edhe duke ruajtur gjuhën, duke botuar, duke organizuar kulturën dhe duke edukuar brezin e ri. Në fund të viteve ’80 dhe gjatë viteve ’90, Shoqata ishte zëri i shqiptarëve dhe i së vërtetës për Kosovën. Sot, në rrethana të reja, misioni vazhdon përmes shkollës, kulturës dhe ruajtjes së identitetit. Dikur duhej të luftonim që bota ta dëgjonte zërin e Kosovës; sot duhet të punojmë që fëmijët tanë të mos e humbasin zërin e gjuhës shqipe. Format e veprimit ndryshojnë, por thelbi i misionit mbetet i njëjtë: të mbrojmë qenien tonë kombëtare dhe t’ua dorëzojmë atë të pacenuar brezave që vijnë.

5. Si reagon shoqëria sllovene dhe si pritet Shkolla Shqipe dhe mësimi në gjuhën shqipe?

Shoqëria sllovene, në përgjithësi, e mirëpret pozitivisht organizimin arsimor dhe kulturor të shqiptarëve. Sllovenia është një shoqëri që e njeh rëndësinë e gjuhës dhe kulturës kombëtare, prandaj ekziston mirëkuptim për përpjekjet tona që edhe fëmijët shqiptarë ta ruajnë gjuhën amtare.

Përvoja historike dëshmon se intelektualë, shkrimtarë, gazetarë dhe veprimtarë të njohur sllovenë kanë qenë ndër mbështetësit më të sinqertë të të drejtave të shqiptarëve dhe të çështjes së Kosovës. Kjo miqësi është një kapital i çmuar moral dhe historik në marrëdhëniet ndërmjet dy popujve tanë.

Shkolla Shqipe nuk duhet perceptuar si një hapësirë izolimi, por si një kontribut në pasurinë kulturore të Sllovenisë. Një fëmijë dygjuhësh, që njeh kulturën shqiptare dhe atë sllovene, është një pasuri për të dyja shoqëritë. Ai mund të bëhet një urë njerëzore, kulturore dhe ekonomike ndërmjet Sllovenisë dhe hapësirës shqiptare. Mbështetja e institucioneve vendore për nisma të tilla dëshmon se ruajtja e rrënjëve dhe integrimi në shoqërinë sllovene nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin. Hapja e mësimit shqip edhe në Slovenske Konjice, me përkrahjen e autoriteteve të bashkisë, është një shembull domethënës i kësaj fryme bashkëpunimi.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënien për fëmijët dygjuhësh dhe cilat janë projektet për zhvillimin e Shkollës Shqipe?

Fëmijët dygjuhësh kanë një pasuri të madhe gjuhësore dhe kulturore, por procesi i mësimdhënies paraqet edhe sfida të veçanta. Fëmijët kanë nivele të ndryshme të njohjes së shqipes: disa e flasin mirë në familje, disa e kuptojnë por kanë vështirësi ta flasin, ndërsa disa të tjerë duhet ta mësojnë pothuajse nga fillimi.

Një vështirësi tjetër është ndikimi i strukturës së gjuhës sllovene në shqiptim, në ndërtimin e fjalive dhe në përdorimin e fjalorit shqip. Për këtë arsye, mësimdhënia nuk mund të jetë e njëjtë me atë në Kosovë apo Shqipëri. Ajo duhet të jetë e përshtatur, bashkëkohore, tërheqëse dhe e lidhur me jetën konkrete të fëmijës në diasporë.

Sfida kryesore mbetet vazhdimësia. Mësimi plotësues zhvillohet jashtë orarit të rregullt shkollor dhe kërkon sakrificë nga mësuesit, prindërit dhe fëmijët. Pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia nuk mund t’u lihet vetëm mësuesve. Nevojitet një bashkëveprim i vazhdueshëm ndërmjet familjes, shoqatës, institucioneve të Kosovës dhe Shqipërisë, përfaqësive diplomatike dhe autoriteteve sllovene.

Projektet tona synojnë zgjerimin e rrjetit të mësimit shqip në qytete të tjera të Sllovenisë, rritjen e numrit të nxënësve, sigurimin e materialeve të përshtatshme didaktike, përdorimin e teknologjisë dhe organizimin e aktiviteteve të përbashkëta ndërmjet shkollave shqiptare në diasporë. Synojmë gjithashtu të organizojmë biblioteka të vogla shqipe, orë letrare, gara të diturisë, kampe verore, vizita në Kosovë dhe Shqipëri, si dhe takime me shkrimtarë, artistë, profesorë dhe personalitete shqiptare. Fëmija duhet ta përjetojë shqipen jo vetëm si lëndë mësimore, por si një hapësirë krenarie, krijimtarie dhe përkatësie.

7. Çfarë ndikimi ka pasur mësimi shqip në rritjen e patriotizmit te fëmijët shqiptarë?

Mësimi shqip e ushqen patriotizmin në formën e tij më të pastër: si dashuri për gjuhën, kulturën, prejardhjen dhe popullin tënd. Nuk synojmë një patriotizëm të zhurmshëm apo përjashtues, por një patriotizëm të ditur, të përgjegjshëm dhe njerëzor.

Fëmija që e njeh historinë e popullit të vet e kupton se liria, shkolla dhe e drejta për të folur shqip nuk kanë qenë gjithmonë të vetëkuptueshme. Ato janë ruajtur me sakrificën e shumë brezave. Kur fëmijët mësojnë për Skënderbeun, rilindësit, Nënë Terezën, Adem Jasharin, Ibrahim Rugovën dhe për të gjithë ata që i shërbyen kombit me dije, guxim e flijim, tek ata ndërtohet një ndjenjë e natyrshme krenarie dhe përgjegjësie.

Patriotizmi nuk matet vetëm me emocionin gjatë valëvitjes së flamurit. Ai matet me gatishmërinë për ta mësuar gjuhën, për ta respektuar familjen, për të qenë nxënës i mirë, qytetar i ndershëm dhe për ta përfaqësuar denjësisht emrin shqiptar kudo që jeton.

Mësimi shqip u ka dhënë fëmijëve siguri për të thënë pa ngurrim: “Jam shqiptar”. Ua ka mësuar këngët, simbolet dhe historinë, por njëkohësisht ua ka shpjeguar se dashuria për kombin tënd nuk ndërtohet mbi urrejtjen ndaj një kombi tjetër. Patriotizmi i brezit të ri duhet të jetë patriotizëm i dijes, i punës dhe i dinjitetit. Në të kaluarën, shqiptarët e mbrojtën gjuhën edhe me jetën e tyre. Sot, fëmijët tanë e mbrojnë duke e mësuar, duke e folur dhe duke mos u turpëruar kurrë prej saj.

8. Kush është mësuesi Besnik Ademi?

Të flasësh për veten nuk është gjithmonë e lehtë, sepse njeriun duhet ta dëshmojë puna dhe jo vetëm fjala. Unë jam Besnik Ademi, një shqiptar me prejardhje nga fshati Kamjan ne Maqedonine Veriore.

Veprimtarinë atdhetare nuk e kuptoj si fjalë të mëdha për veten, por si punë të përditshme: të hapësh një derë për mësimin shqip, të bashkosh familjet, të ndihmosh një fëmijë të mësojë alfabetin, të organizosh një manifestim kombëtar dhe ta paraqesësh kulturën shqiptare me dinjitet përpara shoqërisë sllovene.

Kam lindur në Rovinj të Kroacisë, në një familje shqiptare, bujare dhe atdhedashëse. Prindërit e mi atje drejtonin një restorant, duke e ndërtuar jetën e tyre me shumë punë, ndershmëri dhe sakrificë. Prej tyre kam mësuar se buka e fituar me djersë ka dinjitet dhe se emri i mirë i familjes ruhet me punë, përgjegjësi dhe respekt ndaj njerëzve.

Më vonë, së bashku me familjen, u shpërngulëm në Lubjanë, ku përfundova shkollimin dhe vazhdova rrugëtimin tim jetësor e profesional. Edhe pse jam lindur dhe jam formuar larg trojeve shqiptare, në familjen tonë gjuha shqipe, traditat dhe dashuria për atdheun kanë qenë gjithmonë të pranishme. Prindërit tanë na mësuan se vendi ku jetojmë duhet respektuar dhe duhet ndihmuar në zhvillimin e tij, por njëkohësisht nuk duhet harruar kurrë vendi prej nga vijmë dhe rrënjët të cilave u përkasim.

Veprimtaria jonë profesionale është e lidhur ngushtë me traditën familjare në fushën e gastronomisë. Sot, tashmë brezi i tretë i familjes sonë vazhdon të ushtrojë dhe të drejtojë të njëjtin profesion. Kjo vazhdimësi është dëshmi se puna, përvoja dhe vlerat familjare mund të përcillen me krenari nga një brez te tjetri. Për ne, restoranti nuk ka qenë vetëm një veprimtari ekonomike; ai ka qenë edhe një hapësirë mikpritjeje, komunikimi dhe njohjeje ndërmjet njerëzve e kulturave të ndryshme.

Shqiptarët historikisht janë dalluar për mikpritjen, bujarinë dhe respektin ndaj mysafirit. Ne jemi përpjekur që këto vlera t’i përfaqësojmë denjësisht edhe në Slloveni. Besoj se çdo shqiptar i suksesshëm në diasporë, përmes punës së ndershme dhe sjelljes së tij, bëhet një lloj ambasadori i popullit të vet.

Angazhimi im në krye të Shoqatës Kulturore Shqiptare “Migjeni” nuk është për mua vetëm një detyrë organizative apo një titull. Është një përgjegjësi morale ndaj historisë së shoqatës, ndaj veprimtarëve që e themeluan dhe ndaj fëmijëve shqiptarë që po rriten në Slloveni. E konsideroj detyrë që përvojën, mundësitë dhe energjinë time t’i vë edhe në shërbim të komunitetit.

Jam krenar për vendin ku kam lindur, mirënjohës ndaj Sllovenisë ku jam shkolluar, jetoj dhe veproj, por njëkohësisht jam thellësisht krenar për prejardhjen time shqiptare. Këto identitete nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin; përkundrazi, më kanë mësuar të ndërtoj ura, të respektoj dallimet dhe ta përfaqësoj kulturën shqiptare me dinjitet.

Nëse përmes punës sonë arrijmë që një fëmijë më shumë ta mësojë gjuhën shqipe, ta njohë historinë e vet dhe ta shqiptojë me krenari emrin shqiptar, atëherë angazhimi ynë ka pasur kuptim. Sepse atdheu nuk shërbehet vetëm me fjalë: ai shërbehet me punë, me dije, me përgjegjësi dhe me përkushtimin për t’ua përcjellë brezave atë që kemi trashëguar nga të parët tanë.