Prof. Begzad Baliu/

(Duke lexuar Fjalorin e Profesor Gjovalin Shkurtajt)

Në Fjalorin leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik të Malësisë së Madhe, Gjovalin Shkurtaj e dokumenton oxhakun jo vetëm si element të ndërtimit tradicional, por edhe përmes përdorimeve të tij figurative e frazeologjike, duke dëshmuar se në ligjërimin popullor kjo njësi ka ruajtur një ngarkesë të pasur kulturore. Përkufizimi i autorit dhe shembujt e regjistruar tregojnë se fjala nuk kufizohet te kanali i tymit ose vendi ku del tymi nga banesa, por lidhet drejtpërdrejt me jetën e familjes, me vazhdimësinë e brezave dhe me identitetin e shtëpisë. Pikërisht kjo e bën zërin e Shkurtajt një dëshmi të rëndësishme jo vetëm për leksikografinë, por edhe për etnolinguistikën.

Nga pikëpamja etimologjike, oxhak nuk i përket fondit të trashëguar të shqipes.

Fjala është një huazim oriental, që ka hyrë në shqipe nëpërmjet turqishtes osmane (ocak), me prejardhje më të hershme turke. Kjo etimologji është pranuar nga Gustav Meyer (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, 1891), është trajtuar nga Tahir Dizdari në Fjalorin e orientalizmave në gjuhën shqipe (2005) dhe është përfshirë edhe nga Kolec Topalli në Fjalorin etimologjik të gjuhës shqipe (2017). Megjithatë, historia e fjalës në shqipe nuk përfundon me huazimin. Përkundrazi, pikërisht në shqipe ajo ka zhvilluar një fushë kuptimore shumë më të gjerë sesa kuptimi fillestar arkitektonik.

Në kuptimin e parë, oxhaku emërton vendin e zjarrit ose kanalin e daljes së tymit. Në kulturën tradicionale të Malësisë së Madhe ky objekt ishte pjesë përbërëse e organizimit të banesës dhe lidhej drejtpërdrejt me gatimin, ngrohjen dhe jetën e përditshme. Mirëpo materiali i dokumentuar nga Shkurtaj dëshmon se përdorimi popullor e ka zgjeruar këtë kuptim drejt një koncepti shumë më të gjerë. Në shprehje të tipit oxhak i mirë, oxhak i vjetër, me e mbajtë oxhakun gjallë ose me ia fikë oxhakun, fjala nuk emërton më objektin fizik, por familjen, trungun dhe vazhdimësinë e brezave. Kjo shtresë figurative përbën një nga reliktet më të rëndësishme semantike të kulturës shqiptare.

Nga këndvështrimi semasiologjik kemi të bëjmë me një proces tipik metonimik. Emërtimi i një pjese të banesës kalon gradualisht në emërtimin e bashkësisë që jeton rreth saj. Zjarri është elementi që bashkon familjen; oxhaku është vendi që e mban atë zjarr; për rrjedhojë, vetë oxhaku bëhet simbol i familjes. Ky zhvillim nuk është rastësor, por mbështetet në funksionin qendror që kishte zjarri në ekonominë tradicionale. Historia e kuptimit pasqyron kështu historinë e institucionit.

Në planin etnolinguistik, oxhaku është një nga konceptet më të rëndësishme të organizimit patriarkal shqiptar. Ai nuk shënon vetëm ekzistencën biologjike të një familjeje, por edhe vazhdimësinë morale, juridike dhe ekonomike të saj. Të “mbahet gjallë oxhaku” do të thotë të vazhdojë trungu familjar, të ruhen prona, emri, kujtesa dhe përgjegjësitë që lidhen me të. Në këtë aspekt, njësia afrohet me kuptimet figurative të votrës, por nuk përputhet plotësisht me të. Votra thekson qendrën e jetës familjare, ndërsa oxhaku thekson vazhdimësinë gjenealogjike të trungut. Pikërisht ky dallim semantik është i rëndësishëm për historinë e leksikut.

Krahasimet me burime të tjera e përforcojnë këtë interpretim. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, institucioni i shtëpisë dhe i trungut familjar ndërtohet vazhdimisht mbi metaforën e oxhakut dhe të zjarrit familjar (Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, 1933). Edhe Mark Krasniqi, në studimet e tij për organizimin tradicional të Malësisë, e trajton oxhakun si një nga simbolet kryesore të vazhdimësisë familjare dhe të identitetit të fisit (Gjurmë e gjurmime albanologjike). Këto dëshmi tregojnë se zhvillimi semantik i fjalës nuk është veçori lokale e Malësisë së Madhe, por pjesë e një tradite më të gjerë kulturore shqiptare.

Nga pikëpamja metodologjike, oxhaku është një shembull i qartë se etimologjia nuk duhet të kufizohet vetëm në prejardhjen e fjalës. Prejardhja orientale shpjegon hyrjen e njësisë në shqipe, por nuk shpjegon zhvillimin e saj kulturor. Pikërisht materiali i Shkurtajt bën të mundur rindërtimin e këtij zhvillimi, sepse dokumenton përdorimin real të fjalës në një bashkësi ku kuptimi figurativ vazhdon të jetë pjesë e gjallë e ligjërimit.

Prandaj, oxhaku përfaqëson një rast model të ndërthurjes së etimologjisë formale me etimologjinë kulturore. Historia e tij nuk është vetëm historia e një huazimi oriental, por historia e mënyrës se si kultura shqiptare e përvetësoi këtë njësi dhe e shndërroi në një nga simbolet më të rëndësishme të familjes, të trungut dhe të vazhdimësisë shoqërore.

Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Danjeza, si lindi ideja për të kandiduar në këshillin e qytetit në Oshawa, Ontario, Kanada dhe cila është platforma juaj elektorale?

Jam anëtare e ACPAC (Albanian Canadian Political Action Committee), një komision që synon të promovojë përfaqësimin e komunitetit shqiptar dhe të inkurajojë angazhimin e tij aktiv në proceset vendimmarrëse të vendit. Propozimi për kandidaturën time erdhi nga kryesia e ACPAC-it. Platforma ime elektorale bazohet në mbrojtjen e interesave të banorëve të Ward 1 në City of Oshawa. Ndërsa North Oshawa po rritet me ritme të përshpejtuara, unë angazhohem të jem një zë i fortë për komunitetin tonë dhe për nevojat e tij në zhvillim. Shtyllat kryesore të fushatës sime janë mbështetja e zhvillimit dhe diversifikimit ekonomik të zonave rurale përmes bujqësisë, agrobiznesit dhe fermave lokale, duke mbështetur fermerët tanë, prodhimet lokale dhe forcimin e ekonomisë rurale, e cila përbën një nga shtyllat kryesore në Ward 1 dhe një burim të rëndësishëm të vendeve të reja të punës.

Gjithashtu, angazhohem për një komunitet që investon tek të rinjtë, duke u krijuar atyre mundësi për t’u përfshirë në vullnetarizëm, aktivitete komunitare dhe procese vendimmarrëse lokale. Mbështes zgjerimin e mundësive për strehim të përballueshëm për familjet e reja dhe të moshuarit në nevojë, si dhe menaxhimin e përgjegjshëm, transparent dhe efektiv të taksave të qytetarëve, duke siguruar që çdo dollar i taksapaguesve të investohet në shërbimet dhe nevojat prioritare të komunitetit.

2. Cili ka qenë angazhimi juaj në qytetin e Oshawa, fokusi juaj, pozicioni dhe nismat tuaja për komunitetin?

Jetoj në City of Oshawa prej më shumë se 10 vitesh dhe gjatë kësaj kohe kam ndërtuar lidhje të forta me komunitetin ku jetoj dhe shërbej. Si Kryetare e Regjionit Durham për ACPAC, kam pasur privilegjin të njoh dhe të bashkëpunoj me anëtarët e komunitetit shqiptar në Oshawa, të cilët përbëjnë rreth 0.6% të popullsisë së qytetit. Mbështetja dhe endorsementi i tyre për kandidaturën time, në përputhje me kërkesat e Municipal Elections Act, është një nder dhe një përgjegjësi që e vlerësoj thellësisht.

Kandidatura ime për Këshillin Bashkiak të City of Oshawa është apartiake dhe bazohet tërësisht në shërbimin ndaj komunitetit. Për gati një dekadë kam kontribuar si vullnetare në mbështetje të grave dhe fëmijëve të prekur nga dhuna ne familje, gjithashtu kam kontribuar për familjet me të ardhura të ulëta që kanë nevojë për strehim, si dhe jam pjesë e komisionit dhe kryetare bordi për komunitetin shkollor. Çdo rol që kam marrë përsipër ka qenë i pavarur, vullnetar dhe pa ndikim partiak, me një qëllim të vetëm: t’u shërbej njerëzve dhe të ndihmoj në përmirësimin e komunitetit ku jetoj.

Sot nuk po kërkoj vetëm një votë. Po kërkoj besimin e qytetarëve të Oshawa-s për të vazhduar të njëjtin mision shërbimi në një nivel më të lartë. Dua ta sjell përvojën time si vullnetare, dëgjimin e zërit të komunitetit dhe përkushtimin tim ndaj qytetarëve në tryezën e vendimmarrjes së City of Oshawa, në mënyrë që çdo vendim të reflektojë nevojat, prioritetet dhe interesat e banorëve që kam pasur privilegjin t’i shërbej nepermjet punës vullnetare për më shumë se 10 vjet.

3. Cilat janë disa aspekte specifike të qytetit Oshawa ku kandidoni dhe ku e mbështesni suksesin e garës suaj elektorale?

City of Oshawa, dhe në veçanti Ward 1 ku unë kandidoj, është një zonë e larmishme që përfshin segmente të ndryshme të komunitetit me profile të ndryshme demografike, përfshirë emigrantë, familje të reja, profesionistë, sipërmarrës dhe fermerë. Ktu është një elektorat i përzier, me nevoja, prioritete dhe pritshmëri të ndryshme, që pasqyrojnë diversitetin, dinamizmin dhe vitalitetin e komunitetit tonë.

Ndërsa pjesa veriore e Oshawa-s vazhdon të zgjerohet me ritme të përshpejtuara, kjo rritje kërkon njohuri të qarta mbi zhvillimin dhe zgjerimin e qytetit, si dhe mbi ndikimin që ky zhvillim ka tek banorët dhe cilësia e jetës së tyre. Në të njëjtën kohë, Oshawa është një nga qytetet e Greater Toronto Area ku taksat e pronës janë ndër më të lartat, prandaj qytetarët duhet të informohen dhe të kenë transparencë të plotë mbi mënyrën se si menaxhohen dhe shpenzohen taksat e tyre.

Gjithashtu, rritja e vazhdueshme e popullsisë, e nxitur nga pozicioni strategjik i qytetit, po e bën gjithnjë e më të domosdoshëm investimin në qendra komunitare, programe për të rinjtë dhe shërbime që u përgjigjen nevojave të një komuniteti në zhvillim. Të gjitha këto, së bashku me çështjet që kam paraqitur në platformën time, përfaqësojnë prioritete thelbësore për komunitetin dhe taksapaguesit e Ward 1. Pikërisht përqendrimi tek këto çështje dhe angazhimi im për t’i përfaqësuar ato në mënyrë të përgjegjshme, transparente dhe efektive janë ato që e dallojnë platformën time nga kandidatët e tjerë dhe që po priten me mbështetje pozitive nga komuniteti.

4. Një shqiptare që kandidon për një pozicion kaq të rëndësishëm në qytetin Oshawa, çfarë ndjesie keni?

Jam shumë e nderuar që, përmes kandidaturës sime, përfaqësoj komunitetin shqiptar në Kanada. Kjo më bën të ndiej një përgjegjësi edhe më të madhe, pasi kam privilegjin të përfaqësoj një komunitet të respektuar, të suksesshëm dhe me kontribute të çmuara në jetën publike, ekonomike dhe shoqërore të vendit.

Komuniteti shqiptar ka investuar dhe ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e shoqërisë kanadeze. Tashmë besoj se ka ardhur koha që, përmes përfaqësuesve të tij, të jetë më aktiv edhe në politikën vendore, duke garuar në zgjedhjet lokale dhe duke marrë pjesë drejtpërdrejt në proceset vendimmarrëse të pushtetit lokal.

5. Si po ecën fushata? Cila është strategjia e fitores dhe marrëdhënies me publikun dhe bindja për elektoratin gri?

Fushata sapo ka filluar dhe për herë të parë, përmes Gazetës Dielli dhe për të gjithë shqiptarët e diasporës, veçanërisht shqiptarët në Kanada dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, kam kënaqësinë të prezantoj zyrtarisht faqen time të internetit. Përmes saj, të gjithë të interesuarit pavarësisht nëse janë apo jo pjesë e komunitetit mund të njihen më në detaje me mesazhin tim, prioritetet dhe pikat kryesore të platformës sime elektorale. Gjithashtu, ata që dëshirojnë të mbështesin fushatën mund të japin kontributin e tyre financiar nëpërmjet donacioneve ne website Danjeza Danglli — A New Voice for North Oshawa: https://danjezadanglli.ca/

Strategjia ime për fitore mbështetet në fitimin e besimit të qytetarëve përmes dëgjimit me vëmendje të shqetësimeve dhe prioriteteve të tyre, duke i vendosur ato në qendër të angazhimit tim publik. Besoj në një qasje të përgjegjshme, pa bërë premtime që nuk mund të mbahen, por duke qenë një zë i fortë dhe i qëndrueshëm në mbrojtje të interesit publik. Për mua, politika lokale është mbi të gjitha një shërbim ndaj qytetarëve dhe një përgjegjësi ndaj taksapaguesve, duke e vënë veten në funksion të nevojave, interesave dhe mirëqenies së komunitetit që synoj të përfaqësoj.

6. Kush është Danjeza Danglli?

Unë jam një grua, një nënë, një qytetare e angazhuar dhe një profesioniste në fushën e jurisprudencës dhe planifikimit strategjik. Gjatë 18 viteve të jetës sime në Kanada, karriera ime profesionale është zhvilluar në ndërthurje të vazhdueshme mes sektorit publik dhe atij privat.

Si pjesë e sektorit rregullator pranë Professional Engineers Ontario (PEO), kam shërbyer si anëtare e Complaints Committee (Komitetit të Ankesave), një detyrë që e kam ushtruar deri në vitin 2022. Në këtë rol, kam bashkëpunuar ngushtë me profesionistë të njohur në fushat juridike dhe inxhinierike. Në vitin 2022, u emërova Policy and Strategic Planning Advisor pranë Advisory Committee on Standards for Voting Technologies, komisioni përgjegjës për zhvillimin e standardeve të teknologjive të votimit në Provincën e Ontarios. Njëkohësisht, shërbeva si anëtare e ekipit që hartoi standardet për sistemet elektronike të votimit, siç janë electronic poll books dhe vote tabulators.

Përmes këtij angazhimi, pata privilegjin të bashkëpunoj me figura të njohura të lidershipit institucional, akademik dhe publik në Kanada, duke kontribuar në iniciativa me ndikim të rëndësishëm për proceset demokratike dhe administratën publike.

Pas ndryshimeve ligjore të janarit 2024, drejtova një nga projektet më të rëndësishme të transformimit dhe modernizimit të të dhënave zgjedhore për të 444 bashkitë e Ontarios, një nismë që synonte rritjen e efikasitetit, saktësisë dhe integritetit të administrimit zgjedhor në të gjithë provincën.

Përtej angazhimit tim profesional, kam një interes të veçantë për politikën dhe çështjet publike, të cilat i ndjek dhe i studioj rregullisht. Më pëlqen të lexoj, të shikoj filma, të udhëtoj dhe të zbuloj vende të reja. Sporti zë gjithashtu një vend të rëndësishëm në jetën time. Gjatë verës, një pjesë të mirë të kohës e kaloj duke luajtur basketboll me vajzën time.

Kanadaja më ka dhuruar edhe një pasion tjetër që është kayaking, një sport që vazhdoj ta praktikoj me shumë kënaqësi. Gjithashtu, më pëlqejnë veçanërisht udhëtimet me makinë gjatë stinës së vjeshtës, kur peizazhi kanadez shfaq ngjyrat e tij më të bukura dhe të paharrueshme.

Besoj se përvoja ime profesionale, angazhimi qytetar dhe përkushtimi ndaj shërbimit publik më kanë ndihmuar të kuptoj më mirë sfidat dhe mundësitë që formësojnë shoqërinë tonë. Vazhdimisht synoj të kontribuoj në iniciativa që promovojnë transparencën, integritetin dhe zhvillimin e qëndrueshëm të institucioneve dhe komuniteteve ku jetoj e veproj.

Motoja ime është: “Mëso çdo ditë, edhe kur mendon se nuk ke nevojë.”

7. Cila është historia e familjes suaj dhe historiku i emigrimit në Kanada?

Bashkëshorti im ka qenë dhe mbetet mbështetësi im më i madh. Edhe pse ai nuk merr pjesë drejtpërdrejt në fushatën që kam nisur, për shkak të pozicionit që mban në Bashkinë e Qytetit dhe në respekt të politikave të vendit të tij të punës, ai më ka përkrahur vazhdimisht në çdo hap të rrugëtimit tim. Sot, ne jemi prindër krenarë të vajzës sonë, Aria. Edhe pse vetëm 13 vjeçe, ajo është tashmë e angazhuar në shërbim të komunitetit përmes punës së saj vullnetare, duke treguar vlera dhe përkushtim që na bëjnë jashtëzakonisht krenarë.

Si familje, ne zgjedhim ta investojmë kohën e lirë, energjinë dhe përkushtimin tonë në shërbim të komunitetit. Besojmë se një komunitet i fortë ndërtohet nga njerëz që kujdesen për njëri-tjetrin, dhe kjo është arsyeja pse angazhimi qytetar ka qenë gjithmonë një pjesë e rëndësishme e jetës sonë. Pikërisht kjo më bën të ndihem më krenare për familjen që kemi ndërtuar së bashku.

Nga Homeri te Christopher Nolan – dhe Lidhja Shqiptare.

Nga Cafo Boga – 20 korrik 2026

Një Film Bashkëkohor që Ringjall një Botë të Lashtë

Odisea e Christopher Nolan nuk është thjesht një tjetër ekranizim i epopesë së pavdekshme të Homerit. Ajo përfaqëson një nga projektet më ambicioze kinematografike të realizuara ndonjëherë, duke tërhequr vëmendjen e mbarë botës jo vetëm për përdorimin e paprecedentë të teknologjisë IMAX dhe fuqinë mbresëlënëse të rrëfimit vizual, por edhe për mënyrën e guximshme se si riinterpreton një nga kryeveprat më të mëdha të letërsisë botërore. Në vend që të riprodhojë thjesht rrëfimin homerik, Nolan e fton shikuesin të reflektojë sërish mbi pyetjet e përjetshme që qëndrojnë në zemër të kësaj vepre: fajin, drejtësinë, shpengimin, udhëheqjen dhe kuptimin e kthimit në shtëpi.

Për mua, megjithatë, ky film kishte një domethënie edhe më të veçantë. Si shqiptar, më tërhoqi jo vetëm vizioni artistik i Nolanit, por edhe lidhjet e papritura që filmi krijon me popujt e lashtë, traditat dhe trashëgiminë kulturore të Ballkanit. Ndërsa shumica e shikuesve do ta përjetojnë Odisean thjesht si një vepër të jashtëzakonshme kinematografike, ajo ofron njëkohësisht një mundësi për t’u rikthyer te bota historike nga e cila lindi epopeja homerike dhe për të eksploruar qytetërimet që ndihmuan në formësimin e miteve që kanë mbijetuar për afro tre mijë vjet.

Për të kuptuar plotësisht interpretimin e Nolanit, duhet së pari të kuptojmë veprën origjinale.

Tradicionalisht e atribuar Homerit dhe e kompozuar rreth shekullit VIII para erës sonë, Odisea rrëfen udhëtimin dhjetëvjeçar të Odiseut, mbretit të Itakës, në përpjekjen e tij për t’u kthyer në atdhe pas Luftës së Trojës, ngjarjet e së cilës vendosen përgjithësisht në fund të Epokës së Vonë të Bronzit (rreth viteve 1200–1180 p.e.s.).

Më shumë sesa një aventurë, Odisea është një dramë e thellë morale dhe njerëzore. Gjatë udhëtimit të tij, Odiseu përballet me perëndi, përbindësha, magjistare, gjigantë, stuhi, tundime dhe sprova që duken të pakapërcyeshme, ndërsa bashkëshortja e tij besnike, Penelopa, u reziston me durim pretendentëve të shumtë që synojnë të rrëmbejnë si dorën e saj, ashtu edhe fronin e Itakës. Në të gjithë poemën, perënditë e Olimpit nuk janë vëzhgues të largët, por pjesëmarrës aktivë në fatin e njerëzve. Athina e udhëheq dhe e mbron Odiseun, ndërsa Poseidoni, i zemëruar nga verbimi i të birit, Ciklopit Polifem, përpiqet pa pushim ta pengojë kthimin e tij.

Në thelb, Odisea është një rrëfim i përjetshëm mbi qëndresën, guximin, mençurinë, besnikërinë, drejtësinë dhe dëshirën universale për t’u kthyer në shtëpi. Ajo eksploron marrëdhënien ndërmjet vullnetit të lirë të njeriut dhe ndërhyrjes hyjnore, duke na kujtuar se urtësia, durimi, përulësia dhe respekti për parimet më të larta morale triumfojnë mbi krenarinë, dhunën dhe ambicien e pamatur. Pikërisht për këtë arsye Odisea mbetet një nga veprat themelore të letërsisë perëndimore dhe vazhdon të frymëzojë lexues, artistë dhe kineastë pothuajse tre mijëvjeçarë pas krijimit të saj.

Bota Historike pas Odisesë së Homerit

Për të kuptuar si Odisenë e Homerit, ashtu edhe riinterpretimin e ardhshëm të Christopher Nolan-it, është e domosdoshme të kuptojmë botën nga e cila lindi kjo vepër epike. Edhe pse Homeri e kompozoi Odisenë rreth shekullit VIII p.e.s., ngjarjet që ajo përshkruan vendosen tradicionalisht rreth katër shekuj më herët, në fundin e Epokës së Vonë të Bronzit (rreth viteve 1200–1180 p.e.s.). Ishte një periudhë mbretërish të fuqishme, tregtie të lulëzuar detare dhe qytetërimesh të zhvilluara, shembja e papritur e të cilave ndryshoi rrjedhën e historisë së Mesdheut.

Shumë kohë përpara ngritjes së mikenasve, Ballkani dhe rajoni i Egjeut banoheshin nga popullsi autoktone, të cilat autorët e lashtë grekë i përmblidhnin nën emrin pellazgë. Në të njëjtën kohë, ishulli i Kretës ishte qendra e qytetërimit minoas, qytetërimi më i hershëm i zhvilluar i Epokës së Bronzit në Evropë dhe fuqia dominuese detare e Mesdheut lindor. Rrjetet e tyre tregtare, arritjet artistike dhe organizimi shoqëror i përqendruar rreth pallateve ushtruan një ndikim të thellë mbi botën përreth.

Rreth viteve 2300–2000 p.e.s., grupe baritore proto-greke me origjinë indo-evropiane migruan drejt jugut, në gadishullin grek. Në vend që të zëvendësonin plotësisht popullsitë vendase, ato u përzien gradualisht me banorët autoktonë të Egjeut, duke krijuar atë që më vonë u njoh si qytetërimi mikenas. Rreth vitit 1750 p.e.s. ata kishin ngritur qendra të fortifikuara pallatore dhe, gjatë shekujve në vijim, shtrinë ndikimin e tyre në Greqinë jugore, ishujt e Egjeut dhe përfundimisht në Kretën minoase. Nga rreth viteve 1600 deri në 1100 p.e.s., mikenasit dominuan pjesën më të madhe të Ballkanit jugor dhe botës egjeane, duke krijuar peizazhin politik dhe ushtarak ku do të vendoseshin më vonë ngjarjet e eposeve homerike.

Kronologjia është thelbësore. Nëse Lufta e Trojës ndodhi rreth vitit 1180 p.e.s. – siç sugjerojnë tradita e lashtë dhe kronologji të mëvonshme, si ajo e Eratostenit – atëherë ajo zhvillohej në kulmin e qytetërimit mikenas. Prandaj, prijësit e përjetësuar në poemat e Homerit, si Agamemnoni, Menelau, Akili dhe Odiseu, i përkisnin botës mikenase dhe jo Greqisë klasike të shekujve të mëvonshëm. Fitoret, ambiciet dhe rivalitetet e tyre pasqyrojnë rendin politik të Epokës së Vonë të Bronzit, jo atë të qytet-shteteve që do të lindnin shumë shekuj më pas.

Ironikisht, fitorja mbi Trojën u pasua nga katastrofa në vendlindje. Brenda një periudhe relativisht të shkurtër, sistemi pallator mikenas u shemb, duke i dhënë fund njërit prej qytetërimeve më të fuqishme të Epokës së Bronzit. Rreth shekullit XI p.e.s., një valë e re popullsish veriore, të identifikuara tradicionalisht si dorianë, hynë në Peloponez dhe ndryshuan rrënjësisht hartën politike të Greqisë. Sipas një interpretimi historik, këto popullsi e kishin prejardhjen nga Ballkani verior dhe veriperëndimor dhe përfshinin grupe të lidhura me maqedonët, epirotët dhe ilirët. Të pajisur me armë hekuri dhe të organizuar mbi një kulturë të fortë ushtarake, ata arritën të dominojnë pjesën më të madhe të Greqisë, duke hedhur themelet e qytet-shteteve të fuqishme si Sparta dhe Korinthi.

Shfaqja e qytetërimit mikenas – dhe më pas e botës helene – nuk ishte rezultat i izolimit kulturor, por i ndërveprimit të vazhdueshëm midis popujve të ndryshëm. Ashtu si shumë qytetërime para dhe pas tyre, të ardhurit përvetësuan elemente të kulturave që gjetën përpara. Traditat fetare, emrat e vendeve, ndikimet artistike dhe zakonet vendase i mbijetuan ndryshimeve politike dhe u ndërthurën gradualisht në atë që më vonë u zhvillua si qytetërimi klasik grek. Pushtimi ndryshoi ekuilibrat e pushtetit, por nuk e fshiu trashëgiminë kulturore të popujve që kishin jetuar aty më parë.

Pse Odisea Gjen Jehonë të Veçantë te Shqiptarët

Për shqiptarët, Odisea e Christopher Nolanit ofron më shumë sesa një përjetim të jashtëzakonshëm kinematografik. Ajo krijon gjithashtu një mundësi të rrallë për t’i prezantuar botës një nga traditat më të lashta dhe më të çmuara të trashëgimisë sonë kulturore.

Një nga elementet më të veçanta artistike të filmit është kolona zanore, e cila përfshin iso-polifoninë shqiptare, një formë unike e këngës shumëzërëshe, e njohur nga UNESCO si Kryevepër e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit. Për të krijuar atmosferën muzikore të botës së lashtë, kompozitori fitues i çmimit Oscar, Ludwig Göransson, udhëtoi në jug të Shqipërisë, ku regjistroi këngë autentike iso-polifonike, të shoqëruara nga tingujt e veglave tradicionale të barinjve.

Kjo zgjedhje ishte njëkohësisht artistike dhe kulturore. Me harmonitë e saj karakteristike dhe timbrin e saj të përjetshëm, iso-polifonia shqiptare krijon një atmosferë që të kujton një botë të lashtë, solemne dhe thellësisht njerëzore – cilësi që i përshtaten natyrshëm universit homerik. Qoftë se kjo zgjedhje u motivua vetëm nga kërkesat artistike, apo edhe nga vlerësimi për traditat e lashta kulturore të rajonit, përfshirja e saj në film sjell përpara publikut botëror një nga shprehjet më autentike dhe më jetëgjata të kulturës shqiptare.

Përtej muzikës së saj, Shqipëria ka ruajtur edhe elemente të një tradite shoqërore dhe morale që paraqesin ngjashmëri të dukshme me vlerat etike të botës homerike. Koncepte si nderi, integriteti personal, mikpritja, besnikëria ndaj familjes, shenjtëria e fjalës së dhënë dhe detyrimi për të mbrojtur mikun kanë mbetur për shekuj me radhë pjesë përbërëse e Kanunit, kodit tradicional shqiptar të sjelljes, i cili deri në kohë relativisht të vona u transmetua pothuajse tërësisht në mënyrë gojore.

Megjithëse Kanuni u formësua gjatë shumë shekujve dhe nuk duhet parë si një vazhdim i drejtpërdrejtë i shoqërisë homerike, theksi që ai i kushton besës, mikpritjes, nderit dhe lidhjeve familjare pasqyron vlera që zënë një vend qendror si në Odise, ashtu edhe në traditën shqiptare. Në këtë kuptim, filmi i Nolanit na kujton se disa prej idealeve morale të kënduara nga Homeri nuk kanë mbijetuar vetëm në letërsi, por edhe në traditat e gjalla të Ballkanit.

Ndër këto tradita, përvoja shqiptare zë një vend të veçantë. Kjo nuk është hera e parë që artistët shqiptarë lidhen me Odisean. Në adaptimin e mirënjohur televiziv të vitit 1968, aktori legjendar shqiptar Bekim Fehmiu realizoi një nga interpretimet më mbresëlënëse të Odiseut, ndërsa Irene Papas, me prejardhje arvanitase, solli një Penelopë po aq dinjitoze dhe të fuqishme. Interpretimi i Fehmiut ndërthurte fisnikërinë, mençurinë, qëndrueshmërinë dhe njerëzoren, duke mbetur edhe sot një nga portretizimet më të arrira të heroit homerik në ekran.

Është domethënëse që, me një distancë prej më shumë se gjysmë shekulli, krijimtaria shqiptare ka gjetur vend në dy interpretime të rëndësishme të së njëjtës kryevepër universale. Në vitin 1968 ishte fytyra e një aktori shqiptar që i dha jetë Odiseut në ekran. Sot është zëri i kulturës shqiptare – përmes bukurisë së jashtëzakonshme të iso-polifonisë shqiptare, të njohur nga UNESCO – që shoqëron udhëtimin e tij epik. Së bashku, këto dy kontribute dëshmojnë se kultura autentike i kapërcen kufijtë kombëtarë dhe bëhet pjesë e trashëgimisë së përbashkët të njerëzimit.

Rinterpretimi i Christopher Nolanit

Odisea e Christopher Nolanit kuptohet më së miri jo si një ekranizim besnik i epopesë homerike, por si një rinterpretim filozofik i menduar me kujdes dhe i frymëzuar prej saj. Duke ruajtur vijën kryesore të udhëtimit të Odiseut drejt Itakës pas Luftës së Trojës, Nolani i jep historisë një kuptim të ri, duke zëvendësuar botëkuptimin fetar të Greqisë së lashtë me një eksplorim modern të ndërgjegjes, fajit dhe përgjegjësisë morale.

Në Odisean e Homerit, perënditë e Olimpit janë qenie reale që ndërhyjnë drejtpërdrejt në fatin e njerëzve. Athina e mbron dhe e udhëheq Odiseun, Poseidoni e ndjek pa mëshirë për t’u hakmarrë për verbimin e të birit, Ciklopit Polifem, ndërsa Zeusi garanton ruajtjen e rendit moral të universit. Ndërhyrja hyjnore nuk është një simbol letrar, por një pjesë thelbësore e vetë epopesë, duke pasqyruar bindjen se fati i njerëzve ishte i pandashëm nga vullneti i perëndive.

Nolani zgjedh një qasje krejtësisht tjetër. Në vend që t’i paraqesë perënditë si qenie mbinatyrore, ai i përdor ato si simbole të kujtesës, ndërgjegjes, drejtësisë dhe përgjegjësisë personale. Athina shndërrohet në mishërimin e luftës së brendshme morale të Odiseut, ndërsa parimi i lashtë grek i ksenisë (xenia) – ligji i shenjtë i mikpritjes, i mbrojtur nga Zeusi – rinterpretohet si një detyrim etik universal, i mbështetur jo te urdhri hyjnor, por te dinjiteti njerëzor.

Ky ndryshim e transformon rrënjësisht natyrën e udhëtimit të Odiseut. Te Homeri, sfida e tij më e madhe është të kapërcejë pengesat që i vendosin perënditë. Në interpretimin e Nolanit, pengesa më e madhe ndodhet brenda vetvetes. Kështu, udhëtimi i tij nuk është më vetëm një kthim fizik në Itakë, por edhe një rrugëtim psikologjik përmes fajit, vetëshqyrtimit dhe shpengimit.

Këto zgjedhje artistike kanë nxitur diskutime të shumta si mes kritikëve të filmit, ashtu edhe mes studiuesve të letërsisë klasike. Shumë prej tyre e kanë vlerësuar Nolanin për mënyrën se si ka arritur ta bëjë një nga epet më të lashta të njerëzimit emocionalisht dhe filozofikisht të afërt me publikun bashkëkohor. Të tjerë, përkundrazi, argumentojnë se duke minimizuar rolin e perëndive, filmi largohet tepër nga vizioni origjinal i Homerit dhe, rrjedhimisht, ndryshon vetë kuptimin e epopesë.

Të dyja këto këndvështrime kanë bazën e tyre. Si vepër kinematografike, Odisea është vizualisht madhështore, intelektualisht ambicioze dhe emocionalisht bindëse. Si interpretim i Homerit, megjithatë, ajo duhet parë si një rinterpretim modern dhe jo si një rrëfim besnik i origjinalit. Në vend që ta ftojë shikuesin të kuptojë vullnetin e perëndive, Nolani e fton të përballet me një pyetje po aq të përjetshme: kush është gjykatësi përfundimtar i veprimeve tona – autoriteti hyjnor apo ndërgjegjja jonë?

Vlerësim Përfundimtar

Pavarësisht nëse dikush pajtohet me interpretimin e Christopher Nolanit apo parapëlqen vizionin origjinal të Homerit, një fakt mbetet i padiskutueshëm: Odisea vazhdon të jetë një nga kryeveprat më të mëdha të letërsisë botërore, sepse temat që trajton janë të përjetshme. Gati tre mijë vjet pas krijimit të saj, ajo vazhdon të ngrejë pyetje me të cilat çdo brez duhet të përballet: Çfarë është udhëheqja e vërtetë? A mund të ketë fitore pa drejtësi? A lind mençuria nga triumfi apo nga vuajtja? Dhe a mund të kthehet vërtet njeriu në shtëpi pa bërë më parë paqe me ndërgjegjen e vet?

Nolani nuk është përpjekur ta riprodhojë epopenë homerike skenë pas skene. Përkundrazi, ai e ka riimagjinuar atë për shekullin XXI, duke zëvendësuar ndërhyrjen hyjnore me konfliktin psikologjik dhe duke e ftuar publikun bashkëkohor të reflektojë mbi përgjegjësinë, fajin, shpengimin dhe pasojat e zgjedhjeve njerëzore. Qoftë si një ekranizim besnik, qoftë si një rinterpretim filozofik, filmi dëshmon se veprat e mëdha letrare mbeten të pavdekshme pikërisht sepse vazhdojnë të frymëzojnë çdo brez të ri.

Për shqiptarët, Odisea mbart një domethënie shtesë dhe thellësisht emocionale.

Përmes bukurisë së jashtëzakonshme të iso-polifonisë shqiptare, të njohur nga UNESCO, dhe trashëgimisë së paharruar të interpretimit të Bekim Fehmiut në rolin e Odiseut, kultura shqiptare ka gjetur vendin e saj në dy interpretime të shquara të së njëjtës kryevepër të pavdekshme. Këto nuk janë thjesht momente krenarie kombëtare; ato dëshmojnë se traditat autentike kulturore zotërojnë një gjuhë universale, të aftë të kapërcejë kufijtë, gjuhët dhe shekujt.

Ndoshta ky është arritja më e madhe e Christopher Nolanit: jo thjesht krijimi i një filmi të jashtëzakonshëm, por frymëzimi i miliona njerëzve për t’u rikthyer te Homeri, për të rizbuluar botën e lashtë dhe për të shtruar pyetje të reja mbi historinë, mitin dhe qytetërimin. Nëse filmi i tij i nxit shikuesit të lexojnë Odisean, të eksplorojnë qytetërimet që i dhanë jetë dhe të vlerësojnë traditat e pasura kulturore që vazhdojnë të jehojnë nga ajo botë – përfshirë edhe ato që janë ruajtur në Shqipëri – atëherë ai ka arritur diçka shumë më të madhe sesa suksesi komercial. Ai ka ringjallur kureshtjen për një nga rrëfimet më të mëdha të njerëzimit dhe për qytetërimet e jashtëzakonshme që e lindën atë. Mbi të gjitha, ai na kujton se historitë vërtet të mëdha nuk i përkasin kurrë vetëm një kombi apo një brezi. Ato mbijetojnë sepse çdo epokë zbulon një kuptim të ri në to, ndërsa çdo qytetërim lë gjurmën e vet në udhëtimin e tyre përmes historisë.

Foto: https://www.signis.world/…/the-odyssey-by-christopher…/