Luan Rama/

“Shkova dhe e takova në kopësht ku qëndronte akoma. Mareshall Bertrande-it i tregoi për udhëtimin e tij në Athinë dhe kthimin e tij përmes Shqipërisë…“

Las Casas, kronist i Napoleonit.

—-

Sa herë kisha dëgjuar rreth origjinës arbëreshe të Napoleonit vija buzën në gaz duke menduar se imagjinata e atyre që mbronin këtë tezë shkonte aq larg sa merrte përmasat e një legjende, apo trilli romanesk. Në fakt, ata që e kanë hedhur këtë tezë janë mbështetur në librin me kujtime të dukeshës d’Abrantes si dhe një thënie të presidentit francez Adolph Thiers se „Napoleoni ka qenë me origjinë arbëreshe“. Deri më sot biografët më të mëdhenj të Napoleonit e kanë lënë jashtë interesit këtë tezë, duke mos dashur të shkojnë gjer në rrënjë të largëta të shekullit XV-XVI-të. Për ata është e rëndësishme se ai ishte një korsikan që e deshi Francën dhe iu përkushtua asaj, duke u bërë heroi më i lavdishëm i të gjitha kohrave. Informacionet e historianëve shkojnë gjer në prejardhjen gjenoveze, atëhere kur Korsika varej nga Republika e Gjenovës (ku ishin dozhë disa shqiptarë të familjes Durazzo, për dy shekuj me rradhë), si dhe nga një dokument i vjetër që lidhet me përçapjet e babait të Napoleonit për të marrë një dëshmi titulli fisnikërie nga pushtetarët e atëhershëm të Toskanës, si fisnik i atyre trojeve. Pra historianët francezë asnjëherë nuk i kanë kushtuar rëndësinë e duhur prejardhjes së largët të Napoleonit, pasi bëmat e tij ishin aq të mëdha, betejat ishin aq të lavdishme, dhe themelimi i një shteti të ri ishte aq vendimtar, saqë asnjë biograf deri më sot nuk ka arritur ta japë të plotë figurën e tij në gjithë dimensionin e vet. Si të thuash ky personazh është identifikuar me historinë e Francës që nga momentin kur ai shkoi në betejat e para e gjer në fundin e tij tragjik dhe enigmatik në ishullin e Shën Helenës ku mbahej rob nga anglezët, armiqtë e tij të përjetshëm.

Por a ka bazë ideja se Napoleoni kishte prejardhje nga gjaku i shqiptarëve? Personalisht nuk do ta hidhja poshtë si një pyetje që i bëhet historisë, por unë do ta formuloja ndryshe, në atë se „prejardhja e Napoleonit ka mbetur enigmë“. Edhe një nga biografët më të mëdhenj të Napoleonit, francezi André Castelot, duke i u referuar dëshmive të dukeshës d’Abrantes, nënvizon thëniet e saj se „nëna e Napoleonit, Laetizia Ramolino, kur binte fjala për prejardhjen e tyre humbiste në një mori emrash që s’kishin të sosur…“ Asnjë historian nuk e thotë me siguri se ai ishte korsikan, gjenovez, toskanas, apo nga Mani i Greqisë i banuar atëherë plotësisht nga arvanitas, siç e thotë dhe shkrimtari dhe historiani francez Michel de Grèce në librin e tij La Bouboulina. Natalie Petiteau, historiane franceze dhe mjeshtre konferencash, pohon se „Bonaparti kishte një prejardhje gjenoveze, familje e cila ishte shpërngulur dhe ishte vendosur në Ajaccio të Korsikës në shekullin e XV“. Memoires (Kujtimet) e dukeshës d’Abrantes janë pra në zanafillë të prejardhjes arvanitase të familjes së Napoleonit.

Po cila ishte kjo dukeshë dhe ç’lidhje kishte me Bonapartin. Historiani francez Gerard Walter, në një botim të „Pleiade“, thotë se Laure Permon, (1784-1838), – emri i saj i mëparshëm – ishte vajza e një tregtari ushqimesh që u pasurua nga tregëtia e mallrave ushtarake gjatë fushatës ushtarake të Amerikës. Në kthim ai iu fsheh terrorit që u vendos më vonë dhe shkoi të fshihej në Bordeaux, ku dhe vdiq. Zonja Permon mbeti e ve bashkë me vajzën e saj, Laure. Ato bënin një jetë mondane në Paris dhe shpejt, Laure do të njihej me një nga besnikët e Bonapartit, kolonelin Junot.“ Junot, i cili kishte luftuar me Bonapartin që në orët e para, e ndoqi gjeneralin dhe në „Fushatën e Egjiptit“. Në kthim ishte Bonaparti që firmosi martesën e tyre, duke u dhuruar një prikë prej 100 mijë franga, si dhe një shportë të mbushur me 40 mijë franga. Ajo ishte veçse 17 vjeçare dhe shpejt ishte bërë një nga femrat më spikatëse të Parisit: pra ajo arriti të bëhej gruaja e komandantit ushtarak të Parisit!

Disa historianë të tjerë flasin për marrëdhëniet intime që ajo kishte patur më parë me Napoleonin, i cili në atë kohë kalonte plot aventura të tilla. Bonaparti ishte një „xhentëllmen“ dhe dinte ti nderonte mikeshat e veta dhe madje edhe ti shpërblente ato. Por le të kthehemi te zonja Laure Permon, (e cila ishte nga familjet e njohura në trevat e Albanisë që në kohën e Bizancit, pra nga familja Comnene, siç e pranojnë të gjithë historianët) dhe koloneli Junot, i cili ishte një njeri mjaft trim dhe që në „Fushatën e Italisë“ kishte marrë gjashtë plagë shpatash. Pas martesës së tyre në vitin 1800, Junot filloi të bënte një jetë disi skandaloze. Pinte shumë dhe Bonaparti u detyrua ta largonte nga Parisi, duke e çuar ambasador në Lisbonë të Portugalisë. Kur perandori shkoi të luftonte në Austri, çuditërisht, Junot e la ambasadën e tij, ngjeshi shpatën dhe shkoi drejt shtabit të tij për të luftuar në krah të Perandorit. Për këtë shëmbull besnikërie, Napoleoni e bëri guvernator të Parisit. Meqë Napoleoni shkoi drejt luftrave të mëdha nëpër Europë, ai u bë personazhi më i rëndësishëm ushtarak i perandorisë, pas Napoleonit. Por ndërkohë pati lidhje me të motrën e Napoleonit, Karolinën, e cila ishte gruaja e gjeneralit të famshëm Marat. Kur Napoleoni u kthye dhe e mori vesh kete gjë, e largoi atë përsëri duke e çuar drejt frontit, siç kishte bërë dhe me një të dashur të gruas së tij, Zhozefinës, i cili dhe ai përfundoi në front. Junot shkoi të luftonte kundër portugezëve dhe e pushtoi Portugalinë.

Pas betejës në Abrante, Napoleoni i dha titullin “duk i Abrantes”. Për këtë fitore Napoleoni e caktoi komandant të armatës së Westfalisë, por ylli i ushtarakut trim filloi të zbehej dhe ai filloi të bënte përsëri një jetë të çthurur. Në kthim, Napoleoni ia ndaloi qëndrimin në Paris. Ai u detyrua të shkonte në shtepinë e të jatit, ku disa dite më vonë, nga dëshpërimi i madh u hodh nga dritarja dhe vdiq.

I shkruajtëm këto rradhë për të treguar se familja d’Abrantes ishte mjaft e lidhur me Napoleonin dhe familjen e tij. Madje dukesha d’Abrantes ishte nga më të afërtat e motrave të Napoleonit dhe e nënës së tij Laetizia, çka do të thotë se një dëshmi e saj nuk është një trill, por një realitet që e ka gjetur brënda familjes Buonaparte dhe në tregimet e tyre familjare, edhe pse Napoleoni nuk ka folur asnjëherë për një prejardhje të tillë. Historia njeh shumë personazhe që gjatë jetës së tyre nuk e kanë patur të nevojshme të pohojnë origjinën e tyre të vërtetë, duke u mjaftuar me atë që përjetonin për së gjalli. Në Memorialin e Shën Helenës të kronistit Las Casas, i cili e ndoqi perandorin në ishullin e Shën Helenës, ai shkruan dhe për fjalët që i kishte thënë Napoleoni mbi dukeshën d’Abrantes: «Zonja Junot ishte princeshë e familjes Comnene. Ishte nga Korsika dhe jetonte pranë nesh. Madje familja e saj kishte mjaft detyrime ndaj nënës sime. Në fakt ishin gjeneovezët që kishin sjellë nga Mani i Greqisë një familje maniotësh dhe i kishin vendosur në Ajaccio. Njëri nga ta, fermier, shkoi në Versajë dhe u lidh me gruan e ish ambasadorit francez në Konstantinopojë, zonjën de Vergennes. Pikërisht nga kjo familje rridhte zonjusha Junot…»

Vetë Napoleoni na jep një dëshmi mjaft interesante: që ajo rridhte nga arvanitasit e fshatit Mani, ç’ka duket se na vërteton dhe shkrimin e d’Abrantes për historinë e takimit të maniotëve të Peloponezit me Napoleonin. Ç’kishte ndodhur në të vërtetë? Dukesha d’Abrantes në kujtimet e saj, duke folur për «Fushatën e Italisë» të Bonapartit, (ai ende nuk ishte bërë perandor), tregon se dy nga shefat luftëtarë të Manit, kishin ardhur të takonin Bonapartin. Beu i Manit i kujtonte Bonapartit prejardhjen e tij nga ato anë (pra Bonaparti kishte gjak maniot), duke i kërkuar ndihmë për të sulmuar turqit në trevën e Peloponezit. Njëkohësisht, Bonaparti do të gjente përkrahjen totale të tyre. Pas kësaj, Bonaparti, që ishte në Milano dha urdhër të niseshin drejt Manit dy vëllezërit Stefanopuli nga Korsika, Dimo dhe Nikola. Ata u nisën dhe u pritën nga prijësi i Manit të lirë, Zanet Beu». Se ç’ka ndodhur pas atij takimi nuk kemi ndonjë të dhënë, por dimë angazhimin e Napoleonit për të shtënë në dorë ishujt e Qefalonisë dhe Peloponezin, edhe pse atje ishin flotat ruse dhe angleze. Shtojmë se dhe zonja d’Abrantes ishte nga familja Stefanopuli (Josephine Laura Permon Stephanopuli De Comnene).

Askush nga historianët nuk ka shkruar për këtë takim, pasi askush nuk ka patur kohë të rrëmojë në morinë e arkivave të ushtrisë, të cilat janë të pafund dhe jeta e një njeriu nuk do të mjaftonte për ti parë të gjitha ato. Eshte historia e një epopeje legjendare dhe e krijimit të shtetit të vërtetë, të cilin e trashëgojnë sot francezët : Shtetin e së Drejtës!

Napoleoni dhe shqiptarët

——

Historia e regjimentit shqiptar nën flamurin e Napoleonit, të vendosur në Korfuz (Regiment des Albanais)është tashmë e njohur. Historiani Auguste Bopp në librin e tij Napoleoni dhe shqiptarët tregon dhe për marrëdhëniet e Napoleonit me Ali Pashën. Në një nga letrat dërguar kryegjeneralit Bonapart, në verën e vitit 1797 Ali Pasha i shkruante : «Vlerësimi dhe admirimi që ushqej për ju gjeneral, për kombin tuaj të madh e të fuqishëm më bëjnë që ta dua miqësinë tuaj, të cilën e kam ushqyer në takimet me ministrat dhe ambasadorët tuaj. I gëzohem kësaj kënaqësie që ndjej. Unë i kam dhënë gjithnjë provat e mëdha për këtë ndjesi para bashkëpatriotëve tuaj në pashallëkun tim si dhe tek zëvendës-konsulli Tozoni dhe agjenti juaj në Patra, zoti Dupré. Ata janë dëshmitarë të gëzimit që kam ndjerë per fitoret tuaja dhe urimet e mia për begatinë e republikës tuaj. Aksionet tuaja heroike gjeneral, çka i çmoj së tepërmi, më bëjnë ta dua këtë miqësi të veçantë, meqë kemi dhe të njëjtat prirje luftarake dhe unë jam i sigurtë se do ta kem këtë miqësi tuajën…»

Fakte të reja dhe të panjohura tregojnë se Napoleoni i vlerësonte shqiptarët dhe tregonte një interes të veçantë për pozicionin gjeografik e strategjik te Shqipërisë. Madje për një periudhë mjaft të shkurtër, vetëm në muajin qershor 1806, nga leximet që kam patur, jam informuar për shumë letra të Napoleonit rreth Shqiperisë. Sigurisht, atëherë Napoleoni, që kishte shtabin e tij në pallatin e Saint-Cloud, pranë Parisit, kërkonte të siguronte zotërimet në Adriatik. Eugene, birin e Zhozefinës, Napoleoni e kishte caktuar Mbret të Italisë. Më 11 qershor 1806, ai i shkruan të birit, princ Eugene, për organizimin e ushtrisë: «Jam i informuar se mjaft ushtarë në Dalmaci, në Istri dhe në Friul janë të pa armatosur. Veç tyre duhet të jenë dhe dy regjimente në Shqipëri si dhe një kompani artilierësh francezë dhe një tjetër me italianë… Forcat tona duhet të zënë pozicion në Kotorr… Gjenerali Lauriston është guvernator i Dalmacisë dhe i Shqipërisë. Ai do të lidhet drejtpërdrejt me ju. Ai do të ketë nën urdhërat e tij gjeneralin Bourbon, i cili do komandojë në Kotorr, dy gjeneralë të tjerë si dhe një shef batalioni. Meqë ka 18 oficerë, ai duhet të formojë 6 kompani me nga 100 ushtarë secilën të cilët do të rekrutohen në Shqipëri. Kështu do të kemi një trupë prej 600 ushtarësh. Drejt Shqipërisë dërgoni dhe një shef karpentier me dhjetë ndihmësa francezë e italianë…”

Një ditë më vonë po nga Saint-Cloud ai i shkruan gjeneralit Lemarois, ku i kërkon ndër të tjera t’i dërgojë gjeneralit Lauriston barut, të transportuar me barka të vogla, të cilat duhet të evitojnë kryqëzorët rusë. “Nëse mbreti i Napolit të kërkon ndihmë, dërgoi polakë e korsikanë. Vendosni postblloqe në Peskara dhe patrulloni nëpër Dalmaci e Shqipëri.” Më 19 qershor, ai i shkruan ministrit te tij të jashtëm Talleyrand: “Ja përgjigja që duhet t’i bëni letrës së Ali Pashës, ku duhet t’i thoni se: – Jam i informuar për dëshirat e tij të mira; – se e mora me shumë kënaqësi shpatën e tij; – se jam mik i Portës së Lartë dhe se e vlerësoj atë; – se duhet menduar se si ti bëjmë zap serbët dhe t’i përmbajmë grekët, të cilët janë ndihmës të vërtetë të Rusisë; – se ai mund të mbështetet në ndihmën time; – se duke qënë që një pjesë e Flotës është nisur drejt Amerikës dhe nga nevoja për të bërë një inkursion të mundshëm drejt Anglisë, aktualisht nuk mund të çojë para Korfuzit një flotë të barabartë me flotën ruse dhe angleze dhe se për këtë nuk duhet nxituar; – se Rusia ka vendosur të ma lërë Kotorrin dhe se në këtë mënyrë unë do t’i jap pashait gjithë ndihmën e duhur; – se anijet e tij janë të mirëpritura në portet e perandorisë dhe se urdhëroj t’i bëhen dhurata atij që i shërbeu anijes “Ylli i Bonapartit”.

Mbi dhuratat, për të cilat kam akorduar shumën prej 60 mijë franga, të bisedohet me Marescalshi. Për këtë i shkruani dhe Pukëvilit (Poucqueville) dhe i theksoni se nëse Korfuzi bie në duart e mia nuk mund t’i a besoj atë më mirë se sa Ali Pashës. Duhet që letra dhe instruksionet e mia të bëhen të tilla që të mos kuptohen qartë nëse bie në duart e agjentëve. Besoj se Ali Pasha shumë gjëra i bisedon dhe me Portën e Lartë».

Napoleoni e ndjente se sigurimi i Adriatikut ishte një nga kushtet për fitoren. Më 20 qershor ai i shkruante sulltanit Selim-it për tentativat e rusëve që ti shkëpusin nga perandoria Serbinë, Moldavinë dhe Valakinë dhe se për këtë duhet ti pengojë anijet ruse që të kalojnë nga Bosfori. “Ne do ta ndihmojmë hirësinë tuaj si shpërblim të zotërimeve dhe interesave tona në Dalmaci dhe Shqipëri”. Po atë ditë, ndër të tjera, ai i shkruante gjeneralit Lauriston: “Më dërgoni disa informacione rreth Dalmacisë dhe Shqipërisë”. Një ditë më vonë ai shtonte se “duhet të mbani lidhje me agjentët e mij pranë Ali Pashës dhe pashait të Shkodrës. Interesohuni që të kini të dhëna se ç’bëhet në Serbi dhe provincat rrotull…”

Napoleoni ndiqte në ethe edhe veprimet në zonën e Ballkanit. Më 28 qershor, ai i shkruan princit Eugene për veprime të ndryshme ushtarake. “Qëllimi im është që të shtyp malazezët që s’janë më shumë se 30 mijë frymë. Ata mund të kenë veç 4-5 mijë forca. Për këtë mund të merremi vesh me pashain e Shkodrës. Kur ta gjykojë të nevojshme, gjenerali Lauriston të dërgojë gjeneralin Guillet që të depërtojë në trevat malazeze, t’i çarmatosë ata dhe me katolikët e Kuvendit të mbushë rradhët e tij dhe të ngrejë një fortesë në pikën strategjike, duke bërë që territori të mbrohet nga pashai i Shkodrës… Paqja me malazezët është e pamundur, nëse nuk i shtypim dhe nuk mbjellim tmerr në shpirtin e tyre…”

Nga gjithë këto letra duket qartë lidhja dhe shpresa që mban Napoleoni me dy pashallarët shqiptarë. Madje faktet për pashain e Shkodrës janë mjaft interesante. Ai i kërkon të birit që të dërgojë në Shqipëri dhe një batalion tjetër prej 800 ushtarësh. “Do të jetë një përforcim i nevojshëm në Shqipëri, ku do të ketë 22.400 italianë, pa llogaritur topçinjtë dhe xhenjerët. Kërkoj ta mbështesësh Dalmacinë dhe Shqipërinë dhe t’u bësh luftë malazezëve…” Po atë ditë, ai i shkruan dhe mareshallit Berthier, mikut të Pukëvilit dhe njeriut që u morr me regjimentin e shqiptarëve në Korfuz. “Kushëriri im! Jepi urdhër zv/lietnantit Choiseul të shkojë në Shqipëri. Ky oficer edhe pse shumë i ri, ka marrë dekoratën e Legjionit të Nderit dhe këtë duhet ta meritojë gjithnjë duke luftuar. Nëse në armatat tona ka oficerë të tillë të rinj të dekoruar, dërgojini në Dalmaci dhe në Shqipëri”.

Sigurisht, shkrimet për Shqipërinë janë të shumta. Ato janë gjetur nga lexime të rastësishme, por një punë e vërtetë studimore meriton të bëhet në këtë drejtim. Një nga dëshmitë më interesante të Napoleonit për Shqipërinë është dhe letra e tij dërguar vëllait të Karamahmut Pashës, Ibrahimit, pas vrasjes së pashait të Shkodrës, Karamahmut Bushatliu, bashkë me shumë oficerë francezë në një pritë që u kishin bërë trupat malazeze. Napoleon i shkruante: “«E lexova me shumë kënaqësi letrën tuaj dhe shprehjet lavdëruese në fjalët e Shkëlqesisë suaj. Republika franceze është vërtetë një mike e Portës Sublime, por ajo vlerëson në mënyrë të veçantë kombin shqiptar që është nën pushtetin tuaj. Shkëlqesia juaj do të gjejë bashkangjitur kësaj letre urdhërat që kam dhënë që në të ardhmen, flamuri osman të respektohet në Atlantik. Turqit do të trajtohen jo vetëm si kombet e tjera, por në një mënyrë prioritare. Në çdo rast unë do t’i mbroj shqiptarët dhe do të kem kënaqësinë t’i jap Shkëlqesisë suaj një provë të vlerësimit që u bëj si dhe të konsideratës që kam për ju.

I lutem Shkëlqesisë suaj të pranojë si shprehje e miqësisë time këto katër arka me pushkë që ju dërgoj».

Napoleoni në Shqiperi

———

Deri më sot nuk dimë se Napoleoni ka qënë në Shqipëri. Por disa të dhëna historike të fundit vërtetojnë se kjo duket se është e vërtetë. Por data nuk është saktësuar. Madje as vëndi konkret se ku, në ç’vënd të Shqipërisë. Sigurisht, periudha njihet: është ajo e vitit 1796, si dhe më pas gjatë “Fushatës së Italisë” kur Bonaparti ishte komandant gjeneral. Por cilat janë këto fakte?

Në shkrimet e mia, dy janë faktet e deritanishme që flasin për këtë dhe që lidhen me botimin e kronistit Las Casas, Memoriali i Shën Helenës, i mbajtur nga ai gjatë kohës së burgimit të Napoleonit në Shën Helenë. Por së pari, cili është Las Casas, i cili i ka lënë historisë franceze një nga botimet më autentike dhe të treguar nga vetë Napoleoni? Në fakt ai nuk ishte një nga besnikët e tij më të mëdhenj, apo një nga gjeneralët e tij më trima. Madje ai u gjënd rastësisht në mjedisin e pushtetit dhe pikërisht atij i ra roli që të negocionte me anglezët (kapitenin Maitland) ikjen e Napoleonit nga Parisi për në portin francez Rochefort nga ku bashkë me 30 personalitete të tjerë, ai e shoqëroi atë më pas në anijen “Bellerophon” drejt Shën Helenës. Las Casas nuk kishte dhunti letrare. Ai veçse ka mbajtur shënim çka i thoshte Napoleoni. Por sidoqoftë, ai nuk mungon të shkruajë për gjëndjen e perandorit, marrëdhëniet e tij me anglezët dhe njerëzit e ishullit. Perandori lexonte Evangjilin dhe recitonte pjesë nga Corneille, të cilat i dinte përmëndësh.

Nga Racine çmonte Andromakën dhe Britanicus, nga Homeri “Odisenë”…. Kishte gjithnjë besim në Revolucionin francez për të cilin thoshte: ”Asgjë nuk mund ti shuajë principet e mëdha të Revolucionit”. Napoleoni kishte dëshirë të rinte me fëmijët dhe tu tregonte atyre përrallën Qëngji dhe ujku. Kur Las Casas i sillte me ceremoni supën që do të hante, ai i thoshte “Mjaft më me ceremony, pasi ne të dy jemi tashmë si ushtarët që hanë në të njëjtën gavetë”. Megjithatë nuk janë të pakta përshkrimet e dëshpërimit të madh të tij për Francën, familjen…

Ja çfarë shkruan Las Casas në kronikat e tij lidhur me Shqipërinë: „ E premte, 17, (1816). “Gjithë natën kam qënë sëmurë. Perandori hëngri në kopësht. Pastaj më thirri pranë. Kishte një pamje të trishtë dhe të dërmuar. Nuk ishte aspak mirë. Pas drekës ne shëtitëm rreth shtëpisë për një kohë të gjatë. Nuk fliste. Nga vapa e madhe nga ora një u detyrua të kthehej në shtëpi. I vinte keq që rrotull nuk kishte hije fare. Nga ora katër pasdite, dërgoi dikë që të më shihte, nëse isha ende sëmurë. Shkova dhe takova në kopësht, ku qëndronte akoma. Vazhdonte të ishte i trishtë, indiferent dhe disi i hutuar. Bertrandit (mareshallit) i tregoi për qëndrimin e tij në Kostantinopojë në vitin 1796, udhëtimin e tij në Athinë dhe kthimin e tij përmes Shqipërisë. Folën shumë për sulltanin Selim i III-të… “

Në një pasazh tjetër, Las Casas mban shënim historitë që tregon Napoleoni për jetën e tij dhe luftrat e shumta. Një të djelë, duke kujtuar me të Greqinë dhe ngjarjet rreth saj, Napoleoni i thotë: «Greqia priste një çlironjës. Dhe kjo do të ishte një kurorë e bukur lavdie…“ Las Casas shton: „Ai donte ta shkruante emrin e tij krah Homerit, Platonit dhe Epaminondës…Dhe nuk ishte larg kësaj. “ Napoleoni vazhdon: „Kur isha buzë Adriatikut gjatë „Fushatës së Italisë, i shkrova Direktoratit se para syve të mij shtrihej perandoria e dikurshme e Aleksandrit… Më pas krijova lidhje dhe me Ali Pashën. Përgatita kështu hartat e Maqedonisë, Serbisë dhe të Shqipërisë…“

Napoleoni ishte një strateg i madh dhe ai e dinte mirë se Adriatiku ishte një avant-post i fuqishëm kundër austriakëve dhe gjermanëve, prandaj dhe donte ta kishte nën komandën e tij. Por akoma më e jashtëzankonshme është një shkrim deri tashmë i panjohur i Napoleonit që lidhet me kohën kur ai ndërmori “Fushatën e Spanjës”, fushatë që reflektuar njëkohësisht në tablotë e Gojas. Në një moment kur sapo ka hyrë në tokën spanjolle, në fshatin Vergara, në rrugën që të çonte drejt Tolosa-s, ai kishte shkruar në ditarin e tij: “Rruga, është e keqe. Fshataret të kallin frikën dhe kanë në kokë nje kapuç të çuditshëm. Të gjithë janë të veshur me guna të errta dhe kanë kepucë si ato të shqiptarëve…“

Sigurisht, Napoleoni nuk mund ti njihte këpucët e shqiptarëve nëse nuk do të kishte qënë në Shqipëri, ku rruga e kthimit nga Athina nëpër Shqipëri i kishte dhënë mundësi të vizitonte viset e jugut shqiptar e të dilte në bregdet, nga ku me anije është larguar drejt brigjeve të jugut te Francës. Nuk ka veçse pak vjet që një botim i shtëpisë botuese franceze “Seuil” botoi ditarin e Napoleonit që pretendohet se është origjinal. Një specialiste e Mesjetës, Odette Dossios Pradat, e kishte gjetur atë dorëshkrim me shkrimin e Napoleonit në një antikuar, ku ishte mbyllur në një sunduk të “Kompanisë së Indisë” dhe për shumë e shumë vjet kishte qëndruar në errësirë dhe i panjohur. Dorëshkrimi nuk kishte emrin e Napoleonit por ai fliste në vetën e parë dhe tregonte bëmat e tij. Ajo mundi ta shkëpuste ditarin për pak ditë nga antikuari dhe të kopjonte me shpejtësi një pjesë të mirë të dorëshkrimit të vjetër, por antikeri ia kërkoi shpejt, pasi ai dyshoi se duhej të ishte diçka e vyer.

Sigurisht, i premtoi se do t’a lejonte ta studionte përsëri, por çuditërisht disa ditë më pas, ai vdiq dhe bashkë me të u zhduk dhe dorëshkrimi. Libri i botuar është mjaft interesant. Napoleoni ndjehet tejet i vetmuar dhe i fyer… Perandori shkruan: 2 maj 1816. Një ishull i humbur në mes të oqeanit nën një qiell pa fund. Një ishul i varfër dhe i xhveshur, i mbrojtur më mirë nga një kryqëzor anglez se sa nga përbindëshat e tmerrshëm të humbëtirave. Një ishull pa mure, pa hekura e zingjirë por që është një nga më të pathyeshmit. Një ishull ku robi duhet ta braktisë shpresën që mbajnë në zëmër të gjithë të burgosurit e botës: ajo për të shpëtuar. Një ishull që një ditë mund të jetë varri im: Shën Helena…“

Në vazhdë të këtij ditari, interesant është shënimi për birin e tij, ku ai shkruan: “Kur në gusht të viti 1810, Maria Walevska më njoftoi se priste një fëmijë, e falenderova atë nga thellësia e zëmrës. A do ta kisha më së fundi atë trashëgimtar, aq të dëshiruar? Më së fundi, më 20 mars 1811 lindi “mbreti i Romës”. Me lot në sy e falenderova gruan time të shtrenjtë. Edhe ajo qante nga dhimbja dhe gëzimi, pasi lindja e atij fëmije e kishte bërë të vuante shumë. 101 të shtëna topa i njoftuan parizianët për lindjen e Princit, atij që pas vdekjes sime do të bëhej perandori i tyre me emrin Napoleon…Tashmë vetëm im bir më ka mbetur. Ai është i vogël, por vitet do të bëjnë të vetën. Ai do të rritet dhe do të mësojë historinë; do të zbulojë fatin tim dhe atë të Francës, atdheut të tij. Ndoshta një ditë ai do të angazhohet ashtu siç bëra dhe unë në rrugët e nderit dhe të lavdisë. Atëherë uroj që Zoti ti japë atë pjesë të mënçurisë që mua më mungoi…”

Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Arta, si lindi ideja për krijimin e “Artistè Foundation” dhe cili është kontributi për komunitetin shqiptar në Kanada?

“Artistè Foundation” lindi nga një nevojë shumë personale, por që me kalimin e kohës e kuptova se ishte një nevojë e përbashkët për shumë gra dhe familje shqiptare, sidomos për gratë e ardhura si refugjate dhe emigrante. Unë vij nga një familje artistësh dhe për mua arti nuk ka qenë kurrë thjesht argëtim. Arti ka qenë mënyrë mbijetese, mënyrë për të ruajtur identitetin dhe mënyrë për të treguar histori. Pikërisht prej kësaj vjen edhe emri “Artistè” një nickname emër që familja ime ma ka dhënë që e vogël, nga halla ime e ndjera Zjavere e cila kaloj një jetë shumë të vështir. Me Artistè poashtu deshta ta ringjalli zërin qe ajo nuk e kishte kurrë, lirin që ajo nuk e shijoj kurrë.

“Artistè Foundation” është një organizatë Shqiptaro kanadeze që përdor artin, për të avokuar për të drejta njerzore, për tregimin dhe fuqizimin e komunitetit për t’u dhënë zë njerëzve, veçanërisht grave dhe të sapoardhurve. Ne duam që njerëzit të mos shihen vetëm përmes traumës së tyre, por edhe përmes talentit, punës, lidershipit dhe kontributit që japin në shoqëri.

2. Si lindi ideja e krijimit të 25 dëshmive të refugjatëve – 25@25 dhe si u prit nga publiku shqiptaro-kanadez dhe institucionet?

“25@25: Refugees Making a Difference” lindi nga një moment shumë konkret. Në vitin 2024, në Halifax, në kuadër të 25-vjetorit të ardhjes së refugjatëve shqiptarë të Kosovës në Kanada, u shfaq një dokumentar për atë periudhë. Pas eventit, njerëzit filluan të më pyesnin:“Po çfarë ndodhi me këta njerëz më pas? Ku janë sot?” Dhe aty mendova:ne kemi treguar shumë për refugjatin që ikën, por jo mjaftueshëm për njeriun që ndërtoi një jetë të re.

Kështu lindi 25@25. Ideja ishte të dokumentonim 25 histori të njerëzve që erdhën në Kanada si refugjatë nga Kosova dhe që gjatë 25 viteve të ardhshme kontribuuan në shoqërinë kanadeze – në mjekësi, ligj, qeverisje, biznes, arsim, sport, art, aktivizëm dhe fusha të tjera. Nuk doja që këto të ishin thjesht histori “mbijetese”. Doja të tregonim çfarë ndodh kur një vend hap dyert për refugjatët dhe për mi thye stereotipet qe egzostojnë për refugjatet dhe për efektin pozitiv ndaj ndihmës humanitare nga Kanadaja. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse projekti u bë shumë më i madh sesa e kisha imagjinuar fillimisht. Më 25 mars 2026, këto histori u nderuan në Parlamentin e Kanadasë me partnership me deputetin Kyle Seeback.

3. Cili është roli i “storytelling” në dokumentimin e luftës në Kosovë dhe evidentimin e krimeve serbe mbi shqiptarët e Kosovës?

Për mua, dokumentimi i luftës së Kosovës është edhe çështje përgjegjësie historike. Kam qenë vetë pjesë e asaj historie. Prandaj e di se çfarë do të thotë të humbasësh shtëpinë, të largohesh si refugjat dhe të mos e dish se çfarë do të ndodhë me familjen tënde. Por kur tregojmë këto histori, duhet t’i tregojmë me përgjegjësi. Nuk bëhet fjalë vetëm për të treguar se “na ka ndodhur diçka e keqe”. Bëhet fjalë për të ruajtur dëshmitë e njerëzve që e kanë përjetuar luftën, dëbimin, dhunën dhe humbjen.

Rrëfimi personal është një pjesë shumë e rëndësishme e kujtesës kolektive. Kur një grua tregon se si e ka përjetuar dëbimin, kur një familje tregon se si ka humbur shtëpinë, kur një fëmijë tregon se si ka ardhur në Kanada si refugjat ato nuk janë thjesht kujtime personale. Janë pjesë e historisë.

Dhe ne nuk duhet të lejojmë që brezat e ardhshëm të njohin luftën e Kosovës vetëm përmes statistikave. Duhet të njohin fytyrat dhe zërat e njerëzve që e përjetuan atë. Pikërisht kjo është një nga arsyet pse Artistè e sheh storytelling-un si një formë të dokumentimit historik.

4. Cilat janë projektet e së ardhmes për “Fondacionin Artistè”?

Ne kemi shumë plane, por duam që Artistè të rritet në mënyrë të qëndrueshme dhe jo thjesht të bëjë një aktivitet pas tjetrit. Një nga drejtimet që po zhvillojmë është “HerStory Campaign”, një projekt dokumentues që do të mbledhë histori të grave jo vetëm Shqiptare në diasporë dhe do të trajtojë tema që shpesh janë heshtur brenda komuniteteve. Dua gjithashtu ta zgjerojmë punën tonë në film, storytelling, mentorim dhe zhvillim profesional, veçanërisht për gratë e reja dhe gratë emigrante që kanë histori, talent dhe ide, por nuk kanë pasur gjithmonë mundësinë t’i zhvillojnë.

Misioni i Artistè nuk është të jetë vetëm një fondacion që organizon evente. Grupi jonë me gra të jashtëzakonshme Shqiptare me përkushitim gjigant dhe pasion për ndryshim shohim se të jetë njështëpi kreative për shqiptarët në Kanada vend ku një grua mund të vijë me një histori, ide, film, pikturë apo një projekt dhe të gjejë mbështetje për ta çuar më tej.

5. Shqiptarët në Kanada – dëshmi e suksesit dhe shpirtit të pamposhtur shqiptar. Cili është bashkëpunimi dhe mbështetja nga shoqatat shqiptare?

Unë mendoj se historia e shqiptarëve të Kosovës në Kanada është një nga historitë më të bukura të integrimit dhe rezistencës. Shumë prej njerëzve që erdhën në vitin 1999 erdhën me shumë pak. Shumica nuk dinin gjuhen, shumë sidomos gra simbas numrat nga Kryqi Kuq kan ardh pa edukim nga Kosova dhe për gjeneraten e parë këtu, ajo ja vështirsoj jetën dhe integrimin të cilet shumë nga ata në mosh të mesem janë detyru të kthehen në shkollime, të ndërtojnë shumë herë edhe kariera të reja, nuk kishin para, nuk kishin profesionin e tyre të njohur në Kanada dhe nuk e dinin se çfarë do të ndodhte me ta.

Sot, 27 vite më vonë, kemi shqiptarë në mjekësi, drejtësi, biznes, qeveri, arsim, art dhe shumë fusha të tjera. Vetë 25@25 dokumenton pikërisht këtë transformim. Refugjatet e Kosovës sot njihen si “success story” i refugjateve në Kanada nga qeveria Kanadeze duke u dalluar nga refugjat që vijnë nga vende të tjera.

Por dua të theksoj edhe një gjë: suksesi nuk është vetëm individual. Shoqatat shqiptare kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm. Ato kanë ruajtur gjuhën, kulturën, muzikën, traditat dhe kanë krijuar një rrjet social për njerëzit që kanë ardhur këtu. Familjet shqiptare kanë shëruar njëri-tjetrin nga traumat kur kemi ardh duke kalu kohë së bashku, duke organizu mbledhje të ndryshme të komunitetit, valle etj duke treguar rrëfimet e tyre. Babi im piktoronte për fëmijët në kamp ku ishim këtu në Halifax për të shëruar fëmijët dhe kjo është një nga inspirimet kryesore e Artistè për të përdorur artin për shërim, duke marrë trashëgiminë familjare dhe duke e zhvilluar më tej për ndryshim shoqëror, mundësitë si emigrantë të rinj familja ime nuk ka pas në atë kohë.

Në vitin 1999, komuniteti shqiptar ishte shumë më i vogël. Sot kemi një brez të ri që është njëkohësisht shqiptar dhe kanadez. Dhe kjo është një pasuri. Mendoj se sfida jonë tani është të kalojmë nga një komunitet që vetëm ruan atë që ka trashëguar, në një komunitet që krijon diçka të re.

6. Cila ka qenë mbështetja nga institucionet kanadeze dhe marrëveshjet e bashkëpunimit?

Kanadaja ka një histori shumë të rëndësishme me shqiptarët e Kosovës. Në vitin 1999, Kanadaja mori pjesë në përgjigjen humanitare ndaj krizës së refugjatëve të Kosovës, përfshirë ardhjen e mijëra refugjatëve përmes Operation Parasol. Historitë e 25@25 e dokumentojnë edhe këtë kapitull.

Për “Artistè Foundation”, bashkëpunimi me institucionet kanadeze është shumë i rëndësishëm sepse ne duam që historia shqiptare të mos mbetet vetëm brenda komunitetit shqiptar.

Një moment shumë i rëndësishëm ishte prezantimi i 25@25 në Parlamentin e Kanadasë, ku refugjatët e Kosovës u nderuan për kontributin e tyre me mbështetjen e madhe nga deputeti Kyle Seeback i cili është edge dhëndërr i Kosovës. Kemi pasur gjithashtu bashkëpunime që lidhen me artin dhe refugjatët, dhe kemi mbeshtetje nga muzeu i emigracionit pier 21, UNHCR Canada e të tjerë. Për mua, ky bashkëpunim është shumë domethënës sepse tregon se historitë tona mund të bëhen pjesë e narrativës kanadeze, jo vetëm e narrativës shqiptare.

7. Kush është Arta Rexhepi?

Historia ime është e gjatë, por disa pika. Kam ardhur nga Kosova në Kanada si refugjate në moshën 13, dhe kjo përvojë ka ndikuar shumë në mënyrën se si e shoh botën dhe punën time. Kam ardhur nga një familje artistësh. Babai im është artist dhe arti ka qenë pjesë e jetës sime që në fëmijëri. Mami im në Kosovë po ashtu ishte aktore, por si shumë nana shqiptare u detyrua me ndërpre karrierën për rritjen e fëmijëve, kurse si zakonisht karriera e babit tim vazhdoi, edhe pse ishim një familje pothuajse përparimtare, janë disa trashëgimi shoqërore që na kanë prekur edhe ne, gjana që në atë kohë mami ka thye shumë tabu si aktore, por disa ishin shumë të mëdha për t’i thyer; edhe pse babi im është mendjehapur e nuk do ta ndalonte ai vetë si person kurrë. Pikërisht kjo është pjesë e misionit tonë, një grua mund të jetë edhe nanë edhe aktore, piktore etj. Për këtë arsye, gjithmonë kam pasur një lidhje shumë të fortë me storytelling-un, shkrimin dhe dokumentimin e historive njerëzore.

Në moshën 15 vjeç u zgjodha ta prezantoj Kanadanë edhe Kosovën në Hollywood, ku u botova në disa shkrime, mora pjesë në konferenca të ndryshme për të drejta të njeriut si vajzë e re. Integrimi profesional i imi dhe i familjes sime ishte i jashtëzakonshëm.

Por ajo personale ishte sfiduese. Si shumë vajza të reja emigrante, po ashtu edhe unë dhe familja ime kemi pasë vështirësitë tona, disa na kanë thye, disa na kanë mësuar dhe disa na dhanë shpresë të qëndrojmë të fortë. Vështirësia jonë ma e madhe ishte frika e humbjes së identitetit shqiptar, frika ta pranojmë kulturën kanadeze lehtë dhe si ta gjejmë një mesatare të shëndoshë, diçka që është një nga sfidat ma të mëdha që ka ndikuar jo vetëm familjen tonë, por edhe shumë të tjerë refugjatë që erdhën nga pastrimi etnik në Kanada edhe sot i ndikon kjo frikë. Largimi nga lufta ishte vetëm fillimi i vështirësive tona.

U martova shumë e re, besoj nga kjo frikë. Jeta ime profesionale ngeli mbrapa për një kohë të mjaftueshme, por u detyrova t’i kthehem aty ku Zoti gjithmonë e kishte krijuar në mua, pasionin tim për shkrim dhe çështje humanitare. Pastaj vazhdova karrierën time me mbështetje nga shumë njerëz si babi im, anëtarë të komunitetit shqiptar po edhe kanadez, duke mbështetur vizionin tim, kam ndërtuar në fushën e medias, storytelling-ut dhe advokimit. Kam punuar edhe me media kanadeze, CBC dhe CTV, duke marrë tema të vështira jo vetëm të Kosovës, ku mora pjesë edhe në festival të filmit për dokumentarin North Preston: A Look Past Stigma, i cili u bë viral në atë kohë, duke prezantuar publikut kanadez komunitetin e zinj në dritë pozitive.

Por themelimi i Artistè Foundation ishte një hap tjetër. E kuptova se nuk doja vetëm të tregoja historitë e njerëzve të tjerë. Doja të krijoja hapësirën ku ata vetë mund të tregojnë historinë e tyre. Prandaj Artistè për mua nuk është vetëm një organizat. Është vazhdim i asaj që kemi qenë gjithmonë si popull: njerëz që humbëm shumë, por prapë gjetëm mënyrën për të filluar nga e para.

Marrëveshja e Ohrit mund të avancohet, por nuk guxon të zhbëhet. Mund të ndryshohet për t’u përmirësuar, por jo për t’u zvogëluar. Mund të tejkalohet vetëm me më shumë demokraci, më shumë pjesëmarrje dhe më shumë barazi, kurrë me më pak. Sepse paqja nuk arkivohet. Paqja ruhet. Dhe çmimi politik i mbrojtjes së një kompromisi historik do të jetë gjithmonë shumë më i vogël se çmimi historik i rindërtimit të tij pasi të jetë humbur besimi.

Nga Prof.dr Skender Asani

Njëzet e pesë vjet pas 13 gushtit 2001, Maqedonia e Veriut nuk gjendet thjesht përpara një përvjetori, por përpara një prove historike, kushtetuese dhe diplomatike: a do ta trajtojë Marrëveshjen Kornizë të Ohrit si një dokument që e ka përmbushur misionin e vet dhe tashmë mund t’i dorëzohet historisë, apo si një nga themelet mbi të cilat, pas konfliktit të vitit 2001, u rindërtuan paqja, stabiliteti dhe legjitimiteti i shtetit? Kjo nuk është vetëm një çështje shqiptare dhe as vetëm një dilemë maqedonase. Është çështje e karakterit multietnik të shtetit, e kohezionit të tij të brendshëm, e kredibilitetit demokratik, e perspektivës evropiane dhe e stabilitetit të një rajoni ballkanik, historia e të cilit ka dëshmuar shumë herë çmimin e rëndë të pakënaqësive të akumuluara politike dhe etnike. Prandaj, 25-vjetori nuk mund të jetë vetëm një moment kujtese; ai duhet të shndërrohet në një moment vlerësimi, vigjilence dhe përgjegjësie strategjike.

Historia e konstitucionalizmit na mëson se dokumentet që ndryshojnë rrënjësisht marrëdhënien ndërmjet pushtetit dhe qytetarit rrallë lindin në kohë qetësie. Ato shfaqen kur rendi ekzistues nuk është më në gjendje t’i zgjidhë kundërthëniet që vetë i ka prodhuar. Magna Carta e vitit 1215 lindi nga rezistenca ndaj pushtetit arbitrar dhe artikuloi një nga parimet themelore të qytetërimit kushtetues: pushteti nuk qëndron mbi ligjin. Në vitin 1868, pas tragjedisë së Luftës Civile Amerikane, Amendamenti i Katërmbëdhjetë i Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara sanksionoi shtetësinë, procesin e rregullt ligjor dhe mbrojtjen e barabartë para ligjit si parime themelore. Marrëveshja Kornizë e Ohrit lindi nga kriza e vitit 2001 dhe, në një kontekst krejtësisht tjetër historik, gjeografik dhe politik, institucionalizoi një parim jetik për një shoqëri multietnike: shumica ka të drejtën demokratike të qeverisë, por epërsia numerike nuk mund të shndërrohet në dominim institucional. Nuk ekziston një vijë e drejtpërdrejtë juridike nga Magna Carta, te Amendamenti i Katërmbëdhjetë dhe deri te Marrëveshja e Ohrit; megjithatë, ato i lidh një fill i fuqishëm historik dhe filozofik: pushteti duhet të kufizohet nga ligji, sundimi i shumicës duhet të kufizohet nga barazia dhe demokracia duhet të jetë e lidhur pazgjidhshmërisht me respektimin e dinjitetit njerëzor.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia historike e Marrëveshjes së Ohrit. Ajo nuk ishte vetëm një mekanizëm për ndërprerjen e konfliktit; ishte një marrëveshje për reformimin e vetë shtetit. Ndryshimet kushtetuese dhe ligjore që pasuan krijuan një arkitekturë të re politike, të mbështetur mbi përfaqësimin e drejtë dhe adekuat, decentralizimin, përdorimin e gjuhëve dhe mekanizmat e vendimmarrjes që kërkojnë legjitimitet edhe nga bashkësitë që nuk i përkasin shumicës. Shteti duhej të funksiononte jo vetëm përmes fuqisë së shumicës, por mbi bazën e legjitimitetit të përbashkët. Për këtë arsye, është historikisht dhe politikisht e gabuar që Marrëveshja e Ohrit të perceptohet si një paketë privilegjesh që maqedonasit ua dhanë shqiptarëve. Të drejtat nuk janë kompromis i përkohshëm. Barazia nuk është dhuratë e shumicës. Shqiptarët fituan mekanizma më efektivë të përfaqësimit dhe barazisë, ndërsa shteti fitoi paqen, stabilitetin, konsolidimin institucional dhe perspektivën euroatlantike. Ky ishte kompromisi historik i vitit 2001: jo fitorja e një bashkësie mbi tjetrën, por fitorja e kompromisit mbi konfliktin.

Pikërisht për këtë arsye, rreziku më serioz në vitin 2026 nuk qëndron domosdoshmërisht në shfuqizimin formal të Marrëveshjes. Historia institucionale njeh një rrezik tjetër, më të heshtur dhe për këtë arsye edhe më tinëzar: zbrazjen graduale të një marrëveshjeje nga përmbajtja, ndërkohë që forma e saj juridike mbetet në fuqi. Një kompromis historik mund të dobësohet përmes riinterpretimit, reduktimit të mekanizmave të zbatimit, ndryshimeve në procedurat institucionale ose vendosjes së standardeve të reja që gradualisht e zbehin qëllimin fillestar të marrëveshjes. Zhvillimet dhe debatet e dy viteve të fundit, të perceptuara nga një pjesë e opinionit shqiptar si relativizim, reduktim apo degradim gradual i disa mekanizmave që burojnë nga fryma e Marrëveshjes së Ohrit, duhet të trajtohen me seriozitetin më të madh institucional. Edhe nëse raste të veçanta mund t’u nënshtrohen interpretimeve të ndryshme juridike dhe politike, vetë ideja se arkitektura e krijuar në vitin 2001 mund të ndryshohet pa një konsensus të gjerë duhet të jetë sinjal alarmi. Besimi është kapitali më i çmuar i çdo rendi politik dhe, në një shtet multietnik, perceptimi i pabarazisë mund të jetë pothuajse po aq destabilizues sa vetë pabarazia.

Nëse komprometohet parimi i përfaqësimit të drejtë dhe adekuat, nuk dobësohet vetëm pozita institucionale e shqiptarëve, por edhe besimi në institucionet e përbashkëta.

Nëse relativizohet përdorimi institucional i gjuhës, nuk preket vetëm një dispozitë juridike, por vetë ndjenja e barazisë qytetare dhe kolektive. Nëse mekanizmat e konsensusit ndërmjet bashkësive fillojnë të perceptohen jo si garanci demokratike kundër majorizimit, por si pengesa për sundimin efikas të shumicës, atëherë përmbyset vetë koncepti mbi të cilin u ndërtua rendi politik pas vitit 2001. Konfliktet nuk fillojnë në çastin kur shpërthen dhuna. Ato fillojnë shumë më herët, kur një pjesë e shoqërisë nis ta humbasë besimin se institucionet e përbashkëta mund ta dëgjojnë, përfaqësojnë dhe mbrojnë atë në mënyrë të barabartë. Prandaj, detyra e një shteti demokratik nuk është vetëm ta ndalojë konfliktin pasi ai të shfaqet, por t’i ruajë institucionet që e bëjnë konfliktin të panevojshëm.

Pikërisht këtu qëndron dimensioni alarmues i 25-vjetorit. Erozioni gradual i arkitekturës së Marrëveshjes së Ohrit mund të prodhojë pasoja të ndërlidhura: rënien e besimit të shqiptarëve në institucionet e përbashkëta, thellimin e polarizimit etnopolitik, rikthimin e retorikës nacionaliste, zhvendosjen e debatit publik nga zhvillimi dhe integrimi drejt çështjeve identitare që besohej se ishin stabilizuar, humbjen e legjitimitetit institucional dhe, në fund, dëmtimin e kredibilitetit euroatlantik të Maqedonisë së Veriut. Një vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian nuk mund të pretendojë bindshëm se po ecën drejt Evropës, ndërkohë që debaton për uljen e standardeve të barazisë mbi të cilat u ndërtua paqja e tij. Integrimi evropian nuk është vetëm proces teknik i hapjes dhe mbylljes së kapitujve negociues; ai është proces politik i konsolidimit të demokracisë, sundimit të ligjit, pluralizmit dhe mbrojtjes së bashkësive.

Ekziston edhe një dimension i drejtpërdrejtë diplomatik.

Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk ishte vetëm rezultat i forcave të brendshme politike. Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian luajtën rol të rëndësishëm në ndërmjetësimin, hartimin dhe mbështetjen politike të kompromisit të arritur në vitin 2001. Prandaj, Shkupi, Brukseli dhe Uashingtoni nuk duhet ta trajtojnë Marrëveshjen e Ohrit si një kapitull të mbyllur të historisë. Diplomacia parandaluese nuk matet vetëm me aftësinë për ta ndalur një konflikt, por edhe me jetëgjatësinë e rendit politik që ndërtohet pas tij. Njëzet e pesë vjet pa përsëritjen e konfliktit të vitit 2001 janë dëshmi e fuqishme se marrëveshja funksionoi. Pikërisht sepse funksionoi, ajo nuk duhet marrë si e mirëqenë.

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë merr iniciativa që Posta e Maqedonisë së Veriut, me propozim të Qendrës për Trashëgimi Shpirtërore dhe Kulturore, të emetojë një pullë postare kushtuar 25-vjetorit të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit. Ky është më shumë se një gjest filatelik. Pulla postare është një dokument i vogël shtetëror me një mesazh të madh simbolik: ajo që shteti vendos në ikonografinë e tij publike bëhet pjesë e kujtesës së tij institucionale. Në këtë mënyrë, Marrëveshja e Ohrit nuk kujtohet vetëm si pjesë e historisë politike të shqiptarëve, por si pjesë e historisë politike të vetë shtetit. Por pikërisht këtu nuk duhet lejuar të lindë një paradoks historik: do të ishte absurde që shteti ta përjetësonte Marrëveshjen e Ohrit në një pullë postare, ndërkohë që lejon që fryma e saj të zbehet në praktikën institucionale. Marrëveshjet e paqes nuk ruhen duke i vendosur në albume, muze apo ceremoni përkujtimore. Ato nderohen duke u zbatuar.

Kjo nuk do të thotë se Marrëveshja e Ohrit duhet të fosilizohet.

Çdo arkitekturë kushtetuese duhet të ketë aftësinë të zhvillohet. Marrëveshja e Ohrit mund dhe duhet të evoluojë në përputhje me standardet evropiane dhe nevojën për një shtet më demokratik dhe funksional. Por ekziston një vijë e qartë konceptuale ndërmjet evolucionit dhe regresit. Evolucion është kur një standard përmirësohet dhe zëvendësohet me një garanci më të fuqishme; regres është kur një garanci hiqet ose dobësohet pa u zëvendësuar me një mekanizëm të barabartë apo më të fuqishëm. Prandaj, 25-vjetori duhet të prodhojë një doktrinë të qartë politike: Marrëveshja e Ohrit mund të avancohet, por jo të dekonstruktohet; mund të modernizohet, por jo të zvogëlohet; mund të tejkalohet vetëm përmes më shumë barazie, kurrë përmes më pak barazie.

Edhe faktori politik shqiptar duhet ta kuptojë këtë parim.

Marrëveshja e Ohrit nuk i përket një partie, një koalicioni, një qeverie apo një epoke politike. Ajo është pjesë e arkitekturës kushtetuese dhe politike mbi të cilën u ndërtua paqja pas vitit 2001. Çështjet e barazisë kushtetuese, gjuhës, përfaqësimit të drejtë dhe mekanizmave të konsensusit nuk duhet të reduktohen në instrumente të konkurrencës së përditshme partiake. Pluralizmi dhe rivaliteti ndërmjet partive shqiptare janë pjesë normale e demokracisë; fragmentimi strategjik për çështje që përcaktojnë pozitën kushtetuese të një bashkësie është një luks që historia mund ta bëjë tepër të kushtueshëm. Për këto çështje themelore nevojitet të paktën një minimum konsensusi dhe bashkërendimi strategjik që tejkalon mandatet zgjedhore, interesat partiake dhe kalkulimet politike afatshkurtra.

Por përgjegjësia nuk u takon vetëm shqiptarëve. Edhe bashkësia maqedonase duhet ta shohë Marrëveshjen e Ohrit jo si humbje historike, por si pjesë të suksesit të shtetit të vet. Marrëveshja parandaloi një konflikt shumë më të rëndë, ndihmoi në ruajtjen e integritetit territorial, konsolidoi institucionet dhe fuqizoi orientimin euroatlantik të vendit. Prandaj, shqiptarët dhe maqedonasit nuk duhet ta mbrojnë Marrëveshjen e Ohrit nga njëri-tjetri, por së bashku duhet ta mbrojnë atë nga tundimi për t’u rikthyer në një logjikë politike ku shumica parlamentare, vetëm sepse disponon numrat, mund ta ripërcaktojë në mënyrë të njëanshme arkitekturën e bashkëjetesës. Qeveritë vijnë dhe shkojnë. Shumicat parlamentare ndryshojnë. Koalicionet krijohen dhe shpërbëhen. Por marrëveshjet që rikthyen paqen dhe ekuilibrin kushtetues nuk mund të varen nga cikli i një mandati katërvjeçar.

Historia jep një paralajmërim të qartë. Në vitin 1215 pyetja ishte nëse pushteti mund të qëndronte mbi ligjin. Në vitin 1868 pyetja ishte nëse shtetësia kishte kuptim pa mbrojtje të barabartë. Në vitin 2001 Maqedonia u përball me pyetjen nëse një shtet multietnik mund të qëndrojë pa pjesëmarrjen reale, përfaqësimin dhe dinjitetin politik të bashkësive të tij. Në vitin 2026 pyetja bëhet alarmueshëm e thjeshtë: a kemi mësuar nga viti 2001, apo besojmë se mekanizmat e paqes mund të zhbëhen gradualisht pa rikrijuar shkaqet e mosbesimit që dikur i bënë ato të domosdoshme?

Përgjigjja duhet të jetë strategjike dhe kolektive. Maqedonia e Veriut nuk ka nevojë të kthehet në vitin 2001; ajo duhet të sigurojë që viti 2001 të mos përsëritet kurrë. Marrëveshja e Ohrit nuk kërkon nostalgji, por vigjilencë demokratike. Ajo nuk kërkon privilegje, por barazi. Nuk synon ta ruajë të kaluarën të pandryshuar, por ta mbrojë të ardhmen. Njëzet e pesë vjet pa rikthim në konflikt nuk janë argument për dobësimin e Marrëveshjes së Ohrit; përkundrazi, janë prova më e fuqishme se kompromisi funksionoi.

Prandaj, mesazhi drejtuar Shkupit, Brukselit dhe Uashingtonit në 25-vjetorin e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit duhet të jetë i qartë: mos e shndërroni marrëveshjen që prodhoi paqen në një dokument përkujtimor. Ruajeni atë si mekanizëm të gjallë të shtetit. Pushteti duhet t’i nënshtrohet ligjit, ky ishte mesazhi i Magna Carta-s; ligji duhet ta mbrojë barazinë, ky ishte mesazhi i Amendamentit të Katërmbëdhjetë; ndërsa mesazhi i Marrëveshjes së Ohrit duhet të mbetet se paqja në një shoqëri multietnike mund të jetë e qëndrueshme vetëm nëse barazia nuk rinegociohet sa herë që ndryshon pushteti politik.

Marrëveshja e Ohrit mund të avancohet, por nuk guxon të zhbëhet. Mund të ndryshohet për t’u përmirësuar, por jo për t’u zvogëluar. Mund të tejkalohet vetëm me më shumë demokraci, më shumë pjesëmarrje dhe më shumë barazi, kurrë me më pak. Sepse paqja nuk arkivohet. Paqja ruhet. Dhe çmimi politik i mbrojtjes së një kompromisi historik do të jetë gjithmonë shumë më i vogël se çmimi historik i rindërtimit të tij pasi të jetë humbur besimi.

Prof.Begzad Baliu/

Në vend të hyrjes: Besa si njësi semantike dhe etimologjike

Në Fjalorin e Madh të Gjuhës Shqipe, besa paraqitet si një njësi shumëkuptimëshe, bërthama semantike e së cilës është fjala e dhënë dhe detyrimi moral për ta mbajtur atë. Ajo emërton fjalën e nderit dhe besnikërinë ndaj zotimit, besimin në ndershmërinë e dikujt, marrëveshjen për pezullimin e përkohshëm të armiqësisë ose të gjakmarrjes, mbrojtjen që i sigurohet mikut a personit të marrë nën përgjegjësi, besëlidhjen për veprim të përbashkët dhe, në përdorimet më të vjetra, edhe besimin fetar. Kjo pasuri kuptimore konkretizohet në togje dhe njësi frazeologjike si besa shqiptare, besa e burrit, fjala e besës, i jap besën, i zë besë, ia lë në besë, lidh besë, prish besën, e vrau në besë, e mori në besë, njeri i besës dhe për besë. Të gjitha këto përdorime organizohen rreth besueshmërisë së fjalës së shqiptuar dhe marrëdhënies së institucionalizuar ndërmjet atij që jep premtimin, atij që e pranon dhe bashkësisë që e njeh e garanton.

Nga pikëpamja historike, besa është fjalë e mbarë shqipes dhe dokumentohet herët në traditën e shkrimit, te Matrënga, Budi, Bardhi, Bogdani, Kazazi, Variboba dhe Meksi. Eqrem Çabej e trajton atë së bashku me familjen e gjerë leksikore e fjalëformuese besoj, besim, besimtar, bestar, besnik, besatohem, besatar, i pabesë dhe pabesi. Ai e dokumenton që te Buzuku si besë, me barasvlerën latine foedus “besëlidhje, traktat”, dhe si besonj “besoj”. Në paraqitjen e historisë së etimologjisë së kësaj fjale, Çabej veçon dy drejtime kryesore interpretimi: afrimin e Gustav Meyer-it me bind, bindem dhe me rrënjën indoeuropiane *bhendh- “lidh”, të pranuar me ndryshime edhe nga Pederseni, si dhe shpjegimin e M. E. Schmidt-it, të mbështetur në thelb nga Jokli dhe Pokorny, sipas të cilit besë është një zgjerim ose formim i brendshëm nga be (Çabej, 1976, f. 61–62).

Qëndrimi i Çabejt është më i nuancuar se pranimi i drejtpërdrejtë i njërës prej këtyre hipotezave.

Ai vlerëson se afrimi semantik ndërmjet besë dhe bind, bindem “mbetet i drejtë”, por e shkëput këtë familje nga gjermanishtja binden “lidh” dhe e afron më natyrshëm me shqipen be, me greqishten peíthō “bind”, peíthomai “bindem” e pístis “besë”, si dhe me latinishten fido, fides “besim, besë” dhe foedus “besëlidhje, traktat”. Në këtë mënyrë, zhvillimi kuptimor shkon nga bindja dhe besimi te zotimi, garancia dhe institucioni juridik i besëlidhjes. Çabej thekson gjithashtu se fjala shqipe është përhapur në disa gjuhë ballkanike, duke dokumentuar trajta dhe rrjedhoja të saj në greqishten e re, arumanishten dhe turqishten. Kjo dëshmi tregon se, bashkë me njësinë leksikore, në hapësirën ballkanike është përhapur edhe një pjesë e përmbajtjes së saj etike dhe institucionale (Çabej, 1976, f. 62).

Bardhyl Demiraj e lidh besën me rrënjën indoeuropiane *bʰeidʰ-, me kuptimet “bindje, besim, zotim”, dhe e afron me foljen besoj. Në një interpretim më të posaçëm, ai e shpjegon si leksikalizim të një trajte gjinore të be-së, të ruajtur në ndërtime të hershme juridike të tipit i zoti i besë ose pleqtë e besë (Demiraj, 1997, f. 96–97). Vladimir Orel e trajton gjithashtu si fjalë të trashëguar, të dalë nga një bazë proto-shqiptare e lidhur me të njëjtën rrënjë indoeuropiane, duke e vendosur në familjen e besoj dhe duke e shpjeguar zhvillimin semantik nga “besimi dhe bindja” te “zotimi i garantuar me fjalë” (Orel, 1998, f. 22). Kolec Topalli e klasifikon besën si “fjalë të mbarë gjuhës dhe të trashëguar”, e vendos në të njëjtën çerdhe me besim, besnik dhe bestar dhe vëren përdorimin e këtyre formave edhe si antroponime, çka dëshmon kalimin e vlerës morale të konceptit në sistemin emërtues shqiptar (Topalli, 2017, f. 187, 197).

Dimensionin ballkanik të fjalës e plotëson Etimološki rečnik srpskog jezika, vëllimi III, i hartuar nën drejtimin e Aleksandar Loma-s.

Në këtë fjalor, serbishtja besa regjistrohet me kuptimet “fjala e dhënë që konsiderohet e shenjtë”, “fjala e nderit, feja, betimi”, “marrëveshje paqeje ose armëpushimi ndërmjet palëve, vëllazërive ose fiseve” dhe “mbrojtje, strehim”. Dokumentohen ndërtimet graditi, činiti, glaviti, uhvatiti besu, shprehja vezati besu, rrjedhojat besnik, nebesnik, beslija, besadžija dhe formula përforcuese besa-bes. Prejardhja e tyre përcaktohet shprehimisht nga shqipja besë, ndërsa format kosovare besa-bes dhe qebesa shpjegohen përkatësisht nga shqipja besa-besë dhe nga formula ke besë, me kuptimin “ke fjalën time” (Loma et al., 2008, f. 174–175).

Përkufizimi i leksikografisë së sotme, dokumentimi historik dhe interpretimet e Çabejt, Demirajt, Orelit, Topallit e Loma-s plotësojnë kështu njëri-tjetrin. Besa del si fjalë e vjetër, e mbarë shqipes dhe produktive brenda sistemit të saj, e lidhur me fushën semantike të bindjes, besimit, zotimit, besnikërisë, mbrojtjes dhe marrëveshjes. Përhapja e saj në gjuhët e tjera ballkanike dëshmon jo vetëm huazimin e një forme leksikore shqiptare, por edhe qarkullimin e përmbajtjes së saj morale, juridike dhe institucionale.