Një refleksion mbi librin “Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare” (1918 – 2000).

Arben Iliazi

Sapo ka dalë në qarkullim libri i historianit të njohur nga Shkupi, Qerim Lita, “Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare” (1918 -2000), (redaktor Shkëlzen Halimi, botim i fondacionit Alsar-2026). Dr. Qerim Lita është një nga studiuesit shqiptarë që ka dhënë një kontribut thelbësor në ndriçimin e historisë moderne dhe bashkëkohore të shqiptarëve nën ish-Jugosllavi, duke sjellë prova të jashtëzakonshme, që i renditin shqiptarët në lartësinë e duhur të qytetërimit, përballë grackave të shovinizmit dhe primitivizmit ballkanik. Lita, në studimet e tij, ka argumentuar se çështja shqiptare është tejet serioze dhe më tragjikja në Evropë dhe, përballë saj, ndërgjegja e Evropës duhet të dlirësohet, të bëjë katarsisin e vet. Për studiuesin Q. Lita çështja shqiptare ka logjikën e saj njerëzore, pa të cilën nuk mund të ketë asnjë logjikë institucionale. Ndaj vonesat historike do të rezultonin fatale. Zgjidhjet e politikanëve shqiptarë nuk kanë qenë dhe nuk janë përherë zgjidhjet e vërteta të popullit. Ndërsa nga Fuqitë e Mëdha, që gatuan Konferencën e Londrës, në vitin 1913, ende nuk kanë një “brerje” të vërtetë të ndërgjegjes.

***

Ekziston një histori, përderisa kanë ekzistuar dhe ekzistojnë shqiptarët. Fqinjët tanë ballkanikë janë përpjekur që kuptimin e historisë ta ngulitin qysh në krye, sipas variantit të tyre mitoman e të falsifikuar.

Ndaj ky libër merr vlerë në ditët e sotme kur fqinjët përpiqen të fabulojnë histori të rreme, shqiptarofobe.

Qerim Lita, me gërshetimet që formon në mjedisin historik, ka vite që është pozicionuar në fushën e determinizmit historik, me publikime të vazhdueshme shkencore dhe historike në revista të njohura albanologjike, duke ofruar një qasje të re, mbështetur në fakte arkivore për periudhat më të ndjeshme të shekullit të kaluar. Ai është autor i një sërë veprash, i disa monografive dhe përmbledhjeve, me vlerë të lartë shkencore, ndër të cilat spikasin:

“Problemi shqiptar në RS të Maqedonisë 1966-1974”,

“Terrori Komunist (1981-1991)”, Analiza e Lëvizjeve Kombëtare.

“Tragjedia Çame” ( në bashkëautorësi me shkrimtarin dhe studiuesin e njohur Shkëlzen Halimi).

Studimet e Qerim Litës janë fokusuar edhe te periudha e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në Shkup dhe trevat përreth, gjatë viteve ’40, si dhe tek rëndësia e inteligjencës shqiptare në ngritjen e vetëdijes kombëtare.

***

Në veprën “Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare” (1918 – 2000), ku janë përfshirë 25 punime studimore, synohet zbardhja e ngjarjeve me peshë të rëndësishme historike që kanë ndodhur në Kosovë dhe në Trevat Lindore, Maqedoninë e sotme Veriore, nga krijimi i i Jugosllavisë së Versajës, deri në shpërbërjen e Federatës artificiale Jugosllave dhe në çlirimin përfundimtar të Kosovës.

“Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare”, është një libër sintezë për dhimbjen e tragjedisë sonë, për shpresën dhe idealin tonë mbarëkombëtar.

Me një punë pasionante Lita ka hedhur dritë mbi projektet antishqiptare të shpërnguljes dhe spastrimit etnik. Shpërnguljen dhe dëbimin e dhunshëm të shqiptarëve të Kosovës, përkatësisht qarqeve të Mitrovicës, Prishtinës, Shkupit etj. në bazë të Traktatit Turko-Serb, të nënshkruar në Stamboll në vitin 1914, por edhe të shqiptarëve nga Trevat Lindore.

Studiuesi citon shtypin serb, gazetat turke, greke, bullgare, etj. për marrëveshjen e arritur, në qershor 1927, mes Mbretërisë serbe – kroate – sllovene dhe Republikës së Turqisë.

Lita flet gjithashtu për marrëdhëniet Shqipëri-Turqi në vitet 1923-1934, për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike dhe hapjen e përfaqësive diplomatike në vitin 1926, Marrëveshjen Turko- Greke të vitit 1927, për shpërnguljen e popullsisë ortodokse nga Turqia për në Greqi, ku u përfshinë edhe 25 mijë ortodoksë shqiptarë.

Traktati i Lozanës, i nënshkruar më 30 janar 1923, përcaktoi shkëmbimin e popullsisë ndërmjet Greqisë dhe Turqisë bazuar në përkatësinë fetare e jo atë etnike. Ndonëse zyrtarisht u përjashtuan, çamët myslimanë u shpërngulën dhunshëm në Turqi nga autoritetet greke përmes shfrytëzimit të kësaj marrëveshjeje dhe shpronësimeve masive (1923-1926).

Megjithatë, shteti grek përdori manovra ligjore dhe vendosi që t’i trajtonte shqiptarët myslimanë si popullsi shkëmbyese. Kjo situatë u shfrytëzua për të konfiskuar tokat, shtëpitë dhe pasuritë e çamëve, të cilat iu dhanë refugjatëve grekë të ardhur nga Azia e Vogël. Rreth 30.000 deri 35.000 çamë u detyruan të lënë trojet e tyre stërgjyshore në periudhën 1923-1926 dhe të shpërngulen në Turqi.

Ky spastrim paraprak shërbeu si një goditje e rëndë demografike për Çamërinë, e cila i parapriu edhe shpërnguljes përfundimtare dhe gjenocidit të viteve 1944-1945 gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Historiani Qerim Lita jep një panoramë mbi lëvizjen kombëtare shqiptare në Kosovë, kur në vitin 1930 qeveria shqiptare lejoi vendosjen e krerëve të Komitetit për Mbrojtjen e Kosovës në Shqipëri, siç ishin Bedri Pejani, Ibrahim Jakova etj. si dhe emërimin e Rauf Ficos, një nga diplomatët më të shquar, si ministër i plotfuqishën në Beograd, i cili në 10 tetor 1933 i raportonte ministrit të jashtëm Xhafer Vilës, se shqiptarët e Kosovës nuk gëzojnë as të drejtën më elementare të njeriut.

Një kapitull hedh dritë mbi kontributin e shqiptarëve të Maqedonisë në Lëvizjen Kombëtare, si Sait Idriz Hoxha, Muderrizit, politikanit, atdhetarit dhe humanistit të shquar, që lindi në Shkup në vitin 1887. Vend kanë gjetur në këtë libër edhe zhvillimet ushtarake arsimore në qarqet e Kosovës. Luftimet shqiptaro – serbe në qarkun e Mitrovicës dhe Marrëveshja e Nishit, më 26 nëntor 1941. Mjaft interesant është kapitulli “Mustafa Kruja dhe tokat e liruara”, kushtuar një ndër atdhetarëve nacionalistë, që ishte për një politikë kombëtare të qeverisë shqiptare, dhe që mori nismën për regjistrimin e popullsisë në tokat e liruara, përkatësisht në Dibër, Prishtinë, Pejë, Prizren, Ulqin. M Kruja ishte hartues i projektit “Instituti shqiptar për studime dhe arte”, një ngjarje shumë e rëndësishme kombëtare, që do të mblidhte dokumente dhe dëshmi të shkruara prej të huajve për të drejtat etnike te kombit shqiptar. Ky projekt u mbështet nga intelektualë të tjerë të shquar si Eqerem Çabej, Ernest Koliqi, Eqerem Bej Vlora, Mati Logoreci, Lasgush Poradeci, Dhimitër Berati etj. Pranë këtij Instituti u formua edhe “Seksioni Kosova”.

Një kapitull tjetër trajton organizimin politik dhe ushtarak të Lidhjes së Dytë të Prizrenit në Trevat Lindore më 16-21 shtator 1943, që shtroi kërkesën për bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare.

Autori sjell të dhëna shumë interesante për Masakrën e Tivarit, ku u masakruan 3760 shqiptarë.

Me mjaft vlera janë hulumtimet arkivore që u kushtohen prof. Ibrahim Kelmendit, veprimtar kombëtar nga Presheva, si dhe Jonuz Ballës nga fashti Mollas i Elbasanit, që u bë udhëheqës të nacionalizmës shqiptare në Trevat Lindore, nga viti 1941-1946.

Kapituj të tjerë flasin për shpërnguljet e shqiptarëve nga Republika e Maqedonisë për në Republikën e Turqisë, në vitet 1953-1959, për presionin e vazhdueshëm ndaj gjuhës shqipe nën regjimin jugosllavo-maqedonas, hapjen e shkollave turke në vendbanimet shqiptare, debatin rreth përdorimit të gjuhës së vetme letrare shqipe dhe çeshtjen e perdorimit zyrtar të gjuhës shqipe në Maqedoni, si dhe masat e dhunshme ndaj librit shqip dhe imponimin e toponimeve sllave. Me hollësi përshkruhet represioni ndaj gjuhës shqipe në Maqedoni, në vitet 1981-1990. Interesant është dhe kapitulli ku autori jep listën e plotë të pjesëmarrësve në mbledhjen e jashtëzakonshme të Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, të mbajtur në 4 dhjetor 1988, me kryesues Remzi Kolgecin.

Një kapitull tjetër i kushtohet shqiptarëve në Kosovës në vitet 1989-1990, si dhe veprimtarive të Lidhjes Demokratike të Kosovës, të drejtuar nga Ibrahim Rugova. Kapitulli 23 na njeh me pozitën e shqiptarëve në Maqedoni pas rënies së komunizmit dhe shpërbërjes së Federatës Jugosllave.

***

Historiani Qerim Lita ngre problemet tragjike të popullit të vet dhe rrit ndërgjegjen kombëtare, sepse njohja e së vërtetës është një nga parimet autentike të lirisë, jo vetëm për një popull, por për tërë bashkësinë e popujve.

Në këtë libër autori shtron idenë se çështja e Kosovës, çështja çame, apo çështja e shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut dhe trevave të tjera shqiptare, janë pole të të njëjtit univers, pjesë të së njëjtës çështjeje të vetme, e cila duhet emërtuar saktë si çështje shqiptare. Shqiptarët, në zinxhirin e kohërave, me kërkesat e tyre të thelbit ekzistencial e të normave ndërkombëtare, nuk kanë kërkuar aspak më shumë nga ç’u takonte në të vërtetë. Edhe përfaqësuesve të tyre nuk u ka munguar kurrë aftësia për të bërë parashikime të sakta dhe prognoza politike, në kuptimin e ndërgjegjësimit të madh e të përgjithshëm, si dhe ndërgjegjësimin e faktorit ndërkomëbtar.

Armiqtë e kombit tonë konstruktuan doktrinën e spastrimit etnik për zhdukjen e shqiptarëve, plot paragjykime e urrejtje shtazarake, me mitologji dinake politike, duke u rrekur t’i mbushin mendjen fuqive perëndimore se shqiptarët janë të mangët intelektualisht, pa imunitet historik e kulturor.

Studiuesi Qerim Lita, me argumenta historike, provon të kundërtën, duke rrëzuar tezat e partikularitetit, duke na prezantuar një sërë figurash të rëndësishme historike, që u bënë simbole kombëtare dhe pararendës të unitetit kombëtar.

Lita provon me dokumenta se çështja shqiptare është tejet serioze dhe më tragjikja në Evropë, pavarësisht se shumë diplomatëve u është dukur shumë e vogël përballë çështjeve të tjera.

Kështu libri fiton dimensione më të gjera dhe apelon që t’u jepen të gjitha të drejtat shqiptarëve në ish – Jugosllavi, pa sakrifikuar interesat e kombit shqiptar. Çdo verdikt i bazuar në shkeljen e këtyre të drejtave do të jetë një padrejtësi. Platforma për spastrimin etnik të shqiptarëve përbën një turp nga më të pabesëshmit për qytetërimin evropian e botëror. Kjo filozofi e spastrimit dhe gjenocidit u aplikua në masë të gjerë dhe mbi një plan të studiuar nga shovinizmi serbo – grek.

Por ka patur një kod ekzistencial të kombit shqiptar në të gjitha kohërat. Atë e ka formuluar vetë populli, personalitetet dhe heronjtë e tij, të përkrahur dhe të mbështetur nga bota e qytetëruar e përparimtare. Në këtë kuptim, kjo vepër, përveç kuptimit historiko – shkencor të mirëfilltë, është edhe një antropologji dhe filozofi e humanizmit politik dhe protagonizmit patriotik.

Historiani Lita e trajton çështjen shqiptare si një substancë etnike shpirtërore, përbërëse të një realiteti të martirizuar shqiptar.

Autori tregon se midis luftës e paqes shqiptarët përherë kanë dashur paqen. Shqiptarët, duke fituar lirinë, bëjnë të mundur që serbët, grekët, maqedonasit, të çlirohen nga kompleksi i pseudolirisë, që është një mjerim e tragjedi për ta, një mungesë emancipimi politik, i pashembullt, që i izolon nga kombet e tjera të lira të Evropës e të botës.

Mesazhi i veprës është i qartë: ne jemi për paqe, por jo pa liri, ne jemi për liri, por me paqe. Politika kombëtare nuk është monopol i shtetarëve, por është e hapur për të gjithë, duke ofruar dhe vënë në lëvizje potencialin intelektual të të gjithë kombit.

***

Falë punës së shkëlqyer të historianit Qerim Lita në këtë libër mësojmë se shpirti i lirisë ekzistenciale te shqiptarët ka qenë i palodhur, duke kërkuar pa fund mëvetësinë dhe dinjitetin njerëzor, pavarësisht se u gjendën në një vorbull tjetërsimesh historike. Liria e njeriut shqiptar, që nuk e njohu kurrë shpirtin e skllavërimit dhe shpërfilljen ndërkombëtare, ka qenë njëherazi e përkorë dhe guximtare, në epoka gjithnjë e më të shformuara nga ajo që vetë epoka i quante fatalitet. “Por beteja për lirinë nuk ka fund, shprehet studiuesi. Në çdo rrethanë historike shqiptarët zotërojnë dashurinë për lirinë dhe janë në gjendje të ndërtojnë lirinë. Liria është Fe dhe përkushtim për shqiptarët. Ata janë përpjekur dhe përpiqen të mos e thjeshtojnë lirinë vetëm tek arritja e mëvetësisë. Çdo fitore e lirisë duket se kthehet kundër saj, cënon ekzistencën tonë kombëtare, ndaj kërkon një luftë të re. Shpirtrat e shquar të Shqiptarizmës ushqejnë forcën që raca shqiptare të mos zhburrërohet”.

Autori në këtë libër na rrëfen se nëse nacionalizmi fiksionohet dhe mbyllet në vetvete, shkel parimet e së drejtës ndërkombëtare, detyrimisht të çon te lufta. E keqja ndjell të keqen. Ndjenja e kombëtares është një ndjenjë e fortë kundër egoizmit dhe ideologjive shkombëtarizuese, të udhëhequra nga ksenofobia, që vijnë nga dallimet etnike.

Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Mendi, si lindi ideja për të kandiduar në Këshillin e Qytetit të Mississaugës? Cila është platforma juaj elektorale?

Ideja për të kandiduar nuk lindi nga politika. Lindi nga përvoja ime e përditshme. Prej shumë vitesh punoj si Senior Condominium Manager, ku çdo ditë merrem me buxhete, infrastrukturë, siguri, mirëmbajtje, marrëdhënie me banorët dhe zgjidhjen e problemeve komplekse. Në thelb, puna që bëj sot është shumë e ngjashme me atë që bën një këshilltare bashkiake, vetëm në një shkallë më të madhe.

Unë nuk jam njeri që rri e ankohet kur diçka nuk funksionon. Nuk më pëlqen të shoh potencial të humbur. Kur shoh se diçka mund të bëhet më mirë, përvesh mëngët dhe filloj punën. Mississauga është shtëpia ime. Ward 3 është lagjja ku jetoj. Besoj se ka një potencial të jashtëzakonshëm që sot nuk po shfrytëzohet plotësisht. Ne kemi nevojë për energji të re, për njerëz që sjellin rezultate dhe jo justifikime.

Platforma ime bazohet mbi disa shtylla kryesore:

-komunitete më të sigurta;

-menaxhim të përgjegjshëm të parave të taksapaguesve;

-transparencë dhe llogaridhënie;

-infrastrukturë dhe rrugë më të mira;

-më shumë investime në familje, të rinj dhe hapësira publike.

Unë nuk premtoj mrekulli. Premtoj punë, përkushtim dhe rezultate.

2. Cili është fokusi juaj politik? Çfarë përfaqësoni dhe cili është mesazhi juaj për shqiptarët?

Unë kandidoj si një kandidate e pavarur, sepse në zgjedhjet bashkiake në Ontario nuk përfaqësohen parti politike. Fokusi im është shumë praktik. Qytetarët nuk duan fjalime të gjata. Ata duan rrugë më të sigurta, lagje më të pastra, shërbime që funksionojnë dhe një bashki që i dëgjon.

Për mua politika lokale nuk është ideologji. Është shërbim.

Shqiptarëve në Kanada dhe në diasporë dua t’u them se suksesi i një shqiptari është krenari për të gjithë ne. Mbështetja e tyre nuk është vetëm mbështetje për mua si individ, por edhe një mesazh se komuniteti ynë është i integruar, kontribuon dhe është gati të marrë përgjegjësi në vendimmarrje.

3. Sa i rëndësishëm është ky kandidim dhe mbi çfarë e mbështesni besimin tuaj për sukses?

Ky është një hap shumë i rëndësishëm, sepse vendimet që merren në bashki ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e përditshme të njerëzve. Nga siguria në lagje, tek transporti, infrastruktura, taksat dhe cilësia e jetës. Besimin tim nuk e mbështes te sloganet. E mbështes te puna ime.

Kam menaxhuar komunitete të mëdha rezidenciale, kam drejtuar ekipe, kam administruar buxhete shumë milionëshe, kam zgjidhur konflikte dhe kam marrë vendime të vështira. Njerëzit nuk kanë nevojë të imagjinojnë se çfarë mund të bëj. Ata mund të shohin se çfarë bëj çdo ditë.

4. Si ndiheni që një shqiptare që kandidon për një pozicion kaq të rëndësishëm?

Është një përgjegjësi dhe një nder i madh. Jam krenare për rrënjët e mia shqiptare. Jam po aq krenare që Kanadaja më dha mundësinë të ndërtoj jetën time këtu. Shpresoj që kandidimi im të tregojë se nuk ka rëndësi nga vjen, por çfarë kontribuon.

Nëse historia ime frymëzon qoftë edhe një vajzë të re shqiptare të besojë më shumë tek vetja dhe të mos ketë frikë të marrë role udhëheqëse, atëherë kam arritur diçka shumë të rëndësishme.

5. Si po ecën fushata? Cila është strategjia juaj?

Fushata po ecën shumë mirë. Strategjia ime nuk është marketingu. Strategjia ime është kontakti njerëzor. Po trokas derë më derë, po dëgjoj qytetarët, po marr pjesë në aktivitetet e komunitetit dhe po flas me njerëzit.

Unë besoj se besimi fitohet duke dëgjuar më shumë sesa duke folur. Edhe votuesit që ende nuk kanë vendosur, duan të shohin një person autentik. Besoj se sinqeriteti, kompetenca dhe puna konkrete bindin shumë më tepër sesa premtimet boshe.

6. Kush është Mendi Kabashi?

Jam oficere togere në rezervë, me një Master në Drejtësi, dhe kam ndërtuar karrierën time mbi disiplinën, përgjegjësinë dhe shërbimin ndaj komunitetit. Kam kryer pesë vite formim ushtarak dhe drejtues në Itali dhe kam shërbyer si oficere dhe më pas si këshilltare ligjore në Ministrinë e Mbrojtjes në Shqipëri.

Sot punoj si Senior Condominium Manager në Kanada, ku drejtoj komunitete të mëdha rezidenciale dhe merrem çdo ditë me menaxhim, siguri, financa dhe zgjidhje problemesh.

Jam gjithashtu moderatore dhe intervistuese e emisionit “In Talks”, ku kam pasur mundësinë të zhvilloj biseda me personalitete nga politika, diplomacia, biznesi dhe kultura.

Jam nënë e dy fëmijëve dhe besoj se pikërisht prindërimi më ka bërë edhe më të përgjegjshme për të ardhmen e komunitetit tonë. Motoja ime është shumë e thjeshtë: Mos prit që dikush tjetër të ndryshojë gjërat. Bëhu pjesë e ndryshimit.

7. Cila është historia juaj familjare dhe e emigrimit në Kanada?

Vij nga një familje shqiptare ku puna, arsimi dhe integriteti kanë qenë gjithmonë vlerat më të rëndësishme. Babai im, Mirush Kabashi, ishte një artist i njohur shqiptar dhe më mësoi që emri ndërtohet me karakter, punë dhe dinjitet.

Pas një karriere në Shqipëri dhe studimeve në Itali, vendosa të ndërtoj jetën time në Kanada. Si shumë emigrantë, fillova nga e para. Me punë, disiplinë dhe këmbëngulje arrita të ndërtoj një karrierë profesionale dhe të fitoj besimin e komunitetit.

Kanadaja më dha mundësi. Sot dua t’i kthej diçka këtij vendi përmes shërbimit publik. Besoj se çdo brez ka përgjegjësinë të lërë pas një komunitet më të mirë sesa e gjeti.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Po lexoj librin e ambasadorit amerikan Christopher Hill, “Në shërbim larg vendit”(Outpost: A Diplomat at Work). Hill është një prej diplomatëve më të njohur amerikanë, i angazhuar drejtpërdrejt në çështjen e Kosovës dhe me përvojë si ambasador në Tiranë, Shkup dhe Beograd. Më ka bërë përshtypje mënyra se si ai rrëfen sfidat e diplomacisë, negociatat dhe takimet me personalitete të ndryshme botërore.

Teksa e lexoj, shpesh më rikthehen në kujtesë përvojat e mia si diplomat, dhe përgjegjësitë që kam pasur në shërbimin diplomatik të Kosovës. Ky lexim nuk është vetëm një kënaqësi intelektuale, por edhe një udhëtim nëpër kujtimet e një pjese të rëndësishme të jetës sime profesionale. Bashkë me to më rikthehen në mendje edhe shumë njerëz të dashur e të veçantë, me të cilët pata privilegjin të ndaj rrugëtimin tim diplomatik.

Diplomacia nuk është thjesht një profesion apo një vend pune; ajo është një pasion, një mënyrë jetese dhe një formë e veçantë e shërbimit ndaj atdheut. Pikërisht këtë frymë e gjen edhe në një episod që Christopher Hill e përshkruan në libër. Ai rrëfen një bisedë me diplomatin e shquar amerikan dhe ish-zëvendëssekretarin e Shtetit, Lawrence S. Eagleburger, i cili, edhe pasi ishte larguar nga detyra, e pyeste me interes të sinqertë: “Si po shkon Shërbimi i Jashtëm?” Kjo pyetje e thjeshtë shprehte shqetësimin e tij se nuk ishte më pjesë e përditshmërisë së diplomacisë amerikane dhe e zhvillimeve të mëdha ndërkombëtare.

Pikërisht ky është dallimi ndërmjet një profesioni dhe një misioni. Diplomacinë mund ta ushtrosh si detyrë, por nuk mund ta jetosh pa pasion. Pa dashuri për vendin që përfaqëson dhe pa përkushtim ndaj shërbimit publik, pa njohje të thellë kulturore, histore dhe marrëdhënieve ndërkombëtare, është e vështirë të bëhesh diplomat në kuptimin e plotë të fjalës. Vendet e vogla, siç është Kosova, e kanë vështirë ta ndërtojnë një shërbim pa interferime partiake dhe politike!

Përgatiti: Luket Hasaj/

Kjo është letra që Skënderbeu i dërgoi si përgjigje Princit të Tarantos, Giovanni Antonio Orsini-t, e cila gjendet tek vepra monumentale historike “Illyricum Sacrum” vëllimi VII, i botuar në shqip kohët e fundit:

“Gjergji, zot i Arbërisë, i dërgon përshëndetje Giovanni Antonio-s princit të Tarantos.

Pasi arrita një armëpushim me armikun e fesë [krishterimit], nuk desha që miku im të mashtrohej për ndihmën time. Alfonsi shpeshherë, kur isha në rrezik, më dërgonte ndihmë kundër turqve. Do të isha mosmirënjohës nëse s’do t’ia shpërbleja të birit. Po të kujtoj se ai ishte mbreti yt. E pse për ty biri nuk ia zë vendin të atit? Ti e ke adhuruar atin e tij dhe tash kërkon ta rrëzosh të birin? Nga të vjen ky autoritet? Kujt i takon të caktojë mbretërit e Siçilisë, ty apo Papës së Romës? Kam ardhur të ndihmoj birin e mbretit, Ferdinandin, të shpallur mbret nga Selia Apostolike, kundër pabesisë sate dhe tradhtive të panumërta të parisë së kësaj mbretërie. Do ta paguash besën e shkelur dhe nuk do t’i thyesh betë gjithmonë pa u ndëshkuar. Ky është shkaku i luftës sime me ty. Në këtë rast nuk jam më pak i denjë sesa kur i sulmoj turqit, sepse ti nuk je më i mirë se turqit; dhe ka prej atyre që mendojnë me të drejtë se nuk i përket asnjë sekti.

Ti më vë përballë frankët dhe emrat e galëve që bënë luftëra të mëdha për fenë; nuk dua të diskutoj me ty për ngjarje të moçme, të cilat ndoshta ishin shumë më të vogla se zëri i tyre që mori dhenë. Një gjë është e sigurt: në kohën tonë flota aragoneze i ka rënë shpesh kryq e tërthor detit Egje, ka shkretuar brigjet turke dhe ka marrë shumë plaçkë nga armiku. Turqit dikur i patën frikë aragonezët; dhe Troja, në gojë të armiqve, mbrohet edhe sot e kësaj dite me armët e aragonezëve. Pse më kujton gjërat e vjetra dhe lë mënjanë të rejat? Zakonet e familjeve ndërrojnë dhe bujqit bëhen mbretër e mbretërit bujq; dhe as nuk mund të gjesh fisnikëri që zgjat më shumë se virtyti. E di se ti ke qenë dikur armiku më i tërbuar i galëve (francezëve), sepse Alfonsi i dëboi ata kryesisht me ndihmën tënde.

S’e di se ç’burrëri e re ka dalë në dritë. Mos ndoshta ke admiruar ndonjë yll të ri që ka veguar ndërmjet galëve? Pastaj ti e përbuz fisin tonë dhe arbrit i quan dele. Siç e ke zakon, ti flet me përbuzje dhe duket se nuk e njeh origjinën e fisit tonë. Të parët tanë ishin epirotët, prej të cilëve doli ai Pirroja, sulmin e të cilit romakët mezi mundën ta përballonin dhe i cili pushtoi me armë Taranton e shumë vende të tjera të Italisë. Nuk mund të vësh përballë epirotëve, burra trima, tarantinët, këtë soj të qullosur njerëzish, të lindur vetëm për të zënë peshq të vegjël. Nëse thua se Arbëria është pjesë e Maqedonisë, e pranon se të parët tanë ishin shumë më fisnikë, të cilët nën Aleksandrin [e Madh] mbërritën deri në Indi, duke i mposhtur gjithë popujt që u dilnin përpara me sukses të paparë.

Prej atyre e kanë origjinën këta njerëz që ti i quan dele. Nëse jemi dele dhe natyra e gjërave s’ka ndryshuar, pse ju njerëz ikni para bagëtive? Ditët e fundit është provuar shumë herë a kanë qenë arbërorët apo puljezët bagëti; dhe ende s’kam takuar ndonjë [ushtar tëndin] që të mund të durojë fytyrën time. Kam parë për bukuri sa të armatosura janë shpinat e ushtarëve të tu, por ende s’kam mundur të shoh asnjë parzëm dhe as që ia njoh fytyrën ndonjërit, përveç atyre që i kam lidhur me pranga.

Unë s’po kërkoj atdheun tënd, se më mjafton i imi. Por, duke parë se shpeshherë i ke përzënë bujarët fqinjë nga pronat e tyre, po përpiqem që ti të mos mund të dëbosh mbretin dhe siç të është mbushur mendja me të padrejtë, të shtiesh në dorë mbretërinë.

Në qoftë se vdes e varrosem në këtë punë, siç parathua ti, prapëseprapë shpirti im do të marrë shpërblimin nga Zoti, Sunduesi i të gjitha sendeve, për veprën fisnike që kam menduar dhe ndërmarrë, edhe sikur të mos kryhet plotësisht. Qofsh shëndoshë”.

Një moment i bukur emocional ishte ceremonia e zhvilluar më 30 qershor 2026 në Ambasadën e Paqes në Tiranë, ku drejtuesi i Kompanisë „Big Boss Servicess“ UK Ltd, në Mbretërinë e Bashkuar, Gazmend Cufaj (Sufaj), u nderua me titullin prestigjioz “Ambasador për Paqe”. Ishte një mbrëmje që mblodhi personalitete të jetës publike, akademikë, artistë, gazetarë, biznesmenë dhe përfaqësues institucionesh nga Shqipëria, Kosova dhe diaspora, por për familjen e Gazmendit ajo ishte shumë më tepër sesa një ceremoni zyrtare. Ishte dita kur një jetë e tërë përpjekjesh, sakrificash dhe përkushtimi merrte një vlerësim publik.

Në radhët e mbushura të sallës, prindërit dhe familjarët e tij e ndiqnin me emocion çdo moment. Në fytyrat e tyre lexohej krenaria e njerëzve që kanë parë nga afër çdo etapë të rrugëtimit të tij. Kur emri i Gazmend Cufajt u thirr për të marrë titullin, ai u ngrit me qetësinë dhe përulësinë që e karakterizon. Ecja e tij drejt skenës dukej sikur përmbledhte në pak hapa një histori që kishte nisur shumë larg, në fshatin Truen të Pukës, aty ku ai kishte mësuar se njeriu ndërton gjithçka mbi punën, ndershmërinë dhe respektin për të tjerët. Duartrokitjet që shpërthyen në sallë nuk ishin vetëm për sipërmarrësin e suksesshëm, por për njeriun që kishte ditur të ruante të njëjtat vlera edhe pasi kishte ndërtuar jetën e tij në një nga vendet më konkurruese të botës.

Propozimi për këtë vlerësim erdhi nga stafi i Revista „Albanian Post“, të cilët evidentuan kontributin shumëvjeçar të Gazmend Cufajt në zhvillimin e sipërmarrjes shqiptare në Britaninë e Madhe, në mbështetjen e komunitetit shqiptar dhe në veprimtarinë e tij të vazhdueshme humanitare. Gjatë ceremonisë, drejtuesit e Federatës së Paqes Universale e cilësuan atë një model frymëzues të shqiptarit që ka ndërtuar suksesin me punë të ndershme, vizion dhe këmbëngulje, pa harruar kurrë vendlindjen dhe njerëzit e tij. Ishte një vlerësim që nuk lidhej vetëm me rezultatet në biznes, por mbi të gjitha me mënyrën se si ai e kishte përdorur suksesin për të ndihmuar të tjerët.

Historia e Gazmend Cufajt është historia e shumë shqiptarëve që u detyruan të largoheshin nga vendi në vitet e vështira të tranzicionit, por është edhe historia e një njeriu që nuk e lejoi emigracionin të bëhej pengesë për ëndrrat e tij. I lindur më 19 prill 1976 në Truen të Pukës, ai u rrit mes vështirësive, por edhe mes edukatës së punës dhe përgjegjësisë. Në shkollën e fshatit Blerim u dallua si një ndër nxënësit më të mirë dhe ëndërronte të ndiqte Shkollën Ushtarake “Skënderbej”. Më pas u bë pjesë e saj dhe vazhdoi studimet në gjimnazin e Pukës, por jeta kishte rezervuar për të një tjetër drejtim.

Fillimisht provoi emigracionin në Greqi, ndërsa më 4 mars 1999 mbërriti në Londër, ku nisi gjithçka nga e para. Si shumë emigrantë, ai nuk pati privilegje, por vetëm vullnetin për të punuar. Gjatë viteve investoi vazhdimisht në formimin profesional, duke fituar një sërë kualifikimesh ndërkombëtare në fusha të ndryshme, nga siguria dhe elektriciteti deri te teknologjia e informacionit dhe administrimi financiar. Për trembëdhjetë vite punoi në industrinë e sigurisë dhe për gjashtë vite ishte pjesë e stafit të sigurisë së klubit anglez West Ham United, ku fitoi reputacion për korrektësi dhe profesionalizëm.

Përvoja dhe përkushtimi i tij u shndërruan më vonë në bazën e sipërmarrjes. Në vitin 2004 themeloi kompaninë Big Boss Services (UK) Ltd, e cila sot renditet ndër bizneset e konsoliduara në sektorin e ndërtimit. Më pas, së bashku me bashkëshorten e tij, Ilda, krijoi kompaninë A & E Investment Properties Ltd, emërtuar sipas dy fëmijëve të tyre, Abigail dhe Ethan, duke zgjeruar aktivitetin në fushën e investimeve në prona. Megjithatë, për ata që e njohin nga afër, suksesi financiar nuk është tipari që e përkufizon më së shumti. Gazmend Cufaj është bërë i njohur për gatishmërinë e tij për të ndihmuar bashkatdhetarët, për të mbështetur emigrantët e rinj në Britani dhe për të qenë gjithmonë pranë familjeve shqiptare në momentet më të vështira.

Një nga episodet më domethënëse të këtij angazhimi ishte periudha pas tërmetit tragjik të vitit 2019, kur ai u bë një nga organizatorët më aktivë të mbledhjes dhe dërgimit të ndihmave nga diaspora shqiptare në Mbretërinë e Bashkuar drejt familjeve të prekura në Shqipëri. Për Gazmendin, solidariteti nuk ka qenë kurrë një gjest simbolik apo një mënyrë për të tërhequr vëmendje publike. Ai e ka konsideruar gjithmonë ndihmën ndaj të tjerëve si një detyrim moral dhe njerëzor, një vlerë të trashëguar që nuk humbet pavarësisht suksesit apo largësisë nga vendlindja.

Kjo filozofi u reflektua edhe në fjalimin e tij pas marrjes së titullit “Ambasador për Paqe”. Me një emocion të dukshëm, ai tha se ky ishte një nga momentet më të rëndësishme të jetës së tij dhe se e pranonte këtë vlerësim me përulësi, duke e konsideruar më shumë përgjegjësi sesa privilegj. Ai kujtoi fshatin e vogël të Pukës ku kishte mësuar se puna e ndershme dhe fjala e dhënë vlejnë më shumë se çdo pasuri, falënderoi bashkëshorten Ilda, fëmijët Abigail dhe Ethan, miqtë, bashkëpunëtorët dhe komunitetin shqiptar në Britaninë e Madhe, duke theksuar se pa mbështetjen e tyre rrugëtimi i tij nuk do të kishte qenë i mundur. Mesazhi i tij ishte i thjeshtë, por i fuqishëm: suksesi nuk matet me atë që arrin për veten, por me atë që lë pas për të tjerët.

Titulli “Ambasador për Paqe” për Gazmend Cufajn (Sufaj) nuk është thjesht një dekoratë që i shtohet biografisë së tij. Ai përfaqëson një mirënjohje për një jetë të ndërtuar mbi punën, integritetin, humanizmin dhe besimin se njeriu fiton respekt jo vetëm për atë që ndërton, por edhe për atë që ndan me të tjerët. Nga një fshat i vogël në Pukë deri në sipërmarrjet e suksesshme në Londër, ai ka dëshmuar se rrënjët nuk humben kur njeriu ecën përpara. Përkundrazi, ato bëhen forca që e mbajnë të lidhur me vendin e tij dhe me njerëzit e tij. Pikërisht për këtë arsye, vlerësimi si “Ambasador për Paqe” nuk nderon vetëm Gazmend Cufajn (Sufaj), por edhe modelin e shqiptarit që arrin sukses në botë pa e humbur asnjëherë identitetin, përulësinë dhe ndjenjën e përgjegjësisë ndaj komunitetit.