Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Arta, si lindi ideja për krijimin e “Artistè Foundation” dhe cili është kontributi për komunitetin shqiptar në Kanada?

“Artistè Foundation” lindi nga një nevojë shumë personale, por që me kalimin e kohës e kuptova se ishte një nevojë e përbashkët për shumë gra dhe familje shqiptare, sidomos për gratë e ardhura si refugjate dhe emigrante. Unë vij nga një familje artistësh dhe për mua arti nuk ka qenë kurrë thjesht argëtim. Arti ka qenë mënyrë mbijetese, mënyrë për të ruajtur identitetin dhe mënyrë për të treguar histori. Pikërisht prej kësaj vjen edhe emri “Artistè” një nickname emër që familja ime ma ka dhënë që e vogël, nga halla ime e ndjera Zjavere e cila kaloj një jetë shumë të vështir. Me Artistè poashtu deshta ta ringjalli zërin qe ajo nuk e kishte kurrë, lirin që ajo nuk e shijoj kurrë.

“Artistè Foundation” është një organizatë Shqiptaro kanadeze që përdor artin, për të avokuar për të drejta njerzore, për tregimin dhe fuqizimin e komunitetit për t’u dhënë zë njerëzve, veçanërisht grave dhe të sapoardhurve. Ne duam që njerëzit të mos shihen vetëm përmes traumës së tyre, por edhe përmes talentit, punës, lidershipit dhe kontributit që japin në shoqëri.

2. Si lindi ideja e krijimit të 25 dëshmive të refugjatëve – 25@25 dhe si u prit nga publiku shqiptaro-kanadez dhe institucionet?

“25@25: Refugees Making a Difference” lindi nga një moment shumë konkret. Në vitin 2024, në Halifax, në kuadër të 25-vjetorit të ardhjes së refugjatëve shqiptarë të Kosovës në Kanada, u shfaq një dokumentar për atë periudhë. Pas eventit, njerëzit filluan të më pyesnin:“Po çfarë ndodhi me këta njerëz më pas? Ku janë sot?” Dhe aty mendova:ne kemi treguar shumë për refugjatin që ikën, por jo mjaftueshëm për njeriun që ndërtoi një jetë të re.

Kështu lindi 25@25. Ideja ishte të dokumentonim 25 histori të njerëzve që erdhën në Kanada si refugjatë nga Kosova dhe që gjatë 25 viteve të ardhshme kontribuuan në shoqërinë kanadeze – në mjekësi, ligj, qeverisje, biznes, arsim, sport, art, aktivizëm dhe fusha të tjera. Nuk doja që këto të ishin thjesht histori “mbijetese”. Doja të tregonim çfarë ndodh kur një vend hap dyert për refugjatët dhe për mi thye stereotipet qe egzostojnë për refugjatet dhe për efektin pozitiv ndaj ndihmës humanitare nga Kanadaja. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse projekti u bë shumë më i madh sesa e kisha imagjinuar fillimisht. Më 25 mars 2026, këto histori u nderuan në Parlamentin e Kanadasë me partnership me deputetin Kyle Seeback.

3. Cili është roli i “storytelling” në dokumentimin e luftës në Kosovë dhe evidentimin e krimeve serbe mbi shqiptarët e Kosovës?

Për mua, dokumentimi i luftës së Kosovës është edhe çështje përgjegjësie historike. Kam qenë vetë pjesë e asaj historie. Prandaj e di se çfarë do të thotë të humbasësh shtëpinë, të largohesh si refugjat dhe të mos e dish se çfarë do të ndodhë me familjen tënde. Por kur tregojmë këto histori, duhet t’i tregojmë me përgjegjësi. Nuk bëhet fjalë vetëm për të treguar se “na ka ndodhur diçka e keqe”. Bëhet fjalë për të ruajtur dëshmitë e njerëzve që e kanë përjetuar luftën, dëbimin, dhunën dhe humbjen.

Rrëfimi personal është një pjesë shumë e rëndësishme e kujtesës kolektive. Kur një grua tregon se si e ka përjetuar dëbimin, kur një familje tregon se si ka humbur shtëpinë, kur një fëmijë tregon se si ka ardhur në Kanada si refugjat ato nuk janë thjesht kujtime personale. Janë pjesë e historisë.

Dhe ne nuk duhet të lejojmë që brezat e ardhshëm të njohin luftën e Kosovës vetëm përmes statistikave. Duhet të njohin fytyrat dhe zërat e njerëzve që e përjetuan atë. Pikërisht kjo është një nga arsyet pse Artistè e sheh storytelling-un si një formë të dokumentimit historik.

4. Cilat janë projektet e së ardhmes për “Fondacionin Artistè”?

Ne kemi shumë plane, por duam që Artistè të rritet në mënyrë të qëndrueshme dhe jo thjesht të bëjë një aktivitet pas tjetrit. Një nga drejtimet që po zhvillojmë është “HerStory Campaign”, një projekt dokumentues që do të mbledhë histori të grave jo vetëm Shqiptare në diasporë dhe do të trajtojë tema që shpesh janë heshtur brenda komuniteteve. Dua gjithashtu ta zgjerojmë punën tonë në film, storytelling, mentorim dhe zhvillim profesional, veçanërisht për gratë e reja dhe gratë emigrante që kanë histori, talent dhe ide, por nuk kanë pasur gjithmonë mundësinë t’i zhvillojnë.

Misioni i Artistè nuk është të jetë vetëm një fondacion që organizon evente. Grupi jonë me gra të jashtëzakonshme Shqiptare me përkushitim gjigant dhe pasion për ndryshim shohim se të jetë njështëpi kreative për shqiptarët në Kanada vend ku një grua mund të vijë me një histori, ide, film, pikturë apo një projekt dhe të gjejë mbështetje për ta çuar më tej.

5. Shqiptarët në Kanada – dëshmi e suksesit dhe shpirtit të pamposhtur shqiptar. Cili është bashkëpunimi dhe mbështetja nga shoqatat shqiptare?

Unë mendoj se historia e shqiptarëve të Kosovës në Kanada është një nga historitë më të bukura të integrimit dhe rezistencës. Shumë prej njerëzve që erdhën në vitin 1999 erdhën me shumë pak. Shumica nuk dinin gjuhen, shumë sidomos gra simbas numrat nga Kryqi Kuq kan ardh pa edukim nga Kosova dhe për gjeneraten e parë këtu, ajo ja vështirsoj jetën dhe integrimin të cilet shumë nga ata në mosh të mesem janë detyru të kthehen në shkollime, të ndërtojnë shumë herë edhe kariera të reja, nuk kishin para, nuk kishin profesionin e tyre të njohur në Kanada dhe nuk e dinin se çfarë do të ndodhte me ta.

Sot, 27 vite më vonë, kemi shqiptarë në mjekësi, drejtësi, biznes, qeveri, arsim, art dhe shumë fusha të tjera. Vetë 25@25 dokumenton pikërisht këtë transformim. Refugjatet e Kosovës sot njihen si “success story” i refugjateve në Kanada nga qeveria Kanadeze duke u dalluar nga refugjat që vijnë nga vende të tjera.

Por dua të theksoj edhe një gjë: suksesi nuk është vetëm individual. Shoqatat shqiptare kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm. Ato kanë ruajtur gjuhën, kulturën, muzikën, traditat dhe kanë krijuar një rrjet social për njerëzit që kanë ardhur këtu. Familjet shqiptare kanë shëruar njëri-tjetrin nga traumat kur kemi ardh duke kalu kohë së bashku, duke organizu mbledhje të ndryshme të komunitetit, valle etj duke treguar rrëfimet e tyre. Babi im piktoronte për fëmijët në kamp ku ishim këtu në Halifax për të shëruar fëmijët dhe kjo është një nga inspirimet kryesore e Artistè për të përdorur artin për shërim, duke marrë trashëgiminë familjare dhe duke e zhvilluar më tej për ndryshim shoqëror, mundësitë si emigrantë të rinj familja ime nuk ka pas në atë kohë.

Në vitin 1999, komuniteti shqiptar ishte shumë më i vogël. Sot kemi një brez të ri që është njëkohësisht shqiptar dhe kanadez. Dhe kjo është një pasuri. Mendoj se sfida jonë tani është të kalojmë nga një komunitet që vetëm ruan atë që ka trashëguar, në një komunitet që krijon diçka të re.

6. Cila ka qenë mbështetja nga institucionet kanadeze dhe marrëveshjet e bashkëpunimit?

Kanadaja ka një histori shumë të rëndësishme me shqiptarët e Kosovës. Në vitin 1999, Kanadaja mori pjesë në përgjigjen humanitare ndaj krizës së refugjatëve të Kosovës, përfshirë ardhjen e mijëra refugjatëve përmes Operation Parasol. Historitë e 25@25 e dokumentojnë edhe këtë kapitull.

Për “Artistè Foundation”, bashkëpunimi me institucionet kanadeze është shumë i rëndësishëm sepse ne duam që historia shqiptare të mos mbetet vetëm brenda komunitetit shqiptar.

Një moment shumë i rëndësishëm ishte prezantimi i 25@25 në Parlamentin e Kanadasë, ku refugjatët e Kosovës u nderuan për kontributin e tyre me mbështetjen e madhe nga deputeti Kyle Seeback i cili është edge dhëndërr i Kosovës. Kemi pasur gjithashtu bashkëpunime që lidhen me artin dhe refugjatët, dhe kemi mbeshtetje nga muzeu i emigracionit pier 21, UNHCR Canada e të tjerë. Për mua, ky bashkëpunim është shumë domethënës sepse tregon se historitë tona mund të bëhen pjesë e narrativës kanadeze, jo vetëm e narrativës shqiptare.

7. Kush është Arta Rexhepi?

Historia ime është e gjatë, por disa pika. Kam ardhur nga Kosova në Kanada si refugjate në moshën 13, dhe kjo përvojë ka ndikuar shumë në mënyrën se si e shoh botën dhe punën time. Kam ardhur nga një familje artistësh. Babai im është artist dhe arti ka qenë pjesë e jetës sime që në fëmijëri. Mami im në Kosovë po ashtu ishte aktore, por si shumë nana shqiptare u detyrua me ndërpre karrierën për rritjen e fëmijëve, kurse si zakonisht karriera e babit tim vazhdoi, edhe pse ishim një familje pothuajse përparimtare, janë disa trashëgimi shoqërore që na kanë prekur edhe ne, gjana që në atë kohë mami ka thye shumë tabu si aktore, por disa ishin shumë të mëdha për t’i thyer; edhe pse babi im është mendjehapur e nuk do ta ndalonte ai vetë si person kurrë. Pikërisht kjo është pjesë e misionit tonë, një grua mund të jetë edhe nanë edhe aktore, piktore etj. Për këtë arsye, gjithmonë kam pasur një lidhje shumë të fortë me storytelling-un, shkrimin dhe dokumentimin e historive njerëzore.

Në moshën 15 vjeç u zgjodha ta prezantoj Kanadanë edhe Kosovën në Hollywood, ku u botova në disa shkrime, mora pjesë në konferenca të ndryshme për të drejta të njeriut si vajzë e re. Integrimi profesional i imi dhe i familjes sime ishte i jashtëzakonshëm.

Por ajo personale ishte sfiduese. Si shumë vajza të reja emigrante, po ashtu edhe unë dhe familja ime kemi pasë vështirësitë tona, disa na kanë thye, disa na kanë mësuar dhe disa na dhanë shpresë të qëndrojmë të fortë. Vështirësia jonë ma e madhe ishte frika e humbjes së identitetit shqiptar, frika ta pranojmë kulturën kanadeze lehtë dhe si ta gjejmë një mesatare të shëndoshë, diçka që është një nga sfidat ma të mëdha që ka ndikuar jo vetëm familjen tonë, por edhe shumë të tjerë refugjatë që erdhën nga pastrimi etnik në Kanada edhe sot i ndikon kjo frikë. Largimi nga lufta ishte vetëm fillimi i vështirësive tona.

U martova shumë e re, besoj nga kjo frikë. Jeta ime profesionale ngeli mbrapa për një kohë të mjaftueshme, por u detyrova t’i kthehem aty ku Zoti gjithmonë e kishte krijuar në mua, pasionin tim për shkrim dhe çështje humanitare. Pastaj vazhdova karrierën time me mbështetje nga shumë njerëz si babi im, anëtarë të komunitetit shqiptar po edhe kanadez, duke mbështetur vizionin tim, kam ndërtuar në fushën e medias, storytelling-ut dhe advokimit. Kam punuar edhe me media kanadeze, CBC dhe CTV, duke marrë tema të vështira jo vetëm të Kosovës, ku mora pjesë edhe në festival të filmit për dokumentarin North Preston: A Look Past Stigma, i cili u bë viral në atë kohë, duke prezantuar publikut kanadez komunitetin e zinj në dritë pozitive.

Por themelimi i Artistè Foundation ishte një hap tjetër. E kuptova se nuk doja vetëm të tregoja historitë e njerëzve të tjerë. Doja të krijoja hapësirën ku ata vetë mund të tregojnë historinë e tyre. Prandaj Artistè për mua nuk është vetëm një organizat. Është vazhdim i asaj që kemi qenë gjithmonë si popull: njerëz që humbëm shumë, por prapë gjetëm mënyrën për të filluar nga e para.

Marrëveshja e Ohrit mund të avancohet, por nuk guxon të zhbëhet. Mund të ndryshohet për t’u përmirësuar, por jo për t’u zvogëluar. Mund të tejkalohet vetëm me më shumë demokraci, më shumë pjesëmarrje dhe më shumë barazi, kurrë me më pak. Sepse paqja nuk arkivohet. Paqja ruhet. Dhe çmimi politik i mbrojtjes së një kompromisi historik do të jetë gjithmonë shumë më i vogël se çmimi historik i rindërtimit të tij pasi të jetë humbur besimi.

Nga Prof.dr Skender Asani

Njëzet e pesë vjet pas 13 gushtit 2001, Maqedonia e Veriut nuk gjendet thjesht përpara një përvjetori, por përpara një prove historike, kushtetuese dhe diplomatike: a do ta trajtojë Marrëveshjen Kornizë të Ohrit si një dokument që e ka përmbushur misionin e vet dhe tashmë mund t’i dorëzohet historisë, apo si një nga themelet mbi të cilat, pas konfliktit të vitit 2001, u rindërtuan paqja, stabiliteti dhe legjitimiteti i shtetit? Kjo nuk është vetëm një çështje shqiptare dhe as vetëm një dilemë maqedonase. Është çështje e karakterit multietnik të shtetit, e kohezionit të tij të brendshëm, e kredibilitetit demokratik, e perspektivës evropiane dhe e stabilitetit të një rajoni ballkanik, historia e të cilit ka dëshmuar shumë herë çmimin e rëndë të pakënaqësive të akumuluara politike dhe etnike. Prandaj, 25-vjetori nuk mund të jetë vetëm një moment kujtese; ai duhet të shndërrohet në një moment vlerësimi, vigjilence dhe përgjegjësie strategjike.

Historia e konstitucionalizmit na mëson se dokumentet që ndryshojnë rrënjësisht marrëdhënien ndërmjet pushtetit dhe qytetarit rrallë lindin në kohë qetësie. Ato shfaqen kur rendi ekzistues nuk është më në gjendje t’i zgjidhë kundërthëniet që vetë i ka prodhuar. Magna Carta e vitit 1215 lindi nga rezistenca ndaj pushtetit arbitrar dhe artikuloi një nga parimet themelore të qytetërimit kushtetues: pushteti nuk qëndron mbi ligjin. Në vitin 1868, pas tragjedisë së Luftës Civile Amerikane, Amendamenti i Katërmbëdhjetë i Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara sanksionoi shtetësinë, procesin e rregullt ligjor dhe mbrojtjen e barabartë para ligjit si parime themelore. Marrëveshja Kornizë e Ohrit lindi nga kriza e vitit 2001 dhe, në një kontekst krejtësisht tjetër historik, gjeografik dhe politik, institucionalizoi një parim jetik për një shoqëri multietnike: shumica ka të drejtën demokratike të qeverisë, por epërsia numerike nuk mund të shndërrohet në dominim institucional. Nuk ekziston një vijë e drejtpërdrejtë juridike nga Magna Carta, te Amendamenti i Katërmbëdhjetë dhe deri te Marrëveshja e Ohrit; megjithatë, ato i lidh një fill i fuqishëm historik dhe filozofik: pushteti duhet të kufizohet nga ligji, sundimi i shumicës duhet të kufizohet nga barazia dhe demokracia duhet të jetë e lidhur pazgjidhshmërisht me respektimin e dinjitetit njerëzor.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia historike e Marrëveshjes së Ohrit. Ajo nuk ishte vetëm një mekanizëm për ndërprerjen e konfliktit; ishte një marrëveshje për reformimin e vetë shtetit. Ndryshimet kushtetuese dhe ligjore që pasuan krijuan një arkitekturë të re politike, të mbështetur mbi përfaqësimin e drejtë dhe adekuat, decentralizimin, përdorimin e gjuhëve dhe mekanizmat e vendimmarrjes që kërkojnë legjitimitet edhe nga bashkësitë që nuk i përkasin shumicës. Shteti duhej të funksiononte jo vetëm përmes fuqisë së shumicës, por mbi bazën e legjitimitetit të përbashkët. Për këtë arsye, është historikisht dhe politikisht e gabuar që Marrëveshja e Ohrit të perceptohet si një paketë privilegjesh që maqedonasit ua dhanë shqiptarëve. Të drejtat nuk janë kompromis i përkohshëm. Barazia nuk është dhuratë e shumicës. Shqiptarët fituan mekanizma më efektivë të përfaqësimit dhe barazisë, ndërsa shteti fitoi paqen, stabilitetin, konsolidimin institucional dhe perspektivën euroatlantike. Ky ishte kompromisi historik i vitit 2001: jo fitorja e një bashkësie mbi tjetrën, por fitorja e kompromisit mbi konfliktin.

Pikërisht për këtë arsye, rreziku më serioz në vitin 2026 nuk qëndron domosdoshmërisht në shfuqizimin formal të Marrëveshjes. Historia institucionale njeh një rrezik tjetër, më të heshtur dhe për këtë arsye edhe më tinëzar: zbrazjen graduale të një marrëveshjeje nga përmbajtja, ndërkohë që forma e saj juridike mbetet në fuqi. Një kompromis historik mund të dobësohet përmes riinterpretimit, reduktimit të mekanizmave të zbatimit, ndryshimeve në procedurat institucionale ose vendosjes së standardeve të reja që gradualisht e zbehin qëllimin fillestar të marrëveshjes. Zhvillimet dhe debatet e dy viteve të fundit, të perceptuara nga një pjesë e opinionit shqiptar si relativizim, reduktim apo degradim gradual i disa mekanizmave që burojnë nga fryma e Marrëveshjes së Ohrit, duhet të trajtohen me seriozitetin më të madh institucional. Edhe nëse raste të veçanta mund t’u nënshtrohen interpretimeve të ndryshme juridike dhe politike, vetë ideja se arkitektura e krijuar në vitin 2001 mund të ndryshohet pa një konsensus të gjerë duhet të jetë sinjal alarmi. Besimi është kapitali më i çmuar i çdo rendi politik dhe, në një shtet multietnik, perceptimi i pabarazisë mund të jetë pothuajse po aq destabilizues sa vetë pabarazia.

Nëse komprometohet parimi i përfaqësimit të drejtë dhe adekuat, nuk dobësohet vetëm pozita institucionale e shqiptarëve, por edhe besimi në institucionet e përbashkëta.

Nëse relativizohet përdorimi institucional i gjuhës, nuk preket vetëm një dispozitë juridike, por vetë ndjenja e barazisë qytetare dhe kolektive. Nëse mekanizmat e konsensusit ndërmjet bashkësive fillojnë të perceptohen jo si garanci demokratike kundër majorizimit, por si pengesa për sundimin efikas të shumicës, atëherë përmbyset vetë koncepti mbi të cilin u ndërtua rendi politik pas vitit 2001. Konfliktet nuk fillojnë në çastin kur shpërthen dhuna. Ato fillojnë shumë më herët, kur një pjesë e shoqërisë nis ta humbasë besimin se institucionet e përbashkëta mund ta dëgjojnë, përfaqësojnë dhe mbrojnë atë në mënyrë të barabartë. Prandaj, detyra e një shteti demokratik nuk është vetëm ta ndalojë konfliktin pasi ai të shfaqet, por t’i ruajë institucionet që e bëjnë konfliktin të panevojshëm.

Pikërisht këtu qëndron dimensioni alarmues i 25-vjetorit. Erozioni gradual i arkitekturës së Marrëveshjes së Ohrit mund të prodhojë pasoja të ndërlidhura: rënien e besimit të shqiptarëve në institucionet e përbashkëta, thellimin e polarizimit etnopolitik, rikthimin e retorikës nacionaliste, zhvendosjen e debatit publik nga zhvillimi dhe integrimi drejt çështjeve identitare që besohej se ishin stabilizuar, humbjen e legjitimitetit institucional dhe, në fund, dëmtimin e kredibilitetit euroatlantik të Maqedonisë së Veriut. Një vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian nuk mund të pretendojë bindshëm se po ecën drejt Evropës, ndërkohë që debaton për uljen e standardeve të barazisë mbi të cilat u ndërtua paqja e tij. Integrimi evropian nuk është vetëm proces teknik i hapjes dhe mbylljes së kapitujve negociues; ai është proces politik i konsolidimit të demokracisë, sundimit të ligjit, pluralizmit dhe mbrojtjes së bashkësive.

Ekziston edhe një dimension i drejtpërdrejtë diplomatik.

Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk ishte vetëm rezultat i forcave të brendshme politike. Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian luajtën rol të rëndësishëm në ndërmjetësimin, hartimin dhe mbështetjen politike të kompromisit të arritur në vitin 2001. Prandaj, Shkupi, Brukseli dhe Uashingtoni nuk duhet ta trajtojnë Marrëveshjen e Ohrit si një kapitull të mbyllur të historisë. Diplomacia parandaluese nuk matet vetëm me aftësinë për ta ndalur një konflikt, por edhe me jetëgjatësinë e rendit politik që ndërtohet pas tij. Njëzet e pesë vjet pa përsëritjen e konfliktit të vitit 2001 janë dëshmi e fuqishme se marrëveshja funksionoi. Pikërisht sepse funksionoi, ajo nuk duhet marrë si e mirëqenë.

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë merr iniciativa që Posta e Maqedonisë së Veriut, me propozim të Qendrës për Trashëgimi Shpirtërore dhe Kulturore, të emetojë një pullë postare kushtuar 25-vjetorit të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit. Ky është më shumë se një gjest filatelik. Pulla postare është një dokument i vogël shtetëror me një mesazh të madh simbolik: ajo që shteti vendos në ikonografinë e tij publike bëhet pjesë e kujtesës së tij institucionale. Në këtë mënyrë, Marrëveshja e Ohrit nuk kujtohet vetëm si pjesë e historisë politike të shqiptarëve, por si pjesë e historisë politike të vetë shtetit. Por pikërisht këtu nuk duhet lejuar të lindë një paradoks historik: do të ishte absurde që shteti ta përjetësonte Marrëveshjen e Ohrit në një pullë postare, ndërkohë që lejon që fryma e saj të zbehet në praktikën institucionale. Marrëveshjet e paqes nuk ruhen duke i vendosur në albume, muze apo ceremoni përkujtimore. Ato nderohen duke u zbatuar.

Kjo nuk do të thotë se Marrëveshja e Ohrit duhet të fosilizohet.

Çdo arkitekturë kushtetuese duhet të ketë aftësinë të zhvillohet. Marrëveshja e Ohrit mund dhe duhet të evoluojë në përputhje me standardet evropiane dhe nevojën për një shtet më demokratik dhe funksional. Por ekziston një vijë e qartë konceptuale ndërmjet evolucionit dhe regresit. Evolucion është kur një standard përmirësohet dhe zëvendësohet me një garanci më të fuqishme; regres është kur një garanci hiqet ose dobësohet pa u zëvendësuar me një mekanizëm të barabartë apo më të fuqishëm. Prandaj, 25-vjetori duhet të prodhojë një doktrinë të qartë politike: Marrëveshja e Ohrit mund të avancohet, por jo të dekonstruktohet; mund të modernizohet, por jo të zvogëlohet; mund të tejkalohet vetëm përmes më shumë barazie, kurrë përmes më pak barazie.

Edhe faktori politik shqiptar duhet ta kuptojë këtë parim.

Marrëveshja e Ohrit nuk i përket një partie, një koalicioni, një qeverie apo një epoke politike. Ajo është pjesë e arkitekturës kushtetuese dhe politike mbi të cilën u ndërtua paqja pas vitit 2001. Çështjet e barazisë kushtetuese, gjuhës, përfaqësimit të drejtë dhe mekanizmave të konsensusit nuk duhet të reduktohen në instrumente të konkurrencës së përditshme partiake. Pluralizmi dhe rivaliteti ndërmjet partive shqiptare janë pjesë normale e demokracisë; fragmentimi strategjik për çështje që përcaktojnë pozitën kushtetuese të një bashkësie është një luks që historia mund ta bëjë tepër të kushtueshëm. Për këto çështje themelore nevojitet të paktën një minimum konsensusi dhe bashkërendimi strategjik që tejkalon mandatet zgjedhore, interesat partiake dhe kalkulimet politike afatshkurtra.

Por përgjegjësia nuk u takon vetëm shqiptarëve. Edhe bashkësia maqedonase duhet ta shohë Marrëveshjen e Ohrit jo si humbje historike, por si pjesë të suksesit të shtetit të vet. Marrëveshja parandaloi një konflikt shumë më të rëndë, ndihmoi në ruajtjen e integritetit territorial, konsolidoi institucionet dhe fuqizoi orientimin euroatlantik të vendit. Prandaj, shqiptarët dhe maqedonasit nuk duhet ta mbrojnë Marrëveshjen e Ohrit nga njëri-tjetri, por së bashku duhet ta mbrojnë atë nga tundimi për t’u rikthyer në një logjikë politike ku shumica parlamentare, vetëm sepse disponon numrat, mund ta ripërcaktojë në mënyrë të njëanshme arkitekturën e bashkëjetesës. Qeveritë vijnë dhe shkojnë. Shumicat parlamentare ndryshojnë. Koalicionet krijohen dhe shpërbëhen. Por marrëveshjet që rikthyen paqen dhe ekuilibrin kushtetues nuk mund të varen nga cikli i një mandati katërvjeçar.

Historia jep një paralajmërim të qartë. Në vitin 1215 pyetja ishte nëse pushteti mund të qëndronte mbi ligjin. Në vitin 1868 pyetja ishte nëse shtetësia kishte kuptim pa mbrojtje të barabartë. Në vitin 2001 Maqedonia u përball me pyetjen nëse një shtet multietnik mund të qëndrojë pa pjesëmarrjen reale, përfaqësimin dhe dinjitetin politik të bashkësive të tij. Në vitin 2026 pyetja bëhet alarmueshëm e thjeshtë: a kemi mësuar nga viti 2001, apo besojmë se mekanizmat e paqes mund të zhbëhen gradualisht pa rikrijuar shkaqet e mosbesimit që dikur i bënë ato të domosdoshme?

Përgjigjja duhet të jetë strategjike dhe kolektive. Maqedonia e Veriut nuk ka nevojë të kthehet në vitin 2001; ajo duhet të sigurojë që viti 2001 të mos përsëritet kurrë. Marrëveshja e Ohrit nuk kërkon nostalgji, por vigjilencë demokratike. Ajo nuk kërkon privilegje, por barazi. Nuk synon ta ruajë të kaluarën të pandryshuar, por ta mbrojë të ardhmen. Njëzet e pesë vjet pa rikthim në konflikt nuk janë argument për dobësimin e Marrëveshjes së Ohrit; përkundrazi, janë prova më e fuqishme se kompromisi funksionoi.

Prandaj, mesazhi drejtuar Shkupit, Brukselit dhe Uashingtonit në 25-vjetorin e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit duhet të jetë i qartë: mos e shndërroni marrëveshjen që prodhoi paqen në një dokument përkujtimor. Ruajeni atë si mekanizëm të gjallë të shtetit. Pushteti duhet t’i nënshtrohet ligjit, ky ishte mesazhi i Magna Carta-s; ligji duhet ta mbrojë barazinë, ky ishte mesazhi i Amendamentit të Katërmbëdhjetë; ndërsa mesazhi i Marrëveshjes së Ohrit duhet të mbetet se paqja në një shoqëri multietnike mund të jetë e qëndrueshme vetëm nëse barazia nuk rinegociohet sa herë që ndryshon pushteti politik.

Marrëveshja e Ohrit mund të avancohet, por nuk guxon të zhbëhet. Mund të ndryshohet për t’u përmirësuar, por jo për t’u zvogëluar. Mund të tejkalohet vetëm me më shumë demokraci, më shumë pjesëmarrje dhe më shumë barazi, kurrë me më pak. Sepse paqja nuk arkivohet. Paqja ruhet. Dhe çmimi politik i mbrojtjes së një kompromisi historik do të jetë gjithmonë shumë më i vogël se çmimi historik i rindërtimit të tij pasi të jetë humbur besimi.

Prof.Begzad Baliu/

Në vend të hyrjes: Besa si njësi semantike dhe etimologjike

Në Fjalorin e Madh të Gjuhës Shqipe, besa paraqitet si një njësi shumëkuptimëshe, bërthama semantike e së cilës është fjala e dhënë dhe detyrimi moral për ta mbajtur atë. Ajo emërton fjalën e nderit dhe besnikërinë ndaj zotimit, besimin në ndershmërinë e dikujt, marrëveshjen për pezullimin e përkohshëm të armiqësisë ose të gjakmarrjes, mbrojtjen që i sigurohet mikut a personit të marrë nën përgjegjësi, besëlidhjen për veprim të përbashkët dhe, në përdorimet më të vjetra, edhe besimin fetar. Kjo pasuri kuptimore konkretizohet në togje dhe njësi frazeologjike si besa shqiptare, besa e burrit, fjala e besës, i jap besën, i zë besë, ia lë në besë, lidh besë, prish besën, e vrau në besë, e mori në besë, njeri i besës dhe për besë. Të gjitha këto përdorime organizohen rreth besueshmërisë së fjalës së shqiptuar dhe marrëdhënies së institucionalizuar ndërmjet atij që jep premtimin, atij që e pranon dhe bashkësisë që e njeh e garanton.

Nga pikëpamja historike, besa është fjalë e mbarë shqipes dhe dokumentohet herët në traditën e shkrimit, te Matrënga, Budi, Bardhi, Bogdani, Kazazi, Variboba dhe Meksi. Eqrem Çabej e trajton atë së bashku me familjen e gjerë leksikore e fjalëformuese besoj, besim, besimtar, bestar, besnik, besatohem, besatar, i pabesë dhe pabesi. Ai e dokumenton që te Buzuku si besë, me barasvlerën latine foedus “besëlidhje, traktat”, dhe si besonj “besoj”. Në paraqitjen e historisë së etimologjisë së kësaj fjale, Çabej veçon dy drejtime kryesore interpretimi: afrimin e Gustav Meyer-it me bind, bindem dhe me rrënjën indoeuropiane *bhendh- “lidh”, të pranuar me ndryshime edhe nga Pederseni, si dhe shpjegimin e M. E. Schmidt-it, të mbështetur në thelb nga Jokli dhe Pokorny, sipas të cilit besë është një zgjerim ose formim i brendshëm nga be (Çabej, 1976, f. 61–62).

Qëndrimi i Çabejt është më i nuancuar se pranimi i drejtpërdrejtë i njërës prej këtyre hipotezave.

Ai vlerëson se afrimi semantik ndërmjet besë dhe bind, bindem “mbetet i drejtë”, por e shkëput këtë familje nga gjermanishtja binden “lidh” dhe e afron më natyrshëm me shqipen be, me greqishten peíthō “bind”, peíthomai “bindem” e pístis “besë”, si dhe me latinishten fido, fides “besim, besë” dhe foedus “besëlidhje, traktat”. Në këtë mënyrë, zhvillimi kuptimor shkon nga bindja dhe besimi te zotimi, garancia dhe institucioni juridik i besëlidhjes. Çabej thekson gjithashtu se fjala shqipe është përhapur në disa gjuhë ballkanike, duke dokumentuar trajta dhe rrjedhoja të saj në greqishten e re, arumanishten dhe turqishten. Kjo dëshmi tregon se, bashkë me njësinë leksikore, në hapësirën ballkanike është përhapur edhe një pjesë e përmbajtjes së saj etike dhe institucionale (Çabej, 1976, f. 62).

Bardhyl Demiraj e lidh besën me rrënjën indoeuropiane *bʰeidʰ-, me kuptimet “bindje, besim, zotim”, dhe e afron me foljen besoj. Në një interpretim më të posaçëm, ai e shpjegon si leksikalizim të një trajte gjinore të be-së, të ruajtur në ndërtime të hershme juridike të tipit i zoti i besë ose pleqtë e besë (Demiraj, 1997, f. 96–97). Vladimir Orel e trajton gjithashtu si fjalë të trashëguar, të dalë nga një bazë proto-shqiptare e lidhur me të njëjtën rrënjë indoeuropiane, duke e vendosur në familjen e besoj dhe duke e shpjeguar zhvillimin semantik nga “besimi dhe bindja” te “zotimi i garantuar me fjalë” (Orel, 1998, f. 22). Kolec Topalli e klasifikon besën si “fjalë të mbarë gjuhës dhe të trashëguar”, e vendos në të njëjtën çerdhe me besim, besnik dhe bestar dhe vëren përdorimin e këtyre formave edhe si antroponime, çka dëshmon kalimin e vlerës morale të konceptit në sistemin emërtues shqiptar (Topalli, 2017, f. 187, 197).

Dimensionin ballkanik të fjalës e plotëson Etimološki rečnik srpskog jezika, vëllimi III, i hartuar nën drejtimin e Aleksandar Loma-s.

Në këtë fjalor, serbishtja besa regjistrohet me kuptimet “fjala e dhënë që konsiderohet e shenjtë”, “fjala e nderit, feja, betimi”, “marrëveshje paqeje ose armëpushimi ndërmjet palëve, vëllazërive ose fiseve” dhe “mbrojtje, strehim”. Dokumentohen ndërtimet graditi, činiti, glaviti, uhvatiti besu, shprehja vezati besu, rrjedhojat besnik, nebesnik, beslija, besadžija dhe formula përforcuese besa-bes. Prejardhja e tyre përcaktohet shprehimisht nga shqipja besë, ndërsa format kosovare besa-bes dhe qebesa shpjegohen përkatësisht nga shqipja besa-besë dhe nga formula ke besë, me kuptimin “ke fjalën time” (Loma et al., 2008, f. 174–175).

Përkufizimi i leksikografisë së sotme, dokumentimi historik dhe interpretimet e Çabejt, Demirajt, Orelit, Topallit e Loma-s plotësojnë kështu njëri-tjetrin. Besa del si fjalë e vjetër, e mbarë shqipes dhe produktive brenda sistemit të saj, e lidhur me fushën semantike të bindjes, besimit, zotimit, besnikërisë, mbrojtjes dhe marrëveshjes. Përhapja e saj në gjuhët e tjera ballkanike dëshmon jo vetëm huazimin e një forme leksikore shqiptare, por edhe qarkullimin e përmbajtjes së saj morale, juridike dhe institucionale.