Rafael Floqi/

Çdo janar, Shtetet e Bashkuara ndalen për një ditë dhe kthejnë vështrimin drejt një figure që nuk i përket vetëm historisë amerikane, por ndërgjegjes universale: Dr. Martin Luther King Jr. Kjo ditë nuk është vetëm një kujtim i një lideri të madh të të drejtave civile; është një thirrje morale që na rikujton se drejtësia, barazia dhe dinjiteti njerëzor nuk arrihen asnjëherë përfundimisht, por duhet të mbrohen e ringrihen brez pas brezi.

Martin Luther King ndryshoi Amerikën jo përmes fuqisë së armëve, por përmes fuqisë së ndërgjegjes. Ai nuk ishte thjesht një orator brilant; ai ishte ndërtues i një etike të re politike—një etike që i vendosi dashurinë, jo urrejtjen, në qendër të lëvizjes shoqërore. Në kohën kur segregacioni ishte i ligjëruar dhe racizmi i institucionalizuar, King pati guximin të besonte se Amerika mund të arrinte idealet e saj, se Kushtetuta dhe Deklarata e Pavarësisë nuk ishin dokumente të zbrazëta, por premtime për të gjithë.

“I have a dream” nuk ishte thjesht një frazë poetike; ishte një akt politik. Ishte shpallja e një vizioni për një shoqëri ku fëmijët e bardhë dhe të zinj do të luanin bashkë pa frikë; ku njeriu do të gjykohej sipas karakterit, jo ngjyrës së lëkurës; ku Amerika do të çlirohej nga kontradiktat e veta morale. Ky vizion, edhe sot, mbetet busull morale në një botë të trazuar, ku ndarjet racore, ekonomike dhe kulturore marrin forma të reja.

MLK Day është gjithashtu një ditë reflektimi për rolin e protestës paqësore. King e dinte se dhuna nuk ndërton institucione të qëndrueshme. Ai e dinte se hakmarrja nuk mund ta zëvendësonte drejtësinë. Udhëheqja e tij, në marshimin e Selmës, në Montgomery, në fjalimet para Senatit dhe në kishat e jugut, tregoi se protestat paqësore kanë një forcë transformuese më të madhe se çdo revoltë.

Në këtë ditë, ne kujtojmë jo vetëm triumfet, por edhe çmimin e paguar. Martin Luther King e dha jetën për kauzën që besoi. Por martirizimi i tij nuk e zbehu lëvizjen—përkundrazi, e bëri më të fortë. Ai e kuptoi se njeriu nuk është i plotë nëse jeton vetëm për veten e tij; jetëgjatësia morale e një kombi matet me aftësinë për të mbrojtur më të pambrojturit.

Sot, në një epokë të globalizuar dhe të polarizuar, MLK Day na vë përballë disa pyetjeve thelbësore:

A po ecim drejt barazisë apo po kthehemi pas në ndarje?

A jemi të gatshëm të dialogojmë me tjetrin apo izolohemi në kampet tona ideologjike?

A i shërben fuqia njerëzve apo njerëzit janë bërë peng i fuqisë?

Këto pyetje nuk janë vetëm amerikane; ato janë universale. Edhe komunitetet shqiptaro–amerikane, si çdo komunitet imigrantësh, kanë përfituar nga rruga që hapën MLK dhe lëvizja për të drejtat civile. Pa këtë lëvizje, Amerika nuk do të ishte vendi i mundësive që njohim sot. Prandaj, kjo ditë është edhe dita jonë.

Martin Luther King na mësoi se ndryshimi nuk nis me qeveritë, por me njerëzit; nuk nis me ligje të mëdha, por me gjeste të vogla; nuk nis me urrejtjen e armikut, por me fitimin e mikpritjes së tjetrit. Ai na la një trashëgimi të thjeshtë, por të jashtëzakonshme: shpresën. Shpresën se çdo epokë mund të përmirësohet; shpresën se e drejta mund të mundë padrejtësinë; shpresën se dashuria është më e fortë se frika.

Në Martin Luther King Day, ne nuk përkujtojmë një njeri të vetëm, por vlerat që ai mishëroi. Kjo ditë na kujton se demokracia është një projekt i përhershëm, një punë e përditshme, një betejë jo për të triumfuar mbi dikë, por për të fituar lirinë e përbashkët. Dhe mbi të gjitha, na kujton se çdo ëndërr e madhe fillon me një zë të vetëm—zërin e një njeriu që guxon të thotë të vërtetën.

Në fund, MLK Day na fton që ëndrrën e tij ta bëjmë pjesë të realitetit tonë: të punojmë për një shoqëri më të drejtë, më njerëzore dhe më të bashkuar. Sepse ëndrra e Martin Luther King-ut nuk është e së kaluarës; ajo është detyra e së ardhmes.

Hysen S.Dizdari /

17 JANAR 1468 – 17 JANAR 2026 – NË KUJTIM TË 558 VJETORIT TË VDEKJES SKËNDERBEUT – NË KUJTIM  TË 390 VJETORIT TË  VEPRËS: SKËNDERBEU –APOLOGJI

Prof.Dr. Moikom Zeqo ka thënë: “DIJETARI MË I MADH SHQIPTAR I SHEKULLIT XVII ËSHTË PADYSHIM FRANG BARDHI.”

Frang Bardhi , me veprën e tij, “APOLOGJI E SKËNDERBEUT”, e vitit 1636 ju kujton , studjuesve  e historianve : Se kur shkruan vepra mbi historin e një përsonaliteti apo një kombi, duhet të mbeshtetur, në  dy  parime themelore që kanë rëndësi vendimtare  për vertetësinë e veprës tyre në fushën e historisë :

PARIMI I PARI : NË METODËN  E KËRKIMIT SHKENCORË 

PARIMI I DYTË: NË TË  VERTETËN  SHKENCORE

Frang Bardhi ( 1606 – 1643) ,lindi Nënshatë (Kallmet) të Zadrimës në vitin 1606 , në një famijle me tradita të larta ,atëdhetare, patriotike dhe fetare. Në fillim u shkollua në kolegjin e Loretos në Romë , pastaj në vitin 1633 vazhdoi studimet – si i pari student shqiptar – në Kolegjin Urban të Propagandës Fide në  Romë, ku kreu studimet e thelluara, në filozofi e teologji dhe ku  thellojë njohuritë në gjuhët  latinishtë  e italishtë. Pasi u doktorua në teologji u emërua ipeshkëv i Sapës. 

Në vitin 1635 botoi në Romë fjalorin e parë të gjuhës shqipe, Fjalor latinisht-epirotisht(shqip) me 5640 zëra. Fjalori përmban 5000 fjalë të përkthyera në shqip, e shtojca në fund, kurse pjesa shqipe përmbledh rreth 2500 fjalë.

Në vitin 1636 , me kërkesë të  bashkëatëdhetarve të tij,brenda 15 ditve shkroi Kryevepren e tij në  mbrojtje të origjinës shqiptare të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj KastriotiSkënderbeu: “Skënderbeu- Apologji”.

Në vepren e tij : “Skënderbeu- Apologji”, Frang Bardhi duke u mbeshtetur në argumente shkecorë e burime historike të kohës Skënderbeut, të shek XV-XVI, të cilat vertetojnë origjinën e pa diskutueshme shqiptare të Skënderbeut, hedh poshtë , fletushkën e priftit sllav, Tomeo Markoviçi, (peshkopi boshnjak)  i cili u përpoqë të mohonte origjinën ARBËRORË-SHQIPTARE, të Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , duke e qujtur sllav. 

Në vepren e tij:“Skënderbeu- Apologji”, botuar në vitin ,1636, në Romë , përkthyer në gjuhën shqipe nga ,Stefan I. Prifti ,botim i tretë 1999.

Frang Bardhi në f-91 thekson:

“Por unë nuk e quaj pa vend të them edhe diçka , për familjen ,atdheun dhe origjinën e Skënderbeut ose Gjergj Kastriotit.Duke u mbeshtetur, pra në autorë shumë të sprovuar, e të dëgjuar, unë do të provojë,(që kundeshtari të skuqet t,i dalë përpara numrit të madh të historianve fort të shquar), se familja e Kastriotve në Epir apo Arbëri dhe se Kastriotët nuk e kanë fillin e tyre nga i biri i Vukashin Marganaviçit.Gjithashtu unë do të provojë nga autorë të ndryshëm me vlerë dhe nga mendimi i përgjithëshëm i epiriotve apo i arbërorve se Joani (Gjoni), prindi i Skënderbeut ka lindur nga kjo familje shumë e vjetër dhe se prandaj ne duhet të pohojmë se ai është i ndryshëm nga Juanis Margnavçi.”

Frang Bardhi , për të vertetuar  shkencërisht , origjinën shqiptare – arbërore të familjes Kastriotve dhe të  Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , u mbeshtetë në burimet historike të dijëtarve, historianve, shkrimtarve, mbretërve ,  princave  të shekullit , XV e  XVI ,por edhe në kujtimet përsonale të Papa Piu –II.

MË POSHTË PO JAPIM  BURIMET HISTORIKE,ORIGJINALE KU U MBESHTETË ,DIJETARI I MADH I SHEK.XVII, FRANG BARDHI, PËR  VEPRËN E TIJ:“SKËNDERBEU- APOLOGJI”, E VITIT 1936.

BURIMI-PARË 

VOLATERRANI (1451-1522)-Humanist italian(Babai i tij, sekertarë i Papa Kalisit-III-dhe Papave pasues) 

Frang Bardhi, theksonë në, f-92-93

 “Më pëlqen sigurisht që ta nis nga Volaterrani , i cili shkurt, dhe por shumë qartë i dëshmon këto të gjitha.Ky autor kur bënë përshkrimin e Maqedhonisë dhe të pjesëvet të saj, nga të cilat e para thotë se është Arbëria shperhet kështu në Gjeografinë e tij: 

“Tri sidomos familje i zotëronin të gjitha këto vende bashkë me Epirin (për të cilin do të flas më poshtë) Këto familje ne i pamë të gjitha të mërguera në Romë.Komnenët (Aranitët),që rrjedhin nga një fis stamollitësh, zotëronin  vendet bregdetare, Durrsin, Vlorën, e shumë të tjera.Nga kjo familje Araniti vdiq në paqë dhe i pa cënuar, por bijtë e tij u dbuan. Ndër këta Konstadini, burrë hero në pamje e në trimëri, u ftua në juridiksionin subalpin të Italisë.

Familja e dytë është ajo e Kastriotve, nga të cilët  Joan (Gjoni) Dibra ose Dobrensi zotëronte Trojën (Krujën) dhe disa vende të tjera më përbrenda.”Pastaj Voltarreni vazhdon të tregojë shumë gjëra të tjera lidhur me këtë familje (ku pohon se Skënderbeu është pasëardhës i Pirros dhe i emrit Alëksandër). dhe përmend si familje të trëtë atë të Dhesprotvetë.”

BURIMI I I DYTË 

MARIN BARLETI  (1450-1513) 

Humanist i shquar shqiptarë i Shek XV. Frang Bardhi, theksonë f-95-96:

Këtyre mund tu shtojmë edhe Barletin i cili flet kështu në librin e parë , kur prek origjinën e Skënderbeut: 

“ Gjatë kësaj kohe në Epir, -që të mos kujtoni se dëshërojë të zgjatem fort me historitë e hueja,-shquhej ndërmjet mbretërvë të vegjël dhe princërve të tjerë , emri mjaft fisnik i Joan (Gjon) Kastriotit , për sundimin e tij si në qytete të tjera , si në Krujë veçanarisht.Dhe meqenëse nuk e quaj me vend që fisi i Skënderbeut të mbetet krejt i  pa njohur, por edhe s,kam ndërmend që të përshkruaj tërë vargun e të parve të tij, do të jem i kënaqur të prek vetëm një gjë ,se krerët e fisit Kastriotve kane rrjedhur nga EMATIA, prej një dere fusnike dhe ka sunduar në Epir njëkosisht me lavdi e fatëbardhësi.Mbi këta të gjithë siç fillova të tregojë , ishte veçanarisht Joani (Gjoni), ai spikati për urtësi, rëndësi e shpirt madhësi të paepur , pastaj edhe për virtyte të tjera, se edhe për bukurinë e rrallë të trupit , në ja vlen në këtë rast ta përmendim edhe këtë veti.”

BURIMI I I TRETË 

SEBELIKU (Lat, Sabelicus)- (1436-1506) 

Emëri i vertetë, Merkanton Koçi. Historian italian i Shek.XV. 

Frang Bardhi, f-101-102, theksonë:

Sebeliku  në librin e 9-të, “ Histori e Venedikut” ka  këto fjalë: 

“Pasi kaloi në Arbëri,(d.m.th.sulltan Murati), e sulmoi Skënderbenë më fort se kurrë. Thonë se ky i fundit ka qënë trim me armë dhe pas Pirros, i cili luftoi me romakët në Itali, Arbëria se ka pas shokun e tij.Babai im Joan Koçi ,i cili në moshë shumë të re kishte qënë , ushtarë me rrogë në luftën e Kalabrisë nën trimin Robert Orbinin, e kish zakon të më tregonte se e kishte parë këtë arbërorë, i cili me gjashtëqind kalorës ishte hedhur në Apuli në emer të mbretit Ferdinant, të luftoi krah çveshur herë me heshtë , herë me shpatë të përdredhur, të plagosë e të vrasë në betejë aq shumë njerëz, sa as gjithë skuadra që kish pas, duke i kallur tmerrin armikut.Ky(Skënderbeu), si e shtiu përsëri në dorë principatën e Arbërisë, e mbrojti atë sa ishte gjallë kundër turqve me shumë pak njerëz ,duke treguar kështu, një trimëri të madhe e të pashoqe.

Me vete mbante gjashtëqind kalorës të zgjedhur dhe thuajse kurrë nuk përdorte një numer më të madh.Me këta shpesh herë i theu dhe i bëri të merrnin arratinë ushtritë turke, që ishin shumë më të mëdha në numer.”

BURIMI I KATERT

JOAN BAPTISTA PIGNËN-Historian Italian i Shek.XVI

Frang Bardhi,në,f-104, theksonë: “Por nuk mund të lë pa përmendur këtu Joan Baptista Pignën , i cili në librin e Historisë të princërve “atesitë”, pikërsishtë në librin 8 shkruan kështu”: 

“Por në një gjendje kaq kritike zbriti në Bari në kohën e duhur , Gjergj Kastrioti i mbiquajtur Skënderbe. Ky mbasi kishte bërë armëpushim për një vit me turkun armikun e përhershëm të tij, me nxitjen e pontifikut dhe të Insubrinit, nxori në kontinentë disa legjione dhe 700 kalorës epiriotas…Pastaj ai e mbrojti me trimërinë më të madhë këtë krahinë nga sulmet e turqëve dhe Krujën e fortifikuar.

Dërmoi Sinamin, Isuf Bregun, Karaxha Begun, Sheremetin, Ballabanin, Jakupin , komandant të Sulltanit. Mehmetin i  cili e rretheoi për së dyti Krujën e detyroi të largohet me turpë.”

BURIMI I PESTË 

Kardinali, PETRO BEMBINI (1470 -?) ,Historian italian-Shek.XV

Frang Bardhi, në f-105, theksonë: 

 “Ja se sa unanimisht Skënderbeu thirret e konsiderohet ARBËRORË apo EPIRIOTAS, kardinali Petro Bembini burrë i madhërishëm, në librat e  “Historisë së Venedikut” e quan (Skënderbeun) EPIRIOTAS, e  Tuberonin dalmatas dhe Tuberonin raguzian, të dy abatë, të cilët nuk dëshuan ta quanin ARBËRORË.Po lë gjithashtu mënjëanë , shkrimtarë të tjërë të pa numert e të shquar italjane  e poetë si Joan Batista Marinini…”

BURIMI I GJASHTË

 MARGARITA SARROKI (1560 -1617)

Poete e shquar italiane e Shek.XVI-Frang Bardhi, në f–105, theksonë:

 “Grueja fisnike Margarita Sarroki e cila ka hartuar me shumë mjeshtëri një poemë (libërëzë), për lavdin e Skënderbeut, ku e quan vazhdimisht kryetrimin tonë ARBËRORË.”Bot.1-1606 e Bot.2-1623

[Poetesha italiane ,Margarita Sarroki(1560 -1617) në vitin,1606 shkroi një poemë prej 23 këngësh për Skënderbeun, të cilën e ka titulluar: “Scanderbeide” d.m.th  “Këngët e Skënderbeut”.Ajo u frymëzuar nga trimëritë e kryetrimit dhe  me këtë poemë, ajo  e ka vendosur, emrin e saj të pavdekshëm, në  letërsinë, italiane e botërore.(H.D)]

BURIMI SHTATË:
GJERGJ BARTOLDI- Humanist i Shek, XV, Nga -Praga

Frang Bardhi, në f–107, theksonë:

 “Ky autor, pra, ndërsa po shkruan në hyrja të vepërzës së tij, për Skënderbenë flet kështu për prindin e tij Joan (Gjonin): 

“Babai i Skënderbeut, Joan(Gjon) Kastrioti ka qënë pric i shkëlqyer i Epirit dhe i Arbërisë.Ky e ka origjinë e tij nga fisi bujar dhe mbretërorë  i mbretit të Epirit- Pirro dhe është zot i shumë qyteteve të Epirit dhe të krahinave të tjera, ndër të cilat Kruja ka qënë veçanarisht e dalluar për fuqinë dhe qëndresën e saj.”

BURIMI TETË:

JOAN TARKOGNATI ( ?-1566)- Historian Italian i  Shek.XV- Frang Bardhi, në f-108, theksonë:

“ Pas këtyre po shtojë edhe Joan Tarkognati, i cili, në pjesën e dytë të librit të 17 –të  “Historisë së botës”, kur shkruan për veprat e sulltanit të turqvet , thotë kështu për Joanin (Gjonin)prindin e Skënderbeut: “Edhe Murati gjithash,  pat sulmuar shpeshherë hungarezët dhe vllahjanët. E mbasi bëri shumë deme në Bosnje e në Arbëri, pushtoi atje Krujën, qytetë i fortë e përshtatur, të cilin thonë se e mori nga Joan (Gjon) Kastrioti, zot i Arbërisë, bashkë me tre bijët e tij, me qëllim që të sigurohej se Joani (Gjoni) nuk do t,i dilte nga besa që i kishtë dhënë dhe se do ishte kështu partizan i tij i devotshëm.”

BURIMI NËNTË: 

PAPA  PIU-II- (Nxjerrë nga kujtimet-bashkëkohës 

i Skënderbeut)-Shek.XV 

Frang Bardhi, në f-113-114 , theksonë:

 “Po ju le të dëgjojmë, nëse ju pelqen dëshminë e shënuar të  vetë  Skënderbeut, i cili në përgjigjëjen që i bënë , Princit të Tarantos, Joan Antonit i shkruan kështu për origjinën e fisit të vet, sipas kujtimeve të PAPA-Piu-II”:  [Pjesë nga letra e Gjergj Kastriotit,H.D]                               

“Gjergji zot i Arbërisë, i dërgonë përshëndetje Joan Antonit, princit të Tarantos….Unë e mbajë mend mirë se ai ka qenë mbreti yt,(Alfonsi) ,përse i biri nuk ja zënka vendin babës për ty? Baben e ke adhuruar dhe të birin kërkonë ta rrëzosh ? Kush ta dha këtë fuqi? Mos vallë thonë se të përket ty apo pontifikut të Romës të caktojë mbretërit e Siqelisë? 

Unë kam ardhur të ndihmojë kundër pabesisë tende dhe kundër tradhtive të pa numerta të parësisë së tij Ferdinantin, birin e mbretit në fjalë , sepse ky është mbret i proklamuar nga Selia  apostolike…Pastaj ti e përbuzë fisin tonë dhe arbërorët i quan bagëti.Sipas zakonit tënd, ti flet me përbuzje dhe duket se nuk e njeh origjinën e fisit tonë.Të parët tanë kanë qenë EPIROTAS, nga ata ka dalë  ai PIRROJA me emër, sulmin e të cilit me zi  mundën ta durojnë romakët dhe i cili pushtoi me armë Taranton e shumë vende të tjera të Italisë…s,ke sesi vë përballë epiriotve burra trima, tarantinër, këtë farë të qullosur njerzish, të lindur vetem për të zënë cironka. Në thënçë se ARBËRIA është pjesë e Maqëdhonisë, atëhëre të parët tanë i njeh shumë më fisnik ,sepse ata nën ALEKSANDRIN u futen deri në Indi dhe nënshtruan të gjitha fiset, që u dilnin përpara , me lehtësinë më të madhe…..” 

BURIMI  DHJETË – MARIN BARLETI

Humanistë  shquar i shek.XV-të, Frang Bardhi, në f -123, theksonë:

  “Siç del qartë nga Barleti, dhe  nga priviligjet e familjes imperjale të Flav Engjillit, ky princ shumë i fuqishëm përdorte një shqipe dykrenare  mbi një fushë të kuqe. Këtë  stemë Skënderbeu e pat prej të parve dhe stërgjyshërve të tij.”

PËRSHËNDETI SHQIPTARËT, KUDO NDODHEN NËPËR BOTË, ME NJË PJESË TË POEMËS TË  CITUAR NGA FRANG BARDHIT NË  VEPRËN :“APOLOGJINË E SKËNDERBEUT” , BOTIM -1636

TE QUAJTUR “BETEJA E HERKULIT ME SKËNDERBEUN” , E POETIT TË SHEK. XV, GJON JAKOV RECINI, ( ME ORIGJINË DALMATE):

SKËNDERBEU EPIROTAS FLUTURON,

ME FORCË TË MADHE SI STUHI,

DUELIN E ASHPËR E FITON,

KRENAR, ZEMËRFATOS AI.

KALIN E PAPËRMBAJTSHËM MBAN,

SKËNDERBEU I LINDUR NGA EPIRI,

HERKULIN KUNDËRSHTAR PËRBALLË,

E SHIGJETON ME SYTË PREJ YLLI.

AI PARZMORE PREJ LËKURE KA,

SHIGJETË, SHTIZË E HARK GJIGAND,

TEK HERKULI I TEBËS NJË TOPUZ HATA,

E HEDH AI ME FURI QË LARG.

LITERATURA:

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1636

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1968

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1999

-Frang Bardhit, Fjalori, botim, Prishtinë 1983.

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850” Prishtinë 1978.

– Tonin Çobani, “Frang Bardhi dhe relacionet e tij”, Shkodër 2006.

– Dhimitër Shuteriqit :Të dhënat për këta fjalorë janë nxjerrë nga “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

Fund me, 16 Janar 2026

Prof. Skender Asani/

Botimi i parë i “Yll’ i Mëngjezit”, më 15 janar 1917 në Boston, shënoi një moment kur shtypi shqiptar në mërgim u ngrit në rangun e diplomacisë kulturore, duke e paraqitur kombin shqiptar si subjekt të historisë dhe jo si periferi të saj; nën drejtimin e Parashqevi Qiriazit, revista u bë tribunë e identitetit kombëtar, arsimit shqip dhe trashëgimisë kulturore, por edhe zë i drejtpërdrejtë politik, me artikuj që i drejtoheshin vetë presidentit amerikan Woodrow Wilson për përkrahjen e çështjes shqiptare në një kohë kur kufijtë e Evropës po ridizajnoheshin, ndaj edhe ndërprerja e botimit gjatë delegimit të saj në Konferencën e Paqes në Paris dhe mbyllja përfundimtare në shtator 1920, pas kthimit në atdhe, lexohen sot si gjurmë të një misioni të përmbushur: një platformë e matur dhe vizionare që e futi diasporën shqiptare në dialog të heshtur me fuqitë e mëdha dhe e nguliti “Yll’ i Mëngjezit” në arkivin diplomatik të kujtesës kombëtare.

Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern.

Nga Prof.dr Skender Asani

Proceset shtetformuese të Kosovës vazhdojnë të interpretohen në mënyrë të cunguar për aq kohë sa trajtohen kryesisht si produkte procedurale të së drejtës ndërkombëtare dhe si rezultate të menaxhimit të krizave rajonale nga aktorë të jashtëm. Një qasje e tillë, teknike dhe juridike, e redukton shtetin në objekt administrimi dhe e zhvendos vëmendjen nga burimi real i legjitimitetit të tij: rezistenca morale dhe politike që i parapriu institucionalizimit formal. Shtetësia e Kosovës nuk është derivat i dialogut, as funksion i ndërmjetësimit; ajo është rezultat i një procesi historik ku vullneti politik u artikulua në kushte represioni total dhe ku qëndrueshmëria morale u shndërrua në kapital politik.

Kosova nuk lindi si akt i papritur juridik. Ajo u ndërtua gradualisht në mendje, në qëndresë dhe në sakrificë, shumë kohë përpara se të merrte formë kushtetuese. Për këtë arsye, çdo tentativë për ta reduktuar shtetin në një konstrukt të përkohshëm gjeopolitik ose në produkt kompromisesh teknike përbën jo vetëm deformim historik, por edhe vetë-minim strategjik. Një shtet që pranon të ekzistojë vetëm si rezultat i proceseve të administruara nga jashtë, heq dorë nga roli i vet politik dhe pranon, shpesh në mënyrë të heshtur, një formë autokolonizimi institucional.

Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr kuptim që tejkalon dimensionin biografik. Ai nuk është thjesht figurë e rezistencës, por kategori konceptuale e shtetformimit. Në periudhën kur Kosova nuk kishte as institucione, as sovranitet dhe as mbrojtje ndërkombëtare, ideja e shtetit u mbajt gjallë përmes qëndrueshmërisë morale dhe artikulimit politik të individëve që refuzuan të përshtaten me rendin e padrejtë.

Demaçi përfaqëson pikërisht këtë moment themelor: kohën kur morali i parapriu shtetit dhe kur sakrifica e pa kompromis prodhoi legjitimitet politik.

Njëzet e tetë vitet e burgimit politik nuk mund të interpretohen si heroizëm individual apo si kapitull martirizimi personal. Ato përbëjnë një investim etik afatgjatë në projektin e një shteti që ende nuk ekzistonte. Ky investim krijoi një rezervë morale, e cila i dha peshë kërkesës për vetëvendosje dhe e shndërroi atë nga aspiratë emocionale në pretendim politik të legjitimuar historikisht.Çdo ditë burgimi funksiononte si akt politik që sfidonte rendin kolonial dhe prodhonte një të vërtetë themelore: shtetet nuk lindin nga procedurat, por nga refuzimi për t’u nënshtruar padrejtësisë.

Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern. Pa këtë transformim, institucionet rrezikojnë të shndërrohen në mekanizma të riprodhimit të padrejtësisë, dhe jo në instrumente të drejtësisë.

Regjimi jugosllav e dënoi Demaçin jo për shkelje penale, por për artikulimin e hapur të së drejtës për vetëvendosje. Ky reagim disproporcional dëshmon se ideja e vetëvendosjes përbën kërcënim ekzistencial për çdo rend që mbështetet në mohimin e sovranitetit të tjetrit. Ky fakt përbën mësim historik: pushtetet që frikësohen nga vetëvendosja janë pushtete strukturalisht të përkohshme, sado të forta të duken në momentin e dominimit të tyre.

Evoluimi i mendimit të Demaçit drejt realizmit politik përfaqëson një fazë kyçe të pjekurisë së tij intelektuale. Përvoja e gjatë e burgimit e çliroi nga skemat ideologjike të ngurta dhe nga iluzioni se çështjet kombëtare zgjidhen përmes solidariteteve abstrakte. Ai e kuptoi se shtetet ndërtohen mbi interesa të artikuluara qartë, të mbështetura në vlera universale dhe të përkthyera në institucione funksionale. Ky realizëm politik, i ndërtuar mbi përvojë konkrete dhe jo mbi dogmë, e bëri vizionin e tij të qëndrueshëm, por edhe të papërshtatshëm për elitën e pasluftës, e cila zgjodhi pragmatizmin afatshkurtër dhe pushtetin pa etikë.

Roli i Adem Demaçit në fazën e formimit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte moment kyç për ruajtjen e koherencës normative të procesit çlirimtar. Vendosja e tij në ballë si përfaqësues politik nuk ishte gjest simbolik, por domosdoshmëri morale për të lidhur luftën me vizionin politik të lirisë. Por, ky vizion disi pati shkëputje gjatë rrugëtimit, për shkak se mungonte emri që personifikonte këtë vizion. Mungonte emri i Demaçit në segmentet shtetndërtuese të Kosovës dhe kjo u reflektua në dimensionin etik të legjitimit të këtij shtendërtimi.

Në Kosovën e pasluftës, Demaçi zgjodhi të jetë mbi palët, dhe kjo sikur iu konvenoi elitave politike të cilat në heshtje refuzuan ta integrojnë në gjiun e vet këtë figure madhore të kombit. Kjo bëri që pushtetet e dala pas luftës i zhvilluan betejat politike pa pasur një autoritet moral si arbitër që do të luante rolin e një senati për çështje kruciale të ardhmërisë së Kosovës, siç ishte edhe raporti i pambyllur me Serbinë.

Megjithatë, Adem Demaçi pati një artikulim të qartë ndaj temave që i jepnin kuptim konstelacioneve gjeopolitike e diplomatike të Kosovës. Parasegjithash, ai e kuptonte aleancën me Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin si marrëdhënie vlerore dhe reciproke, ku mbështetja e jashtme shoqërohej me përgjegjësi të brendshme për ndërtimin e institucioneve të pakapura dhe të besueshme.

Në perspektivë afatgjatë, rumbullaksimi i shtetësisë së Kosovës varet nga aftësia për të harmonizuar tri dimensione themelore: sovranitetin substancial që nuk negociohet, legjitimitetin etik si burim pushteti dhe orientimin strategjik perëndimor të bazuar në vlera demokratike. Çdo devijim nga ky ekuilibër nuk prodhon stabilitet, por e zgjat gjendjen e papërfunduar të shtetësisë.

Kosova sot nuk ndodhet përballë një dileme teorike, por përballë një prove historike. Ose rikthehet në kontinuitetin moral dhe politik që përfaqëson Adem Demaçi dhe rindërton shtetin mbi standard etik dhe vizion strategjik, ose mbetet entitet formal me sovranitet të zbrazët dhe legjitimitet të kushtëzuar. Adem Demaçi nuk është figurë për përvjetorë. Ai është kriter për pushtetin. Dhe pushteti që nuk e duron kriterin, e humb legjitimitetin dhe rrezikon vetë shtetin.

Procesi i shtetformimit të Kosovës nuk mund të lexohet as si episod procedural i së drejtës ndërkombëtare, as si produkt i menaxhimit të krizave diplomatike, pa u përballur me burimin e tij themelor: rezistencën morale që i parapriu shtetit dhe që i dha atij legjitimitet politik.

Figura e Adem Demaçit përfaqëson pikërisht këtë burim, jo si kujtesë historike, por si standard normativ për mënyrën se si ndërtohet, ushtrohet dhe matet pushteti. Shkëputja e pasluftës nga ky kontinuitet moral ka prodhuar një shtet formal, por të brishtë në substancë, institucione funksionale në dukje, por të cenueshme në legjitimitet, dhe një sovranitet të negociuar më shumë sesa të afirmuar. Mesazhi politik është i qartë: pa rikthim te legjitimiteti etik si themel i autoritetit, pa sovranitet që konfirmohet e nuk relativizohet, dhe pa orientim perëndimor të bazuar në vlera e jo në pragmatizëm afatshkurtër, shtetësia e Kosovës rrezikon të mbetet proces i papërfunduar. Adem Demaçi nuk ofron nostalgji, por kriter. Dhe çdo shtet që refuzon kriterin moral mbi të cilin është ndërtuar, e vë në pikëpyetje jo vetëm pushtetin e vet, por edhe të ardhmen e tij historike.