Prof. Pal Nikolli/
Ka momente në historinë e një shoqërie kur ajo që duket në sipërfaqe pushon së qeni e vërteta e saj. Fjalët vazhdojnë të dëgjohen, debatet vazhdojnë të transmetohen, akuzat dhe kundërakuzat mbushin ekranet, por pas gjithë kësaj zhurme lind një pyetje e thjeshtë: a po shohim një përplasje reale idesh, apo vetëm një shfaqje të ndërtuar për publikun?
Demokracia moderne është ngritur mbi parimin e konfliktit të hapur politik. Ajo jeton nga debati, nga konkurrenca e vizioneve dhe nga mundësia që qytetari të zgjedhë mes alternativave të ndryshme. Por kur përplasja kthehet në ritual dhe jo në substancë, kur kundërshtari politik bëhet më shumë partner i heshtur sesa rival i vërtetë, atëherë demokracia fillon të humbasë shpirtin e saj.
Shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga mungesa e institucioneve. Ato rrënohen kur institucionet vazhdojnë të ekzistojnë si formë, por jo si përmbajtje. Parlamenti mund të vazhdojë të mblidhet, partitë mund të vazhdojnë të konkurrojnë dhe zgjedhjet mund të vazhdojnë të organizohen, por nëse rezultatet e rëndësishme përcaktohen nga pazare të padukshme dhe jo nga vullneti i lirë politik, atëherë kemi hyrë në territorin e iluzionit demokratik.
Filozofi francez Michel Foucault argumentonte se pushteti nuk është vetëm ai që shihet, por edhe ai që vepron në mënyrë të fshehtë përmes rrjeteve të interesit dhe marrëdhënieve të padukshme. Pikërisht aty qëndron rreziku më i madh për demokracinë: jo te konflikti i hapur, por te marrëveshja e heshtur. Konflikti është i dukshëm dhe mund të gjykohet nga qytetari; marrëveshja e fshehtë, përkundrazi, vepron në errësirë dhe i shmanget llogaridhënies. Në këtë pikë, opozita përballet me provën e saj më të vështirë morale. Ajo ekziston jo për të dekoruar sistemin, por për ta sfiduar atë. Kur opozita heq dorë nga kjo detyrë dhe bëhet pjesë e mekanizmit të ruajtjes së ekuilibrave të elitave, ajo humbet identitetin e saj. Nuk është më alternativë, por pjesë e status quo-së. Nuk është më shpresë për ndryshim, por garanci për vazhdimësi.
Platoni kishte frikë se demokracia mund të degjeneronte në një sistem ku pak njerëz kontrollojnë gjithçka nën petkun e lirisë. Sot kjo frikë tingëllon çuditërisht aktuale. Kur rotacioni politik zëvendësohet nga riciklimi i vazhdueshëm i të njëjtave figura, kur gara politike shndërrohet në menaxhim të privilegjeve dhe jo në konkurrencë idesh, atëherë kemi hyrë në një formë të sofistikuar oligarkie.
Por pasoja më e rëndë nuk bie mbi partitë. Ajo bie mbi qytetarin. Besimi është kapitali më i çmuar i demokracisë. Ai nuk ndërtohet me ligje, por me bindjen se sistemi funksionon për të gjithë. Kur qytetari fillon të dyshojë se kundërshtarët politikë luftojnë në publik dhe pajtohen në privat, ai humbet jo vetëm besimin te partitë, por edhe te vetë kuptimi i pjesëmarrjes politike.
Kjo është arsyeja pse indiferenca qytetare nuk është kurrë thjesht apati. Shpesh ajo është forma më e heshtur e protestës. Njerëzit largohen nga politika jo sepse nuk kanë interes për të ardhmen e tyre, por sepse ndiejnë se e ardhmja e tyre nuk vendoset aty ku pretendohet se vendoset.
Friedrich Nietzsche do ta shihte këtë si triumfin e “vullnetit për pushtet” mbi idealet. Kur qëllimi kryesor bëhet mbajtja e pozicionit dhe jo transformimi i realitetit, politika humbet karakterin e saj krijues dhe shndërrohet në administrim interesash. Një sistem i tillë mund të zgjasë për një kohë të gjatë, por nuk mund të frymëzojë. Mund të mbijetojë, por nuk mund të rilindë.
Megjithatë, historia ka një ligj të pashkruar: asnjë iluzion nuk zgjat përgjithmonë. Kontradiktat që fshihen nën sipërfaqe grumbullohen derisa një ditë bëhen të dukshme. Hegeli do ta quante këtë moment triumfin e dialektikës historike, çastin kur realiteti shpërthen përmes fasadës dhe kërkon një rend të ri.
Prandaj pyetja më e rëndësishme nuk është nëse ekzistojnë pazaret politike. Ato kanë ekzistuar në çdo epokë. Pyetja është nëse shoqëria ka ende energjinë morale për t’i sfiduar ato. Nëse ekziston ende një kërkesë e fortë për meritokraci, transparencë dhe konkurrencë të vërtetë politike. Sepse demokracia nuk vdes kur mungojnë zgjedhjet. Demokracia fillon të vdesë kur qytetarët pushojnë së besuari se zgjedhja e tyre ka kuptim.
Dhe pikërisht aty, mes teatrit të përplasjes dhe heshtjes së pazareve, vendoset fati i lirisë politike të një kombi. Nëse fasada vazhdon të zëvendësojë substancën, atëherë shoqëria rrezikon të mbetet spektatore e historisë së saj. Por nëse qytetari rikthehet si aktor i saj, çdo iluzion, sado i fuqishëm të duket, është i destinuar të shembet.