Prof. Begzad Baliu/
(Duke lexuar Fjalorin e Profesor Gjovalin Shkurtajt)
Në Fjalorin leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik të Malësisë së Madhe, Gjovalin Shkurtaj e dokumenton oxhakun jo vetëm si element të ndërtimit tradicional, por edhe përmes përdorimeve të tij figurative e frazeologjike, duke dëshmuar se në ligjërimin popullor kjo njësi ka ruajtur një ngarkesë të pasur kulturore. Përkufizimi i autorit dhe shembujt e regjistruar tregojnë se fjala nuk kufizohet te kanali i tymit ose vendi ku del tymi nga banesa, por lidhet drejtpërdrejt me jetën e familjes, me vazhdimësinë e brezave dhe me identitetin e shtëpisë. Pikërisht kjo e bën zërin e Shkurtajt një dëshmi të rëndësishme jo vetëm për leksikografinë, por edhe për etnolinguistikën.
Nga pikëpamja etimologjike, oxhak nuk i përket fondit të trashëguar të shqipes.
Fjala është një huazim oriental, që ka hyrë në shqipe nëpërmjet turqishtes osmane (ocak), me prejardhje më të hershme turke. Kjo etimologji është pranuar nga Gustav Meyer (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, 1891), është trajtuar nga Tahir Dizdari në Fjalorin e orientalizmave në gjuhën shqipe (2005) dhe është përfshirë edhe nga Kolec Topalli në Fjalorin etimologjik të gjuhës shqipe (2017). Megjithatë, historia e fjalës në shqipe nuk përfundon me huazimin. Përkundrazi, pikërisht në shqipe ajo ka zhvilluar një fushë kuptimore shumë më të gjerë sesa kuptimi fillestar arkitektonik.
Në kuptimin e parë, oxhaku emërton vendin e zjarrit ose kanalin e daljes së tymit. Në kulturën tradicionale të Malësisë së Madhe ky objekt ishte pjesë përbërëse e organizimit të banesës dhe lidhej drejtpërdrejt me gatimin, ngrohjen dhe jetën e përditshme. Mirëpo materiali i dokumentuar nga Shkurtaj dëshmon se përdorimi popullor e ka zgjeruar këtë kuptim drejt një koncepti shumë më të gjerë. Në shprehje të tipit oxhak i mirë, oxhak i vjetër, me e mbajtë oxhakun gjallë ose me ia fikë oxhakun, fjala nuk emërton më objektin fizik, por familjen, trungun dhe vazhdimësinë e brezave. Kjo shtresë figurative përbën një nga reliktet më të rëndësishme semantike të kulturës shqiptare.
Nga këndvështrimi semasiologjik kemi të bëjmë me një proces tipik metonimik. Emërtimi i një pjese të banesës kalon gradualisht në emërtimin e bashkësisë që jeton rreth saj. Zjarri është elementi që bashkon familjen; oxhaku është vendi që e mban atë zjarr; për rrjedhojë, vetë oxhaku bëhet simbol i familjes. Ky zhvillim nuk është rastësor, por mbështetet në funksionin qendror që kishte zjarri në ekonominë tradicionale. Historia e kuptimit pasqyron kështu historinë e institucionit.
Në planin etnolinguistik, oxhaku është një nga konceptet më të rëndësishme të organizimit patriarkal shqiptar. Ai nuk shënon vetëm ekzistencën biologjike të një familjeje, por edhe vazhdimësinë morale, juridike dhe ekonomike të saj. Të “mbahet gjallë oxhaku” do të thotë të vazhdojë trungu familjar, të ruhen prona, emri, kujtesa dhe përgjegjësitë që lidhen me të. Në këtë aspekt, njësia afrohet me kuptimet figurative të votrës, por nuk përputhet plotësisht me të. Votra thekson qendrën e jetës familjare, ndërsa oxhaku thekson vazhdimësinë gjenealogjike të trungut. Pikërisht ky dallim semantik është i rëndësishëm për historinë e leksikut.
Krahasimet me burime të tjera e përforcojnë këtë interpretim. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, institucioni i shtëpisë dhe i trungut familjar ndërtohet vazhdimisht mbi metaforën e oxhakut dhe të zjarrit familjar (Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, 1933). Edhe Mark Krasniqi, në studimet e tij për organizimin tradicional të Malësisë, e trajton oxhakun si një nga simbolet kryesore të vazhdimësisë familjare dhe të identitetit të fisit (Gjurmë e gjurmime albanologjike). Këto dëshmi tregojnë se zhvillimi semantik i fjalës nuk është veçori lokale e Malësisë së Madhe, por pjesë e një tradite më të gjerë kulturore shqiptare.
Nga pikëpamja metodologjike, oxhaku është një shembull i qartë se etimologjia nuk duhet të kufizohet vetëm në prejardhjen e fjalës. Prejardhja orientale shpjegon hyrjen e njësisë në shqipe, por nuk shpjegon zhvillimin e saj kulturor. Pikërisht materiali i Shkurtajt bën të mundur rindërtimin e këtij zhvillimi, sepse dokumenton përdorimin real të fjalës në një bashkësi ku kuptimi figurativ vazhdon të jetë pjesë e gjallë e ligjërimit.
Prandaj, oxhaku përfaqëson një rast model të ndërthurjes së etimologjisë formale me etimologjinë kulturore. Historia e tij nuk është vetëm historia e një huazimi oriental, por historia e mënyrës se si kultura shqiptare e përvetësoi këtë njësi dhe e shndërroi në një nga simbolet më të rëndësishme të familjes, të trungut dhe të vazhdimësisë shoqërore.