Viola Isufaj/
Në Shqipërinë komuniste midis viteve 1945 dhe 1990, nuk ka asnjë hapësirë për shprehje kundërshtuese ose për disidencë, ndryshe nga vende të tjera të kampit socialist. E ashpër dhe e ftohtë, censura shtetërore nuk ka krahasim as me atë në Jugosllavi. Nuk ekziston këtu vetëpublikimi ilegal, forma e vetme e qarkullimit të letërsisë disidente në Rusi, samizdati, (Vetë e krijoj, vetë e botoj, vetë e censuroj, vetë e publikoj, vetë e shpërndaj dhe vetë e vuaj burgun-siç e ka shprehur Bukovski). Megjithatë, në realitetin shtypës dhe përndjekës, ajo është e pranishme, në mënyrë të kufizuar dhe shpesh të fshehur. Dukuritë bëhen prandaj relative, një numër çështjesh vendosen në diskutim.
Në fokus të këtij punimi do të jetë cilësia estetike e letërsisë shqipe me prirje disidente përballë fenomenit ideologjiko-politik që e lindi. Këtu orvatemi të ndërtojmë një shkallare letrare të vlerave të përftuara, me qëllim studimin e dukurive shkrimore që dukshëm rrezatojnë përmbi të tjera. Raste të njohura dhe të panjohura të shkrimit në zhanre të poezisë e të prozës përbëjnë një lëndë të gjerë, brenda së cilës lindin krahasime dhe kërkohen argumentime.
Studimi ndjek konkretisht se si zhvillohet udhëtimi drejt qendrës së qenies; në cilat mënyra Zef Zorba, Mihal Hanxhari, Robert Prifti, po edhe Arshi Pipa, Kasëm Trebeshina dhe të tjerë mund të zbulojnë disa aspekte të karakterit, personalitetit dhe ekzistencës.
1.a. Tirazhet mbrojtëse: Shkrimtarët disidentë shpesh kanë pasur një ndikim të madh në shoqëritë e tyre dhe përtej tyre, duke iu kundërvënë regjimeve totalitare dhe duke u përballur me represionin. Disa prej këtyre autorëve kanë arritur të publikojnë vepra që kanë arritur te marrësi përmes një numri të lartë kopjesh, duke ndihmuar në ndërgjegjësimin për çështjet politike dhe sociale në vendet përkatëse si dhe jashtë tyre. Josif Brodski, e të tjerë, në forma të ndryshme e kundërshtuan komunizmin, të vetëdijshëm për pasojat që mund të kishte qëndrimi i tyre. Disa shkrimtarë të tillë që kanë arritur të kenë tirazh po i rendisim më poshtë:
-Doktor Zhivago i Paternakut u bë një fenomen botëror – me ndihmë, sigurisht, nga shtypshkronjat e CIA-s dhe taktikat guerile të shpërndarjes së romanit. Lidhja e Shkrimtarëve Rusë refuzoi botimin e këtij libri të konsideruar autobiografik e me tone negative ndaj Revolucionit të Tetorit të shkruar pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore. Kopjet e veprës u sekuestruan nga qeveria komuniste ruse, çka u bë shkaku i një persekutimi intelektual të shkrimtarit. Por dorëshkrimi origjinal i Doktor Zhivagos që i shpëtoi sekuestrimit, kaloi kufijtë rusë. Feltrinelli, shtëpia botuese italiane realizoi në vitin 1957 botimin e parë të këtij libri. Ai përkthye në disa gjuhë duke e kthyer veten në simbol të realitetit rus, vuajtjeve e dhimbjeve që derivonin nga idealizmi Bolshevik.
-A. Sollzhenicin, fituesi i çmimit Nobel, figurë e njohur e disidencës nën regjimin sovjetik, ishte i pari që i zbuloi botës realitetin e sistemit të kampeve sovjetike në veprat: Një ditë nga Ivan Denisoviç, Rrethi i parë dhe Arkipelagu Gulag, që dokumentuan represionin në Bashkimin Sovjetik. Ai ishte një kritik i njohur i regjimit sovjetik dhe sidomos me Arkipelagun Gulag arriti lexueshmëri të madhe dhe ndikoi në mënyrën se si bota e perceptonte Bashkimin Sovjetik.
Sollzhenicini është cilësuar si rrëfimtari i të vërtetës, ai rrezikoi gjithçka, për të goditur në zemër besueshmërinë e shtetit sovjetik. Doris Lesing, romancierja dhe dramaturgia britanike, për kryeveprën e Aleksandër Solzhenicinit Arkipelagu Gulag u shpreh: “…ajo ndihmoi për të rrëzuar një perandori. Rëndësia e saj vështirë se mund të ekzagjerohet”.
– Të dyja veprat e G. Orwell: 1984 dhe Ferma e kafshëve të bëra të njohura në mbarë botën që trajtojnë përkatësisht temën e mbikëqyrjes dhe të totalitarizmit, dhe, përmes një satire temën mbi revolucionet dhe pabarazitë- kanë pasur një ndikim të madh dhe janë shitur në miliona kopje.
-Vaclav Havel, si disident në Çekosllovaki dhe më vonë president i saj post-komunist, shkroi shumë vepra që reflektonin mbi situatën politike dhe sociale. Shkrimet e tij janë botuar gjerësisht dhe kanë arritur të kenë një ndikim të madh. E kemi fjalën sidomos për The Garden Party/Festa në kopsht dhe Open Letters/Letrat e hapura.
-Herta Müller. The Hunger Angel-i saj është e njohur për kritikën ndaj regjimit komunist dhe për përvojat si disidente. Vepra e saj ka arritur në sytë e shumë lexuesve në mbarë botën.
-Autorë shqiptarë. At Zef Pllumbi. Brenda asaj që mund të quhet disidenca letrare shqipe, At Zef Pllumbi ka arritur të ketë një marrës kaq të gjerë, ndihmuar, sigurisht, nga përmbajtja e fortë dhe mesazhet e fuqishme që kanë dalë nga përvojat e tij në burg. Ai vjen jo vetëm si dëshmitar i një epoke të errët, por si një figurë e lartë morale, që i qëndroi një “sistemi përbindësh” – një regjimi antinjerëzor, të egër dhe shkatërrues.
Ai shkoi te shumë lexues për shkak të narracionit të tij të rrjedhshëm, të gjallë dhe të vërtetë por edhe për shkak se nuk u përgjigj me urrejtje– cilësi e thellë e krishtërimit dhe e qytetërimit perëndimor, që i kundërvihet padijes dhe mizorisë. Kjo kontrast i fortë thekson përplasjen midis dy botëve: njëra bazuar në dhunë dhe padije të thellë, tjetra në dije, moral dhe besim. Simbol i integritetit moral, At Zef Pllumbi e shndërron veten dhe historinë në një mësim më vete, një dritë që sfidon errësirën. Ai e kthen veten në institucion.
-Ismail Kadare. Thënia që u vendos si titull i kësaj trajtese u përdor në revistën Le Point me titullin Lexoni Kadarenë ku thuhet se: Nëse gjithçka do shkojë keq, ai më në fund do të lexohet në Perëndim, siç e meriton… Sepse, nëse disidenca ka shumë mungesa, duhet ditur se, ajo, ka privilegjin e tirazhit… Tani, do të duheshin, ndoshta, peticione, mbledhje, ose një manifestim, por gjithë ky agjitacion do të duhej të përmblidhej në një parullë të vetme politike: lexoni Kadarenë.” (Jean-Francois Fogel, Lisez Kadare, Le Point, 7-13 juin, 1982).
Studiuesi Kuçuku thekson se nxitja e mbrojtja e Kadaresë, më shpesh e pashkruar në gazeta dhe e pashqiptuar në forume institucionesh, është mishëruar në tirazhet e botimeve.
Shembulli i romanit Pallati i Ëndrrave është domethënës: përveç një reagimi zyrtar të ashpër – përfshirë një Referat kritik në plenum– nuk pati asnjë kritikë të shkruar në Shqipëri deri në fund të viteve ’90, kaq e mbyllur dhe e shtypur ishte mundësia e debatit letrar.
Nga ana tjetër: shtypi francez për herë të parë mbrojti shkrimtarin nga kritikat institucionale në Shqipëri. Gazeta “Le Monde” me titullin “Sulme të ashpra kundër Ismail Kadaresë’ dha njoftimin dhe shpjegoi arsyet e sulmit. “Ismail Kadare, shkrimtari shqiptar më i dëgjuar është sulmuar me zemërim dhe për një kohë të gjatë në punimet e plenumit të fundit të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë… veçanërisht për ‘trajtim subjektivist të elementeve historike dhe përdorimin arbitrar të legjendave të vjetra shqiptare…”.
Disidenca, ndonëse e karakterizuar nga mungesa të thella në liri, në mbështetje dhe shprehje të hapur, ka herë pas here privilegjin e tirazhit, siç dëshmohet dhe më lart nga rasti i Ismail Kadaresë.
Vepra e Kadaresë është një prej më të lexuarave e duket sikur tirazhi erdhi si shpërblim për qëndresën estetike dhe për mprehtësinë e strategjive krijuese.
Kadare përdori mjete të tjera për të shprehur kundërshtinë: simbolikën, mitin, legjendën, strukturat metaforike. Përmes tyre, ai mundi të ndërtonte një fabul të tiranisë, një formë e brishtë dhe inteligjente e mendimit ndryshe, pa arritur asnjëherë formën klasike të fenomenit të disidencës letrare.
Pa qenë disident, zëri i tij është kompleks, i thellë dhe i vlerësuar. I shprehur përmes artit të koduar, ky zë u përkrah ndërkombëtarisht, duke e kthyer në një zë me ndikim të gjerë.
Mbrojtja e pashkruar u manifestua më vonë në përkrahjen ndërkombëtare dhe në tirazhe të mëdha, çka nënkuptonte se mungesat (heshtja, izolimi, censura) e bëjnë leximin e tij një akt politik dhe moral. Domethënë, përpos talentit të lindur, mungesa e përkrahjes brenda vendit i dha jehonën – privilegjin e tirazhit, suksesin ndërkombëtar. Është një rast i ndryshëm nga ai i Trebeshinës.
Pjesa 1.