Një kujtesë nga koha e studimeve të vitit 1981 – mall për Kosovën e asaj kohe, për Bostonin shqiptar dhe për veprën e Fan Nolit.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Ka kujtime që nuk i zbeh koha dhe nuk i shuan largësia. Ato mbeten të gjalla në kujtesë, si një dritë e pashuar dhe si një mall që e shoqëron njeriun gjatë gjithë jetës. Të tilla janë për mua vitet e studimeve dhe sidomos viti 1981, një vit që mbetet i gdhendur jo vetëm në kujtesën time, por edhe në ndërgjegjen historike të Kosovës.

Sa herë kthehem me mendje në atë kohë, më duket sikur shoh përsëri Prishtinën e rinisë sonë, me rrugët e saj të mbushura me studentë, me auditorët e Universitetit të Prishtinës, me bibliotekat, me konviktet studentore dhe me ëndrrat e një brezi të tërë shqiptarësh.

Në atë kohë, Prishtina nuk ishte vetëm kryeqyteti i Kosovës. Ajo ishte zemra e shqiptarisë. Ishte vendi ku rrihnin shpresat e një populli, ku formoheshin intelektualët e ardhshëm dhe ku dija dhe vetëdija kombëtare ecënin së bashku.

Në ato vite, më dukej se gjithçka rreth nesh fliste shqip.

Shqip jehonin auditorët e Universitetit.

Shqip rrihnin zemrat e studentëve.

Shqip ëndërronin të rinjtë.

Shqip luteshin nënat shqiptare për të ardhmen e bijve të tyre.

Dhe prandaj, edhe sot më duket se toka, ajri dhe e gjithë natyra frymonin shqip.

Por kujtesa ime nuk ndalet vetëm në Kosovë.

Ajo udhëton përtej Atlantikut, drejt Bostonit, qytetit që për shqiptarët nuk është thjesht një metropol amerikan, por një pjesë e historisë sonë kombëtare.

Nëse Prishtina ishte zemra e shqiptarisë në trojet tona, Bostoni u bë zemra e saj në mërgim.

Aty veproi Fan Noli.

Aty u forcua Federata Pan-Shqiptare “Vatra”.

Aty gazeta “Dielli” u bë tribunë e mendimit kombëtar shqiptar.

Aty mërgimtarët shqiptarë ruajtën gjuhën, kulturën dhe dashurinë për atdheun.

Kur pata fatin të vizitoja Bostonin, ndjeva se po ecja nëpër një pjesë të historisë sonë. Më dukej sikur në rrugët e atij qyteti ende dëgjohej jehona e zërit të Fan Nolit dhe sikur fryma e shqiptarëve të parë të Amerikës vazhdonte të jetonte mes kujtesës dhe krenarisë së brezave.

Në aspektin historik, Bostoni u bë qendra më e rëndësishme e diasporës shqiptare në Amerikë.

Në aspektin kulturor, ai u shndërrua në një nga hapësirat më të rëndësishme të ruajtjes së gjuhës shqipe dhe identitetit kombëtar.

Në aspektin diplomatik, ai luajti rol të veçantë në sensibilizimin e opinionit amerikan dhe ndërkombëtar për çështjen shqiptare, veçanërisht në periudhat vendimtare të historisë së Kosovës dhe Shqipërisë.

Dhe në qendër të kësaj historie qëndron Fan Noli – jo vetëm si klerik, por si diplomat, shkrimtar, përkthyes dhe vizionar i madh i kombit shqiptar.

Ai e kuptoi herët rëndësinë e lidhjes shqiptaro-amerikane dhe e bëri Bostonin një pikë referimi të përhershme të mendimit kombëtar shqiptar.

Dhe kur i bashkoj në kujtesën time Kosovën e vitit 1981 dhe Bostonin e Fan Nolit, më duket se ato nuk janë dy botë të ndara.

Janë dy brigje të së njëjtës histori shqiptare.

Njëri në trojet tona.

Tjetri përtej Atlantikut.

Njëri me sakrificë dhe qëndresë.

Tjetri me organizim dhe diplomaci.

Por të dy me të njëjtin shpirt shqiptar.

Prandaj, edhe sot, pas kaq dekadash, mbetet e gjallë ajo ndjenjë e thellë se në Kosovën e rinisë sonë dhe në Bostonin e shqiptarëve, toka, ajri dhe e gjithë natyra frymonin shqip.

Artan Nati/

Protestat e ditëve të fundit sollën një risi të këndshme në jetën publike shqiptare. Më në fund, qytetari shqiptar doli nga kafeneja, la telefonin për disa orë dhe vendosi të protestojë për diçka që nuk ishte as posti i punës së mikut të mikut, as tenderi i “investitorit strategjjik”, as vendi i parkimit para pallatit. Këtë herë ishte natyra. Flamingot, lumenjtë, pyjet dhe bregdeti u kthyen papritur në protagonistë të debatit kombëtar. Një lajm i mirë. Por ndërsa dëgjoja disa nga parullat, m’u duk sikur mes flamingove rozë po shfaqeshin edhe disa egërsira ideologjike të mbijetuar nga shekulli i kaluar. Duhet të mbrojmë natyrën, degjohet ne proteste. Duhet të mbrojmë lumenjtë! Patjeter te gjithe jemi dakort. Duhet të kemi transparencë për projektet! Deri ketu gjithcka e bukur dhe perendimore. Me tej degjojme: Poshtë investitorët amerikanë! Po prit pak… si kaluam nga flamingot te Lufta e Ftohtë? Këtu fillon tragjikomedia shqiptare.

Shqiptari modern është ndoshta krijesa më paradoksale në Ballkan. Ai jeton në Amerikë, por mallkon Amerikën. Punon në Europë, por shan Europën. Merr para nga Perëndimi, përdor teknologjinë e Perëndimit, sheh filmat e Perëndimit, dërgon fëmijët në universitetet e Perëndimit dhe më pas deklaron me krenari revolucionare: “Po na shkatërron Perëndimi!” Në ato çaste të duket sikur neomarksistet kane bere aleance me islamiket dhe kane hapur një llogari në mediat sociale dhe po komentjone një propagande ideologjike. Problemi nuk është protesta. Përkundrazi. Shoqëritë demokratike kanë nevojë për protesta. Problemi është se shpesh protestuesi shqiptar nuk proteston vetëm kundër një projekti konkret, ai proteston edhe kundër disa fantazmave historike që i mbart ende në nënndërgjegje. Nën flamurin e flamingove, papritur dalin në sipërfaqe reflekse të vjetra si dyshimi ndaj tregut, frika nga kapitali dhe mosbesimi ndaj investimeve të huaja. Dhe kjo thuhet me bindje se diku ekziston një komplot gjigant ndërkombëtar që zgjohet çdo mëngjes me një qëllim të vetëm si të mërzisë shqiptarët.

Kjo është trashëgimia e çuditshme e historisë sonë. Pesë shekuj nën Perandorinë Osmane na mësuan të dyshojmë ndaj botës jashtë fshatit. Pesëdhjetë vjet komunizëm na mësuan të dyshojmë ndaj botës jashtë kufirit. Sot kufijtë janë hapur, por dyshimi ka mbetur. Prandaj ndodh që një pjesë e njerëzve të duan standardet europiane, por jo Europën. Duan pagat amerikane, por jo Amerikën. Duan turistët e huaj, por jo investitorët e huaj. Duan modernizimin, por jo modernitetin. Në këtë kuptim, revolucioni i flamingove përballet me një sfidë më të madhe sesa mbrojtja e një lagune apo e një lumi. Ai duhet të çlirojë shoqërinë shqiptare nga zakoni i vjetër për ta parë Perëndimin njëkohësisht si shpëtimtar dhe si armik. Sepse flamingot nuk po luftojnë kundër Amerikës, Europës apo qytetërimit modern. Përkundrazi. Nëse shkon në Aruba, në Florida apo në Holandë, do të shohësh se flamingot jetojnë më mirë pikërisht aty ku institucionet janë më të forta, ekonomia është më e zhvilluar dhe ligji funksionon.

Flamingot nuk kanë frikë nga Perëndimi. Duket se këtë frikë e kemi vetëm ne. Dhe ndoshta revolucioni më i rëndësishëm nuk është ai për të shpëtuar flamingot, por ai për të shpëtuar shqiptarët nga fantazmat ideologjike që ende ulen në tavolinat tona, pinë kafe me ne dhe na pëshpërisin në vesh se armiku gjendet gjithmonë jashtë, kurrë brenda vetes.

Gjatë disa pushimeve dimërore në Meksikë apo në Aruba, njeriu kupton se ekziston edhe një model tjetër zhvillimi, përveç atij që ne e quajmë me krenari “betonizim strategjik”. Atje, në mes të resorteve turistike, flamingot shëtisin të qeta pranë vizitorëve, zogjtë ndërtojnë foletë mes palmave, ndërsa kafshë të ndryshme bashkëjetojnë me njerëzit pa pasur nevojë për komisione parlamentare, leje ndërtimi apo vendime të Këshillit të Ministrave. Si për çudi këto rizorte turistike janë ndërtuar nga kompanitë më prestigjioze ndërkombëtare, si ajo që kërkon të investojë në Shqipëri.

Pamja është pothuajse e pabesueshme për një shqiptar të mësuar me kaosin urban. Ndërtesa të ulëta të fshehura mes gjelbërimit, makina elektrike që lëvizin pa zhurmë, shtigje të pastra, plazhe të mirëmbajtura dhe natyrë që nuk trajtohet si armik i zhvillimit, por si partneri i tij kryesor. Ironia më e madhe është se në shumë raste çmimet janë më të ulëta se në rivierën shqiptare, e cila prej vitesh po shitet si “Maldivet e Ballkanit”, ndonëse nganjëherë ngjan më shumë me një kantier ndërtimi që ka harruar të mbarojë punën. Ndërkohë, në Dhërmi, Himarë, Sarandë apo Ksamil, po të mos ishte deti blu që natyra ua ka falur bujarisht, vizitori mund të mendonte se kishte zbritur në ndonjë periferi të lodhur të botës së tretë.

Këtu njeriu duket se ka arritur një harmoni të rrallë ekologjike me plehrat buzë rrugës, me qentë endacakë dhe me një pyll çadrash e shezlonesh që nuk të ofrojnë aq hije sa të shkaktojnë goditje financiare. Në Aruba flamingot fotografohen si simbol i parajsës turistike. Në rivierën shqiptare, simboli i sezonit rrezikon të bëhet fatura e shezlonit, që është i krahasueshëm me çmimin e hotelit. Atje kafshët e egra janë atraksion, ndërsa këtu atraksioni është të gjesh një vend parkimi pa hyrë në konflikt diplomatik me “administratorët” privatë të rrugës. Paradoksi është i dhimbshëm. Shqipëria zotëron një nga vijat bregdetare më të bukura të Mesdheut, por shpesh sillet sikur bukuria natyrore është vetëm një pengesë e përkohshme për ndërtimin e hotelit të radhës. Ndërsa vendet e zhvilluara përpiqen të fusin natyrën brenda qytetërimit modern, ne ende përpiqemi të fusim qytetërimin modern brenda një mikseri betoni. Dhe kështu, në brigjet e Karaibeve, flamingot, turistët dhe natyra bashkëjetojnë në paqe. Në brigjet e Jonit, bashkëjetesa më e dukshme mbetet ajo midis betonit, mbeturinave dhe ambicies sonë të pashtershme për ta quajtur çdo gjë “investim strategjik”.

Dhe ndoshta revolucioni më i rëndësishëm nuk është ai për të shpëtuar flamingot. Flamingot, në fund të fundit, dinë të mbijetojnë. Ato fluturojnë kur kërcënohen, ndërrojnë habitat kur u prishet ekuilibri dhe nuk harxhojnë kohë duke debatuar në rrjetet sociale se kush ua ka fajin. Problemi është se ne vazhdojmë të sillemi si një shoqëri që kërkon të bëhet europiane, por pa kaluar kurrë nga Europa, që kërkon të jetë proamerikane, por pa amerikanët, që kërkon investime, por pa investitorët, që kërkon zhvillim, por pa ndryshim. Në sheshet tona dëgjon shpesh një melodi të njohur. Është një përzierje e çuditshme midis nostalgjisë së vjetër antikapitaliste, teorive konspirative moderne dhe zakonit tonë shekullor për ta kërkuar fajtorin gjithmonë diku larg. Dikur ishte Sulltani, më pas imperializmi, më vonë revizionizmi, pastaj globalizmi. Armiku ka ndryshuar emër, por zakoni ka mbetur i njëjtë.

Dhe ndoshta ky është revolucioni që na mungon më shumë, jo revolucioni kundër flamingove, kundër investitorëve, kundër Europës apo Amerikës, por revolucioni kundër zakonit tonë të vjetër për të fajësuar gjithmonë të tjerët. Në fund të fundit, armiku më i rrezikshëm nuk është ai që vjen nga jashtë. Ai është ai që banon prej kohësh brenda nesh, ulur rehat në kolltukun e mendësive të vjetra, duke na bindur se çdo problem e ka fajin dikush tjetër. Dhe për sa kohë ai armik të vazhdojë të qeverisë ndërgjegjen tonë, flamingot do të jenë shumë më europiane se ne.

“Sulmet terroriste mund të tronditin themelet e ndërtesave tona më të mëdha, por ato nuk mund të prekin themelet e Amerikës. Këto akte mund të copëtojnë çelikun, por nuk mund të gërvishtin çelikun e vendosmërisë amerikane” — George W. Bush.

Një president që zë vend të veçantë në historinë shqiptare

Në historinë moderne të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, pak presidentë amerikanë kanë lënë një gjurmë aq të fortë sa George Walker Bush. Për amerikanët ai do të kujtohet gjithmonë si presidenti që udhëhoqi vendin gjatë sulmeve terroriste të 11 shtatorit 2001 dhe gjatë Luftës kundër Terrorizmit. Për historianët, presidenca e tij mbetet një nga më të debatuarat e shekullit XXI. Por për shqiptarët, George W. Bush zë një vend të veçantë sepse gjatë presidencës së tij ndodhën dy ngjarje historike që ndryshuan përgjithmonë pozicionin e shqiptarëve në Ballkan: pavarësia e Kosovës dhe anëtarësimi i Shqipërisë në NATO.

Nëse Bill Clinton ishte presidenti që ndihmoi në çlirimin e Kosovës, George W. Bush ishte presidenti që mbështeti hapur rrugën drejt pavarësisë së saj. Nëse Wilson mbrojti Shqipërinë në vitin 1919, Bush ndihmoi integrimin e saj në aleancën më të fuqishme ushtarake të botës. Kjo është arsyeja pse emri i tij vazhdon të kujtohet me respekt në Tiranë, Prishtinë dhe në çdo komunitet shqiptar në diasporë.

Kur vizitoi Shqipërinë më 10 qershor 2007, Bush u prit nga turma të mëdha njerëzish. Ishte vizita e parë e një presidenti amerikan në detyrë në historinë shqiptare. Në rrugët e Tiranës dhe Fushë-Krujës valëviteshin flamuj amerikanë dhe shqiptarë. Entuziazmi ishte aq i madh sa mediat ndërkombëtare e përshkruan atë si një nga pritjet më të ngrohta që kishte marrë ndonjëherë një president amerikan jashtë vendit.

Historiani amerikan James Mann ka shkruar:

“Pak kombe në botë kanë treguar për një president amerikan dashurinë dhe mirënjohjen që shqiptarët treguan për George W. Bush.”

Djali i një presidenti që kërkonte rrugën e vet

George Walker Bush lindi më 6 korrik 1946 në New Haven, Connecticut. Ai ishte djali i George Herbert Walker Bush, i cili më vonë do të bëhej presidenti i 41-të i Shteteve të Bashkuara. Të lindësh në një familje të tillë ishte një privilegj, por edhe një barrë. Që në moshë të re George duhej të përballej me krahasimet e vazhdueshme me të atin.

Familja Bush ishte e njohur për traditat e saj të shërbimit publik. Babai kishte shërbyer si pilot luftarak gjatë Luftës së Dytë Botërore, kongresmen, ambasador, drejtor i CIA-s, zëvendëspresident dhe më pas president. Nëna, Barbara Bush, ishte e njohur për karakterin e saj të fortë dhe përkushtimin ndaj familjes. George Bush nuk ishte studenti më i shkëlqyer i brezit të tij. Ai vetë ka bërë shpesh shaka për këtë fakt. Megjithatë, ai kishte një personalitet të hapur, energji të madhe dhe aftësi për të krijuar lidhje me njerëzit. Studimet në Yale dhe më pas në Harvard Business School e ndihmuan të ndërtonte bazat e karrierës së tij.

Nga biznesi në politikë

Para se të hynte në politikë, Bush punoi në industrinë e energjisë në Teksas. Ai provoi disa sipërmarrje, disa prej të cilave nuk patën sukses. Më vonë do të bëhej bashkëpronar i ekipit të bejsbollit Texas Rangers, një përvojë që e bëri figurë të njohur publike.

Bush ka pranuar hapur se vitet e rinisë nuk ishin gjithmonë të lehta. Ai luftoi me problemet e alkoolit dhe në moshën 40-vjeçare mori vendimin që do t’i ndryshonte jetën. “Arrita në përfundimin se duhej të bëhesha njeriu që mund të isha.” Ky transformim personal luajti një rol të rëndësishëm në jetën e tij politike.

Në vitin 1994 ai u zgjodh Guvernator i Teksasit. Aftësia për të bashkëpunuar me demokratët dhe republikanët i dha reputacionin e një politikani pragmatik.

Zgjedhjet më të diskutueshme në historinë moderne

Zgjedhjet presidenciale të vitit 2000 mes George W. Bush dhe Al Gore mbeten ndër më të debatueshmet në historinë amerikane. Rezultati u vendos nga disa qindra vota në Florida dhe përfundimisht u vendos nga Gjykata Supreme.

Kur Bush u betua si president në janar 2001, shumë amerikanë ishin ende të ndarë politikisht. Askush nuk mund ta imagjinonte se vetëm disa muaj më vonë ai do të përballej me krizën më të madhe në historinë moderne të vendit.

Dita që ndryshoi Amerikën

Më 11 shtator 2001, katër avionë të rrëmbyer nga terroristët e Al-Kaedës goditën Kullat Binjake në Nju Jork dhe Pentagonin në Uashington. Gati tre mijë njerëz humbën jetën. Bush ndodhej në një shkollë fillore në Florida kur mori lajmin. Pamja e presidentit që dëgjonte me qetësi informacionin është bërë një nga imazhet më të njohura të historisë moderne amerikane.

Më vonë atë mbrëmje ai iu drejtua kombit:

“Terroristët mund të shkatërrojnë ndërtesa, por nuk mund të prekin themelet e Amerikës.”

Historiani Jon Meacham shkruan:

“11 shtatori e transformoi presidencën e Bushit dhe ndryshoi politikën botërore për dekada.”

Lufta kundër terrorizmit

Pas sulmeve, Bush nisi luftën kundër Al-Kaedës dhe regjimit taleban në Afganistan. Ai deklaroi:

“Ose jeni me ne, ose jeni me terroristët.”

Kjo politikë do të dominonte presidencën e tij për vite me radhë.

Në vitin 2003 ai mori vendimin kontrovers për pushtimin e Irakut. Ky vendim mbetet një nga temat më të debatuara të presidencës së tij. Disa historianë e konsiderojnë gabim strategjik, ndërsa të tjerë argumentojnë se duhet parë në kontekstin e frikës globale pas 11 shtatorit.

Megjithatë, ndërsa Amerika ishte e përfshirë në Lindjen e Mesme, Bush nuk e harroi Ballkanin.

Kosova dhe vazhdimësia e politikës amerikane

Kur Bush mori presidencën, Kosova ishte nën administrimin ndërkombëtar pas ndërhyrjes së NATO-s të udhëhequr nga Presidenti Clinton.

Shumë shqiptarë kishin frikë se administrata e re mund të tërhiqej nga angazhimi amerikan në rajon. Por ndodhi e kundërta.

Bush vazhdoi mbështetjen amerikane për Kosovën dhe gradualisht u bë presidenti që do të lidhte emrin e tij me pavarësinë e saj.

Historiani Tim Judah ka shkruar:

“Clinton ndihmoi çlirimin e Kosovës, por Bush ndihmoi realizimin e shtetësisë së saj.”

Deklarata që tronditi Ballkanin

Më 10 qershor 2007, gjatë vizitës në Shqipëri, Bush dha deklaratën që ndryshoi rrjedhën e debatit ndërkombëtar për Kosovën.

Ai deklaroi:

“Kosova duhet të jetë e pavarur.”

Këto katër fjalë bënë jehonë në mbarë Ballkanin.

Për shqiptarët ato ishin një sinjal i qartë se Shtetet e Bashkuara mbështesnin pavarësinë e Kosovës.

Për Beogradin dhe Moskën ato ishin një paralajmërim se procesi po hynte në fazën përfundimtare.

Historiani Daniel Serwer ka shkruar:

“Pas deklaratës së Bushit në Tiranë, ishte e qartë se rruga drejt pavarësisë së Kosovës ishte e pakthyeshme.”

Kur Kosova shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008, administrata Bush ishte ndër të parat që e njohu shtetin e ri.

Shqipëria dhe NATO

Një tjetër moment historik për shqiptarët ndodhi gjatë presidencës së Bushit.

Pas viteve të reformave dhe bashkëpunimit me aleancën perëndimore, Shqipëria mori ftesën për anëtarësim në NATO në samitin e Bukureshtit në vitin 2008.

Bush ishte një nga mbështetësit më të fortë të zgjerimit të NATO-s në Ballkan.

Në prill 2008 ai deklaroi:

“Shqipëria ka treguar përkushtim ndaj lirisë, demokracisë dhe sigurisë ndërkombëtare.”

Më 1 prill 2009 Shqipëria u bë zyrtarisht anëtare e NATO-s.

Për herë të parë në historinë e saj, siguria kombëtare shqiptare mbrohej nga neni 5 i Aleancës Atlantike.

Për shumë historianë shqiptarë, ky ishte momenti më i rëndësishëm strategjik që nga shpallja e pavarësisë në vitin 1912.

Vizita historike në Shqipëri

Vizita e Bushit në Shqipëri në qershor 2007 mbetet një nga ngjarjet më të rëndësishme diplomatike në historinë moderne shqiptare.

Në Fushë-Krujë ai u takua me qytetarë të zakonshëm, përqafoi fëmijë dhe bisedoi me banorët.

Një incident i vogël u bë lajm botëror kur ora e tij u zhduk për pak çaste mes turmës entuziaste. Megjithatë, Bush e trajtoi situatën me humor.

Ajo që mbeti në kujtesë nuk ishte incidenti, por entuziazmi i jashtëzakonshëm i shqiptarëve.

Presidenti shqiptar Alfred Moisiu deklaroi:

“Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane nuk kanë qenë kurrë më të forta.”

Vitet pas presidencës

Kur Bush u largua nga Shtëpia e Bardhë në janar 2009, popullariteti i tij në Amerikë ishte ulur për shkak të krizës financiare dhe luftërave të gjata.

Megjithatë, me kalimin e viteve shumë historianë kanë rishikuar vlerësimet e tyre.

Jon Meacham shkruan:

“Historia zakonisht është më e butë me presidentët sesa politika e ditës.”

Sot Bush vlerësohet shpesh për lidershipin e tij pas 11 shtatorit, për programet kundër AIDS-it në Afrikë dhe për mbështetjen ndaj demokracive të reja.

Një anekdotë që shqiptarët e kujtojnë ende

Gjatë vizitës në Fushë-Krujë në vitin 2007, një qytetar shqiptar iu afrua Bushit mes turmës dhe i tha në anglisht të thyer: “President Bush, ne ju duam shumë!”

Bush buzëqeshi, i shtrëngoi dorën dhe iu përgjigj: “Edhe unë ju dua ju.”

Turma shpërtheu në duartrokitje.

Ndoshta kjo skenë e thjeshtë shpjegon më mirë se çdo analizë diplomatike marrëdhënien e veçantë midis George W. Bush dhe shqiptarëve. Për amerikanët ai ishte presidenti që udhëhoqi vendin në një nga periudhat më të vështira të historisë moderne. Për shqiptarët, ai mbetet presidenti që mbështeti pavarësinë e Kosovës, ndihmoi integrimin e Shqipërisë në NATO dhe forcoi një miqësi që vazhdon të jetë një nga shtyllat më të rëndësishme të politikës shqiptare edhe sot.

Rafael Floqi