Frank Shkreli/

(Në kuadër të 250-vjetorit të Shteteve të Bashkuara)

Në Maj të vitit 1919, në sallat ku vendosej fati i kombeve pas Luftës së (I) Botërore, një zë i arsyes u ngrit në mbrojtje të Shqipërisë dhe të shqiptarëve nën Malin e Zi. Ai ishte Kolonel Sherman Miles, i dërguar i posaçëm ushtarak amerikan në Ballkan. Në memorandume drejtuar Komisionit Amerikan në Konferencën e Paqës në Paris dhe Sekretarit të Përgjithshëm të Komisionit Negociues të Paqës ka paraqitur me shkkrim një analizë të kthjellët dhe të guximshme mbi realitetin e vështirë të shqiptarëve në Ballkan fillim shekullin e kaluar.

Pretendimet e fqinjëve synonin ndarjen e territoreve shqiptare, duke shpërfillur kështu realitetin etnik dhe vullnetin e popullsisë shqiptare në trojet shekullore iliro-arbërore. Ishte një kohë kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej si shtet nga harta politike e Evropës. Zyrtari ushtarak amerikan në Ballkan, Sherman Miles pas vizitave të tija në rajon — me memorandumet e tija mbi gjendjen në terren– drejtuar Konferencës së Paqës në Paris në maj të 1919, ka hedhur poshtë pretendimet territoriale të fqinjëve të Shqipërisë ndaj trojeve shqiptare, me një argument të thjeshtë, por të pakundërshtueshëm: realiteti etnik në terren nuk mund të injorohej nga Konfrenca e Parisit. Në këtë kontekst, shtetet fqinje të Shqipërisë – Serbia, Greqia dhe Italia – paraqitën pretendime territoriale që synonin ndarjen e trojeve shqiptare midis tyre. Përballë këtyre planeve, ushtaraku amerikan Miles paraqiti një analizë të thellë dhe të argumentuar mbi realitetin etnik dhe politik të shqiptarëve në rajon. Thelbi i argumentit të tij ishte i qartë: shumë nga territoret shqiptare të pretenduara nga fqinjët ishin të banuara në shumicë nga shqiptarët autoktonë.

“Shumica e popullsisë në këto rajone është shqiptare dhe nuk mund të trajtohet si një pakicë e shpërfillshme në vendimet territoriale”, shkruante ai. Ky konstatim i atasheut ushtarak amerikan Miles, i mbështetur në të dhëna konkrete të terrenit, vinte në pikëpyetje planet e fuqive të mëdha evropiane të asaj kohe për ndarjen e Shqipërisë midis shteteve fqinje. Për përfaqsuesin amerikan, Sherman Miles drejtësia nuk ishte një nocion abstrakt diplomatik, por një detyrim që buronte nga vetë faktet, siç i kishte vërejtur ai ato në në vizitat e tija në rajonin e Ballkanit.

Koloneli Miles paralajmëroi gjithashtu për pasojat e rënda të një vendimi të padrejtë nga evropianët për copëtimin e trojeve shqiptare, në favor të armiqëve shekullorë të Kombit shqiptar. Ishte një parashikim profetik, po të kemi parasysh konfliktet dhe luftërat në ish-Jugosllavi, fund shekullin e kaluar: “Çdo zgjidhje që nuk merr parasysh karakterin kombëtar të popullsisë do të mbjellë farat e konflikteve të ardhshme në Ballkan.” Këto fjalë tingëllojnë aq profetike edhe sot. Historia e shekullit XX në Ballkan ka treguar se kufijtë e imponuar pa respektuar përbërjen etnike dhe vullnetin e popujve autoktonë, shpesh janë bërë burim tensioni dhe konfliktesh, pa mbarim. Memorandumi i përfaqsuesit amerikan në Ballkan, Sherman Miles, paraqitur Konferencës së Paqës në Paris (Maj, 1919) ishte në përputhje të plotë me vizionin e Presidentit amerikan Woodrow Wilson, i cili kishte shpallur parimin e vetëvendosjes së popujve, si themel të rendit të ri botëror. Në këtë kuptim, mbrojtja e territorit të Shqipërisë dhe shqiptarëve nuk ishte thjesht një çështje rajonale, por një provë për besueshmërinë e këtij parimi të Shteteve të Bashkuara në fillim të shekullit XX.

Në thelb, dokumentet e atasheut ushtarak amerikan në Ballkan, paraqitur Konferencës së Paqës në Paris, përbënin një thirrje drejtuar ndërgjegjese së diplomacisë ndërkombëtare të asaj kohe, që të vendoste drejtësinë, mbi interesat afatshkurtra të fuqive të mëdha evropiane. Por edhe ndonëse, jo vendimtar i vetëm në këto përpjekje, me përvojën e tij në terren, Koloneli amerikan Miles me memorandumet e tija, ndikoi në krijimin e një klime më të favorshme, të pakën, për ruajtjen e kufijve të shtetit shqiptar nga ndarje të mëtejshme të tokave shqiptare.

Në një kohë kur vendimet merreshin bazuar në interesat e fuqive të mëdha, Memorandumi i ambasadorit amerikan Sherman Miles përfaqësonte një përpjekje serioze amerikane për të vendosur drejtësinë dhe faktet mbi politikën e forcës. Sot, kur rikthehemi te këto dokumente, na kujton se historia nuk është vetëm produkt i fuqisë, por edhe i argumentit dhe arsyes.

Në një epokë kur Shqipëria ishte e pambrojtur, një memorandum i shkruar me ndershmëri intelektuale nga një zyrtar i lartë amerikan, u bë pjesë e mbrojtjes së saj. Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh: se edhe në tryezat ku zakonisht dominojnë interesat e shteteve më të forta, e vërteta – kur artikulohet qartë dhe me guxim – mund të bëhet forcë për mirë. Lidhur me Shqipërinë e asja kohe, Kolonel Miles përshkroi, shkurtimisht, formën e saj fisnore të qeverisjes dhe vështirësitë e mëdha që kishte për të qenë në gjendje të ruante rendin brenda kufijve të saj, përveç nëse do të merrte mbrojtjen ose ndihmën e ndonjë fuqie të madhe të jashtme. Ai mendonte se Shqipëria duhej të ishte një shtet i pavarur, por të ishte nën mandatin e Anglisë ose të Shteteve të Bashkuara.

Sot, më shumë se një shekull më vonë, memorandumet e Sherman Miles mbeten bazë dhe një dëshmi historike e rëndësishme në vazhdimësinë e politikës amerikane në mbrojtje të çështjes shqiptare nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Dëshmia e kolonelit Miles tregon se edhe në momentet më të vështira, zëra të arsyes dhe drejtësisë nga përfaqsues të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Washington dhe në terren, kanë ekzistuar ç’prej atëherë dhe kanë ndikuar, në vazhdimësi dhe pozitivisht, në rrjedhën e historisë së Kombit shqiptar dhe mbështetjen e të drejtave të shqiptarëve nga Shtetet e Bashkuara gjatë gjithë shekullit XX e deri në ditët e sotëme.

“Do të rekomandoja gjithashtu me fuqishëm që kufiri politik midis Malit të Zi dhe Shqipërisë të përcaktohet me kujdes, bazuar në praninë e kombësisë (shqiptare), duke e ndryshuar ku është e nevojshme, bazuar në parimet dhe arsyet që imponoinë konsideratat gjeografike në terren…” (Lieutenant Colonel Sherman Miles to the Secretary General of the Commission to Negotiate Peace (Grew) Report No. 23 — Paris, May 19, 1919. Subject: Political conditions in Montenegro. Historical Documents – Office of the Historian.

Javën e kaluar dolën nga botimi në Shtëpinë Botuese M&B në Tiranë edhe dy libra të rinj të kolanes të gjeopolitikës dhe të strategjisë ushtarake të vendeve kundershtare të SHBA-ve të cilët botohen për herë të parë në hapësirën ballkanike:

“Gjeopolitika e Koresë së Veriut” – 536 faqe me ISBN: 9789928851819

“Strategjia Ushtarake e Koresë së Veriut” – 600 faqe me ISBN: 9789928851895

Këto dy botime trajtojnë një nga sfidat më komplekse dhe më të rrezikshme të sigurisë globale në shekullin XXI.

Njëlloj si Rusia, Kina dhe Irani, edhe Koreja e Veriut përbën një kërcënim të vazhdueshëm ndaj stabilitetit rajonal dhe ndërkombëtar përmes programit të saj bërthamor, zhvillimit të raketave balistike dhe ndërkontinentale, modernizimit të forcave të armatosura, kapaciteteve të avancuara kibernetike dhe bashkëpunimit strategjik me Federatën Ruse, Republikën Popullore të Kinës dhe Republikën Islamike të Iranit.

Këto dinamika sfidojnë drejtpërdrejt interesat strategjike të Koresë së Jugut, Japonisë dhe SHBA-ve në Indo-Paqësor, por ndikimi i tyre shtrihet shumë më gjerë, duke prekur arkitekturën globale të sigurisë dhe stabilitetin ekonomik ndërkombëtar.

Megjithë përpjekjet e administratës së parë të Presidentit Amerikan Donald J. Trump (2017–2021) për përmirësimin e dialogut ndër-korean, situata mbetet e brishtë. Testet e vazhdueshme me raketa balistike, hipersonike dhe ndërkontinentale, të shoqëruara me retorikë agresive, rrisin rrezikun e një incidenti ushtarak të pakontrolluar me pasoja potencialisht katastrofike për rajonin dhe më gjerë.

Në këto libra argumentohet në detaje se diplomacia mbetet instrumenti më i rëndësishëm për të frenuar përhapjen e armëve të shkatërrimit në masë dhe për të ulur tensionet në Gadishullin Korean.

Megjithatë, diplomacia duhet të mbështetet nga presion i koordinuar ndërkombëtar, mekanizma të besueshëm parandalimi, forcim i mbrojtjes raketore, bashkëpunim inteligjence dhe sanksione efektive ekonomike.

Libri “Strategjia Ushtarake e Koresë së Veriut” analizon në mënyrë të detajuar evolucionin e doktrinës ushtarake të Phenianit, duke argumentuar se strategjia e regjimit nuk është një anomali iracionale, por një doktrinë e mirëllogaritur, e ndërtuar mbi mbijetesën e regjimit, fuqinë asimetrike dhe parandalimin strategjik.

Analiza trajton në mënyrë të zgjeruar:

arsenalin bërthamor dhe raketor të Koresë së Veriut

raketat balistike dhe hipersonike

kapacitetet kimike dhe biologjike

modernizimin e flotës së nëndetëseve

luftën kibernetike dhe Forcat e operacioneve speciale

dislokimin masiv të artilerisë dhe raketave përgjatë kufirit me Korenë e Jugut

bashkëpunimin strategjik me Rusinë, Kinën dhe Iranin

implikimet për sigurinë rajonale dhe globale, etj.

Në përfundim, këto dy botime synojnë të ndihmojnë studiuesit, analistët dhe lexuesit të kuptojnë më qartë logjikën strategjike të Phenianit, transformimin e Koresë së Veriut në një aktor multidimensional të sigurisë dhe sfidat që ky realitet paraqet për rendin aktual ndërkombëtar.

Librat mund t’i gjeni pranë Shtëpisë Botuese M&B ose pranë z. Bujar Karoshi:

00355 69 206 8603

+355 68 650 8441

Dr. Dritan Demiraj, Michigan, USA.

Cafo Boga/

Gjatë viteve të fundit, në Bronx ka marrë jetë një traditë e veçantë—një traditë që shkon shumë përtej një emërtimi të thjeshtë rruge. Ajo që filloi si një njohje ceremoniale e heroit kombëtar shqiptar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, është shndërruar në një nga tubimet më të gjalla kulturore të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara.

E vendosur në kryqëzimin e Crescent Avenue dhe Arthur Avenue, në zonën që gjithnjë e më shumë po njihet si “Shqipëria e Vogël”, Rruga “Skënderbeu” qëndron sot si një pikë referimi fizike, por edhe si një simbol i fuqishëm identiteti. Rruga u bashkëemërtua zyrtarisht në vitin 2022, duke shënuar një moment historik për shqiptaro-amerikanët dhe duke nderuar trashëgiminë e qëndrueshme të udhëheqësit të shekullit XV, i cili i rezistoi Perandorisë Osmane dhe u bë figurë bashkuese për shqiptarët në mbarë botën.

Nisma për emërtimin e rrugës u udhëhoq nga Mark Gjonaj, një aktivist i hershëm i komunitetit dhe figurë publike në Bronx, i cili ka shërbyer edhe në Asamblenë e Shtetit të Nju Jorkut dhe në Këshillin Bashkiak të qytetit. Përpjekjet e tij sollën një njohje të vonuar, por të merituar për komunitetin shqiptaro-amerikan.

Duke folur sinqerisht, në fillim kisha disa rezerva. Më dukej sikur vendosja e emrit të heroit tonë më të madh nën një tabelë ekzistuese rruge mund ta zvogëlonte rëndësinë e tij. Kjo më shtyu të shkruaj një artikull në atë kohë—jo si kritikë, por si reflektim mbi historinë dhe kuptimin e emërtimeve të rrugëve, si dhe mbi figurat që zakonisht nderohen në këtë mënyrë. Në një farë mënyre, z. Gjonaj po sillte diçka të re për komunitetin tonë.

Historikisht, bashkëemërtimi i rrugëve në qytetin e Nju Jorkut ishte i rezervuar kryesisht për individë që kishin fituar një vlerësim të gjerë nga komuniteti përmes shërbimit qytetar, lidershipit apo kontributit kulturor—figura, ndikimi i të cilave ndihej në nivel lokal dhe trashëgimia e të cilëve rezononte brenda komuniteteve që kishin shërbyer. Megjithatë, me kalimin e kohës, dhe veçanërisht pas ngjarjeve të 11 shtatorit 2001, kjo praktikë pësoi një zhvillim të rëndësishëm. Qyteti filloi ta përdorë më gjerësisht bashkëemërtimin jo vetëm për të nderuar figura të shquara, por edhe për të përkujtuar viktimat e tragjedive—duke i shndërruar tabelat e rrugëve në simbole kujtese dhe memorjeje kolektive. Njëkohësisht, shumë komunitete emigrante e përqafuan këtë praktikë si një mënyrë për të nderuar heronj dhe figura kulturore nga vendet e tyre të origjinës. Rrugë në mbarë qytetin janë bashkëemërtuar me emra si Mahatma Gandhi, José Martí dhe Dr. Sun Yat-sen, duke pasqyruar një ndryshim më të gjerë ku bashkëemërtimi është bërë njëkohësisht akt njohjeje dhe deklaratë pranie kulturore—një mënyrë e qëndrueshme për komunitetet që të gdhendin identitetin e tyre në strukturën urbane të Nju Jorkut.

Por ajo që ka ndodhur më pas ka rezultuar shumë më domethënëse sesa kisha parashikuar.

Më shumë se një rrugë—një lëvizje kulturore

Çdo vit, Panairi i Rrugës “Skënderbeu” e shndërron këtë pjesë të Bronx-it në një festë të gjallë të kulturës shqiptare. Ajo që në shikim të parë mund të duket si një aktivitet lokal, në të vërtetë është një tubim i madh rajonal. Mijëra shqiptaro-amerikanë udhëtojnë nga Nju Jorku, Nju Xhersi, Konektikati dhe më gjerë për të marrë pjesë.

Ngjarja përfshin muzikë tradicionale, valle popullore, kuzhinë autentike dhe performanca kulturore, duke bashkuar breza të ndryshëm si dhe organizata të shumta të diasporës. Familje, të rinj dhe të moshuar mblidhen jo vetëm për të festuar, por edhe për t’u rilidhur—me trashëgiminë e tyre, me gjuhën dhe me njëri-tjetrin.

Si në çdo tubim të madh dhe dinamik, edhe kjo ngjarje tërheq përfaqësues publikë. Zyrtarë nga niveli lokal, shtetëror dhe madje federal marrin pjesë, duke njohur jo vetëm pasurinë kulturore të komunitetit shqiptar, por edhe forcën e tij ekonomike, angazhimin qytetar dhe rolin e tij në rritje si pjesë përbërëse e shoqërisë amerikane.

Në këtë mënyrë, Rruga “Skënderbeu” është bërë shumë më tepër sesa një tabelë përkujtimore—ajo është një skenë e gjallë ku identiteti shqiptar shprehet, festohet dhe ripërtërihet.

Një komunitet i rrënjosur në histori, i orientuar drejt së ardhmes

Bronx-i ka qenë prej kohësh shtëpi e një komuniteti të gjallë shqiptar, pjesë e një popullsie më të gjerë prej mbi 100,000 shqiptarësh në qytetin e Nju Jorkut. Me kalimin e kohës, ky komunitet ka ndërtuar biznese, institucione dhe rrjete që kanë forcuar si kohezionin e tij të brendshëm, ashtu edhe kontributin ndaj qytetit.

Bashkëemërtimi i Rrugës “Skënderbeu” përfaqëson një njohje formale të këtyre kontributeve. Por, më e rëndësishmja, ai pasqyron një të vërtetë më të thellë: komunitetet emigrante nuk integrohen thjesht në Nju Jork—ato ndihmojnë në formësimin dhe ripërcaktimin e tij.

Ashtu si shumë emërtime ikonike rrugësh në Bronx që përkujtojnë momente kulturore, Rruga “Skënderbeu” qëndron si një shenjë pranie, qëndrueshmërie dhe krenarie—duke dëshmuar se trashëgimia shqiptare është tashmë një pjesë e pandashme e peizazhit urban amerikan.

Nga festë në simbol

Ajo që e bën këtë tubim të përvitshëm të jashtëzakonshëm nuk është vetëm përmasa e tij, por edhe domethënia që mbart.

Për një ditë çdo vit, rrugët rreth Arthur Avenue shndërrohen në atë që shumëkush e përshkruan si një nga festimet më të mëdha shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Muzika mbush ajrin, ushqimet tradicionale rreshtohen përgjatë rrugës dhe flamuri kuqezi bëhet një prani bashkuese.

Por përtej festës qëndron diçka më e thellë.

Rruga “Skënderbeu” është bërë një simbol krenarie—për një popull që ka ruajtur identitetin e tij përtej kufijve dhe brezave. Është një simbol uniteti—për shqiptarët nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Çamëria dhe diaspora, të bashkuar si një. Dhe është një simbol trashëgimie—i transmetuar nga prindërit te fëmijët jo përmes librave, por përmes përjetimit të drejtpërdrejtë.

Një trashëgimi që vazhdon të rritet

Në shumë aspekte, kjo festë e përvitshme pasqyron vetë trashëgiminë e Skënderbeut—një udhëheqës që bashkoi popullin e tij përballë sfidave dhe i dha atij një ndjenjë të përhershme identiteti.

Sot, në Bronx, kjo trashëgimi jeton—jo në fushëbeteja, por në muzikë, kulturë dhe komunitet.

Ndërsa ky festival vazhdon të rritet nga viti në vit, lind natyrshëm një pyetje praktike për Mark Gjonajn dhe organizatorët: çfarë bëhet kur një aktivitet kaq i suksesshëm krijon vetë sfidat e tij logjistike—ku do të akomodohen gjithë këta pjesëmarrës në të ardhmen?

Megjithatë, një gjë është e qartë: Rruga “Skënderbeu” nuk është më thjesht një emërtim rruge.

Është një destinacion.

Është një traditë.

Dhe mbi të gjitha, është një dëshmi e shpirtit të qëndrueshëm të popullit shqiptar.