Prof. Dr. Pal Nikolli/
Dokumenti bashkëngjitur paraqet një pasqyrim statistiko-demografik me rëndësi të jashtëzakonshme historike për rajonin e Shkodrës në prag të ndryshimeve të mëdha gjeopolitike në Ballkan. Të dhënat bazohen në regjistrimin zyrtar të vitit 1912, viti i fundit i sundimit osman në Shqipëri, dhe janë botuar më pas në Stamboll në vitin 1933 nga Shtypshkronja Ushtarake (Askerî Matbaa) nën titullin “Mbrojtja e Shkodrës” (İşkodra Müdafaası), me autorë A. Nafiz dhe Kiramettin. Tabela analizon specifikisht popullsinë e fshatrave të lidhur drejtpërdrejt me Kazanë Qendrore të Shkodrës, duke përjashtuar zonat e thella malore (Cibal Hariç), duke u fokusuar kështu te popullsia rurale e ultësirës dhe vetë qyteti.
I. Peizazhi gjeografik dhe administrativ.
Nga pikëpamja hapësinore, tabela dëshmon strukturën e “nën – Shkodrës” dhe zonave fushore e liqenore që rrethonin qendrën e madhe urbane. Edhe pse toponimet janë të shkruara në turqishten osmane (me alfabet latin), ato identifikojnë qartë fshatrat e njohur të këtij rajoni si Vraka, Dobraçi, Zuesi (Zuos), Darragjati (Derigyat), Gajtani, Rrenci (Rensi), Kuçi, Vukatani, Jubani (Yubani), Ganjolla, Rogami, Sheldia (Şeldinya), Oblika, Bërdica (Brdıça), Boksi, Dragoçi, Mesi, Myselimi (Müsellim), Shiroka (Şiroka) dhe Zogaj. Përjashtimi i maleve tregon se ky regjistrim synonte të dokumentonte zonën më të qëndrueshme ekonomike dhe më të lidhur me tregun urban, e cila shtrihej përgjatë lumenjve Buna e Drin dhe liqenit të Shkodrës.
II. Struktura demografike sipas besimit dhe gjinisë
Në shkallë rajoni, popullsia totale e regjistruar arrinte në 33,300 banorë. Nga kjo shifër, qyteti i Shkodrës (İşkodra merkez Kazası) mbante peshën kryesore me 24,409 banorë (ose rreth 73.3%), ndërsa brezi rural përbëhej nga 8,891 banorë (26.7%).
Sa i përket përkatësisë fetare, rajoni shfaqte një shumicë myslimane prej 21,795 banorësh (65.45%) dhe një komunitet të rëndësishëm të krishterë (kryesisht katolikë, me përjashtim të ortodoksëve të Vrakës) prej 11,505 banorësh (34.55%). Raporti gjinor në rang të përgjithshëm shfaqet relativisht i balancuar, por me një prirje të lehtë të mbizotërimit të meshkujve (17,225 meshkuj kundrejt 16,065 femrave), gjë që në regjistrimet e asaj kohe shpesh reflektonte praninë e garnizoneve ushtarake ose nën-regjistrimin e grave në zonat më konservatore rurale.
III. Segregacioni fetaro-hapësinor dhe polarizimi i fshatit
Një nga tiparet më interesante që zbulon teksti i tabelës është ndarja e prerë gjeografike e fshatrave mbi baza konfesionale. Zonat rurale rrallëherë ishin të përziera; ato anonin pothuajse plotësisht drejt njërit besim:
– Fshatra krejtësisht ose dërrmueshëm të krishterë: Vraka (861 të krishterë, 2 myslimanë), Sheldia (414 të krishterë, 0 myslimanë), Rrenci (205 të krishterë), Gajtani (80 të krishterë) dhe Darragjati (173 të krishterë).
– Fshatra krejtësisht ose dërrmueshëm myslimanë: Dobraçi dhe Golemi (568 myslimanë), Oblika e Poshtme dhe e Sipërme (977 myslimanë), Boksi (559 myslimanë), Zogaj (537 myslimanë) dhe Zuesi (228 myslimanë).
– Zonat e përziera urbane dhe rurale: Vetë qyteti i Shkodrës funksiononte si një mozaik ku bashkëjetonin të dyja palët (16,363 myslimanë dhe 8,046 të krishterë). Në mjedisin rural, vetëm pak fshatra shfaqnin një përzierje të barabartë, si Bërdica e Poshtme (364 të krishterë dhe 326 myslimanë) dhe Karakaya (281 të krishterë dhe 267 myslimanë).
IV. Vlera dokumentare dhe historike
Ky tekst statistikor mbart një vlerë të jashtëzakonshme monumentale pasi ngrin në kohë fotografinë demografike të Shkodrës pikërisht përpara Rrethimit dramatik të Shkodrës (1912-1913) nga ushtritë ballkanike. Ai dokumenton një shoqëri komplekse rurale dhe urbane, ku strukturat tradicionale osmane bashkëjetonin me realitetin etnik shqiptar, duke shërbyer sot si një dëshmi e patjetërsueshme për historianët, gjeografët dhe studiuesit e Ballkanit fillimshekulli.