I dashur z. Joseph DioGuardi dhe e nderuar znj. Shirley DioGuardi,

Në emër të Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA dhe të mbarë komunitetit shqiptaro-amerikan ju përcjellim respektin, nderimet, vlerësimet dhe urimet tona më të përzemërta me rastin e marrjes së shtetësisë së Republikës së Kosovës. Ky është një moment i veçantë, emocional e historik, krenari jo vetëm për ju si familje, por edhe për mbarë kombin shqiptar që nderon një mik besnik e patriot që ia kushtoi veprimtarinë e tij çështjes kombëtareshqiptare.

I dashur dhe fort i nderuar Joseph DioGuardi

Përkushtimi e lidhja juaj e ngushtë me çështjen shqiptare, me mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve dhe me përpjekjet historike për lirinë, pavarësinë dhe njohjen ndërkombëtare të Kosovës, meriton mirënjohjen e përjetshme e nderimin më të madh kombëtar. Si kongresmen amerikan dhe si një prej zërave më të fuqishëm të diasporës shqiptare në Washington, ju e ngritët çështjen e Kosovës në nivelet më të larta të politikës amerikane, në një kohë kur shqiptarët e Kosovës përballeshin me shtypje, vrasje, dëbim, dhunë dhe mohim të të drejtave themelore njerëzore. Përmes angazhimit tuaj të palodhur, dëshmisë publike dhe punës me institucione e personalitete amerikane, ju ndihmuat që zëri i Kosovës të dëgjohej fuqishëm në Shtetet e Bashkuara.

Krahas jush, Shirley DioGuardi ka qenë një bashkudhëtare e jashtëzakonshme në këtë mision patriotik, duke dhënë kontribut të çmuar në sensibilizimin e opinionit amerikan dhe në forcimin e kauzës shqiptare. Kontributi juaj për Kosovën dhe kombin shqiptar do të nderohet e kujtohet si vepër e shenjtë, në historinë kombëtare.

Ky nderim për ju është një mirënjohje e merituar ndaj dy miqve të mëdhenj të Kosovës dhe shqiptarëve.

Ju urojmë shëndet, lumturi dhe shumë vite të tjera mes nesh e në shërbim të miqësisë shqiptaro-amerikane dhe të lidhjeve të forta mes Shteteve të Bashkuara, Shqipërisë dhe Kosovës.

Zoti ju nderoftë, përjetë e mot.

Me respekt dhe mirënjohje të thellë,

Kryetari i Vatrës

Dr. Elmi Berisha

Gazeta “Përlindja e Shqipëniës” vlerësohet për rolin e saj të rëndësishëm në konsolidimin e shtetit të ri shqiptar.

Ajo ishte gazeta e parë zyrtare e shtetit të pavarur shqiptar dhe organ i Qeverisë së Vlorës, të drejtuar nga Ismail Qemali.

Gazeta trajtoi çështje me rëndësi të veçantë, jo vetëm për konsolidimin e shtetit shqiptar, por edhe për afirmimin e identitetit kombëtar. Një ndër temat qendrore të saj ishte domosdoshmëria e bashkimit të trojeve shqiptare dhe e përfshirjes së tyre në kuadër të një shteti të vetëm kombëtar.

Kryeredaktor i parë i “Përlindjes së Shqipëniës” ishte Dhimitër Berati, gazetar, politikan dhe një nga nënshkruesit e Aktit të Pavarësisë së Shqipërisë. Në veprimtarinë e gazetës kontribuoi edhe Mihal Grameno, një nga figurat e shquara të publicistikës shqiptare.

“Përlindja e Shqipëniës” botohej dy herë në javë, në Vlorë, dhe në faqet e saj u botuan jo vetëm shkrime politike, shoqërore e kulturore, por edhe akte e ligje të Qeverisë së Vlorës. Përmes kryeartikujve dhe shkrimeve të saj, gazeta mbrojti interesat kombëtare dhe të drejtat e shqiptarëve, duke pasqyruar edhe ngjarjet dramatike që po përjetonin trojet shqiptare të mbetura jashtë kufijve të shtetit të pavarur.

Gazeta vijoi botimin deri më 28 mars 1914, duke lënë pas 56 numra dhe një dëshmi të çmuar të periudhës së parë të shtetit shqiptar. Ajo konsiderohet edhe pararendëse e “Fletores Zyrtare”.

“Përlindja e Shqipëniës” mbetet një nga dëshmitë më të rëndësishme të publicistikës shqiptare në vitet e para të Pavarësisë dhe të përpjekjeve për ndërtimin e shtetit shqiptar.

www.akad.gov.al

​”Suksesi i papritur është gjithmonë i rrezikshëm për një artist. Në vitin 1828, Balzaku ishte thjesht një shkrimtar me mëditje, i falimentuar, i zhytur deri në fyt në borxhe, një djalosh i varfër që rrëfente se qëndronte në shtëpi për të kursyer rrobat e tij. Dy ose tri vite më vonë, ai ishte një nga shkrimtarët më të famshëm në Evropë, me një publik adhurues në Rusi, Gjermani, Angli e në vendet skandinave, me revista e gazeta që përgjëroheshin për kontribute nga pena e tij, i ndjekur nga të gjithë botuesit e i mbuluar me letra nga lexues adhurues. Ambiciet e rinisë së tij ishin përmbushur: “la gloire”, fama verbuese që e bartte emrin e tij nëpër botë mbi krahë rrezatues.

​

Edhe një person me mendjen më të kthjellët se Balzaku nuk do të mund t’i rezistonte dehjes nga një sukses i tillë, e Balzaku ishte larg të qenit i matur. Ai kishte jetuar shumë vite në errësirë, i varfër dhe i uritur, i mbushur me një dëshpërim të padurueshëm, duke parë me zili kalimtare se ishin gjithmonë të tjerët, kurrë ai, që fitonin pasuri, gra, sukses, luks dhe të gjitha begatitë e jetës.

Me natyrën e tij sensuale, është e kuptueshme që ai do të dëshironte të shfrytëzonte bujën që kishte bërë dhe të shijonte kënaqësitë që bota i ofronte. ​Ai donte ta thithte me frymëmarrje famën që i kishte ardhur, ta shijonte në gjuhë, ta prekte me gishta, ta perceptonte me të gjitha shqisat, të ndjente ngrohtësinë komode të turmave duartrokitëse dhe frymën e ëmbël të lajkave.

Tani që bota ishte e vetëdijshme për talentin e tij, ai donte t’i shfaqej asaj. Ishte i lodhur nga poshtërimet dhe kundërshtimet, nga vitet e skllavërisë e të sikletit financiar, ndaj ishte gati t’i dorëzohej tundimeve joshëse që solli fama, kënaqësive të luksit dhe ekstravagancës. Ai e dinte se bota tani ishte skena e tij, prandaj vendosi të dilte para publikut e të luante një rol në shoqëri.

​Jo më pak e shquar se gjenialiteti i Balzakut si shkrimtar ishte edhe mungesa e aplitudës së tij për rolin e “luanit të shoqërisë”. Është një tipar i veçantë i mendjes njerëzore që edhe shkalla më e lartë e kapacitetit intelektual apo akumulimi më i larmishëm i përvojës nuk janë në gjendje të kapërcejnë paaftësinë e lindur të njeriut. Sado i qartë të jetë vështrimi i tij mbi defektet e veta të temperamentit, ai nuk ka fuqi t’i eliminojë ato.

Diagnoza nuk është e njëjtë me shërimin, dhe ne mund të shohim vazhdimisht se si njerëzit më të mençur nuk janë në gjendje të kontrollojnë marrëzitë e tyre të vogla, të cilat bëhen ushqim për talljen e të tjerëve. Ndonëse ishte i vetëdijshëm për fëmijërinë e snobizmit të tij, ai nuk ishte në gjendje ta shtypte këtë dobësi.

​Është një gjendje e mendjes që nuk mund të analizohet në mënyrë racionale. Jemi përballë një paradoksi të pakuptueshëm. Për t’u ngjitur në një “sferë më të lartë të shoqërisë”, ai i uroi vetes poshtërime gjatë gjithë jetës. Për të jetuar në luks, e dënoi veten me punë të detyruar. Për t’u dukur elegant, e bëri veten të dukej absurd. Pa e kuptuar, ai vetë është një provë e gjallë e ligjit që e demonstroi qindra herë në romanet e tij, se një mjeshtër në një sferë mund të jetë krejt i ngathët kur futet në një tjetër për të cilën nuk është i përshtatshëm.

​

​Mund t’u drejtohemi përshkrimeve të panumërta të bashkëkohësve mbi Balzakun e kësaj periudhe. Disa janë thjesht zbavitëse, të tjerat të mprehta, disa janë përbuzëse, e të tjera keqdashëse apo edhe helmuese. Mirëpo të gjitha e shohin atë në perspektivën e ngushtë e mashtruese të shoqërisë dhe gazetarisë pariziane. ​Na shfaqet Balzaku me pallton blu me butona ari të praruar, duke mbajtur shkopin e tij masiv të zbukuruar me gurë të çmuar (Balzac en pantoufles);

Balzaku që nget karrocën e tij tilbury me shërbëtorin e këmbësorin.

Balzaku duke shëtitur përgjatë bulevardit e duke lexuar të gjitha tabelat e dyqaneve për të gjetur emra për personazhet e tij. Balzaku koleksionist që gjuan nëpër dyqanet e antikitetit me shpresën për të blerë një Rembrandt për shtatë franga ose një tas nga Benvenuto Cellini për dymbëdhjetë sous. Balzaku tmerri i botuesve të tij dhe i radhitësve të shtypshkronjës.

Balzaku mburravec e mashtrues që predikon dëlirësinë si parakusht thelbësor për punën krijuese, e në të njëjtën kohë. Balzaku i dashuruar që ndërron gratë më shpesh se këmishën. Balzaku gustator që mund të gëlltisë tri duzina goca deti në një vakth, e t’i shoqërojë me biftek e shpendë. Balzaku vizionar që flet për milionat që do të nxjerrë nga minierat, serrat apo bizneset e tij, e megjithatë i duhet të fshihet nën një emër të rremë për javë të tëra sepse nuk është në gjendje të paguajë një faturë prej një mijë frangash.

​Nuk është rastësi që tri të katërtat e imazheve të Balzakut që na kanë mbërritur nuk janë portrete, por karikatura, ose që bashkëkohësit e tij kanë regjistruar anekdota të panumërta për të, por nuk na kanë lënë trashëgim asnjë biografi të vetme të saktë e me vlerë. Nga e gjithë kjo është e qartë se përshtypja që lini te parizianët personaliteti i Balzakut bëri që ta konsideronin atë jo si një gjeni, por si një ekscentrik, dhe në njëfarë kuptimi mund të kemi të drejtë. Ai ishte i detyruar të shfaqej i çuditshëm në publik sepse, në kuptimin e vërtetë të fjalës, ai dilte nga orbita e tij sapo braktiste dhomën, tavolinën e shkrimit dhe punën e tij.

​Balzaku thelbësor ishte i padukshëm për Gozlanët, Werdetët dhe Janinët, për dembelët e endacakët e bulevardeve, sepse ata e njihnin vetëm gjatë asaj “një ore në ditë” që i jepej botës, e jo gjatë njëzet e tri orëve të tjera të vetmisë së tij krijuese.

​Kur dilte mes njerëzve, ishte si një pushim i shkurtër që i lejohej një të burgosuri kur ecën në oborrin e burgut për të marrë ajër të pastër. Ose, si fantazma që me goditjen e fundit të mesnatës duhet të zhduket përsëri në zonat e errëta nga erdhi, ashtu edhe Balzakut i duhej të kthehej te punët e tij pas këtij interludi me bollëk të pafrenuar. Asnjë nga ata që u kënaqën me ironinë në kurriz të tij nuk kishte as idenë më të vogël për madhështinë e veprës së tij apo për disiplinën e ashpër nën të cilën ajo u krye. Balzaku thelbësor ishte ai që për njëzet vjet, përveç dramave të shumta, tregimeve dhe eseve, shkroi shtatëdhjetë e katër romane, nga të cilat pothuajse secili është i rangut të parë. E këto shtatëdhjetë e katër romane përmbajnë një botë më vete, me të gjitha peizazhet, rrugët, shtëpitë dhe personazhet e ndryshme që kërkohen për ta populluar atë. Ky është i vetmi standard me të cilin mund të matet Balzaku. Vetëm në veprën e tij mund të njihet Balzaku i vërtetë.

​Njeriu që bashkëkohësit e tij e konsideronin si një ekscentrik marraskuq, zotëronte inteligjencën artistike më të disiplinuar të epokës. Ndërsa ata talleshin me të për ekstravagancën e tij, ai ishte një asket i zellshëm me durimin e palëkundur e këmbëngulës të një eremiti. Ata që zgjodhën rrugën e mesme dhe ishin të sigurt në vetëdijen e tyre se ishin qenie njerëzore normale, talleshin me të për prirjen ndaj ekzagjerimit; por ai prodhoi më shumë nga ajo mendje krijuese sesa të gjithë kolegët e tij së bashku.

​Ai ishte ndoshta i vetmi për të cilin mund të thuhet me të vërtetë se punoi deri në vdekje. Kalendari i tij ishte i ndryshëm nga ai i bashkëkohësve, dita e tyre ishte nata e tij, e nata e tyre ishte dita e tij. Jeta e tij e vërtetë jetohej në një botë të tijën, një botë që e kishte krijuar vetë, dhe Balzaku i vërtetë shihej e dëgjohej vetëm brenda katër mureve të dhomës ku shkruante. Asnjë bashkëkohës nuk mund ta kishte shkruar biografinë e tij, sepse ajo gjendet vetëm në librat e tij.”

Përgatiti: Albert Vataj

Paulin Zefi/

*Në vitin 169 p.K., mbreti Gent e përdori qytetin e Lisit (Lezhës) si rezidencë të përkohshme mbretërore, kryeqytet diplomatik dhe bazë kryesore të veprimtarisë së ushtrisë së tij. Në këtë kuadër, ai organizoi edhe vendosjen e 15.000 trupave mbretërore brenda hapësirës së fortifikuar të qytetit, duke ngritur kazermat ushtarake brenda mureve rrethuese. Koncept-ideja ime për statujën e Mbretit ilir Gent në Lezhë, e paraqet atë të ulur në fron, me qëndrim të drejtë, solemn dhe imponues, duke përcjellë njëkohësisht autoritetin e sovranit dhe forcën e një udhëheqësi ushtarak. E kam konceptuar figurën me trup të zhvilluar, të fuqishëm dhe me përmasa proporcionale, në një trajtim që synon të ndërthurë atributet e pushtetit politik me ato të traditës luftarake ilire. Për veshjen dhe pajisjet mbrojtëse jam mbështetur në elemente të ikonografisë së luftëtarit ilir. Mbi kokë e kam paraqitur Gentin me kapelën karakteristike të tipit “Kausia”, me të cilën paraqitet imazhi i tij në monedhat e Lisit (Lezhës). Në anën tjetër të këtyre monedhave paraqitet një anije ilire, e shoqëruar me legjendën LISSI-TAN [ΛΙΣΣI-ΤΑΝ], duke krijuar për mua një lidhje të drejtpërdrejtë simbolike ndërmjet mbretit, qytetit të Lezhës dhe fuqisë detare të Lisit.

Në dorën e djathtë e kam vendosur shpatën, si simbol të autoritetit ushtarak, fuqisë dhe vendosmërisë së Mbretit Gent për mbrojtjen e mbretërisë së tij. Shikimin e tij e kam konceptuar të drejtuar simbolikisht nga Roma, duke e vendosur figurën në prag të përballjes me fuqinë romake dhe duke evokuar një nga momentet më dramatike të historisë së Mbretërisë Ilire. Froni përbën një nga elementet qendrore të konceptit tim artistik dhe simbolik. Në pjesët anësore të tij kam vendosur koka luani, të cilat i kam përzgjedhur si simbole të fuqisë, autoritetit, guximit dhe sovranitetit. Pjesën më të madhe të fronit, njësoj si disa elemente të veshjes së mbretit, e kam dekoruar me motive të lules “Gentiana”, duke krijuar një lidhje të drejtpërdrejtë simbolike me vetë figurën e Mbretit Gent.

Kjo zgjedhje lidhet me një traditë të dokumentuar, sipas së cilës kjo bimë alpine, e njohur për vetitë e saj shëruese, lidhet posaçërisht me emrin e Mbretit Gent, të cilit i atribuohet zbulimi i përdorimit të saj medicinal. Në pjesën ballore të bazamentit të fronit kam vendosur paraqitjen e një anijeje ilire të tipit “Liburna”, si simbol të fuqisë detare dhe të traditës së ndërtimit e përdorimit të mjeteve lundruese luftarake në hapësirën ilire. Me këtë element kam synuar të krijoj një lidhje të drejtpërdrejtë me ikonografinë e monedhave të Lisit dhe me rolin strategjik që qyteti kishte në kontrollin e hapësirës bregdetare dhe të komunikimit detar. Në tërësi, përmes këtij koncepti kam synuar të ndërthur figurën e Mbretit Gent me historinë e Lisit, duke i dhënë statujës një karakter jo vetëm monumental, por edhe të pasur me referenca historike, arkeologjike dhe simbolike.

Çdo element i kompozimit, duke nisur nga qëndrimi i mbretit, kausia dhe shpata, te froni me kokat e luanit, motivet e Gentianës dhe anija ilire, është menduar si pjesë e një gjuhe të vetme simbolike, që synon të shprehë fuqinë e Mbretit Gent dhe lidhjen e tij të ngushtë me qytetin antik të Lisit. Lartësia e veprës duhet të jetë jo më pak se 2.5 m, e realizuar tërësisht në bronz. Statuja duhet të vendoset mbi një piedestal me lartësi rreth 2 m, i ndërtuar me blloqe të mëdha guri ciklopik, në analogji të drejtpërdrejtë me teknikën e ndërtimit dhe karakterin monumental të mureve antike ilire të Lisit. Në pjesën e pasme të monumentit, në të dyja anët, duhet të vendosen dy kolona cilindrike të larta prej mermeri, të cilat në pjesën e sipërme duhet të bashkohen me një arkitra të stilizuar, po prej mermeri. Ky element arkitektonik do të krijonte një sfond monumental dhe shumë impozant për figurën e Mbretit Gent, duke ndërthurur artin figurativ me gjuhën arkitektonike të traditës antike të Lisit.

“Pasi të nderojmë Mbretëreshën Teuta, herët a vonë, rradhën e ka Mbreti Gent!”

Nga Rafael Floqi/

William Havard, George Lillo dhe Thomas Whincop shkruan pothuajse njëkohësisht për heroin shqiptar – ngjashmëritë mes veprave ndezën një polemikë për plagjiaturë që u bë objekt studimi edhe në Gjermaninë e vitit 1900. Në Londrën e shekullit XVIII, figura e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut u bë papritur objekt i një dukurie të pazakontë letrare. Brenda një periudhe shumë të shkurtër, tre dramaturgë anglezë – Thomas Whincop, William Havard dhe George Lillo – shkruan drama me heroin shqiptar në qendër. Por ngjashmëritë mes veprave ngritën një pyetje që do të vazhdonte për dekada: kishte ndodhur plagjiaturë, apo tre autorët kishin përdorur të njëjtat burime letrare për Skënderbeun?

Kjo enigmë u bë objekt i një studimi të posaçëm nga studiuesi gjerman Dr. Hans Rautner, i cili në vitin 1900 botoi në Mynih veprën Georg Lillos The Christian Hero und dessen Rival Plays – Eine Studie zur vergleichenden Literaturgeschichte (“The Christian Hero i George Lillo-s dhe dramat rivale – Një studim për historinë e letërsisë krahasuese”). Ekzistenca dhe karakteri bibliografik i studimit të Rautner-it konfirmohen edhe nga katalogë bibliotekarë, të cilët shënojnë se ai trajton pikërisht dramat e Whincop-it dhe Havard-it krahas veprës së Lillo-s.

Tre dramaturgë anglezë, një Skënderbe

Historia nis me Thomas Whincop. Drama e tij Scanderbeg; or, Love and Liberty nuk u vu në skenë gjatë jetës së autorit dhe u botua pas vdekjes, më 1747. Por Rautner vëren një hollësi vendimtare: Whincop kishte vdekur që në gusht të vitit 1730. Kjo do të thotë se drama e tij për Skënderbeun duhej të ishte shkruar, ose të paktën konceptuar, përpara kësaj date.

Më pas erdhi William Havard me tragjedinë Scanderbeg. Ajo u shfaq në Goodman’s Fields më 15 mars 1733, por pati jetë të shkurtër në skenë. Burimet biografike britanike konfirmojnë se drama u luajt vetëm dy herë dhe se Havard u përball me akuzën se kishte marrë subjektin nga dorëshkrimi i Whincop-it.

I treti ishte dramaturgu i njohur George Lillo, i cili e vendosi heroin shqiptar në qendër të tragjedisë The Christian Hero. Vepra u shfaq në Drury Lane në janar 1735. Edhe burimet biografike për Lillo-n e lidhin drejtpërdrejt këtë dramë me historinë e Skënderbeut dhe evidentojnë afërsinë e saj kronologjike me veprat e Havard-it dhe Whincop-it.

Pra, brenda pak vitesh, tre dramaturgë britanikë kishin zgjedhur pothuajse të njëjtën figurë historike, në një kohë kur Skënderbeu nuk ishte aspak një subjekt i zakonshëm i dramaturgjisë angleze. Akuza: A e vodhën dramën e Whincop-it? Pikërisht këtu filloi skandali letrar. Sipas burimeve që shqyrton Rautner, qarkullonte pretendimi se drama e Whincop-it kishte ekzistuar në dorëshkrim përpara veprave të dy rivalëve. Havard dhe Lillo u akuzuan se kishin pasur mundësi ta shihnin atë dhe se më pas kishin përdorur idetë e saj në dramat e tyre.

Akuza kundër Havard-it ishte aq serioze sa mendohej se kishte ndikuar edhe në pritjen e dobët të Scanderbeg nga publiku. Havard e mohoi kategorikisht se kishte parë dramën rivale, ndërsa menaxheri i teatrit, Giffard, sipas burimeve të cituara nga Rautner, mbështeti versionin e tij. Por polemika më e rëndë lidhej me George Lillo-n. Pas vdekjes së tij u ngrit pretendimi se autori i The Christian Hero kishte marrë idenë pikërisht nga dorëshkrimi i Whincop-it. Burimet historike konfirmojnë se si Lillo, ashtu edhe Havard, u akuzuan se kishin “vjedhur” idenë e dramave të tyre nga Scanderbeg i Whincop-it.

Mbrojtësit e Lillo-s e hodhën poshtë akuzën, duke theksuar se ajo ishte bërë vite pas vdekjes së dramaturgut dhe mbështetej kryesisht në pretendimet e botuesit të veprës së Whincop-it. Për ta, ishte e padrejtë të njollosej reputacioni i një autori që njihej për integritetin e tij dhe që kishte zënë një vend të rëndësishëm në historinë e teatrit anglez.

Rautner: ngjashmëria nuk do të thotë domosdoshmërisht plagjiaturë. Hans Rautner nuk kënaqet me argumentin moral se Lillo ishte një njeri me reputacion të mirë. Ai shtron një pyetje shumë më të rëndësishme për historinë e letërsisë: Po sikur ngjashmëritë të mos vinin nga vjedhja e një autori prej tjetrit, por nga burime të përbashkëta? Pikërisht këtu studimi merr një drejtim interesant. Rautner e zhvendos vëmendjen nga Londra drejt Francës, ku historia e Skënderbeut kishte krijuar prej kohësh një traditë të pasur letrare. Ai përmend autorë si Baudoin, Chevreau, Madame de Ville-Dieu, Mlle de Laroche-Guilhem dhe Chevilly, të cilët kishin trajtuar jetën dhe bëmat e Kastriotit.

Veçanërisht i rëndësishëm ishte romani historiko-galant francez.

Një nga veprat që pati jehonë të veçantë ishte Le Grand Scanderberg e Mlle de Laroche-Guilhem. Vepra kaloi shpejt Kanalin e La Manshit dhe u përkthye në anglisht si The Great Scanderbeg, a Novel, Done out of French. Sipas Rautner-it, ribotimet angleze të viteve 1721 dhe 1729 dëshmojnë se historia romantike e Skënderbeut qarkullonte gjerësisht në Angli pikërisht në prag të shfaqjes së tri dramave. Kjo krijon një shpjegim tjetër të mundshëm për ngjashmëritë.

Havard, Lillo dhe Whincop nuk kishin domosdoshmërisht nevojë të kopjonin njëri-tjetrin. Ata mund të kishin pirë ujë nga i njëjti burim letrar evropian.

Skënderbeu, një hero evropian në Londrën e shekullit XVIII

Rëndësia e studimit të Rautner-it shkon kështu përtej debatit se cili dramaturg kopjoi tjetrin. Ai dëshmon se, më shumë se 250 vjet pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, figura e tij vazhdonte të ishte pjesë e imagjinatës kulturore evropiane. Në Francë ai ishte shndërruar në personazh të romaneve historike dhe galante. Në Angli u ngjit në skenën e teatrit si hero tragjik, luftëtar, mbrojtës i lirisë dhe figurë e rezistencës ndaj Perandorisë Osmane.

Edhe studimet moderne vazhdojnë ta veçojnë këtë grup të pazakontë dramash: Scanderbeg i Havard-it, The Christian Hero i Lillo-s dhe Scanderbeg; or, Love and Liberty i Whincop-it u krijuan në një afërsi të jashtëzakonshme kohore, duke ngritur pikërisht pyetjen se përse dramaturgjia britanike e viteve 1730 u interesua kaq shumë për heroin shqiptar.

Plagjiaturë apo një burim i përbashkët?

Kjo është pyetja që Hans Rautner kërkoi të zgjidhte në Mynih në vitin 1900. Akuza historike për plagjiaturë ekzistonte dhe nuk mund të shpërfillej. Havard dhe Lillo u akuzuan realisht se kishin përfituar nga drama e pabotuar e Whincop-it. Por ekzistenca e një tradite të gjerë franceze për Skënderbeun dhe qarkullimi i përkthimeve të saj në Angli krijojnë një shpjegim shumë më kompleks sesa një “vjedhje” e thjeshtë letrare.

Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi më interesant i kësaj historie: ndërsa tre dramaturgët anglezë rivalizonin dhe akuzoheshin për origjinalitetin e veprave të tyre, figura që i bashkonte ishte shqiptari Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Një hero i shekullit XV kishte arritur, afro tre shekuj më vonë, jo vetëm të pushtonte skenën londineze, por edhe të shkaktonte një nga polemikat më interesante letrare rreth veprave angleze kushtuar emrit të tij.