Nga Landi Guma/

Në bisedë e sipër me një nga këngëtarët ai ma ndërpreu pyetjen që po i bëja dhe më tha, “jo këngë labe, po iso-polifoni”. “Korrigjimi”  i tij më kapi befas – unë e dija që emri “iso-polifoni” kishte tashmë mëse 20 vjet që kishte hyrë në fjalorin shqiptar por deri në atë moment nuk e kisha përfshirë në pyetjet e mia që u bëja këngëtarët. Ky “incident” ndodhi gjatë intervistave e bisedave që bëra në 2023 dhe 2025 me këngëtarët më të njohur dhe “Mjeshtra të Mëdhenj” të polifonisë labe në Shqipëri. Këta përshin këngëtarë dhe këngëtare të grupeve polifonike mëse të njohura e ikonike për publikun shqiptar si Grupi i Pilurit, Grupi i Bënçës, Grupi i Lapardhasë, Grupi i Dukatit, Grupi i Vezhdanishtit, Grupi të Rinjve Gjirokastër, Grupi Kaonët e Delvinës, e të tjerë. Intervistat ishin pjesë e një studimi që kishte në qëndër të vëmendjes ndryshimin e këngës labe në këto 50 vjetët e fundit. Studimi kishte si fokus tre periudha të rëndësishme të këtyre pesë dekadave: vitet 70-të 80-të gjatë komunizmit, periudha e tranzicionit, dhe gjëndja e këngës labe sot (për me tej shih dhe dokumentarin “Këngët e atdheut tim” 2026, dhe linku i dokumentarit është këtu: https://www.youtube.com/watch?v=NEEk6a08pw4 Unë isha i intersuar të dija se si këto periudha të ndryshme kishin ndikuar tek kënga labe. Në veçanti, më intersonte ti shijkoja këto ndryshime nëpërmjet këndvështrimit të vetë këngëtarëve, si “Mjeshtra” dhe përjetues të këtyre ndryshimve, një këndvështrim që i mungon shkrimeve e analizave të polifonisë labe dhe folklorit shqiptar më në përgjithësi. 

Duke marë shkasë nga “korigjimi” i mësipërm, fillova ti pyesja të gjithë këngëtarët pastaj se çfarë mendimi kishin mbi këtë emërtim të ri. Përgjigjet që mora nuk ishin thjeshtë çështje preferencash mbi terminologjinë e këngës labe por ato nxorrëm në pah një “krizë identiteti” në të cilën gjendet kënga labe sot, duke dëshmuar se kjo këngë po kalon një peridhë varfërimi dhe vështirësie në historinë e saj.

Iso përpara

Njëri nga këngëtarët që e shikon emrin “iso-polifoni” si shumë problematik dhe një “gabim”  të madh ishte Golik Jaupi, Mjeshtër i Madh, marrës dhe drejtues i Grupit të Bënçës mbi 60 vjet. Ai u shpreh:

“Kënga labe nuk quhet iso-polifoni, ky këtu është  një gabim. Këtë e ka bërë… (ata) që nuk dinë për Labërinë. Ajo Labëri u fut në UNESCO. Jo iso polifoni, nuk vjen nga Greqia kënga labe, as nga grekët e lashtë e as nga grekët e largët… le ta marrë vesh gjithë Shqipëria, gjithë bota… Kënga labe ka lindur që kur lindi Labëria, që kur lindi Shqipëria, që kur lindi njerëzia… Ajo quhet polifoni, jo iso-polifoni.”

Në kritikën e tij, Goliku i referohet një debati të vazhdueshëm e të ashpër që ka lindur që nga hyrja e këngës labe në UNESCO në 2005 si pjesë e folklorit “iso-polifonik” shqiptar. Në thelb të këtij debati është lidhja që i është bërë origjinës së lashtë të këngë labe, apo më saktë isos, me muzikën kishtare greko bizantine. Në fakt, emri “iso-polifoni” iu fut fjalorit folklorik shqiptar pak më herët se 2005, në 1999, jo vetëm thjesht si një emërtim i ri por edhe si një koncept i ri studimi: “…kur në shumëzërëshin popullor zbulojmë tregues strukturorë të brendshëm identifikues, siç është koncepti i ‘iso-polifonisë’ në vend të ‘polifonisë popullore’, apo të ‘këngës shumëzërëshe polifonike’, sigurisht që kemi hapur një temë të re për diskutim dhe analizim të saj” (Tole cituar tek Ahmedaja 2011: 246). Thelbi i kësaj teme të re është “isua” që shikohet si një fenomen i “pa kontestueshëm i strukturës gjenetiko-muzikore” shqiptare (Tole 2007). (Duhet përmendur këtu që sipas studiuesve të tjerë isua gjendet edhe në muzikën polifonike Ballkanike, Evropiane dhe më tej atë Aziatike, përveç asaj shqiptare (Shituni 2006)).  

Një nga temat e reja të “diskutimit” që ka sjell ky lloj rikonceptualizimi është origjina e këngës labe, gjë që ka shkaktuar debate të ashpra, debate që me sa duket sa po vinë e më shumë po ashpërsohen. (Për një përmbledhje të tyre mund të shikoni dokumentarin “Projekt i Fshehtë? Dosja!” , 2023). Në studimin tim, siç e thashë më lartë, unë isha interesuar për ndryshimet e këngës labe në këto 50 vitet e fundit dhe jo tek origjina e saj. Megjithatë, është e mjaftueshme këtu ti referehemi këshillës së Prof Spiro Shitunit, një nga studiuesit më të mirëfilltë të polifonisë labe dhe muzikës popullore shqiptare më në përgjithësi kur thotë se “çështja e origjinës, kohëlindjes, moshës së muzikës popullore polifonike shqiptare, në kushtet e mungesës së plotë të dokumenteve historike …. paraqitet mjaft e ndërlikuar… dhe ajo s’ka gjetur ende një zgjidhje të plotë e përfundimtare” (Shituni 2006: 5). Në këto kushte, zbardhja e kësaj historie të ndërlikuar kërkon studime serioze, të vazhdueshme e të gjithëanshme, duke përfshirë këtu dhe këndvështrimet e vetë atyre që e këndojnë dhe ruajnë këtë këngë.

Duke qënë të preokupuar me “origjinën”, shpeshherë këto debate e kanë nënvlerësuar influencën apo ndikimin që koncepte të reja si “iso-polifonia” kanë mbi këngën labe sot. Megithëse “iso-polifonia” është një term gjithpërfshirës që mbulon gjithë folklorin polifonik (dhe monofonik sipar faqes së UNESCO-s) shqiptar, kënga labe përbën një pjesë kryesore e të rëndësishme të këtij folklori siç e dëshmojnë dhe materialet – duke përfshirë këtu dhe vidjeot – që gjenden në faqen e “iso-polifonisë” shqiptare në UNESCO. Pra, duke filluar nga 2005, në arenën ndërkombëtare kënga labe u bë pjesë e folklorit “iso-polifonik” shqiptar.

Syrja Hodoj, Mjeshtri i Madh i Grupit të Tërbaçit, ishte një tjetër këngëtar që gjatë intervistës shprehu kundështimin e tij ndaj emërtimit “iso-polifoni”:

“Ç’është kjo iso njëherë …s’bëhet fjalë fare. I bie sikur ne të gjithë… të vinim të gjithë (në festival) atje këto grupet sa vanë 20 e ca edhe ta fillojnë me ‘eeeeeee’ e pastaj të futej një marrës atje në mes. Ç’farë do bëhej? Patjetër qe do alarmohej gjëja… po se bejmë. Vazhdojmë prapë siç kemi vazhduar . Po ç’është kjo iso? Po ç’ështe dhe kjo polifoni?”  (Syrja Hodoj)

“Iso-polifoni quhet ‘eeeeeee’ [këndon këngë myzeqare]… shiko tani… dmth del Lushnja… ndërsa Labëria…[këndon ‘Labëri larë në hënë’]… shiko, direkt fillon këngëtari. Kush janë këta që e bëjnë iso-polifoni, isua del përpara?Jo! Del këngëtari (i pari), dhe këtu është gabimi që quhet iso-polifoni.” (Golik Jaupi)

Në përshkrimin e strukturës së këngës labe këngëtarët e rendisin ison të fundit duke filluar me marrësin, kthyesin, hedhësin dhe së fundi isua. Të fusësh ison të parën, për ta  do të thotë një farë “përmbysje” të kësaj renditje. Sipas Prof Spiro Shitunit, autori i të vetmit monografi me titull “Polifonia labe” (1988), një nga tiparet e këngës labe që e dallon dhe nga polifonitë e tjera si ajo toske është natyra recitative e saj. Pra kënga fillohet nga marrësi, gjë që shpjegon pse termi “iso-polifoni” shikohet si problematik nga këgnëtarët më lartë, pasi për ta i fut një tjetër perceptim këngës labe.

Nga ana tjetër, megjithëse një pakicë e vogël, kishte dhe këngëtarë për të cilët ky emërtim i ri ofron diçka pozitive pasi fjala “iso” i  jep një tingull shqiptar, siç u shpreh dhe njëri prej tyre:

“Në diskutimet që bëjnë këta akademikët shkencëtarët qe kemi, kanë diskutuar se kjo ‘polifonia’ është në gjuhën greke, shumëzërëshe në greqisht, dhe këta disi e kishin diskutuar edhe kishin thënë, kjo ka ngelur me këtë fjalën greke, që është polifoni. Po mirë kthejeni në fjalën tuaj i tha… dhe këta i vunë fjalën iso, p.sh. iso-polifoni. Sot ngrihen dhe diskutojnë se kë quajnë iso-polifoni. E kupton çfarë bëhet apo jo. Nuk duan fjalën që është ‘iso’ shqip po duan ‘polifoninë’ që është greke.” 

Ndryshe nga “polifonia”, fjala “iso” është pjesë e fjalorit të përditshëm shqiptar. Në këngë labe, shprehjet si “s’ka iso kënga”, “isua nuk vete” ose “rregulloni ison” janë të zakonshme dhe treguese për këtë përdorim të përditshëm. Siç u shpreh gjatë intervistës dhe një tjetër këngëtar: “Fjala iso është shqip, mbaj iso themi ne nuk i themi ndonjë fjalë të huaj.”

Megjithëse “isua” është tashmë pjesë e flajorit të përditshëm popullor dhe gjuhës shqipe, në bazë të studimeve ky term po ashtu ka origjinë të huaj, dhe vjen nga fjala Greke “ισον“ (Ahmedaja 2011: 245). Studimet ethnomuzikologjike kanë treguar një fakt të veçantë në lidhje me “ison”. Nëse në Labëri apo Shqipërinë e Jugut më në përgjithësi, kjo fjalë ishte shumë e shpërdarë në fjalorin popullor në gjysmën e dytë të shekullit to kaluar, studime të këngës polifonike të shqiptarëve në jugperëndim të Maqedonisë tregojnë se “isua” nuk figuron në fjalorin e përditshëm të shqiptarëve atje. Në disa fshtra kur banorëve iu përmend termi “këngë me iso”, ata nuk e kuptonin pyetjen. Në fshatra të tjerë si Frëngovë apo Ladorishtë afër Liqenit të Ohrit këngëtarët e këngës polifonike të këtyre trevave shqiptare i kishin dëgjuar fjalët “këngë me iso” madje dhe “iso-polifoni” ngaqë kishin marrë pjesë në festivale folklorike në Shqipëri, por ata vetë  nuk e përdornin asnjë nga këto terma por kishin atë të tyren dhe e quanin “këngë me të mbajtur” (Ahmedaja 2011: 247).

Tek këngëtarët që intervistova unë, “këngë me të mbajtur” nuk njihej si term por ishte interesante një fjalë tjetër që Ermioni Mërkuri, Mjeshtre e Madhe e Grupit të Pilurit, përdori në vend të isos, “mbushje”:

“Kënga e Naim Frashërit nuk është thjesht një këngë polifonike, kënga e Naim Frashërit për mua është një simfoni, edhe nuk ka [vetëm] 4 zëra, marrje, kthenje, hedhje edhe mbushje, po ka dhe një zë, ka dhe 2 zëra më tepër, ka dhe një zë koke, në qoftë se do ta dëgjosh me kujdes, ka dhe një prerje , nje prerje, ajo prerje bëhesh gjithmonë nga grupi i Pilurit… është zë midis kthenjes dhe hedhjes dhe quhet prerje, nuk është hedhje, tjetër hedhje, e pret….” (Ermioni Mërkuri)

Fjala “mbushje” është jo vetëm shqip por tregon edhe rolin e isos në këngën labe. Pra roli i saj është ai i “mbushjes”, plotësimit të këngës; jo kryesor por i rëndësishëm. Kjo shikohet siç e përmenda dhe më lartë tek mënyra se si këngëtarët e “radhitin” ison gjithmonë të fundit, pas marrjes, kthesës dhe hedhjes. Në qoftë se do të “përkëthejmë” iso-polifoninë në shqip atëherë ajo do të quhet “mbushje-shumëzërëshe”!

“Nga doli kjo polifonia?”

Një nga pasojat a futjes së këngës labe në UNESCO është jo vetëm kontestimi përreth termit “iso-polifoni”; vetë fjala “polifoni” tani ka filluar të vihet nën dyshim dhe nën syrin e kritikës. Kjo nuk ishte për të gjithë këngëtarët që intervistova. Disa nuk e shikonin si problem termin “polifoni” dhe përdornin të dy emrat si “polifoni labe” po ashtu dhe “këngë polifonike”. Siç u shpreh dhe Goliku, “ajo quhet polifoni, dhe jo iso-polifoni”. Por për disa, termi “polifoni” nuk duhet përdorur më, siç e tha dhe Syrja Hodoj: “Ç’është kjo iso? Po ç’është dhe kjo polifoni?”. Për Paro Ziflën, Mjeshtre e Madhe e Grupit të Bënçës, gjithë këto debate mbi emërtimin e këngës kanë sjellë veç konfuzione:

“Se nga na doli kjo polifonia, ne e dimë polifonia është shumëzërëshe po pse s’thua labe, labçe, jemi lebër të gjithë… s’di, pastaj fusin një prapashtesë një parashtesë, jo është timja thotë ai jo ësthë timja thotë kyja. Nuk më vjen aspak mirë, s’e quaj kurrë polifoni, kënga labe – ku do vesh, do vete të këndoj labçe do u them unë. Ku je Paro, do iki të këndoj labçe me grupin. Kështu e kemi nga të parët tanë, pse do ti kthejmë sipas qejfit të këtyre të sotshmit.” (Paro Ziflaj)

“Këta studiuesat e trajtojnë shumë keq… është UNESCO, arritëm tani në UNESCO. Kur ti më bën pyetjen, jemi me këtë grupin, i thua: “Oh çuna, mund të më këndoni një këngë labe apo një këngë polifonike?… mua do më drejtohesh: ‘Ajet, do ja marrësh një këngë labe të bukur?, jo ‘një këngë polifonike nga të tuat.’ (Ajet Duka)

Ndryshe nga “iso-polifonia”, fjala “polifoni” është më e hershme dhe ka hyrë në fjalorin shkencor muzikor shqiptar por dhe atë popullor  pas luftës së dytë botërore, në vitet 50-të dhe 60-të. Një nga emrat më të njohur në lidhje me këtë term është studiuesi i njohur i folklorit shqiptar, Ramadan Sokoli, dhe veçanërisht artikulli “Polifonia jonë popullore” botuar në 1959 si një nga përmendjet e para të termit “polifoni”.  Futja e tij shënoi një periudhë të rëndësishme në historinë e këngës labe dhe folklorit shqiptar më në përgjithësi; para viteve 1950-të studimet e këngës labe pothuasje nuk egzistonin. Evolimit dhe vrullit që mori kënga labe dhe folklori shqiptar në periudhën e komunizmit iu bashkuan dhe studimet shkencore të saj, këto të fundit jo vetëm të rendësishme brenda për brenda territorit shqiptar por i dhanë mundësi këtij folklori të njihej dhe në arenën ndërkombëtare. Në studime shkencore, është mëse normale përdorimi i fjalëve me origjinë Greke (sidomos Greqishtja e lashtë) apo dhe Latine në fjalore ndërkombëtare, dhe “polifonia” është një term që përdoret për të përshkruar dhe studiuar muzikën popullore në vende të ndryshme dhe jo vetëm në Shqipëri. (Një tjetër fjalë që përdoret në rang ndërkombëtar por që nuk ka origjinë Greke apo Latine and p.sh. “folklor”, që vjen nga fjala Gjermane “volk” dhe do të thotë “popull”.) Megjithatë,  fjalët me origjinë Greke kanë një peshë të veçantë për shqiptarët sepse kanë lidhje me historinë  dhe politikat asimetrike të fqinjësisë midis Shqipërisë dhe Greqisë, histori që ka pasur dhe vazdon të ketë episode të dhimbshme për popullin shqiptar (Heraclides & Kromidha 2024), gjë që shpjegon pse sot termi “polifoni” ngjall reagime dhe emocione të forta.

Merrja një kënge labe

Siç shihet dhe tek fjalët e Paros më lartë, kontestimi i termit “polifoni” ka rezultuar në njëfarë “soul-searching” tek këngëtarët, një lloj  vetë-reflektimi duke iu kthyer sytë tek “rrënjët”  e këngës, tek tradicionalja, ashtu siç i “thoshin nënat tona”. Për disa nga këngëtarët termat e ri “me parashtesa apo prapashtesa”  jo vetëm po krijojnë konfuzion por po e largojnë këngën nga “tabani” i saj. Në përpjekje për të rezistuar terminologjitë e reja apo të “huaja” si  “polifoni” apo “iso-polifoni”, ata thonë që kënga duhet quajtur thjesht “labçe”… Terma të tjerë që kanë hyrë në fjalorin popullor përfshin dhe “shumëzërëshi”, “këngë me iso”, “iso labe”, etj. Këto tre të fundit nuk u përmendën në intervista me këngëtarët por tashmë janë pjesë e fjalorit popullor po ashtu dhe akademik.  Ky “shpërthim” termash, kjo “krijimtari” terminologjike, dëshmon një lloj “krize identiteti” për këngën labe sot. Kjo krizë gjen pasqyrim jo vetëm tek emërtimet lloj e soj por dhe tek cilësia e saj; pothuasje të gjithë këngëtarët që unë intervistova ishin të një mendimi se cilësia e këngës labe sot është e dobët përsa i përket prurjeve të reja apo artit të saj.

Deri diku, emërtimet e ndryshme në lidhje me këngën labe nuk janë diçka e re; gjithmonë ka pasur dallime midis stileve të ndryshme dhe larmive të veçanta të polifonisë shqiptare të Jugut dhe gjeografia ka luajtur një rol të rëndësishëm në këtë drejtim. Për shembull, rapsodi dhe poeti i madh Lefter Çipa veçonte këngët polifonike sipas grupeve dhe trevave të ndryshme duke dalluar “këngën e Bregdetit” dhe “këngën Himariote” nga ajo e “Kurveleshit të Sipërm”, apo e “Lumi të Vlorës”, etj.  Në intervistat që bëra unë, Ermioni Mërkuri, Mjeshtra e Madhe e këngës Piluriote, nuk  përmendi fjalët “kënga labe” apo “polifonia labe” por thjeshtë iu referua si “kënga polifonike”. Megjithatë, dhe pse ajo nuk përdori “mbiemrin” labe, ajo e shikon tabanin e këngës Piluriote te kënga me katër zëra, apo siç iu shpreh dhe vetë, te kënga “që na kanë lënë të parët”. Kënga labe përfshin dhe këngë me dy apo tre vija melodike, pra dy- apo tre-zërëshe, por ajo çka e bën atë të veçantë nga polifonitë e tjera si ajo toske, është katërëzërëshi (Shituni 2011). Pra kjo ësthtë baza apo “tabani” i saj; dhe pse jo të gjithë e përdorin fjalën “këngë labe” kur i referehen polifonisë shqiptare të Jugut, është e njëjta bazë që nënkuptohet. Siç u shpreh në intervistë  një tjetër këngëtar, Vendim Zykaj –  këngëtar virtuoz i Grupit të Vezhdanishit –  këngët e bregut janë ndryshe por “dhe ato këngë labe janë”. Dmth çfarëdo lloj stili qoftë, p.sh., Himariot, Gjirokastrit, Piluriot, etj, tabani i këngës është i njëjtë. Tipikisht për poetikën e tij Lefter Çipa e quajti “unazë floriri” atë çka bashkon të gjitha stilet dhe variacionet e polifonisë së Jugut, duke iu referuar asaj si  “kënga e perëndive”.

Një nga arsyet pse “kënga labe” nuk përdoret nga të gjithë ka të bëj me identitetet e ndryshme që egzistojnë në Labëri dhe në krahinat rreth saj. Siç e tha dhe Parua më lartë, për ata që janë lebër apo jetojnë në Labëri është mëse e thjeshtë: “jemi lebër, thuaj këngë labçe”. Mirëpo jo të gjithë e shikojnë veten si lebër, pavarësisht shtrirjes së kufinjve të Labërisë në Shqipërinë e Jugut. Sipas Prof Shitunit, për shembull,  në zonën e Zagorisë, edhe pse gjendet në kufijtë apo pranë kufijve të Labërisë, njerëzit nuk e shikojnë veten si lebër edhe pse stili muzikor i kësaj krahine është lab. Ky lloj identiteti lokal (në krahasim me atë krahinor dhe më të gjerë si Lab) u duk dhe tek tek këngëtarët që bëra intervistë unë, siç u shpreh dhe njëri prej tyre: “Unë s’do e quaj kurrë këngë labe se unë e kam këngë Gjirokastrite… s’mund ta quaj, s’mund ta pranoj. S’është Piluri Labëri, s’është Himara Labëri, s’është Lunxhëria Labëri, s’është Gjirokastra…” Ky lloj perceptimi apo kjo lloj krenarie vjen edhe pse, sipas Shitunit, Gjirokastra, ashtu sikurse Zagoria, megjithëse përshin një stil të veçantë muzikor, kënga e saj është kryesisht po ashtu me katër vija melodike, pra e dialektit muzikor lab (Shituni 2011: 46). Dmth polifonia labe nuk është vetëm një kategori me bazë gjeografike, por edhe ethnomuzikologjike.

Shpallja e folklorit shqiptar para dy dekadash si “iso-polifoni” është tashmë pjesë e historisë së këtij folklori. Ky emërtim nuk është më thjeshtë një referencë për të huajt, por siç u tregua dhe më lartë është pjesë e fjalorit popullor dhe të përditshëm shqiptar. Me dashje apo pa dashje, siç u duk dhe tek “korrigjimi” që mu bë mua gjatë interistave me këngëtarët, këngës labe tani i thonë dhe “iso-polifoni” apo “polifoni me iso”. Intervistat me këngëtarët dëshmojnë se ky term nuk është pranuar nga të gjithë – shumë nga këngëtarët e kritikojnë për arsyet që u trajtuan më lartë. Në të njëjtën kohë, një pakicë e shikojnë “iso-polifoninë” si diçka të re, një identitet të ri për polifoninë ku theksi apo parashtesa e “isos” i jep një karakter shqiptar.  Në rrugëtimin e saj të gjatë, ashtu sikurse u fut termi “polifoni” në vitet 50-të apor 60-të, një emërtim i ri si “iso-polifonia” nuk mund të shikohet si ndonjë problem i madh; një emër ri për një kohë të re. Mirëpo, konkluzioni i intervistave që bëra me këngëtarët e mëdhenj të këngës labe dëshmon se pasojat e kësaj ardhje të re janë të shumta dhe jo pozitive. Pikë së pari, ky emërtim ka rezultuar në një lloj “krize identiteti”, kur kënga labe ka filluar të quhet me emra të ndyshëm e të rinj. Një nga pasojat e kësaj krize është jo thjeshtë një konfuzion termash por cënimi i vetë dialektit muzikor lab. Në vërshime për të akomoduar koncepte të reja si iso-polifonia, studiuesë të folklorit po fillojnë të “ulin nga kategoria” këngën labe duke e trajtuar atë jo si një dialekt kryesor e të veçantë të folklorit shqiptar por thjesthë si një nga “degët” e shumta të këngës polifonike të Jugut. Ky është një nga ndryshimet më shqetësuese; argumenti këtu nuk është një thirrje për ti “kthyer” këngës labe një status privilegjues në folklorin shqiptar. Por vendi i saj, siç e trajtova dhe më lart, është i veçantë – jo më kotë Lefter Çipa e quajti “këngë e perëndive” – në muzikën tradicionale shqiptare, prandaj duhet trajtuar dhe ruajtur si e tillë. Më tej, ruajtja  e identitetit të saj ka rëndësi të veçantë se ka të bëj jo vetëm me muzikën tradicionale shqiptare por dhe me vetë historinë dhe identitetin e popullit shqiptar, një popull i vogël dhe historikisht i vuajtur ku trashëgimia gojore ka luajtur një rol të veçantë e shumë të rëndësishëm jo vetëm në ruajtjen e traditës por dhe në vetë egzistencën e këtij populli.

Së dyti, pothuajse të gjithë këngëtarët që u intervistuan janë të një mendimi se kënga labe po kalon një varfëri artistike sot. Kuptohet që shkaqet e kësaj varfërie janë komplekse e të shumta. Por hyrja e këngës labe si pjesë e folklorit iso-polifonik shqiptar nga UNESCO-ja në këto dy dekadat e fundit me sa duket nuk ka ndihmuar në ruajtjen dhe zhvillimin e saj të mëtejshëm. Së treti, riklasifikimi apo rikonceptualizimi i muzikës tradicionale shqiptare si “iso-polifoni” është aq i zgjeruar dhe i pa bazuar në realitetin empirik saqë humbet kutpimin e tij në përballjen më të vogël me këtë realitet, siç e dëshmojnë dhe intervistat me këngëtarët më lart ku shumica e tyre e kundërshtojnë këtë emërtim. Futja e folklorit shqiptar në UNESCO si “iso-polifoni” njeh dhe i jep mbrojte këtij folklori në çdo cep të Shqipërisë dhe më tej. Ky ishte padyshim një moment i rëndësishëm historik për muzikën tradicionale shqiptare duke e ngulitur atë në hartën botërore të trashëgimive kulturore më me vlerë. Mirëpo, duke bashkuar gjithë folklorin shqiptar që nga Veriu e deri në Jug nën “çadrën” e “iso-polifonisë” –  pra polifoninë e Jugut bashkë me monofoninë e Veriut – ky lloj riklasifikimi ka homogjenizuar apo thjesthtëzuar grupimet e ndryshme egzistuese të muzikës tradicionale shqiptare. Ky homgjenizim apo (super)grupim i të gjithë muzikës tradicionale shqiptare e bën më të vështirë njohjen dhe ruajtjen e dialekteve të veçanta të kësaj muzike. A mund të futet kënga labe apo toske në UNESCO tani që “iso-polifonia” është përfaqësuese kryesore? A ka Shqipëria mundësi si vend i vogël e i varfër ti tregojë botës për larmshmërinë e saj të trashëgimisë gojore, pa mbështetje ndërkombëtare? Si mund të ruhet larmshmëria e këngës labe, stilet e veçanta muzikore e krahinore të saj, nëse jashtë botës ato quhen të gjitha “iso-polifoni”? Këto pyetje janë me rëndësi jo thjesthtë se kanë të bëjnë me çështje emërtimesh; në këto kohë të vështira për folklorin shqiptar, origjinaliteti, individualiteti dhe larmshmëria e këtij folklori janë ato që po vuajnë dhe duan rishqyrtime e përpjekje urgjente e serioze. Ky shkrim dhe studimi në të cilin bazohet pëbëjnë një hap të vogël drejt këtij misioni të rëndësishëm.

Bibliografia

• Ahmedaja, Adrian. 2011. “Approach to a ‘Lexicon of local terminology on multipart singing among Albanians in the Balkans’”. Në: Ahmedaja (ed.) European Voices II. Cultural Listening and Local Discourse in Multipart Singing Traditions in Europe, Böhlau Verlag, 237-263.
• Heraclides, A dhe Y. Kromidha. 2024. Greek-Albanian entanglements since the nineteen century. Routledge.
• Mërkuri, Timo. 2023. Origjina e këngës iso-polifonike dhe ballafaqimet rreth saj. Tiranë: ASD Studio.
• Shituni, Spiro, 2011. Albanian tradiotional music. An introduction, with sheet music and lyrics for 48 songs. MacFarland and Company Publishers.
• Shituni, Spiro. 2006. “Një popull i vogël mund të ketë një art të madh.” Iso-polifonia, f. 5.
• Sokoli, Ramadan. 1959. “Polifonia jonë popullore .” Buletini i Institutit të Shkencave, 3. 117–144.
• Tole, V. 2007. Enciklopedia e iso-polifonisë popullore shqiptare. UEGEN.
• Top Channel, 2023. “Projekt i Fshehtë? Dosja!” Seriali dokumentar Gjurmë Shqiptare. https://www.youtube.com/watch?v=zFTkvZGolJc

114-vjetori i çlirimit të Shkupit shërben si një thirrje alarmi kundër administrimit të lirisë pa vizion, pasi që rreziku më i madh për kombin shqiptar sot vjen nga mungesa e koordinimit dhe përgjegjësisë historike. Duke trashëguar metodën politike të Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit, ky çast kërkon unitet strategjik dhe mobilizim të potencialeve kombëtare për të siguruar vendin e shqiptarëve në Evropën e shekullit XXI. Prandaj, ky 114-vjetor shënon çastin kritik kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara një beteje të rëndomtë për pushtet, por përpara një prove të madhe historike që do të përcaktojë vendin dhe dinjitetin e tyre në Evropën e shekullit XXI.

Nga Prof.dr Skender Asani

Njëqind e katërmbëdhjetë vjet pas çlirimit të Shkupit, historia nuk na vendos më përballë nevojës për të kujtuar vetëm një ngjarje të lavdishme të së kaluarës, por na detyron të reflektojmë mbi përgjegjësinë që kemi ndaj së ardhmes. Përvjetorë të tillë nuk janë thjesht data kalendarike dhe as ceremoni protokollare ku vendosen kurora me lule para monumenteve të heronjve. Ata janë pika kthesash morale, politike dhe historike, ku një komb duhet të pyesë veten nëse po ecën në drejtimin që ia përcaktuan ata që sakrifikuan gjithçka për lirinë. Shkupi mbetet një nga hapësirat më domethënëse të kujtesës kombëtare shqiptare, sepse këtu u ndërthurën vizioni politik dhe sakrifica, këtu u formësuan strategjitë e lëvizjes kombëtare dhe këtu vepruan personalitete që e kuptuan më herët se të tjerët se mbijetesa e shqiptarëve nuk do të varej vetëm nga trimëria në fushën e betejës, por mbi të gjitha nga aftësia për të ndërtuar unitet politik dhe vetëdije kombëtare. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk ishin vetëm dy figura të së njëjtës epokë; ata përfaqësonin bashkimin e mendimit dhe të veprimit, të diplomacisë dhe të sakrificës, të vizionit dhe të forcës. Pikërisht për këtë arsye, kujtimi i tyre sot nuk mund të reduktohet në një akt ceremonial. Ai duhet të lexohet si një mesazh politik dhe moral për kohën tonë.

Paradoksi më i madh i momentit që po jeton kombi shqiptar është se, ndonëse shqiptarët nuk kanë pasur kurrë më shumë institucione shtetërore dhe më shumë mbështetje ndërkombëtare sesa sot, ata njëkohësisht përballen me një nivel shqetësues fragmentimi politik dhe mungese koordinimi strategjik. Historia dëshmon se kombet rrallë dështojnë për mungesë potenciali; ato dështojnë kur nuk arrijnë ta organizojnë potencialin që posedojnë. Në këtë kuptim, sfida më e madhe nuk është mungesa e kapaciteteve njerëzore, ekonomike apo diplomatike, por mungesa e një vizioni të përbashkët që i orienton këto kapacitete drejt interesit kombëtar. Kjo është arsyeja pse përvjetori i çlirimit të Shkupit duhet të lexohet si një kambanë alarmi dhe jo vetëm si një festë historike.

Shqipëria ndodhet në pragun e procesit më të rëndësishëm politik që nga shpallja e pavarësisë. Integrimi i saj në Bashkimin Evropian nuk është vetëm një objektiv institucional apo diplomatik, por përfaqëson kurorëzimin e një aspirate historike të shqiptarëve për t’u bërë pjesë e plotë e qytetërimit politik evropian. Breza të tërë kanë luftuar, kanë sakrifikuar dhe kanë ndërtuar shtetin shqiptar me bindjen se një ditë Shqipëria do të ulej si e barabartë në tryezën e kombeve evropiane. Sot kjo mundësi është më pranë se kurrë. Pikërisht për këtë arsye, çdo energji që harxhohet në konflikte të brendshme, në polarizim të skajshëm politik apo në logjikën e përjashtimit të kundërshtarit, nuk dëmton vetëm qeveri apo parti të caktuara; ajo cenon një proces historik që i përket të gjithë kombit.

Integrimi evropian nuk është projekt i një mazhorance apo opozite. Ai është projekti më i madh kombëtar i Shqipërisë në shekullin XXI. Përmbyllja me sukses e këtij procesi do ta shndërronte Shqipërinë në qendrën natyrore politike, ekonomike, akademike dhe diplomatike të hapësirës shqiptare, duke i dhënë asaj një rol të ri stabilizues në rajon dhe duke e bërë faktor më të fuqishëm për mbështetjen e interesave legjitime të shqiptarëve kudo që jetojnë.

Në të njëjtën kohë, Kosova po kalon një etapë vendimtare të konsolidimit të shtetësisë së saj. Procesi nuk është më ai i shpalljes së pavarësisë, por i përmbylljes së legjitimitetit të saj të plotë ndërkombëtar. Pikërisht në këtë fazë kërkohet pjekuri politike, unitet institucional dhe ruajtje e partneriteteve strategjike që e bënë të mundur lindjen e shtetit të Kosovës. Çdo krizë e panevojshme politike, çdo konflikt institucional dhe çdo dobësim i marrëdhënieve me aleatët strategjikë krijon hapësira që shfrytëzohen nga aktorët që ende kundërshtojnë subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës. Historia e shteteve të reja dëshmon se konsolidimi i tyre nuk varet vetëm nga njohjet diplomatike, por nga aftësia për të ndërtuar institucione të forta, të besueshme dhe të qëndrueshme. Për Kosovën, uniteti nuk është luks politik; ai është kusht ekzistencial për përmbylljen e projektit shtetëror.

Po aq shqetësuese paraqitet gjendja politike e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Pas dekadash sakrificash, pas proceseve të vështira politike dhe pas arritjeve që kulmuan me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, është krijuar përshtypja se energjia politike shqiptare po shpërndahet në rivalitete të pafundme që kanë prodhuar dobësim të pozitës kushtetuese dhe të kapacitetit ndikues të faktorit shqiptar. Përçarjet e importuara, polarizimi artificial dhe mungesa e koordinimit strategjik kanë krijuar një situatë ku shpeshherë interesi afatshkurtër partiak ka mbizotëruar mbi interesin afatgjatë kombëtar. Kjo është një prirje që historia e ka dënuar gjithmonë. Asnjë komunitet nuk ka arritur të avancojë të drejtat e tij duke qenë i fragmentuar. Vetëm një kulturë e re bashkëpunimi, dialogu dhe përgjegjësie politike mund ta rikthejë shqiptarin në Maqedoninë e Veriut në rolin që i takon si faktor shtetformues dhe stabilizues.

Në këtë panoramë nuk mund të lihet jashtë mërgata shqiptare, e cila përfaqëson një nga potencialet më të mëdha strategjike të kombit.

Për dekada me radhë ajo ka mbajtur gjallë ekonominë, ka mbështetur arsimin, kulturën dhe familjet shqiptare, ndërsa në periudha vendimtare ka qenë zëri më i fuqishëm i çështjes shqiptare në qendrat perëndimore të vendimmarrjes. Megjithatë, potenciali i saj ende nuk është organizuar në përmasën që kërkojnë zhvillimet e sotme. Mërgata nuk duhet parë vetëm si burim remitancash financiare, por si një rrjet global ekspertize, diplomacie publike, inovacioni, kapitali intelektual dhe ndikimi politik. Mobilizimi i saj në funksion të interesit kombëtar duhet të jetë një ndër prioritetet strategjike të dekadës së ardhshme.

Historia nuk u jep kombeve pafundësisht mundësi për të korrigjuar gabimet e tyre. Ka momente kur rrethanat ndërkombëtare, zhvillimet rajonale dhe potenciali i brendshëm përputhen në mënyrë të tillë sa krijojnë një dritare historike që, nëse humbet, mund të mos rikthehet për shumë breza.

Kombi shqiptar ndodhet pikërisht përballë një dritareje të tillë. Shqipëria ka mundësinë të përmbyllë integrimin evropian; Kosova të konsolidojë plotësisht shtetësinë e saj; shqiptarët në Maqedoninë e Veriut të rikthejnë kohezionin politik dhe të avancojnë statusin e tyre kushtetues; ndërsa mërgata të shndërrohet në një fuqi të organizuar zhvillimi dhe ndikimi. Këto procese nuk mund të trajtohen si zhvillime të ndara. Ato përbëjnë pjesë të të njëjtit horizont historik dhe kërkojnë një vetëdije të re kombëtare, ku uniteti të mos kuptohet si uniformitet politik, por si aftësi për të mbrojtur interesat strategjike të përbashkëta.

Në këtë kuptim, 114-vjetori i çlirimit të Shkupit nuk është vetëm një datë përkujtimore. Ai është një thirrje alarmi. Ai na kujton se rreziku më i madh për kombin shqiptar nuk vjen më nga mungesa e lirisë, por nga rreziku që liria të administrohet pa vizion, pa koordinim dhe pa përgjegjësi historike. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk na lanë vetëm kujtimin e një epoke heroike; ata na lanë një metodë politike që mbetet po aq aktuale sot sa ishte në vitin 1912: kur mendja dhe zemra, vizioni dhe guximi, shteti dhe kombi ecin së bashku, historia hap dyert e saj. Kur ato ndahen, historia mbyllet dhe brezat paguajnë çmimin e përçarjes. Prandaj, ky është çasti kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara një beteje për pushtet, por përpara një prove historike që do të përcaktojë vendin e tyre në Evropën e shekullit XXI. Vetëm uniteti strategjik, përgjegjësia institucionale dhe mobilizimi i të gjitha potencialeve kombëtare mund ta shndërrojnë këtë moment në kapitullin më të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 5 Gusht 2026

Gazeta spanjolle “Pueblo”, ka botuar, të premten e 7 janarit 1966, në faqen n°16, historinë prekëse të Vicentës, një gruaje nga Valencia, e cila pas martesës me një shqiptar u vendos në Lushnje (më 1937), duke mbetur për gati tri dekada e ndarë nga dy motrat e saj në Spanjë. Pas 29 vjetësh pritjeje, kërkimesh të pandërprera dhe shprese, tri motrat arritën më në fund të dëgjonin sërish zërat e njëra-tjetrës përmes një bisede telefonike, një ngjarje e jashtëzakonshme për kohën. Aurenc Bebja e sjell këtë dëshmi të rrallë për publikun shqiptar përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

Vizë për në Shqipëri

Pas 29 vjetësh, tri motra flasin sërish (në telefon)

Njëra prej tyre jeton në një fshat të vogël shqiptar

Historia e këtyre tri motrave filloi në vitin 1937. Atëherë, në Valencia, Vicenta, më e vogla, u martua me një shqiptar dhe u largua me të për në Shqipëri. Që nga ai çast, zonja Fidelia Martín dhe zonja María Martín nuk pushuan asnjëherë së kërkuari lajme për motrën e tyre, e cila ishte vendosur kaq larg.

Për shumë vite, të gjitha përpjekjet rezultuan të kota. Letrat drejtuar Kryqit të Kuq Ndërkombëtar nuk dhanë asnjë rezultat. Megjithatë, motrat nuk u dorëzuan dhe vazhduan t’u drejtoheshin të gjitha institucioneve që mund t’i ndihmonin të mësonin diçka për Vicentën. Derisa, më në fund, në vitin 1954, Kryqi i Kuq u dha lajmin e parë :

— «Motra juaj jeton në Shqipëri.»

Tashmë dinin diçka, dhe ishte një lajm shumë i rëndësishëm. Tani mbetej vetëm të gjenin mënyrën për të vendosur kontakt me të.

— Si arritët t’i dërgonit lajmet e para motrës suaj?

— Në përpjekjet e mëvonshme mësuam se ajo jetonte në Lushnje, një qytet pranë Tiranës. Atëherë, me ndihmën e një çifti miqsh që jetonin në Shtetet e Bashkuara, mundëm t’i shkruanim. Por kjo nuk ndodhi në vitin 1954, por shumë më vonë.

— Pas letrës së parë, pritët gjatë për të marrë përgjigje nga Vicenta?

— Sigurisht. Kaluan shumë muaj derisa morëm letrën e parë prej saj. Mund ta merrni me mend se çfarë do të thoshte kjo për ne.

— A ka fëmijë motra juaj?

— Po, një djalë dhe një vajzë. I kemi njohur vetëm përmes fotografive që ajo na ka dërguar. Quhen Ulusi dhe Dolores. Të dy janë të martuar dhe secili ka nga një vajzë.

BISEDA TELEFONIKE

Ishte 1 janari i vitit 1966. Viti i ri sapo kishte filluar dhe zonja María e zonja Fidelia telefonuan kompaninë telefonike. Donin të flisnin me Lushnjen, në Shqipëri. Dhe lidhja telefonike u realizua.

Në anën tjetër të linjës, shumë kilometra larg, në një vend të huaj, një grua spanjolle nuk arriti të vinte menjëherë në telefon. Lotët nuk e linin të fliste. U vendos që të telefononin përsëri të nesërmen në mëngjes.

Dhe kështu, përmes një teli telefoni, tri motra, pas kaq shumë vitesh, u ndien përsëri të bashkuara, si dikur, në kohët e vjetra.

— Cilat ishin fjalët e para që ju tha motra juaj?

— Në një spanjishte të përkryer na tha se sapo ishte bërë gjyshe për herë të dytë. Vajza e saj, Dolores, kishte sjellë në jetë një vajzë atë natë.

— Po flet zonja María : «I thashë që t’i vinin foshnjës emrin tim dhe se unë doja të isha kumbara. Dhe ashtu bënë.»

Zonja Fidelia ndërhyn në bisedë :

— Djali i motrës sime, Ulusi, ia vuri vajzës së tij emrin tim. Ishte një bekim, një dhuratë nga qielli. Mendoni vetëm pas kaq shumë vitesh, të mund të flisnim përsëri me të! Ajo që ndjemë të gjithë në këtë shtëpi nuk përshkruhet me fjalë. Tani jemi qetësuar disi, por atëherë…

— A keni menduar të shkoni ta vizitoni motrën tuaj në Shqipëri?

— Sigurisht. Kemi bërë gjithçka që ishte e mundur. I kemi pasaportat dhe gjithçka është gati. Por nuk na kanë dhënë vizën e hyrjes.

— Po të supozojmë se do të mund të arrinit në Tiranë dhe do të kishit vetëm disa orë për t’u takuar me motrën tuaj në aeroport… a do të shkonit?

— Po. Edhe sikur të ishin vetëm disa orë. Ne e dimë se një kompani ajrore italiane fluturon një herë në javë nga aeroporti i Romës për në Shqipëri. Gjithashtu dimë se gjatë verës ka më shumë mundësi udhëtimi. Nëse do të na lejonin të prisnim në aeroport dhe ajo të mund të vinte nga fshati ku jeton, ne do të ishim atje. Gjithçka që duam është ta shohim.

Dhe albumi i kujtimeve, ai album i rregulluar me shumë kujdes nga zonja Fidelia, hapet edhe një herë. Në të ndodhen fotografitë e atyre që jetojnë kaq larg, të renditura sipas datave në një rend kronologjik të përpiktë.

— Po motra juaj Vicenta, a nuk mund të dalë nga Shqipëria?

— Duket se jo. Kur folëm në telefon, na thanë se nuk mundej. Meqë ne nuk mund të shkonim në Tiranë, menduam që ajo të vinte në Romë dhe të kalonim disa ditë bashkë. Por na thanë se kjo nuk ishte e mundur ; se duhej të ishim ne që të shkonim ta takonim. Dimë se gjatë verës ka më shumë lehtësi. Në këta muaj të vitit është më e vështirë. Megjithatë, ne vazhdojmë të bëjmë përpjekje përmes kësaj kompanie italiane, me shpresën se nga Roma do të mund të na ndihmojnë. Nuk duhet humbur shpresa. Do ta shohim motrën tonë, pavarësisht çdo sakrifice.

Dhe me sytë nga Lushnja, ai qytet pranë Tiranës, që është bërë kaq i rëndësishëm për këto motra spanjolle, zonja María dhe zonja Fidelia ëndërrojnë ditën kur do të mund të hyjnë në Shqipëri.

Xavier RODRIGO

(Foto : Boutellier.)

Kryetari i Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra Dr. Elmi Berisha zhvilloi një takim të përzemërt në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Kosovës ku u prit nga kryetarja akademike Justina Shiroka Pula. Në fokus të takimit ishte rritja e bashkëpunimit institucional dhe mbështetja në projektet shkencore specifike me interes madhor kombëtar. Pas takimit në njoftimin zyrtar të Akademisë u publikua: “Sot në ambientet e ASHAK-ut, kryetarja akademike Justina Shiroka Pula priti në takim kryetarin e Federatës Panshqiprare “VATRA” Dr. Elmi Berisha. Në takim u bisedua për punën dhe projektet e ASHAK-ut, si dhe për mundësitë e bashkëpunimit shkencor e kulturor midis dy institucioneve. Kryetari Berisha e njoftoi kryetaren Shiroka Pula me aktivitetet dhe kontributin e “VATRES” në shërbim të interesave kombëtare si dhe bashkëpunimin me instancat politike e shtetërore amerikane. Kryetarët u pajtuan që të fillohet me projekte konkrete në interes të Republikës së Kosovës dhe çështjes kombëtare”. Federata Pan-shqiptare e Amerikës VATRA prej 114 vitesh është institucioni më i rëndësishëm kulturor, patriotik e shpirtëror i shqiptarëve në Amerikë. Ka mbrojtur me vendosmëri në çdo kohë interesat kombëtare dhe ka ngritur zërin në institucionet amerikane për të drejtat e shqiptarëve në çdo periudhë historike kombëtare. Me aktivitetet dhe organizimet atdhetare, Vatra ka dhënë një kontribut të çmuar në zhvillimin e mendimit shkencor, historik, atdhetar, kulturor dhe identitar shqiptar.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

99Historia e inxhinierisë shqiptare është e lidhur ngushtë me veprën e personaliteteve që hodhën themelet e projektimit modern të infrastrukturës dhe të zhvillimit të shkencës së konstruksioneve. Ndër figurat më të spikatura të kësaj fushe qëndron Prof. Gjovalin Gjadri (1899–1974), një prej inxhinierëve dhe studiuesve më të rëndësishëm shqiptarë të shekullit XX. Ai ishte projektues, pedagog, studiues dhe autor i veprës së parë madhore shqiptare në fushën e shkencës së konstruksioneve, duke lënë një trashëgimi të jashtëzakonshme në ndërtimin e urave, në zhvillimin e teorisë së strukturave dhe në formimin e brezave të inxhinierëve shqiptarë.

I. Formimi akademik dhe fillimet profesionale

Prof. Gjovalin Gjadri lindi në Shkodër më 2 korrik 1899. Arsimin fillor e kreu në Kolegjin Saverian të Etërve Jezuitë në Shkodër gjatë viteve 1905–1913, ku fitoi një formim të fortë kulturor dhe shkencor. Arsimin e mesëm e vazhdoi në Gjimnazin Real të Kremsit në Austri (1914–1918), ndërsa studimet universitare i kreu në Universitetin e Lartë Teknik të Vjenës, ku u diplomua në Inxhinieri Civile gjatë viteve 1918–1925.

Pas përfundimit të studimeve u kthye në Shqipëri dhe u punësua në Ministrinë e Punëve Botore, ku u angazhua menjëherë në realizimin e projekteve të rëndësishme infrastrukturore, veçanërisht në ndërtimin e Urës së Matit. Gjatë periudhës maj 1927 – korrik 1930 punoi si projektues-konstruktor në Byronë Qendrore të Urave në Moskë, duke fituar një përvojë të çmuar në projektimin e strukturave të avancuara.

Pas kthimit në Shqipëri në vitin 1930, rifilloi punën në Ministrinë e Punëve Botore, fillimisht si inxhinier projektues, ndërsa gjatë viteve 1935–1937 ushtroi detyrën e Sekretarit të Përgjithshëm dhe më pas të Shefit të Kontrollit Teknik (1937–1944), duke drejtuar kontrollin teknik të veprave më të rëndësishme publike të vendit.

II. Veprimtaria projektuese dhe realizimet inxhinierike

Gjatë një karriere profesionale që zgjati rreth pesë dekada, Prof. Gjadri projektoi ose drejtoi realizimin e më shumë se 75 veprave inxhinierike, shumica prej tyre ura të rëndësishme të infrastrukturës rrugore shqiptare.

Ndër veprat më përfaqësuese të tij përmenden:

Ura e Matit (ose Ura e Zogut) (1926);

Ura e Gjormit mbi lumin Shushicë, Vlorë (1931);

Ura mbi lumin Lanë në Bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, Tiranë (1932), me sistem statik hark me dy çerniera;

Ura e vjetër e Gomsiqes (1935);

Ura në Mbrostar të Fierit (1945);

Ura mbi lumin Shkumbin në Rrogozhinë (1945);

Ura e Mokrës mbi lumin Shkumbin, Pogradec (1951).

Këto vepra dëshmojnë jo vetëm aftësinë e tij projektuese, por edhe nivelin e lartë të analizës strukturore, përdorimin inovativ të sistemeve statike dhe harmonizimin e kërkesave funksionale me aspektin estetik të veprave.

III. Ura e Matit – një monument i inxhinierisë shqiptare

Një nga veprat më të rëndësishme të Prof. Gjadrit është Ura e Matit, e inauguruar në maj të vitit 1927. Si drejtues i zbatimit të punimeve, inxhinieri i ri Gjovalin Gjadri dëshmoi kompetencë të jashtëzakonshme profesionale, duke fituar shumë shpejt reputacion si një prej specialistëve më të aftë të kohës.

Megjithëse ura pësoi dëmtime gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe iu nënshtrua riparimeve e përforcimeve të ndryshme, ajo mbeti model referimi për projektimin e shumë urave të tjera në Shqipëri. Në vitin 1999 u shpall Monument Kulture, duke u njohur si një nga veprat më të rëndësishme të trashëgimisë inxhinierike shqiptare.

IV. Ura e Gomsiqes – inovacion teknik dhe estetik

Një tjetër kryevepër e Prof. Gjadrit është Ura e vjetër e Gomsiqes, e cila konsiderohet ndër realizimet më të avancuara të kohës së saj. Projekti paraqiste një zgjidhje konstruktive novatore për periudhën, duke kombinuar efikasitetin statik me një arkitekturë moderne dhe elegante.

Kjo urë mbetet një dëshmi e aftësisë së Prof. Gjadrit për të integruar kërkesat teknike me cilësitë estetike të inxhinierisë civile.

V. Kontributet shkencore në fushën e konstruksioneve.

Veprimtaria e Prof. Gjadrit nuk kufizohet vetëm në projektimin e veprave inxhinierike. Ai ishte një studiues i shquar në fushën e Shkencës së Konstruksioneve dhe kontribuoi në zhvillimin e teorisë së analizës strukturore.

Në vitin 1936 ai paraqiti një studim në Kongresin e Dytë të Shoqatës Ndërkombëtare të Urave dhe Inxhinierisë së Strukturave. Punimi i tij, me titull “Über Brückenprobleme in Albanien” (“Probleme të llogaritjes së urave në Shqipëri”), u botua në vitin 1937 në përmbledhjen zyrtare të kongresit.

Ndër kontributet më origjinale ishte metoda që ai propozoi për analizën e sistemit “hark i inkastruar”, të përdorur në projektimin e Urës së Gomsiqes. Metoda bazohej në përdorimin e dy sistemeve ndihmëse – traut të inkastruar dhe harkut me dy çerniera – për ndërtimin e vijave influente dhe kontrollin e llogaritjes së të panjohurave statike. Kjo qasje përfaqësonte një zgjidhje origjinale dhe shkencërisht të avancuar për kohën.

Në vitin 1949 botoi gjithashtu një studim origjinal mbi funksionin e adezionit në lëvizjen e trenave në hekurudhat malore, të publikuar në numrin 3 të Buletinit të Institutit të Shkencave. Ky studim evidentoi formimin e tij të thellë në matematikën e aplikuar, fizikë dhe mekanikë, duke e paraqitur Prof. Gjadrit si një personalitet me kulturë të gjerë shkencore dhe multidisiplinare.

VI. Kontributi në arsimin universitar

Pas vitit 1944, Prof. Gjadri punoi në Ministrinë e Ndërtimit si përgjegjës i sektorit të studim – projektimit “Ura – Porte” dhe më pas si drejtues i kontrollit teknik.

Njëkohësisht ai iu përkushtua arsimit të lartë, duke qenë pjesë e stafit akademik të Katedrës së Rezistencës së Materialeve në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës, sot Departamenti i Mekanikës së Strukturave në Fakultetin e Inxhinierisë së Ndërtimit.

Në fillim të viteve 1970 iu akordua titulli akademik “Profesor”, në vlerësim të kontributit të tij të jashtëzakonshëm në shkencë dhe arsim.

VII. Vepra madhore “Shkenca e Konstrukcioneve”

Kulmi i krijimtarisë së tij shkencore është monografia “Shkenca e Konstrukcioneve”, vëllimi i parë i së cilës u botua në vitin 1965. Kjo përbën veprën e parë monografike shqiptare në këtë disiplinë dhe konsiderohet një gur themeli në literaturën teknike kombëtare.

Libri është ndarë në dy pjesë. Pjesa e parë trajton analizën e trarëve, ndërsa pjesa e dytë analizon probleme komplekse të Rezistencës së Materialeve, duke përfshirë edhe trajtime nga Teoria e Elasticitetit, Teoria e Pllakave dhe Teoria e Plasticitetit.

Prof. Gjadri kishte planifikuar ta zhvillonte këtë vepër në tre vëllime me rreth 2000 faqe gjithsej. Megjithatë, ndarja nga jeta në vitin 1974 nuk i dha mundësi të botonte vëllimin e dytë dhe të përfundonte vëllimin e tretë, ku do të përfshihej studimi i tij origjinal mbi analizën statike të strukturave me hark. Dorëshkrimet e mbetura përbëjnë ende sot një pasuri të rëndësishme shkencore, për botimin e të cilave Fakulteti i Inxhinierisë së Ndërtimit ka ndërmarrë nisma konkrete.

VIII. Vlerësimi bashkëkohor

Në recensionin e vitit 1966 për librin “Shkenca e Konstrukcioneve”, inxhinieri Haxhi Dauti e cilësonte këtë vepër si një kontribut me rëndësi të jashtëzakonshme për inxhinierët dhe studentët, duke e konsideruar “gur themeli për zhvillimin e kulturës teknike shqiptare”. Ai përdorte një metaforë domethënëse, sipas së cilës studimi i këtij libri është i krahasueshëm me ngjitjen në një mal të lartë: kërkon përkushtim dhe këmbëngulje, por shpërblimi është një horizont i gjerë njohurish dhe aftësia për të arritur maja edhe më të larta shkencore.

IX. Përfundime

Prof. Gjovalin Gjadri përfaqëson një nga figurat themelore të inxhinierisë civile shqiptare. Ai arriti të ndërthurë në mënyrë të shkëlqyer praktikën projektuese me kërkimin shkencor dhe veprimtarinë pedagogjike, duke lënë një trashëgimi që vazhdon të mbetet referencë për inxhinierinë shqiptare. Veprat e tij infrastrukturore, kontributet teorike në analizën e strukturave dhe monografia monumentale “Shkenca e Konstrukcioneve” e vendosin Prof. Gjadri ndër themeluesit e shkollës shqiptare të mekanikës së strukturave dhe të shkencës së konstruksioneve. Trashëgimia e tij shkencore dhe profesionale mbetet një model i përhershëm i kompetencës, inovacionit dhe përkushtimit në shërbim të zhvillimit të inxhinierisë shqiptare.