Prof. Dr. Pal Nikolli/
Ka periudha në jetën e kombeve kur historia nuk kërkon thjesht një qeveri tjetër, por një mënyrë tjetër të organizimit të shtetit. Shqipëria duket se ka mbërritur pikërisht në këtë pikë. Nuk është më fjala për alternancën e zakonshme të pushtetit, por për aftësinë e vetë sistemit politik për të prodhuar demokraci, drejtësi, zhvillim dhe shpresë.
Nëse një sistem, për vite me radhë, prodhon korrupsion, emigrim masiv, varfëri relative, polarizim politik, dobësim institucional, arsim në rënie, shëndetësi me mungesa dhe një ekonomi që nuk krijon mirëqenie për shumicën, atëherë problemi nuk mund të reduktohet vetëm te individët që qeverisin. Problemi shtrihet më thellë: te mënyra se si funksionon rendi politik.
Historia e filozofisë politike na mëson se shteti nuk ekziston për t’i shërbyer pushtetit; pushteti ekziston për t’i shërbyer shtetit dhe qytetarëve. Që nga Aristoteli, i cili e përkufizonte politikën si artin e ndërtimit të së mirës së përbashkët, deri te Montesquieu, që paralajmëronte se pushteti pa kontroll shndërrohet në arbitraritet, një parim mbetet i pandryshuar: demokracia nuk matet me ekzistencën e zgjedhjeve, por me kufizimin e pushtetit.
Shqipëria ka zhvilluar zgjedhje periodike, por kjo nuk mjafton për ta bërë një demokraci plotësisht funksionale. Demokracia nuk është vetëm procedurë elektorale; ajo është ndarja reale e pushteteve, media e lirë, drejtësia e pavarur, administrata profesionale dhe mundësia reale që qytetari të ndikojë mbi vendimmarrjen publike. Kur këto mekanizma dobësohen, demokracia mbetet formale, ndërsa përmbajtja e saj zbehet.
Një nga shenjat më shqetësuese të një sistemi politik të ngurtësuar është mungesa e qarkullimit të elitave. Shoqëritë përparojnë kur brezat e rinj, profesionistët, intelektualët dhe njerëzit me integritet kanë mundësi reale të hyjnë në politikë. Kur pushteti monopolizohet nga të njëjtat figura për dekada, politika pushon së qeni garë idesh dhe kthehet në garë interesash.
Filozofi Karl Popper shkruante se pyetja themelore nuk është “Kush duhet të qeverisë?”, por “Si ta organizojmë shtetin që qeveritarët e këqij të mund të largohen pa dhunë?”. Ky është thelbi i demokracisë moderne. Sistemet nuk duhet të ndërtohen mbi shpresën se drejtuesit do të jenë gjithmonë të ndershëm, por mbi garancinë që askush të mos jetë mbi ligjin.
Në Shqipëri, sfida nuk është vetëm lufta kundër korrupsionit si fenomen penal. Sfida është çrrënjosja e kulturës së pandëshkueshmërisë. Korrupsioni nuk lind vetëm nga lakmia individuale; ai lind kur institucionet janë të dobëta, kur mungon kontrolli demokratik dhe kur qytetari bindet se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë. Në atë moment, prishet kontrata morale midis shtetit dhe qytetarit.
Po aq dramatike është kriza demografike. Asnjë shtet nuk mund të ndërtojë të ardhmen kur humbet pjesën më aktive të popullsisë së tij. Emigrimi nuk është vetëm fenomen ekonomik; ai është edhe votë mosbesimi ndaj perspektivës së vendit. Çdo i ri që largohet nuk merr me vete vetëm një diplomë apo një profesion; ai merr me vete energjinë krijuese që i mungon zhvillimit kombëtar.
Arsimi përbën themelin e çdo transformimi. Një sistem arsimor që nuk zhvillon mendimin kritik prodhon qytetarë të manipulueshëm. Demokracia nuk mbrohet vetëm në kutinë e votimit; ajo mbrohet në auditorët universitarë, në shkolla, në media dhe në familje. Një qytetar i lirë është ai që mendon me kokën e vet.
Në planin ekonomik, asnjë vend nuk arrin zhvillim të qëndrueshëm pa siguri juridike, konkurrencë të ndershme dhe administratë efikase. Investimet nuk tërhiqen nga propaganda, por nga besimi te ligji. Sipërmarrja nuk kërkon privilegje; ajo kërkon rregulla të barabarta për të gjithë.
Edhe diplomacia është pasojë e cilësisë së shtetit. Respekti ndërkombëtar fitohet kur një vend ndërton institucione të besueshme, ekonomi konkurruese dhe demokraci funksionale. Aleatët mbështesin shtetet që janë të parashikueshme dhe të qeverisura mirë.
Prandaj, Shqipërisë nuk i nevojitet vetëm një rotacion pushteti. I nevojitet një transformim institucional dhe moral. Një rend politik që garanton pluralizëm real, zgjedhje me konkurrencë të ndershme, ndarje efektive të pushteteve, administratë profesionale, drejtësi të pavarur, luftë të pakompromis kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, ekonomi të lirë dhe mbrojtje të interesit publik.
Ky transformim nuk mund të realizohet vetëm nga politika. Ai kërkon një shoqëri civile të fortë, universitete të pavarura, media profesionale, drejtësi me integritet dhe, mbi të gjitha, qytetarë që refuzojnë të jenë spektatorë të fatit të tyre.
Historia nuk i fal popujt që e pranojnë normalitetin e së keqes. Çdo brez ka përgjegjësinë e vet për të mbrojtur republikën. Brezi ynë ka për detyrë të ndalojë rrëshqitjen e Shqipërisë drejt një modeli ku pushteti bëhet qëllim në vetvete dhe shteti humbet funksionin e tij themelor.
Ndryshimi nuk është një akt revolte; është një akt përgjegjësie kombëtare. Ai nuk nënkupton përmbysjen e rendit kushtetues, por përmirësimin e tij nëpërmjet reformave demokratike, forcimit të institucioneve, respektimit të Kushtetutës, zgjedhjeve të lira, qarkullimit të elitave dhe sundimit të ligjit. Vetëm kështu Shqipëria mund të dalë nga cikli i krizave dhe të ndërtojë një republikë që u shërben qytetarëve, jo pushtetit.
Në fund të fundit, historia nuk pyet se sa gjatë qëndroi një qeveri në pushtet. Historia pyet nëse një brez pati guximin të ndërtonte institucione më të forta, një demokraci më të shëndetshme dhe një shtet më të drejtë se ai që trashëgoi.