Nga Rafael Floqi/
Foto: Esad Pashë Toptani dhe Turhan Pashë Përmeti duke dalë nga shtëpia e Esadit në Durrës, prill 1914. Foto: Carel De Iongh, Misioni Ushtarak Holandez në Shqipër
Miku im në Durrës, kundërshtari i Turhanit në Paris
Rrëfim historiko-letrar në vetën e parë, i ndërtuar mbi shkrimet e E. J. Dillonit dhe dokumentet e Konferencës së Paqes. Mendimet e lidhjet rrëfimtare janë rindërtim i autorit, jo fjalë të dokumentuara të Dillonit. Memorandumi i plotë i Esad Pashës botohet si dokument shoqërues. Në Paris më dolën përpara dy miq shqiptarë që nuk mund të flisnin me një zë. Turhan Pashën e kisha njohur shumë vite më parë në Shën Petersburg, kur shërbente si ambasador osman. Më kujtohej si njeri i bisedës së matur, i sjellshëm, i prirur të kërkonte një rrugë pajtimi. Esad Pashën e kisha njohur në rrethana të tjera. Kisha qëndruar në vilën e tij në Durrës, në vitin 1914, kur një principatë e sapokrijuar po mësonte sa pak mjaftonte një fron për të mbajtur bashkë një vend.
Në Durrës, Esadi nuk ishte emër në një listë delegatësh. Ishte ministër, prijës, zot shtëpie dhe njeri rreth të cilit silleshin dyshime e besnikëri. Turhani dhe ai kishin shërbyer në të njëjtën qeveri të Princ Vidit. Në Paris, pesë vjet më vonë, secili sillej sikur historia i kishte dhënë një autorizim të ndryshëm për të folur në emër të Shqipërisë. Afërsia ime me ta nuk më jepte të drejtë t’ia dhuroja atë autorizim asnjërit. Më jepte, përkundrazi, një arsye për të dëgjuar me vëmendje çfarë thoshin dhe çfarë linin pa thënë.
Dy fletë mbi të njëjtën tryezë
Në fund të shkurtit, Turhan Pasha foli para përfaqësuesve të Fuqive Aleate. Unë mund ta përfytyroja tonin e tij përpara se të lexoja procesverbalin: diplomati i vjetër që e dinte se një kërkesë duhej të hynte fillimisht në sallë e pastaj në mendjen e atyre që vendosnin. Më 24 shkurt 1919 ai lexoi deklaratën e delegacionit shqiptar. Pasi delegatët dolën, kërkesat e tyre territoriale iu kaluan për shqyrtim komitetit që merrej me çështjet greke. Fjala e Turhanit kishte hyrë në punimet e Konferencës. Vendimi për Shqipërinë ende nuk ishte marrë.
Deklarata e tij e niste me premtimin më të madh të Parisit: parimin e kombësisë. Shqiptarët, thuhej aty, shpresonin se ai parim nuk ishte shpallur «më kot». Pastaj dokumenti zbriste nga parimi te toka. Ai kujtonte humbjet e lidhura me Kongresin e Berlinit dhe kundërshtonte kufijtë e caktuar më 1913. E quante vendimin e Berlinit «traktati i varrimit të Shqipërisë», vetëm për të shtuar se plagët e vitit 1913 kishin qenë edhe më të rënda. Turhani nuk kërkonte thjesht ruajtjen e një shteti të vogël. Ai kërkonte rishikimin e hartës së tij.
E lexoja atë deklaratë dhe shihja metodën e diplomatit: vise të renditura, shifra të popullsisë, kundërshtime ndaj pretendimeve greke, argumentin se besimi ortodoks nuk e përcaktonte vetvetiu kombësinë e një shqiptari. Shifrat e tij ishin pohime të delegacionit dhe kërkonin kontroll përpara se të bëheshin fakte të padiskutueshme. Por drejtimi i argumentit ishte i qartë. Nëse Fuqitë donin një paqe të mbështetur te kombësia, duhej të dëgjonin edhe kërkesën shqiptare për territoret e mbetura jashtë kufirit. Esadi nuk kishte ardhur të shtonte emrin e vet në fund të asaj deklarate. Ai solli një dokument tjetër. Esadi që njihja dhe Esadi që lexova
Më 16 prill 1919, Esad Pasha datoi në Paris Memorandumin mbi Shqipërinë. Nënshkrimi ishte pjesë e argumentit: «President i Qeverisë Shqiptare». Këtë titull ai nuk e vendoste në fund vetëm si mirësjellje zyrtare. E gjithë rruga e memorandumit çonte drejt tij. Dokumentin e plotë do ta gjejë lexuesi bashkëngjitur këtij kapitulli; këtu dua të ndalem te mënyra si Esadi e ndërton çështjen e vet.
Ai fillon në vitin 1913, kur Shqipëria po merrte trajtën e një principate. Përballë qeverisë së Ismail Qemalit në Vlorë vendos qeverinë e vet në Durrës dhe këmbëngul se kjo e dyta mbështetej në vullnetin e përfaqësuesve të Shqipërisë së Mesme. Më tej kujton se pranoi të largohej nga drejtimi i saj kur ia kërkoi Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit. Ai që dikur duhej të hiqte dorë nga pushteti para Fuqive, tani u kërkonte atyre ta njihnin si njeriun që kishte vepruar në përputhje me vendimet e tyre.
Këtu më kthehej në mendje Durrësi. Nuk më duhej të shpikja një bisedë me Esadin për ta ndier ndryshimin mes qytetit të vitit 1914 dhe letrës së vitit 1919. Në qytet, autoriteti i tij shihej në njerëzit që e ndiqnin dhe në kundërshtarët që i trembeshin. Në Paris, ai autoritet duhej provuar me data, poste dhe dokumente. Memorandumi e radhiste jetën e tij sikur secila ngjarje të kishte çuar domosdoshmërisht te nënshkrimi i prillit. Por ngjarjet nuk i binden aq lehtë një faqeje.
Në rrëfimin e Esadit, pranimi i Princ Vidit dëshmonte se ai nuk i ishte kundërvënë rendit të ngritur nga Evropa. Arrestimi dhe largimi i tij nga Shqipëria më 1914 shfaqeshin si padrejtësi ndaj një ministri të ligjshëm. Kthimi pas shpërthimit të luftës ishte dëshmi e gatishmërisë për t’i shërbyer vendit. Secila pjesë mund të hetohej veçmas; së bashku, ato formonin portretin që autori dëshironte t’u linte diplomatëve. Nuk po lexonim vetëm një kujtim të së kaluarës. Po lexonim një kërkesë për pushtet në të tashmen.
Aleati që kërkonte shpërblimin politik
Pjesa e luftës ishte më këmbëngulësja. Esadi tregonte se kishte refuzuar ofertat për t’u rreshtuar me Fuqitë Qendrore. Kujtonte ndihmën e dhënë ushtrisë serbe gjatë tërheqjes dhe shërbimin e ushtarëve të tij përkrah francezëve në Frontin Lindor. Pastaj e shtronte përfundimin e vet: qeveria që ai kryesonte kishte qenë në anën e Aleatëve dhe Shqipëria, si pjesëmarrëse në vuajtjet e luftës, kishte të drejtë të kërkonte vetëqeverisje.
Në këtë argument kishte dy kërkesa, të lidhura aq fort sa mund të dukeshin një e vetme. E para ishte për Shqipërinë: mos e copëtoni, mos ia mohoni të drejtën të jetojë. E dyta ishte për Esadin: dëgjojeni atë të drejtë nga goja ime. Shërbimi i tij ndaj Aleatëve, ashtu siç e përshkruante vetë, bëhej arsyeja që Fuqitë duhej ta pranonin si kryetar të qeverisë. Ai shtonte se nuk ishin zhvilluar zgjedhje të reja pas vitit 1914 dhe, për këtë arsye, askush nuk mund t’ia mohonte titullin.
Për një njeri që e kisha njohur në Durrës, ky ishte një shndërrim tërheqës për t’u vëzhguar. Dikur Esadi vepronte në një Shqipëri ku posti, forca dhe mbështetja personale takoheshin çdo ditë në rrugë. Tani kërkonte që një konferencë ndërkombëtare të pranonte vazhdimësinë e atij autoriteti përmes një arsyetimi të shkruar. Memorandumi ishte ura që ai ngrinte mes dy botëve. Mua më interesonte pikërisht aty ku ura dukej më e ngushtë: a mjaftonte fakti që ai kishte udhëhequr njerëz e kishte ndihmuar Aleatët për t’i dhënë të drejtën të përfaqësonte gjithë shqiptarët?
Esadi u përgjigjej po. Të tjerët në Paris nuk mendonin njësoj.
Kur miku im sulmoi mikun tim
Në memorandum, Esadi shprehte habi që delegacioni i Turhan Pashës pretendonte të fliste për Shqipërinë. Akuzonte pjesëtarë të tij për qëndrime kundër Antantës dhe për bashkëpunim me austriakët. Unë e kisha njohur Turhanin shumë kohë përpara se ta takoja sërish në këtë Konferencë; miqësia nuk më lejonte t’i hidhja poshtë akuzat pa shqyrtim. Por as njohja ime me Esadin nuk më lejonte t’i pranoja vetëm sepse ai i kishte shkruar. Një memorandum i hartuar për të fituar të drejtën e përfaqësimit është dëshmi e sigurt për pretendimin e autorit; për fajësinë e kundërshtarit duhet më shumë provë.
Kundërshtia mes tyre nuk mbaronte te titujt. Turhani e paraqiste vitin 1913 si burim të padrejtësisë territoriale që duhej ndrequr. Esadi kërkonte t’u përmbaheshin vendimeve të Konferencës së Londrës, duke ndryshuar përbërjen e Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit: përfaqësuesit gjermanë dhe austriakë të largoheshin, ndërsa një delegat amerikan të merrte vend në të. Turhani kërkonte rishikimin e kufijve. Esadi kërkonte një Shqipëri të mbrojtur nga copëtimi, por brenda një rendi mbikëqyrjeje ndërkombëtare ku ai shpresonte t’i njihej autoriteti.
Të dy e shihnin rrezikun italian. Esadi paralajmëronte veçanërisht kundër pasojave që marrëveshja e fshehtë e Londrës e vitit 1915 mund të kishte për Shqipërinë. Por në Paris nuk mjaftonte që dy kundërshtarë të frikësoheshin nga i njëjti rrezik për t’u bërë aleatë. Secili duhej të bindte Fuqitë se rruga e vet ishte ajo që do ta shpëtonte vendin.
Ata që vëzhgonin nga jashtë
As amerikanët nuk e shihnin çështjen shqiptare si një bisedë vetëm mes dy pashallarëve. Në shkurt, komisionerët e tyre diskutuan pengesat që u ishin vënë disa shqiptarëve për të ardhur në Paris. Në procesverbal shprehet mendimi se italianët dhe francezët kishin shkuar tepër larg duke penguar njerëz me pikëpamje të papëlqyera prej tyre. Amerikanët kërkuan që Mihal Turtulli dhe Mid’hat Frashëri të lejoheshin të vinin, në mënyrë që ata të dëgjonin më shumë anë të çështjes shqiptare.
Kjo më dukej një hollësi vendimtare e Konferencës. Një njeri mund të humbiste mundësinë për të mbrojtur vendin e vet përpara se të mbërrinte te dera e sallës. Prandaj as fjala e Turhanit, as memorandumi i Esadit nuk duhen ngatërruar me shumësinë e zërave shqiptarë që kërkonin të dëgjoheshin.
Gjenerali britanik Phillips, i pyetur nga komisionerët amerikanë më 19 shkurt, kërkonte që Fuqitë të përcaktonin sa më parë kufijtë e Shqipërisë. Ai i shihte ndarjet e shqiptarëve si dobësi dhe shprehte mendimin se mbajtja e Esadit larg vendit mund të ndihmonte bashkimin e tij. Ky ishte gjykimi i Phillipsit, jo vendim i Konferencës. Sidoqoftë, ai qëndronte përballë memorandumit tim të dytë mbi tryezë si një kundërshtim i prerë: Esadi e paraqiste veten si njeriun e rendit; Phillipsi dyshonte se kthimi i tij do ta sillte atë rend.
Paradhoma e Wilsonit
E kujtoj historinë e takimit të Esadit me Wilsonin për shkak të përkthimit. Esadi kishte ardhur me Stavron. Në paradhomë mendoi se duhej edhe dikush që ta kthente frëngjishten në anglisht për presidentin. Një sekretar i tha se Wilsoni e kuptonte frëngjishten. Esadi foli shqip, Stavroja përktheu në frëngjisht dhe presidenti dëgjoi. Sipas rrëfimit tim të botuar më vonë, Esadi kritikoi fort sjelljen e Italisë; Wilsoni i kërkoi t’ia dërgonte me shkrim ato që kishte thënë.
Nuk e kisha në dorë ta ktheja atë takim në njohje diplomatike. Rrëfimi im nuk jepte datën e tij, as një vendim të Wilsonit për të pranuar Esadin si kryetar të Shqipërisë. Edhe procesverbali i ministrave të Jashtëm më 15 maj flet me gjuhë shumë më të përmbajtur: kërkesa e Esadit për një dëgjim formal ishte në rendin e ditës, por shqyrtimi u shty. Historia e një bisede dhe historia e një vendimi janë dy histori të ndryshme.
Nënshkrimi
Kur e mbyll memorandumin e Esadit, më mbetet përpara ai nënshkrim: President i Qeverisë Shqiptare. Mund ta kuptoj pse ai e vendosi aty. Në Durrës kisha parë një njeri që nuk priste t’ia jepnin të tjerët një rol në ngjarje. Në Paris ai duhej ta kërkonte atë rol përmes fjalës së shkruar, ndërsa një mik tjetër imi, Turhan Pasha, e kishte shqiptuar tashmë kërkesën shqiptare përpara Fuqive.
Unë nuk mund t’i bashkoj dy dokumentet e tyre në një deklaratë të vetme. Do t’ua humbisja kështu atë që i bën dëshmi të kohës. Turhani i kërkonte Konferencës të shihte shqiptarët përtej kufirit. Esadi i kërkonte të shihte qeverinë dhe shërbimin e tij përtej delegacionit të Turhanit. Njëri kishte fituar të drejtën të fliste në sallë; tjetri kërkonte që fjala e tij të mos mbetej vetëm në memorandum.
Për Shqipërinë, kjo ishte tragjedia e Parisit: ajo duhej të mbronte hartën e vet përpara njerëzve që mund ta ndryshonin, ndërsa bijtë e saj nuk pajtoheshin ende se kush duhej ta mbante hartën në duar. Memorandumi i Esadit, i bashkëngjitur në faqet që pasojnë, duhet lexuar me atë pyetje të hapur. Ai është një mbrojtje e Shqipërisë. Është një mbrojtje e autorit të vet. Fuqia dhe kundërthënia e dokumentit qëndrojnë te fakti se Esadi kërkon t’i bëjë këto dy mbrojtje të pandashme.