Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Në rrethanat e reja të krijuara pas Hagës, Kosova ka nevojë jo vetëm për një rivlerësim të marrëdhënieve me praninë ndërkombëtare, por për një plan të qartë, të koordinuar dhe afatmesëm të veprimit diplomatik.

Ky plan nuk duhet të ndërtohet si reagim ndaj një aktgjykimi të vetëm. Ai duhet të shërbejë si instrument i një politike të jashtme më të organizuar, e cila e vendos Kosovën në pozitë më aktive në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe e orienton qartë drejt integrimit euroatlantik.

1. Krijimi i një platforme shtetërore për diplomacinë pas Hagës

Institucionet e Kosovës duhet të hartojnë një platformë të përbashkët shtetërore për politikën e jashtme pas Hagës.

Kjo platformë duhet të harmonizojë veprimet e Presidencës, Qeverisë, Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe institucioneve të tjera relevante, duke përcaktuar prioritetet diplomatike për SHBA-në, BE-në, NATO-n, Mbretërinë e Bashkuar dhe organizatat kryesore ndërkombëtare.

Qëllimi nuk duhet të jetë krijimi i një retorike të re, por i një mekanizmi të ri të veprimit diplomatik.

Kosova duhet të ketë një dokument të qartë ku përcaktohen:interesat strategjike të Republikës;prioritetet në politikën e jashtme;objektivat për anëtarësimin në organizatat ndërkombëtare;qasja ndaj misioneve ndërkombëtare;strategjia e komunikimit ndërkombëtar;mënyra e koordinimit me Shqipërinë dhe partnerët euroatlantikë.

2. Dialog i drejtpërdrejtë dhe i intensifikuar me Washingtonin

Shtetet e Bashkuara duhet të mbeten një prej prioriteteve absolute të diplomacisë së Kosovës.

Pas Hagës, Prishtina duhet të kërkojë intensifikim të dialogut strategjik me Washingtonin, jo vetëm për çështjet e sigurisë, por edhe për diplomacinë, sundimin e ligjit, zhvillimin institucional dhe perspektivën euroatlantike.

Kjo kërkon që Kosova të mos paraqitet në Washington vetëm kur përballet me një problem,ajo duhet të jetë aty vazhdimisht.

Nevojitet një diplomaci e rregullt parlamentare, ekzekutive, akademike dhe profesionale, përmes së cilës partnerët amerikanë të informohen në mënyrë të vazhdueshme dhe të argumentuar për zhvillimet në Kosovë.

Qëllimi duhet të jetë krijimi i një dialogu strategjik të qëndrueshëm Kosovë–SHBA, në të cilin çështjet e rëndësishme trajtohen para se të shndërrohen në kriza diplomatike.

3. Një agjendë e re me Bashkimin Evropian

Bashkimi Evropian duhet të jetë shtylla e dytë kryesore e kësaj strategjie.

Kosova duhet të kalojë nga një marrëdhënie kryesisht reaktive me institucionet evropiane në një dialog të strukturuar dhe të vazhdueshëm politik.

Në këtë kuadër duhet të ndërtohet një agjendë konkrete me institucionet e BE-së, me fokus në: sundimin e ligjit;reformat demokratike;funksionimin institucional; integrimin ekonomik; lëvizjen e lirë;sigurinë;përafrimin me standardet evropiane;avancimin e procesit të integrimit evropian.

Kosova duhet ta bëjë të qartë se dëshiron jo vetëm të marrë mbështetje nga BE-ja, por të përmbushë në mënyrë të matshme kriteret dhe standardet që e afrojnë me strukturat evropiane.

Në këtë kuadër duhet të rishikohet edhe bashkëpunimi me EULEX-in, jo në frymën e përplasjes, por në frymën e një tranzicioni institucional të planifikuar, aty ku përgjegjësitë mund t’u kalojnë institucioneve vendore.

4. Një plan i posaçëm për NATO-n

Aspirata euroatlantike e Kosovës duhet të shndërrohet në një projekt të mirëfilltë diplomatik dhe institucional.

Kosova duhet të punojë në mënyrë sistematike për të rritur mbështetjen politike për aspiratën e saj për anëtarësim në NATO.Kjo kërkon:forcimin e institucioneve të sigurisë dhe mbrojtjes; avancimin e standardeve demokratike;forcimin e sundimit të ligjit;rritjen e kapaciteteve të interoperabilitetit;diplomaci të vazhdueshme me shtetet anëtare të NATO-s;ndërtimin e mbështetjes politike në kryeqytetet aleate.

Këtu duhet të bëhet një dallim i rëndësishëm: KFOR-i dhe marrëdhënia e Kosovës me NATO-n nuk duhet të trajtohen në të njëjtën kategori me rishikimin e mandateve të misioneve civile.

KFOR-i është pjesë e arkitekturës së sigurisë në Kosovë dhe marrëdhënia me NATO-n duhet të zhvillohet në drejtim të forcimit të partneritetit dhe të perspektivës euroatlantike.

5. Diplomacia në OKB: nga reagimi te iniciativa

Një prej fushave ku Kosova ka nevojë për një qasje më aktive është Organizata e Kombeve të Bashkuara.

Edhe pa qenë anëtare e OKB-së, Kosova duhet të shfrytëzojë çdo hapësirë diplomatike, politike dhe juridike që i ofrohet për të paraqitur argumentet e saj.

Në këtë drejtim nevojitet një ekip i specializuar që ndjek në mënyrë të përhershme: Këshillin e Sigurimit;Asamblenë e Përgjithshme;organizatat dhe agjencitë e OKB-së;proceset juridike ndërkombëtare;qëndrimet e shteteve anëtare.

Kosova duhet të jetë në gjendje të reagojë shpejt, por mbi të gjitha të paraqesë iniciativa të veta.

Diplomacia nuk duhet të kufizohet në kundërshtimin e iniciativave të të tjerëve.Ajo duhet të prodhojë edhe iniciativa.

6. Diplomacia juridike si shtyllë e politikës së jashtme

Për Kosovën, diplomacia juridike duhet të marrë rëndësi shumë më të madhe.

Çdo çështje që lidhet me statusin ndërkombëtar, njohjet, organizatat ndërkombëtare, të drejtën ndërkombëtare dhe marrëveshjet ndërkombëtare duhet të ndiqet nga ekipe të specializuara juridike.

Kosova duhet të krijojë një mekanizëm të përhershëm të diplomacisë juridike ndërkombëtare, të përbërë nga ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, diplomatëve dhe studiuesve.

Ky mekanizëm do të kishte për detyrë të përgatiste argumentet juridike përpara se çështjet të bëhen pjesë e debateve ndërkombëtare.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në raport me narrativat dhe argumentet që paraqiten nga Serbia.

Kosova duhet të përgjigjet me dokumente, fakte dhe argumente juridike, jo vetëm me deklarata politike.

7. Diplomaci e koordinuar Kosovë–Shqipëri

Prishtina dhe Tirana duhet të krijojnë një mekanizëm të rregullt konsultimi për çështjet ndërkombëtare me interes të përbashkët.Ky mekanizëm nuk do të cenonte sovranitetin e dy shteteve.Përkundrazi, do të rriste efikasitetin e tyre diplomatik.Takimet periodike ndërmjet ministrive të jashtme, misioneve diplomatike dhe ekspertëve mund të shërbejnë për harmonizimin e qëndrimeve në ato çështje ku ekziston interes i përbashkët.

Veçanërisht i rëndësishëm do të ishte koordinimi në:Washington – Bruksel – NATO – Londër – organizatat ndërkombëtare.Qëllimi nuk duhet të jetë një diplomaci e përbashkët në kuptimin formal, por një koordinim strategjik i diplomacive të dy shteteve sovrane.

8. Diplomacia me shtetet mosnjohëse

Kosova duhet të hartojë një strategji të veçantë për marrëdhëniet me shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj.

Kjo strategji duhet të jetë individuale për secilin shtet.Nuk mund të përdoret e njëjta metodë për të gjitha vendet.

Duhet të analizohen interesat e tyre politike, ekonomike, strategjike dhe rajonale dhe të ndërtohet për secilin rast një qasje diplomatike e përshtatur.Në vend të një fushate të përgjithshme për njohje, nevojitet diplomaci e targetuar, profesionale dhe afatgjatë.

9. Diplomacia parlamentare dhe akademike

Diplomacia shtetërore nuk duhet të kufizohet vetëm te ministritë e jashtme.

Kuvendi i Kosovës duhet ta forcojë diplomacinë parlamentare me parlamentet e vendeve demokratike.

Po ashtu, universitetet dhe institucionet akademike duhet të përfshihen më shumë në diplomacinë publike dhe juridike të Kosovës.

Një shtet i vogël mund ta kompensojë mungesën e fuqisë materiale me fuqinë e argumentit, dijes dhe profesionalizmit.

Krijimi i një rrjeti të ekspertëve të së drejtës ndërkombëtare, marrëdhënieve ndërkombëtare, historisë dhe diplomacisë do të ishte një investim afatgjatë në interesin shtetëror.

10. Një qendër strategjike për analizën e politikës së jashtme

Kosovës i nevojitet një mekanizëm profesional që analizon zhvillimet ndërkombëtare në kohë reale.

Një strukturë e tillë do të mund të përgatiste analiza periodike për:zhvillimet në SHBA; politikën e BE-së;NATO-n;OKB-në;zhvillimet në Ballkan; politikën e Serbisë;zhvillimet gjeopolitike.Qëllimi do të ishte që institucionet e Kosovës të mos mësojnë për një zhvillim ndërkombëtar vetëm pasi ai të ketë ndodhur.Diplomacia duhet ta parashikojë zhvillimin, jo vetëm ta komentojë atë.

11. Një strategji e re e komunikimit ndërkombëtar

Kosova duhet të investojë më shumë në mënyrën se si e komunikon pozitën e saj në botë.

Çdo çështje madhore duhet të shoqërohet me materiale të përgatitura në gjuhë diplomatike dhe juridike: dokumente, harta, kronologji, argumente ligjore, të dhëna dhe materiale informuese.

Kjo do ta bënte komunikimin e Kosovës më të qëndrueshëm dhe më profesional.Në diplomaci, forma e paraqitjes së argumentit është pjesë e vetë argumentit.

12. Rishikim periodik i misioneve ndërkombëtare

Në kuadër të kësaj strategjie, Kosova duhet të krijojë një mekanizëm institucional për vlerësimin periodik të misioneve ndërkombëtare.

Ky vlerësim duhet të jetë objektiv dhe të mbështetet në: mandatin; rezultatet; nevojat institucionale të Kosovës; përputhshmërinë me zhvillimin e institucioneve vendore;interesat strategjike të Republikës.

Kjo do të krijonte një standard të ri: prani ndërkombëtare aty ku është e dobishme, përgjegjësi vendore aty ku institucionet janë të gatshme dhe partneritet strategjik aty ku interesat janë të përbashkëta.

Një diplomaci që ndërton, jo vetëm që reagon.Në fund, plani diplomatik i Kosovës pas Hagës duhet të mbështetet në një parim të thjeshtë: Kosova nuk duhet të jetë vetëm objekt i diplomacisë së të tjerëve; ajo duhet të bëhet gjithnjë e më shumë subjekt aktiv i diplomacisë së saj.Kjo nuk arrihet me retorikë.Arrihet me institucione, ekspertë, koordinim, dokumente, argumente dhe prani të vazhdueshme në qendrat e vendimmarrjes.

Prandaj, pas Hagës, Kosova duhet të ndërtojë një diplomaci që vepron në disa drejtime njëkohësisht:me SHBA-në – partneritet strategjik;me BE-në – integrim dhe reformë;me NATO-n – bashkëpunim dhe aspiratë për anëtarësim;me OKB-në – prani dhe iniciativë diplomatike;me Shqipërinë – koordinim strategjik;me shtetet mosnjohëse – diplomaci të targetuar;me misionet ndërkombëtare – dialog dhe rishikim institucional;me Serbinë – përballje diplomatike përmes argumentit, jo përmes retorikës;me opinionin ndërkombëtar – diplomaci publike profesionale.

Kjo do të ishte një përgjigje shtetërore ndaj realitetit të ri.

Kosova nuk duhet të zgjedhë ndërmjet sovranitetit dhe partneritetit.Ajo duhet t’i ndërtojë të dyja së bashku.

Sovraniteti i Kosovës duhet të forcohet përmes partneritetit me SHBA-në, integrimit me BE-në, bashkëpunimit me NATO-n dhe një diplomacie aktive në të gjitha qendrat e vendimmarrjes ndërkombëtare.

Ky është drejtimi që mund ta shndërrojë periudhën pas Hagës nga një moment pasigurie në një mundësi për një fazë më të pjekur të shtetndërtimit dhe të afirmimit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Për javë të tërë e kam paralajmëruar këtë libër, por pa përmendur asmjlherë me titull, edhe pse miqt e afërt ishin nlë dijeni për punln time. Me 14 shtator më në fund “Lufat nën akuzë: Nga Del Ponte te Gjykata Speciale” pata kënaëqsinlë që në Tiranë, në Institutin Shqiptar për Tsudime Ndërkombëtare (AIIS), në praninë e shumë miqve , studiuesve, diplomatëve dhe mysafirëve të tjerë, të ptomovoja librin tim më të ri dhe të zhvilloja një bashkëbisedim të hapur e të ngrohtë për çështjet që trajton ky libër. Biseda vazhdoi edhe pas përfundimit të promovimit- ndoshta dëshmi më e mire se libri tashmë ka nisur jetën e vetë përtej autorit.

Po, përse ky libër duhej të niste rrugëtimin nga Tirana?

Natyrsisht nuk është e rastsit, ka disa arsye:

E para, sepse Tirana nuk është vetëm kryqyteti I Shqipoërisë. Për Kosovën, Shqipëria ishet dhe mbeti prapavija e saj natyrore-historike, kombëtare, politike dhe njerëzore në rrugën e saj shtetëformues. Kosova bëri luftën e vet, e pagoi lirinë e vet e ndërtoi shtetin e vet, por në ditët dramatike Shqipëria u bë streha e qindar mijëra shqiptarëve të dëbuar nga Kosova.

E dyta, nga pretendimi I Crala Del Pontes te raporti I Dick Martym nën hijen e dyshimit nuk u vendos vetëm Kosova; në këtë histori u përfshi edhe Shqipëria. Prandaj, ky debat duhej të vinte edhe këtu, në Tiranë, aty ku një pjesë e kësja historie është zhvilluar dhe ku një pjesë e saj ende kërkon përgjigje.

E treta, është një arsye personale. Jam rritur në një familje ku dashuria prë Shqipërinë ishte e pakushtëzuar, përtej regjimeve dhe qeverive. Shqipëria për ne ishte më e madhe se çdo qeveri dhe më jetëgjatë se çdo regjim. Prandaj, sa hertë vij në Tiranë, ndihem si në shtëpi, sepse edhe Shqipria dhe njerëzit e saj më kanë vlerësuar dhe më kanë dhuruar dashuri të veçantë. Me këtë rast, dua t’I shpreh mirënjohjen time më të sinqertë Institutit Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS) për organizimin e këtij promovimi dhe mikpritjen, si dhe referuesve të sotëm, prof.dr. Enver Hoxhaj, ish-minsitër i Jashtëm të Kosovës, Dr. Arian Starova, për vlerësimin dhe diskutimin përmbajtësor. Falemnderit edhe Alba Çelës për moderimin dhe për atmosferën e bukur të promovimit dhe të bashkëbisedimit.

Dhe falemnderit secilit që ishte aty. Një libër shkruhet në vetmi, por kuptimin e tij të plotë e merr vetëm kur hyn në debat me lexuesin. Libri im është një lloj pasqyre e formimit të Dhomave të Specializuara, të cilat nga fillimi e kanë devijuar misionin e tyre për çfarë ishin formuar, ndriçpimin e prtendimeve të senatorit antisqiptar dhe antiamerikan, senatorit Dick Marty, për trafikim të roganeve, një akuzë që kurrë nuk u vërtetua. Është e qartë se deri më tani kjo gjykatë ka krijuar tendencën dhe përpejkjen për të krijuar një simetri të rreme historike ndërmjet shqiptarëve të përndjekur dhe regjimit okupues të Serbisë. Çdo interpretim i akgjykimit duhet të ruajë në qendër realitetin se Serbia ishte aktori shtetëror që prodhoi dhunë në shkallë të gjerë në luftërat e shpërbërjes së Jugosllavisë, përfshirë edhe luftën e Kosovës.

Mënyra si u ndërtua kjo gjykata dhe raporti racist i Dick Marty-t kishin vetëm një qëllim krijimin e simetrisë me krimet e organizuara shtetërore serbe, në fakt verdikti i kësaj gjykate është rehabilitim i krimeve të Milosheviqit dhe relativizimi më brutal i krimeve shtetërore serbe në harkun kohor 1989-1999. Në thelb vendimi i saj ka rrënuar themelet e beismit të shqiptarëve te Perëndimi dhe ka vrarë idenë e një Kosove multietnike sipas Planit të Ahtisaarit. Veç një albanofobi e frikshme mund të çoj në dënimin e tillë dhe një synim për disiplinimin e shqiptarëve në Ballkan.

Sot “Lufta nën akuzë” e nisi rrugëtimin nga Tirana. Besoj se Tirana, Prishtina dhe Tetova duhet të komunikojnë dhe më shumë mes tyre, sepse hapësira jonë kulturore ka nevojë për më shumë qarkullim të ideve, librave, autorëve dhe debateve. Një komunikim më i denduar kulturor ndërmjet tri qendrave shqiptare do t’i jepte më shumë gjallëri, shumësi dhe forcë kultiurës mbarëshqiptare. Për librat nuk duhet të ketë kufij. Por as taksa. Sepse kultura që na bashkon nuk duhet të paguajë çmimin e kufijve që na ndajnë.