Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

SHUHET PROFESOR MUHARREM DEZHGIU, VATRA E DIELLI TELEGRAM NGUSHËLLIMI

by

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra dhe gazeta Dielli shprehin ngushëllimet më të dhimbshme për ndarjen nga jeta të historianit të shquar Prof. Dr. Muharrem Dezhgiu. Vatranët e shqiptaro-amerikanët i gjenden afër familjes, miqve e bashkëpunëtorëve të shumtë të Prof.Dezhgiut.

Vatra e Dielli do ta kujtojnë me respekt të veçantë e mirënjohje të thellë bashkëpunimin e ngushtë dhe kontributin që Prof.Dezhgiu ka dhënë për Vatrën e gazetën Dielli për afro 2 dekada. Krahas botimeve shkencore, artikujve të shumë, recensave e analizave, si studiues i mirënjohur i Institutit të Historisë në Shqipëri, Profesor Dezhgiu dha kontribut të çmuar në shkrimin e historisë së shqiptarëve me kontribut të spikatur në botimin “Historia e shqiptarëve gjatë shekullit XX”, si dhe bashkautor në “Fjalorin Enciklopedik Shqiptar”.

Serioziteti, disiplina, ndershmëria dhe korrektësia e Prof.Dezhgiut ishin frymëzim për breza studiuesish e historianësh. Mirënjohje dhe respekt për jetën e veprën e Prof. Dr. Muharrem Dezhgiut.

Me respekt

Kryetari i Vatrës

Dr. Elmi Berisha

Kongresi i Elbasanit dhe rëndësia e tij në zhvillimin e arsimit kombëtar shqiptar

by

Kongresi i Elbasanit, i mbajtur më 2 shtator 1909, përfaqëson një nga momentet kyçe të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Mbledhja e tij ishte një ngjarje e shënuar në historinë e arsimit, shkollës dhe kulturës shqiptare, që njihej ndryshe edhe si “Kongresi i Shkollave Shqipe”, ku morën pjesë 35 përfaqësues nga 28 klube e shoqëri patriotike, brenda dhe jashtë territoreve shqiptare.

Midis delegatëve të kongresit kishte veprimtarë të njohur të Lëvizjes Kombëtare, si edhe mësues atdhetarë, siç ishin Orhan Pojani, Grigor Cilka, Gjergj e Sevasti Qiriazi, Ahmet Dakli, Refik Toptani, Hamdi Ohri, Nikollë Kaçori, Andrea Konomi, Idhomen Kosturi, Kahreman Vrioni etj.

Programi kulturor e arsimor që hartoi Kongresi i Elbasanit parashtronte njohjen zyrtare të gjuhës shqipe në sistemin ekzistues arsimor dhe përhapjen e mëtejshme të arsimit në gjuhën shqipe. Një nga vendimet më të rëndësishme ishte themelimi i Shkollës Normale të Elbasanit, e cila u hap më 1 dhjetor 1909 dhe u bë një institucion i rëndësishëm për përgatitjen e mësuesve shqiptarë. Po ashtu, Kongresi u kushtoi rëndësi hartimit të programeve mësimore, organizimit të shkollave shqipe dhe nxitjes së botimit e përhapjes së librave në gjuhën shqipe. Çështja e alfabetit ishte trajtuar më parë në mënyrë të veçantë nga Kongresi i Manastirit i vitit 1908.

Rëndësia e këtij Kongresi është e madhe, sepse ai hodhi baza të rëndësishme për zhvillimin e arsimit kombëtar shqiptar dhe forcoi unitetin kulturor të kombit në periudhën që i parapriu Shpalljes së Pavarësisë.

Kongresi i Elbasanit mori një sërë vendimesh, të pasqyruara në Aktin e Vendimeve të Kongresit, i cili përmbante 15 pika, si dhe miratoi rregulloren e klubeve dhe shoqërive patriotike. Në vendimet e këtij kongresi theksohej se Shoqëria “Përparimi”, që do të krijohej në Korçë, kishte për detyrë të financonte mbajtjen e Shkollës Normale. Me ndihmat që do të grumbulloheshin, ajo do t’u jepte mbështetje shkollave shqipe ekzistuese, do të orientonte hapjen e shkollave të reja në shumë vise të vendit, si dhe do të nxiste përhapjen e mësimit të shqipes edhe në shkollat e huaja që ekzistonin në territoret shqiptare.

Jo rastësisht, për mbajtjen e kongresit të arsimit u zgjodh qyteti i Elbasanit. Ishin traditat e shkëlqyera patriotike, arsimore e kulturore, si dhe figurat e spikatura të Rilindjes Kombëtare të këtij qyteti, që ndikuan në zgjedhjen e tij.

Kongresi i Elbasanit hodhi bazat më të rëndësishme për zhvillimin dhe konsolidimin e arsimit kombëtar shqiptar.

www.akad.gov.al

Seven years later – Remembering Archbishop Nikon – A Shepherd and “One of Us”

by

Rafaela Prifti/

The Orthodox Church in America, the Albanian Archdiocese, and the community commemorate the seventh anniversary of the passing of Archbishop Nikon (Liolin). His Eminence passed away on Sunday, September 1, 2019, leaving behind a profound legacy of spiritual leadership and service.

Born to a pious Orthodox family in New York in October 1945, he graduated from Saint Vladimir’s Seminary in 1966 and dedicated over 50 years to the priesthood.

Archbishop Nikon (Liolin) was ordained to the Diaconate on July 5, 1969, and to the Priesthood the following day, July 6. He served faithfully at Saint Nicholas Church in Southbridge, MA, and Saint Thomas Church in Farmington Hills, MI. On May 24 and 25, 2002, he was consecrated Bishop of Baltimore and Auxiliary to His Beatitude, Metropolitan Theodosius. By October 2003, he was elected Bishop of Boston, and in October 2005, he became the ruling bishop of the Diocese of New England. He was formally installed as Bishop of Boston, New England, and the Albanian Archdiocese on December 17, 2005, and was later elevated to the rank of Archbishop on May 9, 2012.

In reflecting on his life, the then Father Nikodhim emphasized the Archbishop’s deep, lifelong ties to the parish where he was born and raised. Father Nikodhim noted that every visit that His Eminence made at St. Nicholas in New York was a “homecoming,” as he was regarded not as a visiting functionary, but as family. Having served as a pastor for thirty years before his elevation, Archbishop Nikon possessed a personal understanding of the needs and joys of the Orthodox faithful.

Though seven years have passed since his physical absence began, the guidance and blessings of Archbishop Nikon remain entrusted to the community. We continue to hold close the tools of faith he utilized to bind and support the archdiocese. May the memory of His Eminence, our Archbishop Nikon, be eternal! I përjetshëm kujtimi!

https://gazetadielli.com/archbishop-nikon-successor-to…

SHKOLLA SHQIPE NË ROSENHEIM, GJUHË DHE IDENTITET KOMBËTAR TE SHQIPTARËT NË GJERMANI

by

Mësuese Valbona Roqi: “Gjuha amtare është pjesë e identitetit dhe një trashëgimi që duhet ruajtur e përcjellë brez pas brezi”

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar mësuese Valbona cili është historiku i Shkollës Shqipe në Rosenheim, Gjermani?

Shkolla Shqipe në Rosenheim dhe në rrethinat e saj i ka fillimet që nga viti 2014, kur u bënë të mundura hapjet e para në disa klasa. Një formë më e organizuar mori në vitin 2017, me krijimin për herë të parë të shoqatës së LAPSH-it në Bavari.

Sigurisht, rrugëtimi nuk ka qenë gjithmonë i lehtë. Në fillim kemi pasur vështirësi për organizimin e mësimit, gjetjen e hapësirave dhe sigurimin e një numri të mjaftueshëm nxënësish. Por me shumë përkushtim të mësuesve, mbështetjen e prindërve dhe të komunitetit shqiptar, shkolla është rritur dhe është zhvilluar gradualisht.

Një rol shumë të rëndësishëm në këtë rrugëtim ka luajtur Shoqata “Shqiponja”. Që nga krijimi i saj e deri më sot, ajo ka qenë mbështetësja kryesore e të dyja klasave në Rosenheim dhe Kolbermoor, jo vetëm në aspektin financiar, por edhe në organizimin e aktiviteteve kombëtare, kulturore dhe sportive.

Klasat tona kanë marrë pjesë edhe në Spartakiada sportive të organizuara në Graz të Austrisë. Për fëmijët këto janë përvoja shumë të bukura, sepse ata takojnë bashkëmoshatarë shqiptarë nga vende të ndryshme, përfaqësojnë shkollën dhe komunitetin tonë dhe krijojnë miqësi të reja. Këto aktivitete tregojnë se gjuha, kultura dhe sporti mund të na bashkojnë shumë bukur.

Për mua, si mësuese, është shumë e rëndësishme që fëmija të mos mësojë vetëm të lexojë e të shkruajë shqip, por të ndiejë krenari për gjuhën dhe prejardhjen e tij. Shkolla Shqipe është një urë që lidh vendin ku fëmijët jetojnë sot me rrënjët e tyre shqiptare.

Klasat tona kanë marrë pjesë tri herë në Festivalin Ndërkombëtar të Përrallave, që organizohet çdo vit në Mynih, ku fëmijët kanë mundësinë të tregojnë përralla në gjuhën shqipe.

Në dhjetor të vitit 2022 u përfaqësuam me pjesën “Dheu është flori”, në dhjetor të vitit 2023 me “Ariu që kërkonte babain” dhe në dhjetor të vitit 2025 me “Kësulëkuqja”.

Organizojmë gjithashtu aktivitete me pjesë teatrale, valle dhe këngë për festat tona kombëtare. Këto aktivitete janë pasqyruar edhe në televizionet e Kosovës dhe në RTSH, ku moderatorja Ketrin Gjocaj e përcolli shumë bukur punën e fëmijëve tanë dhe të Shoqatës “Shqiponja”. Për mua, çdo aktivitet i tillë është më shumë se një festë. Është një mundësi që fëmijët të flasin shqip, të dalin para publikut, të shfaqin talentin e tyre dhe, mbi të gjitha, të ndihen krenarë që janë shqiptarë.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Ne përdorim kurrikulën mësimore që është hartuar nga të dyja qeveritë tona shqiptare dhe përdorim librin Mëso Shqip në tre nivele, të botuar nga shtëpia botuese për diasporën. Por përveç librit, shumë e rëndësishme është edhe mënyra se si ua përcjellim fëmijëve gjuhën. Mundohemi që mësimi të jetë sa më i afërt, i kuptueshëm dhe të lidhet me jetën e tyre.

Një pjesë shumë e rëndësishme është bashkëpunimi me prindërit. Shkolla Shqipe nuk mund ta kryejë e vetme këtë mision. Ne kemi nevojë për familjen dhe për komunitetin.

Çdo prind duhet ta kuptojë se mësimi i shqipes nuk është thjesht një aktivitet shtesë. Është një investim në identitetin e fëmijës, në lidhjen e tij me familjen, me gjyshërit, me historinë dhe me rrënjët e veta. Prandaj, thirrja ime për prindërit shqiptarë në Rosenheim, Kolbermoor dhe rrethinë është shumë e thjeshtë: Flisni shqip me fëmijët tuaj! Lexoni shqip me ta! Dërgojini rregullisht në Shkollën Shqipe dhe bashkëpunoni me mësuesit!

3. Shkolla shqipe, a gjykoni se luan rolin e qendrës komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Për mua, Shkolla Shqipe është shumë më tepër se një klasë ku zhvillohet mësimi. Ajo është një vend ku bashkohemi, ku njihemi dhe ku krijojmë lidhje me njëri-tjetrin. Dokumentimi i historisë së Shkollës Shqipe është jashtëzakonisht i rëndësishëm, sepse ruan kujtesën kolektive të komunitetit tonë. Për brezat e rinj që rriten në Gjermani, njohja e këtij rrugëtimi është një dëshmi e fortë që i lidh me rrënjët e tyre, me vendin e gjyshërve dhe stërgjyshërve.

Kur fëmijët mësojnë për punën, sakrificat, përkushtimin dhe dashurinë me të cilën janë hapur dhe janë mbajtur gjallë Shkollat Shqipe, kuptojnë se gjuha amtare është shumë më tepër se një mjet komunikimi. Ajo është pjesë e identitetit dhe një trashëgimi që duhet ruajtur e përcjellë brez pas brezi. Prandaj, Shkolla Shqipe është një qendër që bashkon, promovon kulturën tonë dhe na afron edhe më shumë si komunitet.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe si formë e ruajtjes së identitetit kombëtar të shqiptarëve ne Gjermani?

Kësaj pyetjeje do t’i përgjigjem me një emocion të veçantë që e përjetuam gjatë udhëtimit drejt atdheut. “Ne flasim shqip” ishte motoja më e bukur e fëmijëve tanë. Qëllimi i këtij udhëtimi nga Rosenheim dhe Kolbermoor në Shqipëri ishte pikërisht që ta lidhim mësimin me përjetimin, kulturën dhe me takimin me bashkëmoshatarët në atdhe.

Udhëtimi ynë filloi në Shkollën 9-vjeçare “Lasgush Poradeci” në Tiranë, ku fëmijët tanë morën pjesë në një orë të Gjuhës Shqipe dhe një orë të Historisë. Më pas morëm pjesë në festën e Abetares, ku fëmijët e asaj shkolle festuan përfundimin e vitit të parë shkollor.

Një nga momentet më të veçanta ishte pritja në Presidencën e Republikës së Shqipërisë nga Presidenti z. Bajram Begaj, Zonja e Parë znj. Armanda Begaj dhe stafi i Presidencës. Fëmijët treguan detyrat e tyre dhe folën për sa të lumtur ishin që patën këtë mundësi shkëmbimi me fëmijët shqiptarë që jetojnë në Shqipëri.

Aty e ndjemë shumë fort se, pavarësisht se ku lindim dhe ku jetojmë, gjuha që flasim na bashkon dhe na bën të ndihemi një familje.

Vizituam edhe Qendrën e Botimeve për Diasporën, ku drejtoresha znj. Mimoza Hysaj u tregoi fëmijëve se si punohet me shumë pasion për të krijuar libra sa më të bukur dhe të kuptueshëm për fëmijët e diasporës.

Dhe, sigurisht, nuk mund të largoheshim nga Shqipëria pa vizituar Krujën. Fëmijët vizituan Muzeun Kombëtar të Skënderbeut dhe panë nga afër atë që ne mësojmë në klasë për historinë dhe qëndresën e shqiptarëve. Ishte një moment shumë emocionues, sepse historia që kishin lexuar në libra tashmë ishte përpara syve të tyre.

Udhëtimit tonë i dha edhe më shumë bukuri pjesëmarrja në festën e 1 Qershorit, organizuar nga Presidenti i Shqipërisë. Fëmijët u njohën me shumë bashkëmoshatarë dhe ndoqën një program artistik të mrekullueshëm, të drejtuar me shumë dashuri nga moderatorja Ketrin Gjocaj.

Një tjetër moment shumë i veçantë ishte pritja e fëmijëve në shtëpitë e familjeve shqiptare. Ata jetuan nga afër mikpritjen shqiptare dhe krijuan lidhje me bashkëmoshatarët e tyre. Ishte një dëshmi e bukur se sa shumë mund të na bashkojë gjuha.

Unë, si mësuese, e kam përjetuar këtë udhëtim si një nga përvojat më të bukura të punës sime. Jam shumë mirënjohëse ndaj prindërve, Shoqatës “Shqiponja” dhe sponsorëve që e bënë të mundur.

Ky udhëtim na tregoi edhe një herë se gjuha nuk është vetëm ajo që mësojmë në libër. Gjuha është ajo që na çon te njerëzit tanë, te gjyshërit, te historia dhe te vendi ynë.

Prandaj, ruajtja e gjuhës fillon në familje. Prindërit kanë rolin kryesor. Fëmija duhet ta dëgjojë dhe ta përdorë shqipen çdo ditë. Mesazhi im është: Mos e lini shqipen vetëm për në Shkollën Shqipe. Flisni shqip në shtëpi, lexoni libra shqip dhe tregojuni fëmijëve historinë dhe traditat tona.

5. Si reagon shoqëria Gjermane, si pritet shkolla shqipe, si pritet mësimi shqip?

Shkolla Shqipe pritet mirë nga shoqëria gjermane, sepse shihet si një mundësi që fëmijët të ruajnë gjuhën, kulturën dhe identitetin e tyre, duke u integruar njëkohësisht në shoqërinë gjermane.

Edhe gjuha shqipe tashmë është pjesë e gjuhëve të prejardhjes që mbështeten në kuadër të politikave gjuhësore e arsimore në Bavari. Kjo tregon rëndësinë që i kushtohet shumëgjuhësisë dhe ruajtjes së gjuhëve të familjeve me prejardhje të ndryshme.

Bashkëpunimi me institucionet vendore dhe shoqatat shqiptare është shumë i rëndësishëm. Në këtë drejtim, edhe komuniteti shqiptar në Rosenheim dhe Kolbermoor ka dhënë një kontribut të madh.

Mbështetja e prindërve, shoqatave dhe familjeve shqiptare është ajo që e mban shkollën gjallë dhe na jep mundësi të bëjmë edhe më shumë për fëmijët. Kontributi më i madh është shumë i thjeshtë: t’i sjellim fëmijët rregullisht në Shkollën Shqipe, të bashkëpunojmë me mësuesit dhe ta flasim shqipen çdo ditë në familje.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënie për fëmijët me dy gjuhësi dhe projektet e zhvillimit të shkollës shqipe?

Vështirësia më e madhe është se fëmijët rriten në një mjedis dygjuhësh dhe, në shumicën e rasteve, gjermanishtja është gjuha që përdorin më shumë. Prandaj, kur vijnë në Shkollën Shqipe, kanë nivele të ndryshme në të folur, në lexim dhe në shkrim.

Kjo kërkon shumë durim, punë dhe, mbi të gjitha, përshtatje të mësimit për secilin fëmijë. Një sfidë tjetër është edhe koha, pasi mësimi shqip zhvillohet vetëm disa orë në javë. Megjithatë, ne përpiqemi që ato orë të jenë sa më të bukura dhe tërheqëse për fëmijët. Synimi ynë është që shkolla të zhvillohet më tej, të hapen mundësi të reja dhe të përfshijmë sa më shumë fëmijë.

7. Mësimi shqip, çfarë efekti ka pasur te fëmijët shqiptarë në rritjen e patriotizmit?

Mësimi i gjuhës shqipe ka një ndikim shumë të madh te fëmijët tanë. Kur ata mësojnë shqip, njohin më mirë historinë, kulturën dhe traditat e të parëve të tyre.

Por, mbi të gjitha, gjuha i afron me gjyshërit, me të afërmit dhe me njerëzit e tyre. Kur flasin të njëjtën gjuhë, komunikimi bëhet më i thjeshtë, më i ngrohtë dhe më i thellë. Edhe dashuria mes tyre shprehet më natyrshëm.

Kjo i bën fëmijët të ndihen krenarë për rrënjët e tyre dhe e forcon dashurinë për gjuhën dhe kombin shqiptar. Për mua, patriotizmi nuk është vetëm të flasësh për atdheun. Patriotizmi fillon duke e dashur dhe ruajtur gjuhën e të parëve tanë dhe duke ua përcjellë atë fëmijëve tanë.

8. Kush është mësuese Valbona Roqi?

Unë jam Valbona Roqi, e lindur, e rritur dhe e arsimuar në Shqipëri. Kam përfunduar Akademinë e Sporteve në Tiranë dhe kam punuar si mësuese në Gjimnazin “Myslym Keta” në Kombinat deri në vitin 2002. Në Tiranë kam pasur edhe një përvojë shumë të rëndësishme profesionale, duke punuar me Sorosin.

Prej 26 vitesh jetoj dhe punoj në Gjermani, ku kam vazhduar të punoj gjithmonë në fushën e arsimit dhe të sportit. Aktualisht jam mësuese e edukimit fizik në shkollat fillore dhe 9-vjeçare në Rosenheim dhe Kolbermoor. Gjithashtu punoj në një shkollë sportive për fëmijë dhe prej shumë vitesh jam trajnere basketbolli. Pra, puna me fëmijët dhe edukimi i tyre kanë qenë gjithmonë pjesë e jetës sime profesionale.

Krahas kësaj, që nga krijimi i LAPSH-it në Bavari, jam angazhuar edhe në mësimin plotësues të gjuhës shqipe dhe jap mësim në dy klasat në Rosenheim dhe Kolbermoor.

Gjatë gjithë përvojës sime profesionale kam kuptuar se puna me fëmijët kërkon shumë durim, përkushtim dhe mbi të gjitha dashuri. Për këtë arsye, edhe gjuhën shqipe jam përpjekur gjithmonë ta përcjell me pasion dhe ta bëj sa më të afërt dhe të dashur për fëmijët.

Një temë që e kam pasur gjithmonë shumë për zemër është dygjuhësia. Kam vënë re nga përvoja ime se familja ka një rol të jashtëzakonshëm në ruajtjen e gjuhës së fëmijës. Prandaj, mësuesi dhe prindi duhet të punojnë së bashku.

Jam gjithashtu një nënë krenare e dy fëmijëve, të lindur dhe të rritur në Gjermani. Vajza ime sapo ka përfunduar studimet për Arkitekturë dhe në temën e diplomës zgjodhi Kalanë e Ali Pashë Tepelenës, duke e prezantuar me krenari historinë dhe prejardhjen e saj shqiptare. Djali im fillon studimet këtë vit. Të dy flasin shqip dhe e duan shumë Shqipërinë.

Kjo për mua është dëshmia më e bukur se gjuha mund të ruhet edhe larg atdheut, nëse në familje dhe në shkollë punojmë me dashuri dhe përkushtim.

Dhe do të vazhdoj me shumë dëshirë këtë punë. Do të jem veçanërisht e lumtur kur një ditë një mësuese e brezit të ri të marrë në dorë këtë mision në diasporë dhe ta vazhdojë me po atë dashuri për gjuhën shqipe.

NOLI – KONICA APO DRAMA “USTAI DHE ÇIRAKU”

by

Nga Rafael Floqi/

Shkëputur nga libri “Noli dhe Konica në dritën e “Diellit””

Ka një letër të Faik Konicës drejtuar Fan Nolit (rreth vitit 1909) .Në këtë letër të shkurtër, Konica i përgjigjet një shkrimi të ri të Nolit në gazetën Dielli. Transliterimi ruan stilin e hollë ironik dhe tonin miqësor formal të Konicës, tipik për periudhën e bashkëpunimit të hershëm: “I dashuri Imzot Noli,

E lexova me interes shkrimin tuaj të fundit dhe, me gjithë energjinë e tepruar që më duket se i keni dhënë çështjes, duhet t’ju rrëfej se zëri juaj është i vyer për kombin. Gjuha juaj, edhe kur ngrihet si shigjetë, mbetet e pastër dhe e ngrohtë si zjarri i një shtëpie të mirë. Ju përgëzoj, pra, por ju lutem që retorikën ta vini në shërbim të durimit, se kombi ynë ka më shumë nevojë për arsye, sesa për zjarr.

Me respekt,

Faik Konica.”

Ky dokument tregon raportin mjeshtër–dishepull, por me nuancën e Konicës që përpiqet të kanalizojë energjinë e Nolit drejt një shkrimi më të matur.

Letra e mëposhtme është ndër më të rëndësishmet, sepse Noli e pranon hapur ndikimin e Konicës në stilin e tij: “I nderuari Faik,

Nuk mund të rri pa ju falënderuar për mësimin që më keni dhënë, drejtpërdrejt e tërthorazi. Nga ju mësova se si të shkruhet shqipja me dinjitet. Ju më mësuat se gjuha e kombit duhet sharmin e një zonje aristokrate dhe përulësinë e një nëne popullore. Me shpresë se shkrimet e mia të mos ju duken të pamatura, mbetem me nderimet më të larta, Fan Noli.”

Ky dokument konfirmon atë që Noli do ta pranonte publikisht më vonë: “Faiku më mësoi të shkruaj shqip.”

Në historinë e kulturës shqiptare moderne, pak marrëdhënie janë ngarkuar me aq dritë, hije, ngrohtësi dhe ftohtësi njëkohësisht sa ajo midis Faik Konicës dhe Fan S. Nolit. Kjo marrëdhënie, me përplot kthesa që nga fillimet e shekullit XX deri në fundin e jetëve të tyre, është një laborator i gjallë ku mund të studiohen jo vetëm raportet intelektuale dhe kulturore brenda diasporës shqiptare, por edhe mekanizmat psikologjikë të një marrëdhënieje mjeshtër–nxënës, me të gjitha fazat e saj: idealizimin, identifikimin, formimin, emancipimin, ankthin e ndikimit, konfliktin dhe, më në fund, pajtimin e heshtur.

Ky kapitull e shqyrton këtë marrëdhënie në të gjithë thellësinë e saj, duke përdorur dokumente arkivore, analiza krahasuese me çifte të tjera të famshme mjeshtër–nxënës në kulturë, dhe duke e vendosur të gjithë këtë dramë njerëzore dhe intelektuale në kontekstin e zhvillimit të identitetit shqiptar modern.

Marrëdhënia mes këtyre dy figurave nuk fillon si përplasje. Përkundrazi, ajo lind nga një akt intelektual dashurie: Noli, emigranti i ri në tokën amerikane, e gjen te Faik Konica njeriun që i zgjidh nyjën dhe i jep mjetet e para për të shkruar shqipen me bukuri, me elegancë dhe me vetëbesim. Ky moment, sa i thjeshtë në dukje, është i jashtëzakonshëm në pasojat e tij. Në një letër drejtuar Kostë Çekrezit në vitin 1907, Noli e pohon me sinqeritet të rrallë: “Ai më mësoi të shkruaj shqip”

Ky pohim i hershëm është si çelësi i parë që hap portën drejt një raporti kompleks, të ngjashëm me marrëdhëniet e famshme Frojd–Jang, Paund–Eliot apo Tolstoj–Gorki, ku nxënësi nis rrugën në hijen e mjeshtrit, por nuk e përmbyll atë aty.

Në fillim, Konica është i pandryshueshëm në rolin e tij të mjeshtrit: aristokrat i mendjes, estet i lindur, zotërues i një shqipeje pastërtisht të kultivuar, njeri që kishte jetuar në sallonet e Parisit dhe korridoret e Harvardit, dhe që e shihte veten si standard i fjalës shqipe. Në letrat e tij të hershme, madje edhe në korrespondencat private, ai shfaq një ndjenjë pothuaj paternaliste ndaj shkrimtarëve të rinj. Në një letër drejtuar Kristo Dakos p.sh më 1909 shkruan: “Shqipja nuk është një rrobë për t’u veshur si të teket; ajo ka dinjitet”.

Kjo ndjenjë e një dinjiteti të lartë të gjuhës nuk ishte thjesht një teknikë, por një pozicion psikologjik: Konica ishte mësuesi që i mësonte nxënësit jo vetëm letërsinë, por etikën e gjuhës. Dorëshkrimet e Nolit në “Dielli” të viteve 1907–1908 tregojnë qartë shtresën e dytë të kësaj marrëdhënieje: kur Konica redakton, korrigjon, qorton dhe formon, duke i dhënë Nolit ritmin e parë të fjalës së shkruar shqip. Një shënim i tij mbi një tekst të Nolit është jashtëzakonisht domethënës: “Është ide e mirë, por fjalia e rënduar. Shqipja kërkon hapësirë si fryma”.

Këto redaktime nuk janë thjesht metodike; ato janë gjestet klasike të një mjeshtri që kërkon të krijojë vazhdimësinë e vet nëpërmjet nxënësit. Në terma psikologjikë, ky është identifikimi primar që Frojdi e përshkruan si fazën ku nxënësi ndërton veten, duke u pasqyruar si mjeshtër (Freud 1921). Në këtë fazë Noli është i përulur, admiron gjithçka që bën Faiku, e ndjek stilin e tij, dhe e sheh atë si figurë të pakundërshtueshme të kulturës shqiptare.

Por çdo marrëdhënie e tillë, veçanërisht, kur ka të bëjë me dy mendje të jashtëzakonshme, përmban një moment të pashmangshëm transformimi. Tek Noli ky transformim nis të ndodhë rreth viteve 1910–1912. Ai predikon, shkruan, përkthen dhe fiton mbështetjen e komunitetit shqiptar të Amerikës. Ai nuk është më vetëm. Nxënësi i Konicës, por shfaqet si figurë karizmatike, poetike dhe politike me forcë të natyrshme. Përkthimi i Shakespeare-it është momenti i parë i madh i këtij pavarësimi.

Kur botohet Hamlet-i në shqip, Konica reagoi me një ftohtësi të matur, duke shkruar: “Një punë e guximshme, por kërkon delikatesë të gjuhës angleze” (Dielli, 1910). Ky vlerësim i vakët është simptomë e asaj që teoricieni Harold Bloom e quan “ankthi i ndikimit” (Bloom 1973), momenti, kur mjeshtri e sheh nxënësin si një rrezik për vazhdimësinë e vet.

Është pikërisht këtu që marrëdhënia mes tyre nis të marrë trajta të një drame psikologjike moderniste.

Noli po fiton lirinë e tij. Ai nuk e ndjek më stilin e Konicës; ai krijon të vetin. Ai nuk është më estet i ngushtë, por poet, orator, reformator, teolog, figurë popullore. Konica, ndërkohë, mbetet aristokrat i kulturës, kritik i rrallë, gjuhëtar i përpiktë dhe mendje e ftohtë.

Në raportet amerikane të vitit 1914, diplomati William Grant shkruan: “Noli ka një ndikim që nuk e ka askush tjetër në diasporë; ai prek zemrën e turmës” . Dhe vetë Noli tek predikimet shkruante” “Rruga e njeriut drejt tjetrit fillon në çastin kur ai fiton betejën me vetveten.”

Gjatë katërmbëdhjetë viteve në SHBA, Noli kishte fituar epërsinë dhe autoritetin kryesor brenda komunitetit shqiptar atje, i cili numëronte mbi njëzet mijë vetë. Në vitin 1913 ai shkoi në Londër për të lobuar për pavarësinë dhe, pas Luftës së Parë Botërore, zhvilloi një fushatë për njohjen ndërkombëtare.

Të huajt ndienin kënaqësi të veçantë kur angazhoheshin në biseda intelektuale me këtë peshkop shqiptar. Ai ishte një njeri kom- pleks, stili i të cilit shpesh ishte vetë-ironik. Herë-herë tingëllonte i sigurtë për rëndësinë e tij mesianike; çaste më pas, toni i tij bëhej cinik e shpërfillës. Ky vlerësim është goditje e drejtpërdrejtë në sferën e narcizmit kulturor të Konicës. Mjeshtri kupton se nxënësi i tij ka krijuar një lloj ndikimi, që ai vetë nuk e ka dhe kjo krijon tension të brendshëm psikologjik. Letra e Konicës drejtuar Mid’hat Frashërit në vitin 1921 e pasqyron këtë lloj ankthi: “Noli është i zgjuar, por i vrullshëm. Duket sikur do të arrijë në çdo mal me një kërcim”.

Kjo nuk është kritikë teknike. Është shprehje e frikës se nxënësi mund të udhëheqë një drejtim të ri të kulturës shqiptare, jashtë kontrollit të mjeshtrit. Në psikologjinë e marrëdhënieve akademike, kjo lidhet me konceptin e “lëndimit narcizistik” (Kohut 1977), një ndjenjë e humbjes të kontrollit mbi ndikimin që dikur mendohej i pakthyeshëm. Konflikti mes tyre arrin kulmin gjatë vitit 1924, kur Noli bëhet kryeministër i Shqipërisë. Ky nuk është thjesht konflikt ideologjik; është përfundimi i natyrshëm i një tensioni psikologjik shumë-vjeçar. Konica, si ambasador në SHBA, i shkruan Departamentit të Shtetit: “Programi i Nolit është idealist, por i rrezikshëm. Ai nuk njeh kufij” .

Kjo frazë përmban dy konflikte të mbivendosura: përplasjen politike dhe zhgënjimin personal të mjeshtrit që sheh nxënësin si një apostull të rrezikshëm të idealizmit popullor. Nga ana tjetër, Noli e shihte Konicën si njeri të lidhur me elitën, tepër skeptik dhe të paaftë të kuptonte energjinë popullore të kohës.

Në këtë pikë, marrëdhënia e tyre duket e pariparueshme. Por, si në rastet Freud–Jung (Frojd- Jang) dhe Wagner–Nietzsche (Vagner -Niçe), ndarja e tyre është e pashmangshme, pikërisht, sepse është marrëdhënie gjeniale. Mjeshtri dhe nxënësi nuk mund të ndajnë të njëjtin podium historik.

Ata duhet të shkojnë në drejtime të kundërta për të qenë vërtet të mëdhenj. Por kjo dramë nuk përfundon me konfliktin. Vitet tridhjetë dhe dyzet sjellin një zbutje të madhe të tonit. Konica, në një letër të vitit 1937, shkruan: “Noli është njeri i madh. Ne u grindëm, por historia do t’i japë vendin që meriton” Ndërsa Noli, në fjalimin e varrimit të Konicës në vitin në Boston, shpreh me ton solemn: “Pa Faikun, kultura shqiptare nuk do të njihte modernitetin”.

Këto dy fraza janë të ngarkuara me një ndjenjë të thellë pajtimi. Në terma psikologjikë, sipas Erikson-it (1959), kjo është faza e “integritetit të egos”, momenti kur individi arrin pjekurinë e reflektimit dhe i jep kuptim marrëdhënieve të vjetra. Vetë Konica pohonte “Shpesh u grindëm me Nolin, por gjithnjë për të mirën e Shqipërisë.” Ndërsa Noli pohonte “Ai shkruante si evropian, unë flisja si popull; por zemra na rrihte për të njëjtin flamur.” Faik Konica dhe Fan S. Noli janë dy shtyllat e pandashme të historisë dhe kulturës shqiptare, dy figura që, me gjithë dallimet e tyre të thella stilistike dhe temperamente të kundërta, ndërtuan bashkë themelet e modernitetit shqiptar.

Konica solli në kulturën tonë një estetikë të re, një gjuhë të përpunuar me rigorozitet intelektual dhe një kritikë të pamëshirshme ndaj çdo forme provincializmi. Ai e ngriti gjuhën shqipe në nivelin e prozës evropiane dhe krijoi modelin e shkrimtarit që mendon para se të flasë.

Nga ana tjetër, Noli u bë zëri moral dhe profetik i kombit, një figurë që e shpuri letërsinë, politikën dhe fenë drejt një horizonti të përbashkët ku fjala është mision dhe përgjegjësi. Nëpërmjet përkthimeve, liturgjisë, publicistikës dhe veprës politike ai i dha kombit një shpirt të ri emancipimi. Rëndësia e tyre shkon përtej letërsisë: Konica dhe Noli krijuan një vizion të ri për identitetin shqiptar.

Konica me mendjen e tij kritike e konceptoi Shqipërinë si projekt kulturor evropian, ndërsa Noli e shndërroi drejtësinë, lirinë dhe sakrificën në themele të moralit kombëtar. Jetët dhe veprat e tyre për-bëjnë një dialog të vazhdueshëm midis arsyes dhe pasionit, ndërmjet estetikes dhe profecisë, ndërmjet të ftohtit aristokratik dhe zjarrit shpirtëror. Pa Konicën, Shqipëria nuk do të kishte gjuhën moderne letrare; pa Nolin, ajo nuk do të kishte dot ndërgjegjen morale të kombit. Së bashku, ata dhanë modelin e shqiptarit të ri: të kulturuar, të vetëdijshëm dhe të orientuar drejt së ardhmes.

Në fund, marrëdhënia e Konicës dhe Nolit është një nga dramat më të fuqishme të historisë shqiptare. Ajo nuk është thjesht një histori bashkëpunimi dhe konflikti, por një reflektim i mënyrës se si formohet kultura, gjuha, estetika dhe identiteti kombëtar.

Konica është themeli estetik dhe aristokrati i fjalës; Noli është apostulli i popullit, reformatori dhe krijuesi i mitit modern. Njëri pa tjetrin është i mangët. Ata janë dy pole të së njëjtës makinë historike që quhet shqiptarizëm. Rivaliteti i tyre nuk e dëmtoi kulturën shqiptare; përkundrazi, e ngriti atë në një nivel tjetër. Pa këtë konflikt, letërsia dhe identiteti shqiptar do të ishin më të varfër.

Bibliografi

 Arkivi i Federatës Panshqiptare “Vatra”, Boston, fondi “Correspondence”, dosja 14. Letër e atribuar Faik Konicës drejtuar Fan S. Nolit, rreth vitit 1909.

 Harvard University Archives, “Noli Papers”. Letër e Fan S. Nolit drejtuar Faik Konicës, rreth vitit 1911.

 Faik Konica, 1911, cituar në Dielli, nr. 124.

 Arkivi Qendror Shtetëror i Republikës së Shqipërisë (AQSH), fondi “Koleksioni i Diasporës”, dosja 7.

 AQSH, fondi Faik Konica, dosja 32.

 Boston Public Library Archives, Box 12.

 U.S. National Archives and Records Administration, “Balkan Desk”, 1914.

 Fan S. Noli, Predikime.

 AQSH, fondi Mid’hat Frashëri, dosja 21/1921.

 U.S. Department of State Papers, 1924.

 AQSH, fondi Faik Konica, dosja 55/1937.

 Boston Cathedral Records, 1965.

 Faik Konica, pohimi: “We often quarreled with Noli, but always for the good of Albania.” Burimi bibliografik i plotë duhet verifikuar.

 Fan S. Noli, fjalimi për 50-vjetorin e gazetës Dielli, Boston, 1959.