Akademia e Shkencave e Shqipërisë përkujton 101-vjetorin e lindjes së shkrimtarit, poetit, dhe studiuesit Martin Camaj, një prej figurave më të shquara të letërsisë shqiptare të shekullit XX.

Martin Camaj lindi më 21 korrik 1925 në Temal të Dukagjinit, ku kaloi vitet e para të fëmijërisë. Më pas u vendos në Shkodër, ku ndoqi rregullisht studimet në Kolegjin Saverian të Jezuitëve. Arsimin e vazhdoi deri në vitin 1946, kur u detyrua t’i ndërpriste për shkak të mbylljes së institucioneve arsimore fetare në Shkodër nga regjimi komunist.

Në vitet 1946–1948 shërbeu si mësues në shkollën e Prekalit. Në vitin 1948 u largua nga Shqipëria dhe u vendos fillimisht në Tuz, ku ushtroi profesionin e mësuesit. Në vitin 1950 nisi studimet e larta në Universitetin e Beogradit, të cilat i përfundoi në vitin 1955, duke u diplomuar në letërsi.

Pas një periudhe të shkurtër në Sarajevë, Martin Camaj filloi studimet doktorale në Romë, pranë Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe, e cila drejtohej nga Ernest Koliqi. Ai mori gradën shkencore doktor me një studim mbi “Mesharin” e Gjon Buzukut, nën udhëheqjen e Ernest Koliqit.

Në vitin 1960 u vendos në Mynih, ku punoi si lektor. Në vitin 1971, në Universitetin Ludwig-Maximilians të Mynihut u hap për herë të parë Katedra e Albanologjisë, e cila u drejtua për njëzet vjet nga Martin Camaj. Në vitin 1990 iu dha titulli Profesor i Merituar.

Veprimtaria e Martin Camajt shtrihet në fushat e letërsisë, gjuhësisë dhe albanologjisë. Krahas kontributit të tij shkencor, ai botoi një sërë veprash letrare, ndër të cilat “Nji fyell ndër male”, “Kanga e Vërrinit”, “Legjenda”, “Rrathë”, “Njeriu me vete e me të tjerë”, “Drandja” dhe “Palimpsest”. Gjithashtu, ai bashkëpunoi me revistën “Shejzat”, një nga periodikët më të rëndësishëm të diasporës shqiptare.

Shkrimtari Martin Camaj ndërroi jetë më 12 mars 1992 duke lënë pas një trashëgimi të rëndësishme në letërsinë shqiptare.

www.akad.gov.al

Rita Filipi/

Poezia e Trebeshinës i ka të gjitha: elementet urbane, moderne, elementet epike dhe elementet lirike; ka rimën dhe strofën tradicionale, po edhe atë të çrregulltën, ka ritmin e brendshëm, është poezi lirike, është sonet, është poemë e gjatë, ku gjen gjithçka: nervin, rebelizmin, por dhe ëmbëlsinë, qetësinë e romantiken, pjesën pesimiste për realitetin e hidhur, por dhe atë optimiste për përjetësinë e një shpirti të pastër që nuk e njollos dot as frika nga vdekja apo diktatura.

Poezia e Trebeshinës është një sistem i veçantë poetik, ku përmblidhet gjithë jeta njerëzore me vuajtjet, por dhe gëzimet, vuajtjet fizike, por dhe ato shpirtërore, gëzimet që vijnë prej natyrës dhe dashurisë, por dhe prej qëndresës. Duke e krahasuar poezinë dhe stilin e tij me poezitë që botoheshin asokohe, Trebeshina duket se ishte i vetëdijshëm për atë thelb që e bën atë të ndryshëm nga të tjerët.

Te poema “Përrallë vere” (1961), poeti e di mirë se arti i tij nuk do të pëlqehet, do të keqkuptohet apo keqinterpretohet, dhe kjo do ta bëjë atë të ndihet i huaj në mjedisin ku jeton, por dhe si poet, një i huaj në rrethet letrare. Ky poet kundër rrymës po sillte një rebelim të ndryshëm e të ri në poezinë shqipe.

“Dikush poemën s’ka për ta pëlqyer,

pa takt e tjer’ e tjera do ta quaj.

Dikush nga un’ pret vargun e rrëmbyer,

stomaku tjetrit as që mund t’ia bluaj.

S’ësht’ ver’ e fort’, as faqe bukur lyer,

ti si dhe un’ për shum’ jemi të huaj

ndaj do kaloj’ në heshtje, e paçmuar,

gjersa të tjer’ sërish ta ken’ zbuluar. “

Nëse ndalemi vetëm të poema “Lamtumirë trimëri”, që ai e shënon “Shkruar në burg, 1963”, na lind vetvetiu pyetja: Çfarë ishte trimëria në kohën e diktaturës? Kujt i hynte në punë ajo? As vetë atij që e zotëronte, por nuk e përdorte dot, se siç thotë poeti: “Edhe ëndrra notonte në gjak”. Dhe lind kështu një antihero më hero se vetë heroi.

“Bota le të vërtitet

Un do qëndroj në mjegullën e ëndrrës sime

Aty do të pushoj…”

Ky ishte brezi i sakatuar që mbi shpinë mbante dy luftëra – të ngrohtën, botëroren, dhe të ftohtën, që vazhdon dhe nuk mbaron… Brezi që shihte një lumë, por nuk kish aty asnjë urë që të lidhte fëmijërinë me të sotmen e të ardhmen.

Me dhimbje ai na thotë se burgosja, ekzekutimi e ndanë nga liria, por vdekja i dha lirinë – një paradoks ky i jetës së një poeti rebel përballë krimeve të diktaturës.

“Sërish atje do kthehet trup’ i lirë,

ku presin njerzit që më duan

dhe dhoma jon’ e ngrohtë!

Aty

ne dy,

me veten ton’ të përsëritur,

do ngremë prap një bot’ të vogël,

tonën,

të ndritur sa në jetë.

Do kthehet trupi im i lirë

te çerdhja jon’ e qetë,

ku ne për her’ të par’ u njohëm

dhe lidhë, miqësi

nga jeta dhe për jetën.

Ndërkaq un vetë,

njëher ekzekutuar,

pushoj te largësia

në hapësirë,

atje ku s’duhet trimëria,

atje ku mbretëron qetësia,

te kufizim’ i pakufi,

gjithnjë i lirë!….

Ndaj

LAMTUMIRË TRIMËRI!…

LAMTUMIRË!”

Por Kasëm Trebeshina edhe pas viteve ’90 thotë se nuk e gjen përsëri paqen.

Për fatin e keq si shqiptarë kemi përjetuar një tranzicion aq të gjatë (i cili vazhdon edhe sot), saqë dhe vdekja u tregua për poetin më e shpejtë.

NGA JETA MË PËRTEJ

Po heq nga aparati filmin djegur…

S’e gjete paqen tënde, Shqipëri!

Do iki larg te vendi që nuk dihet,

nga ku asnjë s’u kthye gjer tashti!..

Por është fjala që do të mbetet: shkrimi i saj dhe vepra e shkrimtarit:

E hoqa filmin! … mbetën vetëm fjalët!…

Te fjalët jemi ne!… Jam un’ dhe ti!

Nga zërat, kur të mbushen hapësirat,

do niset fjal’ e vetme përsëri!

Prof. Begzad Baliu/

(Dëshmia e parë ndërkombëtare për lindjen e një autoriteti të albanologjisë shqiptare)

Në historinë e albanologjisë shqiptare të shekullit XX, vlerësimet e Norbert Joklit për veprat e hershme të Eqrem Çabejt përbëjnë dëshminë e parë të rëndësishme të njohjes ndërkombëtare të një autoriteti të ri shkencor shqiptar. Ato nuk janë vetëm shënime bibliografike në kuptimin teknik të fjalës, por edhe akte kritike të receptimit evropian të një dijetari që, qysh në vitet tridhjetë, po afirmohej në fushën e gjuhësisë historiko-krahasuese, të dialektologjisë arbëreshe, të etimologjisë, të folkloristikës dhe të historisë kulturore shqiptare. Në këtë kuptim, bibliografia e Joklit për Çabejn duhet lexuar si një dokument i dyfishtë: nga njëra anë, si regjistër shkencor i veprave të tij të para; nga ana tjetër, si dëshmi e përfshirjes së albanologjisë shqiptare në qarkullimin akademik evropian.

Qendra e këtij receptimi është disertacioni Italoalbanische Studien (Vjenë, 1933), në të cilin Çabej ndërton profilin e tij të parë të plotë si albanolog: studiues i arbërishtes italiane, i historisë së kolonive shqiptare, i gramatikës, i leksikut, i teksteve folklorike dhe i glosarit dialektor. Më pas, me Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe (1936), ai e zgjeron këtë veprimtari në formën e një sinteze pedagogjike e shkencore, ndërsa me Për gjenezën e literaturës shqipe artikulon një program historiko-kulturor mbi marrëdhënien ndërmjet gjuhës, popullit, letërsisë dhe kujtesës etnike shqiptare. Këto tri vepra dëshmojnë se, në leximin e Joklit, Çabej nuk ishte më vetëm një studiues i ri shqiptar, por një bashkëbisedues i denjë i filologjisë evropiane.

Bibliografia dhe recensionet e hartuara nga albanologu austriak Norbert Jokl për veprat e hershme të Eqrem Çabejt përbëjnë një nga dokumentet më të rëndësishme për historinë intelektuale të albanologjisë shqiptare. Ato nuk janë thjesht njoftime bibliografike, por vlerësime shkencore të hartuara nga dijetari që konsiderohej autoriteti më i madh evropian i studimeve shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XX. Përmes tyre mund të ndiqet jo vetëm receptimi i veprave të para të Çabejt, por edhe procesi i formimit të tij si studiues i historisë së gjuhës, etimologjisë, dialektologjisë, folklorit dhe filologjisë shqiptare.

Në bibliografinë dhe recensionet e Norbert Joklit, disertacioni Italoalbanische Studien paraqitet si vepra e parë madhore shkencore e Eqrem Çabejt dhe si dokumenti themelor i formimit të tij albanologjik. Jokli jep një përshkrim të hollësishëm të strukturës së punimit: pjesa e parë trajton historinë e vendosjes dhe të shtrirjes së arbëreshëve (Einwanderung und Ausbreitung); pjesa e dytë paraqet një skicë gramatikore të të folmeve arbëreshe (Umrisse einer Grammatik); pjesa e tretë i kushtohet fjalëformimit dhe leksikut (Zur Wortbildung und zum Wortschatz); pjesa e katërt përmban tekste folklorike të mbledhura në terren; ndërsa pjesa e pestë përmbyllet me një glosar prej pesëmbëdhjetë faqesh.

Vetë kjo strukturë dëshmon se Çabej nuk e konceptonte dialektologjinë si përshkrim të izoluar të një të folmeje, por si një sistem ku ndërthuren historia e kolonizimit, gramatika, leksiku, folklori dhe dokumentimi tekstor. Në planin metodologjik, rëndësia e disertacionit qëndron në faktin se ai sjell për herë të parë një trajtim integral të arbërishtes italiane. Deri atëherë, studimet arbëreshe kishin qenë kryesisht përshkruese ose filologjike, ndërsa Çabej përpiqet të ndërtojë një model historiko-gjuhësor, ku të folmet arbëreshe interpretohen si vazhdimësi e gjendjeve më të hershme të shqipes. Përmes analizës së prapashtesave romane, të etimologjive popullore, të kalkimeve semantike dhe të huazimeve gjermanike, sllave, turke e arabe, ai e vendos arbërishten në kontekstin e historisë së përgjithshme të gjuhës shqipe. Pikërisht këtu shfaqet për herë të parë metoda që do ta karakterizojë gjithë veprën e tij të mëvonshme: lidhja ndërmjet historisë së gjuhës dhe historisë së kulturës.

Po aq e rëndësishme është pjesa folklorike e disertacionit. Tekstet mbi jetën baritore, mjekësinë popullore, përrallat dhe këngët nuk përfshihen si ilustrime etnografike, por si dëshmi gjuhësore. Kjo tregon se, për Çabejn, folklori ishte një arkiv i gjallë i historisë së gjuhës. Më vonë, kjo qasje do të shndërrohej në një nga shtyllat e metodës së tij, sidomos në studimet për autorët e vjetër dhe në analizat etimologjike. Fakti që recensentët e doktoratës ishin Paul Kretschmer dhe Norbert Jokl e vendos këtë vepër në qendër të traditës së gjuhësisë indoevropiane të kohës.

Po aq domethënës është vlerësimi që Jokli i bën artikullit “Kënga e Lenorës në poezinë popullore shqiptare” (1934). Ai thekson se Çabej nuk kufizohet në paraqitjen e dy varianteve të panjohura të baladës, një toske nga Vunoi dhe një gege nga Berisha e Pukës, por i shoqëron ato me komente gjuhësore dhe folklorike. Kjo dëshmon një tipar që do ta karakterizojë gjithë veprën e tij të mëvonshme: ndërthurjen e filologjisë me folkloristikën dhe të analizës gjuhësore me interpretimin kulturor. Për Joklin, rëndësia e këtij studimi qëndron pikërisht në kombinimin e materialit të ri dokumentar me interpretimin shkencor.

Në recensionin e veprës “Tekste italoshqiptare në Hyllin e Dritës” (1935), Jokli evidenton një dimension tjetër të veprimtarisë së Çabejt: filologjinë tekstuale dhe kritikën e burimeve. Ai vëren se Çabej shqyrton botimet e Matrangës, Varibobës, De Radës dhe Santorit, duke propozuar korrigjime të transkriptimit, të leximit dhe të interpretimit gramatikor e leksikor të teksteve. Për Joklin, ky studim dëshmon pjekurinë filologjike të Çabejt dhe aftësinë e tij për ta lidhur dialektologjinë arbëreshe me historinë e përgjithshme të shqipes.

Në vlerësimin e Norbert Joklit, libri Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe nuk paraqitet thjesht si tekst mësimor për shkollat e mesme, por si një përmbledhje sintetike e gjendjes së albanologjisë së kohës. Jokli shkruan se vepra është “e mirëpritur edhe për albanologjinë”, sepse paraqet në mënyrë të qartë dhe të përmbledhur rezultatet e kërkimeve bashkëkohore. Ai vëren se libri përfshin kapituj mbi gjuhën shqipe, dialektet, prejardhjen e shqipes, emrin e shqiptarëve, letërsinë e vjetër, letërsinë arbëreshe, letërsinë e shekullit XIX dhe folklorin shqiptar. Edhe pse formalisht tekst shkollor, ai përbën një sintezë të hershme të dijes albanologjike për brezin e ri shqiptar.

Jokli veçon tri merita themelore të veprës. E para është botimi i materialeve të pabotuara më parë (inedita), sidomos nga Jeronim De Rada, Giuseppe Schirò dhe tradita folklorike arbëreshe. E dyta është pasuria e vërejtjeve dialektologjike, veçanërisht në komentet gjuhësore që shoqërojnë tekstet e zgjedhura. E treta lidhet me praninë e vëzhgimeve etnografike dhe folklorike, siç është vërejtja mbi mbijetesën e elementeve të Kanunit në Labëri. Sipas Joklit, këto elemente e tejkalojnë funksionin pedagogjik të librit dhe e shndërrojnë atë në një burim të vlefshëm kërkimor.

Me interes të veçantë është vlerësimi që Jokli i bën trajtimit të huazimeve turke në shqipe. Ai vëren se Çabej përpiqet të ndërtojë një kronologji të shtresimeve turke mbi bazën e pranisë ose të mungesës së tyre në të folmet arbëreshe. Ky është një nga rastet më të hershme kur Çabej përdor metodën e stratigrafisë leksikore, e cila më vonë do të bëhet një nga instrumentet kryesore të studimeve të tij etimologjike. Në këtë kuptim, libri i vitit 1936 mund të lexohet si një laborator i hershëm i metodës çabeane.

Në studimet “Mundartliches aus Italien”, “Parallele Ausdrücke und Redensarten in den Balkansprachen” dhe “Rumänisch-albanische Lehnbeziehungen”, Jokli evidenton prirjen e Çabejt për kërkim krahasues ballkanologjik. Ai diskuton argumentet e tij për reliktet ilire në Italinë Jugore, për paralelizmat ballkanikë dhe për marrëdhëniet rumuno-shqiptare. Edhe kur shpreh rezerva për ndonjë etimologji ose interpretim të veçantë, Jokli e trajton Çabejn si bashkëbisedues shkencor, çka dëshmon autoritetin që studiuesi shqiptar kishte fituar në një moshë të re.

Në bibliografinë e Joklit, studimi Për gjenezën e literaturës shqipe zë një vend të veçantë, sepse paraqet konceptimin teorik të Çabejt mbi lidhjen ndërmjet historisë së popullit shqiptar dhe historisë së letërsisë së tij. Jokli përmbledh temat kryesore të studimit: gjeografinë dhe karakterin e vendit, historinë e emrit të shqiptarëve, migrimet historike dhe forcat centrifugale që kanë ndikuar në zhvillimin e kulturës shqiptare. Kjo tregon se, për Çabejn, letërsia nuk lind si dukuri e izoluar estetike, por si produkt i historisë kulturore dhe etnike të një populli.

Një vend qendror në këtë studim zë analiza e emrave Arbën, Arbër, Arbënesh dhe Shqiptar. Jokli paraqet me kujdes argumentet e Çabejt mbi zhvillimin historik të këtyre etnonimeve dhe mbi marrëdhënien ndërmjet formave mesjetare dhe moderne. Ai nuk kufizohet në riprodhimin e tezave të autorit, por hyn në debat me to, sidomos lidhur me prejardhjen e formës Arbënesh. Kjo tregon se Çabej ishte bërë tashmë pjesë e debatit ndërkombëtar albanologjik dhe se hipotezat e tij konsideroheshin të denja për diskutim në nivel të lartë shkencor.

Në planin teorik, rëndësia e këtij studimi qëndron në konceptimin e kulturës si produkt historik. Çabej i lidh migrimet shqiptare drejt Greqisë, Italisë, Maqedonisë dhe viseve të tjera ballkanike me proceset e formimit kulturor dhe letrar. Në këtë mënyrë, ai vendos themelet e një historie kulturore shqiptare të ndërtuar mbi kategori historike, gjuhësore dhe etnografike. Për këtë arsye, Për gjenezën e literaturës shqipe mund të konsiderohet një nga tekstet e para programore të metodës historiko-kulturore të Eqrem Çabejt dhe një nga veprat teorike më të rëndësishme të albanologjisë shqiptare të shekullit XX.

Në tërësi, bibliografia dhe recensionet e Norbert Joklit për Eqrem Çabejn përbëjnë ndër dokumentet më të hershme dhe më autoritative të njohjes ndërkombëtare të veprës së tij. Ato tregojnë se, që në vitet 1933–1938, Çabej ishte shfaqur si studiues me profil të plotë albanologjik: dialektolog, etimolog, folklorist, tekstolog, historian i gjuhës dhe ballkanolog. Njohja ndërkombëtare e tij nuk ishte as e vonshme, as e rastësishme, por filloi që në periudhën e formimit akademik. Jokli e lexoi veprën e tij jo si prodhim periferik të një kulture të vogël, por si kontribut të mirëfilltë në gjuhësinë indoevropiane, në dialektologjinë arbëreshe, në historinë e shqipes dhe në ballkanologji. Përshkrimi i hollësishëm i Italoalbanische Studien, vlerësimi i Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe dhe diskutimi kritik i Për gjenezën e literaturës shqipe tregojnë se Çabej u identifikua herët si dijetar me metodë, kulturë filologjike dhe horizont të gjerë historiko-kulturor.

Në këtë kuptim, Jokli nuk është vetëm një nga recensuesit e parë të rëndësishëm të Çabejt, por edhe dëshmitari më autoritar i lindjes së profilit të tij shkencor. Përmes vlerësimeve të tij shihet se Çabej, qysh në vitet 1933–1938, kishte formuar një model të veçantë kërkimi, ku dialektologjia nuk ndahej nga historia e gjuhës, etimologjia nga kultura, ndërsa folklori nuk trajtohej si material ilustrues. Letërsia shqiptare shihej si produkt i historisë së popullit dhe i lëvizjeve të tij kulturore. Prandaj, këto vlerësime të Joklit duhen parë si dëshmi e hershme e institucionalizimit evropian të autoritetit shkencor të Eqrem Çabejt dhe e hyrjes së albanologjisë shqiptare në horizontin modern të filologjisë evropiane.

Behar GJOKA*/

100 vjetori i lindjes së shkrimtarit Kasëm Trebeshina, është shans kujtese dhe reflektimi. Para së gjithash, ky përvjetor shënon një shans përkujtimi, sepse duam apo nuk duam, është pjesë e rëndësishme e letrave shqipe, madje po të nisesh nga dorëshkrimet dhe, sidomos nga vlerat e konfirmuara për pjesën e botuar, bindesh se është ndër shkrimtarët e shquar të letërsisë shqipe bashkëkohore. Ky kremtim vjen pas një heshtje nëntëvjeçare, të viteve të amshimit, më tepër është edhe shkas reflektimi në vitilindjen e mjeshtrit të fjalës shqipe, në kuptimin që mungesa e vijueshme, në historiografinë e letrave shqipe, sa ç’është humbje për krijimtarinë e autorit, më tepër është humbje për letërsinë shqipe, e parë si dëshmi e modelit letrar të pazakontë.

Në letrat shqipe, Trebeshina është rasti unik, ku jeta është një histori më vete, më së shumti tragjike, e fati i shkrimit, i teksteve të shumta në poezi, prozë, dramatikë, eseistikë dhe publicistikë, ende gjallon në binarët e tragjizmit absurd, të mbetjes në dorëshkrim të një pjese të konsiderueshme dhe, të mosleximit të vëmendshëm të pjesës së botuar nga krijimtaria e gjerë letrare. Ligjërata, përmbi jetën dhe veprën e gjerë letrare, të shkrimtarit Kasëm Trebeshina, do të ndalet në disa çështje:

A – Mallkim në gjallje dhe heshtje në amshim

Kasëm Trebeshina, përmbledh shumëçka në vetvete, nga shkrimtarët fatzi dhe model qëndrese, në jetën e tij, sepse kundërshtoi hapur sistemin politik dhe letrar, pra realizmin socialist, të vendosur në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore. Pra, Trebeshina, një karakter tepër i fortë, rrufeshëm hyri në kalvarin e jetës më të vështirë të mundshme, për shkak të kundërshtimit të hapur të ideologjisë komuniste, po kaq edhe të realizmit socialist, të cilin e pa si një model propagande, madje dëshmia karakterit vjen e shoqëruar me akte të qarta publike:

– Me 5 tetor 1953, Promemoria e famshme, e cila publikohet pas viteve ’90 të shekullit të kaluar, po kaq në këtë vit arrestohet.

– Në vitin 1954, përjashtohet nga Lidhja e Shkrimtarëve, foleja e grerëzave për shkrimtarët dhe artistët në vitet e socializmit, dhe futet në burg, për agjitacion dhe propagandë.

– Në vitet 1962 – 1967, fillimisht internohet në Zvërnec, nga fundi dërgohet në spitalin psikiatrik Vlorë, një akt poshtrues për autorin.

– Letër Mehmet Shehut, 19. 6. 1975, ku ai kërkoi zyrtarisht leje për t’u largua nga Shqipëria dhe për të emigruar në Zvicër, gjë që dëshmon të qenit rebel dhe kundërshtar i hapur me sistemin politik të kohës.

– Me 15 prill 1980, dënohet sërish, tanimë duke u bazuar te ekspertiza e shkrimtarëve të kohës, kryer mbi dorëshkrimet e tij, në poezi dhe prozë, e sidomos mbi disa drama, për të hetuar shkarjet e shumta ideologjike, të cilat binin ndesh me modelin zyrtar të realizmit socialist.

Pas viteve ’90 krijohet një atmosferë tjetër, ndonëse po aq e zymtë, gjithaq e shoqëruar me pengesa, veçmas e shoqëruar me një lexim biografik dhe antibiografik, si aspekt dhe tregues i leximit gjysmak dhe revizionues, se ka qenë partizan dhe oficer, si dhe duke mos marrë në analizë faktet e burgimit dhe internimit të tij, të linçimit publik, me shumë mundësi, vetëm për ta lënë në hije sërish, larg leximit dhe vlerësimit veprën e gjerë letrare. Jeta dhe krijimtaria e tij letrare, të cilat përveç të tjerash i bashkëlidh fataliteti shpërfillës, më solli në mendje një pohim të dikurshëm të Platonit:

“Njeriu vetëm kur mbetet krejt i izoluar dhe i ndrydhur në vetvete, duke e braktisur trupin dhe duke u shkëputur plotësisht nga vetja, dhe pa pasur asnjë kontakt, ai mund të zotërojë të vërtetën.”,

si një përcaktim domethënës, mbase për të karakterizuar figurën Kasëm Trebeshinës, që duket se kontekstet e izolimit, i ktheu në qëndresë morale të pazakontë, e po kaq në dritë të fjalës letrare, në kaq shumë lami shkrimore.

B – Fati i hidhur i veprës letrare

Fati i hidhur jetësor, mbushur me brenga, me dënime dhe internime, ndërkaq u kthye edhe në një fatalitet të hidhur, për veprën e larmishme letrare, gjë që e dëshmojnë qartazi dosjet hetimore dhe gjyqësore, që u ngritën mbi dorëshkrimet e autorit. Përveç librave “Kruja e çliruar”, dramë e botuar në vitin 1953 dhe poemës “Artani dhe Minja ose hijet e fundit të maleve”, botuar në vitin 1961, e gjithë pjesa tjetër, me ndonjë tekst të botuar në gazeta dhe revista, shumëvëllimshe me poezi, prozë (tregime, novela, romane), dramatikë (me të gjithë llojet e saj), letërsi për fëmijë, përkthime, libra eseistikë dhe publicistikë, e gjitha mbeti e ndryme në dorëshkrim, për kaq shumë vite, pra duke e lënë pa komunikim me lexuesin, si dhe pa hyrë në klimën letrare të kohës së shkrimit të kaq shumë librave të dorëshkruara.

Pas viteve ’90, nisi kalvari i botimeve, pra me shumë vonesë dhe pengime, ku ende sot e kësaj dite korpusi letrar, me poezi, prozë, dramatikë, etj. , ende nuk është botuar i plotë, çka përbën një mur të lartë për të komunikuar me përvojën e pasur letrare. Sërish, edhe pse një pjesë e veprës letrare është botuar, jemi në pamundësinë e njohjes dhe të studimit të veprës së gjerë letrare, sepse ajo do të jetë njohje gjysmake, pra e paplotë, dhe studimet dhe vlerësimet për krijimtarinë letrare. Megjithatë edhe në këto rrethana, të mungesës së veprës së plotë, të mospranimit të saj, e sidomos të mosleximit të veprave të shumta, alternativa e heshtjes, ndërkaq është vijimi i asgjësimit të një vlere letrare të njëmendtë të letrave shqipe. Jemi në situatën e shkrimit prej autorit të mbi 200 librave, një përmasë e jashtëzakonshme letrare, duke endur kështu një “bibliotekë” autoriale, nga të cilat as gjysma nuk është botuar ende, pra duke mbetur pjesa dërrmuese në dorëshkrim.

Në këto rrethana, të pamundësisë për ta lexuar, njohur dhe studiuar, gjithë përvojën shkrimore të Trebeshinës, ende vepra e tij, mbetet një horizont pritje, një model shkrimi, me shenja të përveçme, që prêt ardhjen e lexuesit model, siç e pati formuluar U. Eco, me shumë gjasa, duke përvijuar kështu fatin e gjenive krijuese, që u keqkuptua nga bashkëkohësit, ndonëse gjithnjë ka kohë për t’i lexuar. Në këtë situatë anormale, të marrëdhënies me krijimtarinë e gjerë letrare të Kasëm Trebeshinës, ku ndërkohë pjesa dërrmuese mbetet në dorëshkrim, po hedhim ndonjë paralele, si një përqasje rastësore me shkrimtarët e letërsisë bashkëkohore dhe më gjerë:

– Shkrimtari, që në historinë e letërsisë shqipe, ka lëvruar të tre gjinitë letrare, poezinë, me të gjitha tonet dhe ngjyrat, prozën, me tregimet, novelat dhe romanet, madje edhe romanin epope, dramaturgjinë, e pasur në tipologjinë e laryshisë së shkrimit, lëvrues i letërsisë për fëmijë, i kritikës dhe eseistikës, përkthyes dhe publicist, duke skalitur figurën shumëplanëshe të mjeshtrit të fjalës shqipe.

– Shkrimtari me më shumë tekste të shkruara, në historinë e letrave shqipe, një fakt që e pasuron letërsinë shqipe, me ndihmesën e gjithanshme të autorit, ku mbizotëron letërsia, ndonëse vetëm një pjesë është botuar, e mbi njëqind tekste, ende mbetet e dorëshkruar. Ky tregues domethënës, për kontributet e shumta të shkrimtarit, si autori me më shumë tekste të shkruara në letrat shqipe, ndërkaq e thellon vështirësinë për ta njohur, shijuar dhe vlerësuar ndihmesën e dhënë prej autorit të izoluar, për letrat shqipe. Megjithatë, varësisht kësaj pune vitale, të shtrirë në vitet e jetës, kupton se Trebeshina jetoi në letërsi, me letërsinë dhe për letërsinë.

– Nisur nga fakti domethënës se prej tij trashëgohen mbi tetëdhjetë tekste dramatike, të llojeve dhe zhanreve, klasiko dhe moderne, madje edhe si lëvrues i teatrit absurd, ndonëse pjesa më e madhe e dramave, mbetet në dorëshkrim. Kuptohet që dramaturgjia e Trebeshinës, më në fund ka thyer paragjykimin zyrtar, të endur në kohën e realizmit socialist, se letërsia shqipe, nuk ka dramaturgji, se kjo gjini është më e prapambetur dhe nuk është e zhvilluar, sa gjinitë e tjera letrare. Kontributi i Trebeshinës, pamëdyshje është i rëndësishëm për poezinë, prozën, kritikën dhe eseistikën, por vlera jetike e këtij autori për letrat shqipe, është e lidhur ngushtësisht me dramaturgjinë, që është vlera e shtuar, sepse la një trashëgimi, me vokacion të thekur dramatik të gjuhës shqipe, si dhe bashkë me A. Pashkun, T. Dervishin, M. Camajn etj., hodhi themelet e dramatikës moderne.

– Shkrimtari që në kundërvënie me realizmin socialist, lëvroi modelin e surealizmit, ide të cilën e hodhi për herë të parë për tekstet letrare të autorit, Robert Elsie, që mandej pasohet edhe nga studiuesë të tjerë, kryesisht shqiptarë, e cila ndërkaq vjen si një kundërvënie estetike ndaj realizmit socialist, gjë që e kam vënë re në një pjesë të poezisë së shkrimtarit, në prozën e tij, në tregimet, novelat dhe disa nga romanet e tij, për dramatikën, në disa drama të autorit, e po kaq edhe në romanin epope “Kënga Shqiptare”, një vepër e rëndësishme e shkrimtarit për letrat shqipe, si një roman tipik epope, si dhe për pohimin e një të vërtete, që ende nuk e ka zbardhur as historiografia e shqipes, se lufta e fundit, krahas luftës për çlirim, ishte një luftë civile, një luftë e komunistëve për pushtet, si dhe në mënyrë të veçantë për realizimin e figurës së Nuredinit, që skicon hijen e deheroizimit të personazheve, një shenjë e hapur e mohimit të socrealizmit në letrat shqipe.

C – Disidenti që refuzoi “disidencën”

Beteja e fundit e Kasëm Trebeshinës, e zhvilluar në gjallje, një betejë mjaft e hidhur, me mëtonjësit për t’ia rrëmbyer kurorën meritore, të disidentit model, me shumë gjasa të simbolit të disidencës shqiptare, i cili jo vetëm kundështoi hapur sistemin politik të diktaturës, si dhe iu kundërvu botërisht realizmit socialist, por mbi të gjitha sepse realizoi vepra letrare të përkundërta me socrealizmin, kryesisht të tipologjisë letrare të surealizmit, ka vendin e merituar në historinë e letrave shqipe. Në këto kohë të turbullta kur “pelegrinët” e komunizmit, janë lëshuar në turravrapin paradoksal, me shumë gjasa me shpall disident edhe diktatorin Hoxha, e prandaj Trebeshina e flaku me përbuzje edhe pelerinën e disidentit, duke na kujtuar thënie e Balzakut: Ata që kërkojnë dekorata nuk i meritojnë, ata që i meritojnë, nuk kanë nevojë për to.”.

Në leximet e kohëve të fundit, kryesisht mbi jetën e shkrimtarit, në mes të tjerash me ranë në dorë shënime për një takim të Trebeshinës me ushtarakë, zhvilluar në vitin 1992, ku qartësisht ai shprehet: Disident është njeriu…”, një formulim domethënës që më vuri në mendime.

Përballë këtij formulimi kaq të ngjeshur, mu desh të shfletoja fjalorët dhe ndesha edhe në këtë përcaktim: “Në terminologjinë e letërsisë ekziston vetëm në kuptimin “shkrimtar disident”. Shkrimtarë disidentë: Ata që nuk pajtohen me ideologjinë politike dhe kulturore të vendit të tyre dhe që kritikojnë regjimin qeverisës dhe formacionin shoqëror dominues përmes shkrimeve të tyre. Shumë prej tyre janë përndjekur, censuruar, burgosur, internuar ose vrarë për pikëpamjet e tyre. Gjatë periudhës së Luftës Ftohtë, ky term lidhej ngushtë me shkrimet kryengritëse të autorëve të bllokut sovjetik, si rusët Boris Pasternak, Ana Ahmatova dhe Aleksandër Solzhenicin, çekët Vaclav Havel dhe Milan Kundera dhe bullgari Georgi Markov. Megjithatë, ky asociacion nuk mund të zbehë faktin se Perëndimi kapitalist ka prodhuar gjithashtu shumë zëra të fuqishëm disidentë, si poeti dhe kineasti italian Pier Paolo Pasolini dhe gjuhëtari amerikan Noam Chomsky.

Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, shkrimtarë disidentë nga pjesë të tjera të botës kanë filluar të “vlerësohen”, veçanërisht nigeriani Vole Sojinka. Pas mbarimit të Luftës së Ftohtë, Perëndimi është bërë gjithnjë e më i vëmendshëm ndaj veprës, së shkrimtarëve disidentë nga Kina (mbi të gjithë Liu Xiaobo, fitues i Çmimit Nobel për Letërsinë në vitin 2010).”Kemi të bëjmë me një pasqyrë të plotë të nocionit dhe të pranisë së disidencës në letërsinë botërore, ku bie në sy fakti se kjo gjendje, lidhet me kohën e totalitaritarizmit, pra që është më e përqëndruar në ish-Bashkimin Sovjetik.

Disidenca simbas formulimeve të ndryshme, të verifikuara në fjalor të ndryshëm, ka të bëjë me kundërshtimin e hapur të sistemeve totalitare, ku në mes të tjerash shkruhet: “Në kuptimin gjuhësor, psh. në fjalorin e gjuhës shqipe i publikuar në janar 2026, del me këto kuptime: Disident – Që kundërshton politikën zyrtare të shtetit, të regjimit ose të një autoriteti etj.; që mendon e vepron ndryshe nga të tjerët; që ndahet e largohet nga partia e vet; kundërshtues; tjetërmendës.

Disidencë – Të qenët disident; veprimtari e individëve ose e grupeve që shprehin kundërshtim ndaj regjimit ose ndaj një autoriteti të caktuar.”, duke sjellë pranë lexuesit edhe përcaktimin e bërë në fjalorin e Gjuhës shqipe.

Disidenca letrare, një term i parapëlqyer nga studimet zyrtare, kohëve të fundit, ndonëse mbetet i diskutueshëm, për praninë në letrat shqipe, më ngjan me një përpjekje për të fshehur dhe mbuluar shërbesën ndaj sistemit. Në përbashkimin disidenca letrare, të kumtesave të zyrtarshme të akademizmit shqiptar, janë përfshirë shumë forma të ekzistencës të ligjërimit shkrimor, mes të cilëve, letërsia e burgut, letërsia e kujtesës, letërsia e sirtarit, letërsia e shkruar në gjuhë të huaj. Jemi në një larmi formash të shkrimit letrar, që duhen trajtuar dhe verifikuar në imtësitë ekzistenciale, të rrafsheve ligjërimore. Futja në vatrën e disidencës letrare, e këtyre formave, kërkon analizë dhe verifikim të thelluar, gjithnjë pa harruar përcaktimin: “Shkrimtarë disidentë: Ata që nuk pajtohen me ideologjinë politike dhe kulturore të vendit të tyre dhe që kritikojnë regjimin qeverisës dhe formacionin shoqëror dominues përmes shkrimeve të tyre.”, gjë që do të qartësonte marrëdhënien me secilin tip shkrimi.

Pra, Kasëm Trebeshina, e kundërshtoi hapur sistemin politik, si dhe realizmin socialist, duke dalë hapur kundër, me akte publike në Lidhjen e Shkrimtarëve, duke përmbushur kështu qenësinë si disident, për më tepër, pasojë e qëndrimeve të mbajtura ishin burgimet dhe internimet e tij. Nëse këto qëndrime janë akte morale, të njohura, në anën tejtër, vepra letrare eci në një rrugëtim të përkundërtë me realizmin socialist, duke realizuar një letërsi ndryshe, në shkrimin e poezisë, prozës, dramaturgjisë, kritikës dhe eseistikës, si dhe duke lënë një trashëgimi të vyer letrare, që herët e vonë, do të duhet të hipotekohet në hartografinë e letrave shqipe.

(Fragment nga ligjërata e mbajtur me 15 korrik 2026)

*Autor i librit “Trebeshina – ajsbergu i letrve shqipe”, botuar në Tiranë në vitin 2005, si dhe në vitin 2006 në Tetovë.

Nga Liljana Xhafa/

Në sallën e Bibliotekës Publike “Qemal Baholli”, u promovua libri i shkrimtares Irena Dragoti “ Gruaja që endej hijeve” si një takim i kujtesës me shpirtin njerëzor. Vëllimi me tregime “Gruaja që endej hijeve” krijoi një hapësirë ku fjala artistike tejkaloi kufijtë e leximit dhe u bë dialog mes jetës, kujtesës dhe ndërgjegjes. Nën mikpritjen e Përgjegjëses së Bibliotekës Elisa Janku, si edhe me moderimin elegant e të ndjerë të specialistes së Bibliotekës Liljana Xhafa, aktiviteti mori përmasat e një feste të kulturës, ku libri u vendos në qendër të bashkëbisedimit qytetar. Çdo fjalë e ndarë me të pranishmit dëshmoi se letërsia mbetet një nga mënyrat më fisnike për ta kuptuar njeriun dhe kohën e tij.

Në këtë udhëtim shpirtëror ishin pranë autores familjarët, miqtë, kolegët, anëtarët e Klubit të Krijuesve të Elbasanit, dashamirës të shumtë të librit, lexues e qytetarë, të cilët me praninë e tyre i dhanë veprës një jehonë që nuk matet me numrin e faqeve, por me emocionin që zgjon tek njeriu. Një mirënjohje e veçantë i takon Bashkisë Elbasan, e cila, përmes mbështetjes së vazhdueshme ndaj veprimtarive kulturore, dëshmon se qytetet nuk ndërtohen vetëm me rrugë e godina, por edhe me kujtesë, art dhe libra. Kur institucionet i japin dorën kulturës, ato ndërtojnë ura që lidhin brezat dhe e bëjnë qytetin më të pasur shpirtërisht.

Vlerësim meriton edhe stafi i Bibliotekës “Qemal Baholli”, që me përkushtim, profesionalizëm dhe dashuri për librin krijoi një atmosferë të ngrohtë e dinjitoze, duke dëshmuar se bibliotekat janë ende tempujt ku fjala e shkruar vazhdon të marrë frymë.

Jehona e këtij promovimi u zgjerua falë edhe pranisë së mediave dhe shtypit lokal, të cilët e përcollën aktivitetin tek publiku më i gjerë, duke e bërë librin pjesë të dialogut kulturor të qytetit dhe duke dëshmuar se kultura fiton jetë të re sa herë që ndahet me komunitetin.

Në fund, mbeti bindja se hija, për të cilën flet libri, nuk është vetëm metaforë e dhimbjes, por edhe vendi ku njeriu kërkon dritën e vet. Dhe ndoshta ky është misioni më i lartë i letërsisë: të na kujtojë se, edhe kur ecim mes hijeve, fjala e vërtetë di gjithmonë të gjejë rrugën drejt dritës.