Ndriçim Kulla/

Ali Asllani mbetet një nga figurat më të veçanta të letërsisë dhe jetës publike shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX. Ai nuk ishte vetëm poet, por edhe administrator, diplomat dhe qytetar aktiv i kohës së tij. Në historinë shqiptare të viteve 30-të rrallë gjendet një personalitet që të ketë bashkuar në të njëjtën frymë ndjeshmërinë artistike me përvojën konkrete të drejtimit të një qyteti si Vlora. Kjo e bën figurën e tij më të besueshme dhe më të rëndësishme, sepse vargjet e tij nuk lindnin nga një revoltë abstrakte poetike, por nga kontakti i drejtpërdrejtë me realitetin shqiptar, me administratën, me shtetin e brishtë shqiptar dhe me mënyrën sesi pushteti po deformonte moralin publik.

Në letërsinë shqiptare të viteve 30-të poezia fillon të largohet gradualisht nga romantizmi i pastër patriotik i Rilindjes dhe hyn në një fazë më kritike, më sociale dhe më dramatike. Shqipëria e asaj kohe ishte një vend me plagë të shumta ekonomike, me varfëri të thellë, me analfabetizëm të madh dhe me institucione ende të paqëndrueshme. Një shtresë e vogël burokratike dhe tregtare po krijonte privilegje të shpejta, ndërsa pjesa më e madhe e popullsisë jetonte në mjerim. Pikërisht në këtë atmosferë Ali Asllani shkroi “Hakërrimin”, poezinë që do të mbetej si një nga aktet më të forta morale të letërsisë shqiptare.

Kjo poezi nuk është thjesht një shpërthim zemërimi. Ajo është një diagnozë e hollë e sëmundjes morale të shoqërisë shqiptare. Në vargjet e saj nuk sulmohet vetëm korrupsioni si akt ekonomik, por degradimi i njeriut që humbet ndërgjegjen për pushtet, për para dhe për privilegje. Që në fillim poeti krijon atmosferën e një vendi të mbuluar nga errësira: “Që nga Korça gjer te Shkodra mbretëron një errësirë”. Kjo errësirë nuk është vetëm politike. Është një errësirë morale që ka hyrë në administratë, në tregti, në marrëdhëniet njerëzore dhe në vetë shpirtin e elitës së kohës. Ali Asllani e kupton se problemi më i madh nuk është thjesht varfëria, por fakti se shoqëria po fillonte të pranonte padrejtësinë si normalitet. Prandaj poezia e tij merr tonin e një paralajmërimi publik.

Në “Hakërrim” vihet re një realizëm i ashpër. Ai nuk përdor zbukurime të tepërta poetike, por godet drejtpërdrejt. Fjalët “hani, pini dhe rrëmbeni” përsëriten si një refren ironik për të treguar etjen e pangopur të një elite që pasurohej mbi kurrizin e popullit. Ky refren krijon idenë e një shoqërie ku grabitja është bërë mënyrë jetese. Këtu qëndron edhe forca e poezisë. Ali Asllani nuk ka nevojë të shpikë metafora të komplikuara. Ai përdor gjuhën e drejtpërdrejtë popullore dhe pikërisht kjo e bën poezinë të mbetet e gjallë edhe sot.

Në shumë drejtime “Hakërrimi” të kujton traditën satirike të letërsisë evropiane, por në rastin e Ali Asllanit satira nuk vjen nga një intelektual i shkëputur nga realiteti. Ai kishte parë nga afër mënyrën sesi funksiononte administrata dhe sesi pushteti mund të korruptonte karakterin njerëzor. Si kryebashkiak i Vlorës ai kishte njohur problemet konkrete të qytetit, varfërinë e njerëzve, padrejtësitë dhe servilizmin që po krijohej ndaj të fortëve dhe ndaj të huajve. Kjo përvojë i dha poezisë së tij një bazë të fortë realiste.

Një nga temat më të rëndësishme të poezisë është servilizmi ndaj të huajit. Në shumë vargje poeti godet klasën politike që për interesa personale përulej para fuqive të huaja dhe harronte dinjitetin kombëtar. Kur ai shkruan:

“Që të zinit një kolltuk, aq u ulët u përkulët”

nuk ka parasysh vetëm një individ, por një mentalitet të tërë politik që ishte i gatshëm të sakrifikonte interesin kombëtar për privilegje personale. Kjo kritikë është shumë e rëndësishme për të kuptuar klimën politike të viteve 30-të , kur Shqipëria ndodhej nën ndikime të forta të huaja dhe kur shumë drejtues politikë kërkonin mbështetje jashtë vendit për të ruajtur pushtetin.

Ai nuk e ndan korrupsionin nga humbja e moralit kombëtar. Për të, vjedhja e shtetit dhe servilizmi janë dy anë të së njëjtës tragjedi. Një elitë që pasurohet padrejtësisht humbet gradualisht edhe ndjenjën e përgjegjësisë ndaj vendit. Prandaj poeti përdor një gjuhë të rëndë morale. Ai nuk përpiqet të jetë neutral. Në poezinë e tij ka gjykim etik dhe kjo e dallon nga shumë autorë të tjerë të kohës.

Një dimension tjetër i rëndësishëm është mbrojtja që ai i bën njeriut të thjeshtë. Populli në këtë poezi paraqitet si viktimë e një sistemi të padrejtë. Ai punon, djersit dhe sakrifikon, ndërsa një pakicë pasurohet pa meritë. Kjo krijon kontrastin e madh moral të poezisë. Prandaj nuk e idealizon popullin në mënyrë romantike, por e sheh si pjesën më të ndershme të shoqërisë, atë pjesë që mban mbi supe barrën e vendit.

Në ati vite letërsia shqiptare po hynte në një fazë të rëndësishme transformimi. Në këtë kohë shkruanin figura si Migjeni, Lasgush Poradeci dhe Ernest Koliqi, secili me botën dhe stilin e vet. Migjeni solli revoltën sociale dhe tragjedinë e mjerimit, Lasgushi solli poezinë filozofike dhe lirike, ndërsa Ali Asllani solli frymën qytetare dhe satirën morale kundër deformimit të shtetit dhe politikës.

Pikërisht kjo e bën atë të pazëvendësueshëm në mozaikun e letërsisë shqiptare.

Ndryshe nga Migjeni që shpesh mbetet në dimensionin tragjik të individit, Ali Asllani ndërton një akuzë publike ndaj një sistemi të tërë sjelljeje. Ai nuk flet vetëm për mjerimin ekonomik, por për degradimin e ndërgjegjes publike. Në këtë kuptim “Hakërrimi” është një poezi politike në kuptimin më të lartë të fjalës, sepse ajo kërkon përgjegjësi morale nga drejtuesit e vendit.

Gjuha e poezisë është një tjetër element që e bën Ali Asllanin të rëndësishëm. Ai përdor një shqipe të gjallë, të afërt me të folmen popullore, por njëkohësisht të pasur me ritëm dhe forcë shprehëse. Ironia, përsëritja dhe goditja e drejtpërdrejtë krijojnë një energji të rrallë poetike. Poezia duket sikur nuk lexohet, por dëgjohet si një thirrje publike në mes të sheshit. Kjo është arsyeja pse shumë vargje të saj kanë mbetur në kujtesën kolektive të shqiptarëve.

Një aspekt shumë interesant është se poezia e tij mbetet aktuale edhe sot. Kur lexohen vargjet për “dallaveret”, për korrupsionin, për servilizmin dhe për pasurimin e padrejtë, krijohet ndjesia sikur poeti flet për plagë që ende vazhdojnë në shoqërinë shqiptare. Ky aktualitet e bën “Hakërrimin” një nga tekstet më të fuqishme morale të letërsisë shqiptare. Ka poezi që mbeten në kohën e tyre dhe ka poezi që vazhdojnë të komunikojnë me brezat. “Hakërrimi” i përket kësaj të dytës.

Në fund të poezisë Ali Asllani shpreh besimin se padrejtësia nuk mund të zgjasë pafundësisht. Ai paralajmëron se do të vijë një ditë kur maskat do të bien dhe kur e drejta do të triumfojë. Ky nuk është optimizëm i lehtë romantik, por besimi i një intelektuali që e sheh historinë si një proces ku padrejtësia herët a vonë dënohet. Vargu:

“po e drejta dërmon hekur”

është ndoshta përmbledhja më e qartë e filozofisë morale të poezisë së tij. Për Ali Asllanin drejtësia nuk është vetëm ligj, por ndërgjegje historike dhe morale.

Kontributi i këtij krijuesi në vitet 30-të duhet parë jo vetëm si kontribut letrar, por edhe si kontribut qytetar. Ai ishte ndër ata intelektualë që nuk pranuan të heshtnin përballë deformimit të jetës publike. Në një kohë kur shumë njerëz kërkonin të përshtateshin me pushtetin, ai zgjodhi të fliste me gjuhën e poezisë kundër hipokrizisë dhe korrupsionit. Kjo e bën figurën e tij më të madhe se vetë letërsia.

Sot Ali Asllani mbetet jo vetëm poet i viteve 30-të, por edhe ndërgjegje morale e shoqërisë shqiptare. “Hakërrimi” nuk është thjesht një poezi kundër korrupsionit të një epoke të caktuar. Është një kujtesë se shteti nuk mund të mbahet vetëm me ligje dhe dekorata, por mbi të gjitha me ndershmëri, përgjegjësi dhe dinjitet moral. Në këtë kuptim Ali Asllani vazhdon të jetë një zë që flet ende me forcë në ndërgjegjen shqiptare.

Nëse e shohim më thellë atmosferën historike të viteve ’30, kuptohet më qartë pse poezia e Ali Asllanit mori atë ton të ashpër dhe pothuaj profetik. Shqipëria ishte ende një shtet i ri, me institucione të paformuara plotësisht dhe me një shoqëri që po kalonte nga struktura tradicionale drejt një moderniteti të paqëndrueshëm. Pikërisht në këto periudha kalimtare lindin shpesh fenomenet më të rënda të deformimit moral, sepse njerëzit përpiqen të kapin me ngut pushtet, para dhe ndikim. Ali Asllani e vëzhgoi këtë proces jo si një historian i ftohtë, por si njeri që jetonte brenda tij dhe që shihte përditë sesi ambicia personale po zëvendësonte idealin qytetar.

Në “Hakërrim” nuk goditen vetëm individë të veçantë. Poeti sulmon një psikologji kolektive që po krijohej në administratë dhe në jetën publike shqiptare. Ai shikon se si shumë njerëz fillojnë të matin vlerën e njeriut jo nga karakteri, por nga afërsia me pushtetin, nga dekoratat, nga titujt dhe nga pasuria e fituar me rrugë të dyshimta. Kjo është arsyeja pse ai tallet me etjen për tituj dhe grada, sepse për të këto nuk janë më shenja nderi, por maska që fshehin boshllëkun moral.

Një element shumë i rëndësishëm i poezisë është përdorimi i figurës së çakallit. Çakalli në traditën popullore lidhet me grabitqarin që ushqehet në errësirë dhe që nuk ka guximin e bishës së vërtetë. Kur Ali Asllani përdor këtë figurë, ai nuk kërkon vetëm të fyejë moralisht klasën e korruptuar, por të tregojë se kemi të bëjmë me njerëz që veprojnë në mënyrë tinëzare, duke përfituar nga dobësia e shtetit dhe nga pafuqia e qytetarëve. Kjo metaforë i jep poezisë një tension të vazhdueshëm dramatik.

Poeti arrin të krijojë edhe një kontrast të fortë midis luksit artificial të elitës dhe varfërisë reale të vendit. Nga njëra anë ai përmend banka, dekorata, kolltuqe dhe pasuri të papritura, ndërsa nga ana tjetër shfaqet populli që punon, fshati që digjet dhe njerëzit e ndershëm që mbeten në harresë. Ky kontrast nuk paraqitet me sentimentalizëm, por me një kthjelltësi të ftohtë që e bën akuzën edhe më të rëndë.

Në shumë pjesë të poezisë ndjehet se Ali Asllani ka humbur durimin me hipokrizinë publike. Ai sheh sesi njerëz pa kontribut kombëtar shpallen patriotë, ndërsa ata që sakrifikojnë vërtet për vendin mbeten në hije ose përndiqen. Kjo përmbysje e vlerave është ndoshta drama më e madhe që ai përpiqet të denoncojë. Për poetin, kur një shoqëri fillon të admirojë pasanikun pa pyetur se si është pasuruar, atëherë ajo shoqëri ka hyrë në krizë morale.

Në këtë kuptim “Hakërrimi” është edhe një tekst mbi dinjitetin. Ali Asllani kërkon që njeriu shqiptar të mos e humbasë krenarinë përballë parasë dhe interesit të momentit. Ai i sheh me neveri ata që përkulen për një kolltuk apo për një privilegj të vogël, sepse për të kjo është humbje e karakterit. Këtu poezia e tij fiton një dimension etik shumë të fortë dhe shkon përtej kritikës politike të zakonshme.

Është domethënëse që poeti nuk flet si revolucionar që kërkon shkatërrim total. Ai nuk kërkon dhunë, por ndërgjegjësim. Zemërimi i tij buron nga ndjenja se Shqipëria meritonte më shumë se kaq. Në thelb të poezisë gjendet një dashuri e plagosur për vendin. Vetëm dikush që e ndien thellë fatin e kombit mund të shkruajë me një ton kaq të rëndë moral. Për këtë arsye “Hakërrimi” nuk tingëllon si urrejtje ndaj shoqërisë shqiptare, por si revoltë ndaj deformimit të saj.

Një tjetër vlerë e poezisë tij është se ai arrin të ndërthurë frymën qytetare me atë kombëtare. Tek ai atdheu nuk është një nocion abstrakt romantik. Atdheu lidhet me mënyrën sesi qeveriset vendi, me ndershmërinë e administratës dhe me respektin ndaj qytetarit të zakonshëm. Kur këto dëmtohen, dëmtohet vetë kombi. Kjo është një ide shumë moderne për kohën dhe e afron Ali Asllanin me mendimin qytetar evropian të periudhës.

Në letërsinë shqiptare shpesh janë lavdëruar figurat heroike dhe momentet e mëdha historike, por Ali Asllani zgjodhi të ndalet tek përditshmëria e kalbur e zyrave, e pazarit dhe e marrëveshjeve të fshehta. Pikërisht këtu qëndron guximi i tij artistik. Ai e kuptoi se një komb nuk rrënohet vetëm nga pushtimet e huaja, por edhe nga korrupsioni i brendshëm, nga servilizmi dhe nga humbja e ndershmërisë publike.

Në disa vargje të poezisë duket sikur dëgjohet zëri i një njeriu që paralajmëron një katastrofë morale. Ai e ndien se një shoqëri që ndërtohet mbi dallavere dhe padrejtësi nuk mund të ketë stabilitet të vërtetë. Për këtë arsye fundi i poezisë ka tonin e një gjykimi historik. Koha, sipas tij, mund të vonojë, por nuk harron. Kjo ide e bën poezinë të marrë edhe një frymë filozofike mbi përgjegjësinë dhe pasojën.

Nëse sot “Hakërrimi” vazhdon të citohet kaq shpesh, kjo ndodh sepse shumë nga plagët që denonconte poeti nuk janë zhdukur plotësisht nga jeta shqiptare. Korrupsioni, etja për pasurim të shpejtë, servilizmi ndaj pushtetit dhe deformimi i gjuhës patriotike për interesa personale mbeten ende tema të ndjeshme. Pikërisht këtu shihet madhështia e një vepre letrare: ajo arrin të kapë jo vetëm kohën e vet, por edhe dobësitë e përsëritshme të natyrës njerëzore.

Pra ai mbetet kështu një nga zërat më të kthjellët të ndërgjegjes shqiptare. Ai nuk ndërtoi poezi të mbështetura mbi mjegull romantike apo mbi zbukurime të tepërta stilistike. Forca e tij qëndronte te vërtetësia, te guximi moral dhe te aftësia për të folur thjesht, por me goditje të fortë. Në një epokë ku shumë intelektualë zgjidhnin heshtjen ose kompromisin, ai zgjodhi të përdorte poezinë si formë rezistence morale ndaj shthurjes së jetës publike shqiptare.

Një nga arsyet pse figura e tij mbetet ende e gjallë në kujtesën shqiptare lidhet edhe me faktin se ai nuk ishte poet i mbyllur në botën e vet estetike. Ai vinte nga jeta reale e administratës, nga marrëdhëniet konkrete me qytetin, me shtetin dhe me njerëzit e zakonshëm. Për këtë arsye poezia e tij nuk ka distancën e intelektualit që vetëm sodit nga larg, por tonin e njeriut që ka prekur nga afër mekanizmin e deformimit të pushtetit. Në vargjet e tij ndihet zhgënjimi i një qytetari që e sheh idealin kombëtar të zbehet nën peshën e interesit personal dhe të korrupsionit moral.

Në shumë drejtime Ali Asllani mund të konsiderohet si një ndër poetët më qytetarë të letërsisë shqiptare. Tek ai qytetaria nuk shfaqet si sjellje formale apo si kulturë sallonesh, por si ndjenjë përgjegjësie ndaj vendit dhe ndaj njeriut të thjeshtë. Ai besonte se shteti nuk mund të ndërtohej mbi frikën, mbi servilizmin apo mbi mashtrimin publik. Përkundrazi, një komb forcohet vetëm atëherë kur ekziston respekti për drejtësinë dhe për punën e ndershme. Kjo ide përshkon të gjithë frymën e “Hakërrimit”.

Poeti e kupton se rreziku më i madh për një vend të vogël nuk është vetëm varfëria ekonomike, por prishja e karakterit të elitës drejtuese. Kur drejtuesit humbin lidhjen morale me popullin dhe fillojnë ta shohin shtetin si pronë personale, atëherë rrënohet besimi publik. Në këtë kuptim Ali Asllani duket sikur paralajmëron një krizë më të thellë sesa ajo politike: krizën e ndërgjegjes. Prandaj poezia e tij nuk është vetëm kritikë sociale, por edhe një thirrje për rikthim të dinjitetit.

Një element që e bën më të fuqishëm stilin e tij është mënyra sesi ai ndërthur ironinë me zemërimin. Në disa raste ai tallet me figurat e korruptuara, duke i zhveshur nga madhështia e rreme që përpiqen të krijojnë. Dekoratat, titujt dhe kolltuqet në poezinë e tij nuk duken më si simbole prestigji, por si objekte groteske që fshehin boshllëkun moral të njerëzve që i mbajnë. Kjo ironi e mprehtë e afron Ali Asllanin me traditën e madhe satirike ballkanike dhe evropiane.

Në planin artistik, “Hakërrimi” ka ritëm të fuqishëm dhe një energji të vazhdueshme gojore. Poezia duket sikur është ndërtuar për t’u recituar me zë të lartë përpara njerëzve. Kjo e bën atë të ketë ndikim jo vetëm estetik, por edhe emocional. Lexuesi nuk mbetet spektator i ftohtë; ai ndien sikur përfshihet në vetë revoltën e poetit. Pikërisht kjo aftësi komunikimi e bëri poezinë të mbijetojë përtej kohës së vet.

Është interesante të vërehet se Ali Asllani nuk bie asnjëherë në pesimizëm absolut. Edhe pse poezia është e mbushur me revoltë dhe zhgënjim, në fund mbetet bindja se e drejta nuk mund të zhduket përfundimisht. Ky besim i jep veprës së tij një dimension moral shumë të rëndësishëm. Ai nuk shkruan vetëm për të denoncuar, por edhe për të zgjuar ndërgjegjen qytetare. Në këtë aspekt poezia e tij merr funksion pothuaj edukativ.

Nëse letërsia shqiptare e viteve ’30 përfaqëson një periudhë të zgjimit kritik dhe modern të mendimit shqiptar, Ali Asllani është një nga zërat që i dha kësaj periudhe karakter qytetar dhe etik. Ai nuk kërkoi strehim tek metaforat e largëta apo tek simbolikat e ndërlikuara. Përkundrazi, zgjodhi të fliste me gjuhën e drejtpërdrejtë të realitetit shqiptar. Dhe pikërisht sepse foli pa maskë, poezia e tij ruajti forcën e saj deri në ditët tona.

Në historinë e kulturës shqiptare ka autorë që admirohen për bukurinë e gjuhës, të tjerë për thellësinë filozofike dhe disa për fuqinë patriotike. Ali Asllani mbetet ndër ata krijues që admirohen për ndershmërinë morale të fjalës së tyre. Ai pati guximin të përballej me deformimet e kohës së vet pa u fshehur pas heshtjes apo oportunizmit. Kjo e bën figurën e tij jo vetëm letrare, por edhe qytetare.

Në fund, “Hakërrimi” mbetet një nga pasqyrat më të forta të Shqipërisë së viteve 30-të. Brenda saj dëgjohen zhurmat e korridoreve të pushtetit, servilizmi ndaj të huajit, etja për pasuri dhe dhimbja e një populli që kërkonte drejtësi. Por mbi të gjitha dëgjohet zëri i një poeti që refuzoi të pajtohej me shëmtinë morale të kohës së vet. Dhe kjo është arsyeja pse Ali Asllani vazhdon të lexohet jo vetëm si poet i së kaluarës, por si një ndërgjegje që ende flet me forcë për Shqipërinë.

“Raimonda Moisiu–Sade është një grua e rrallë, që u ngrit mbi dramën e saj vetjake, për t’i dhënë shoqërisë shqi- ptare, veçmas diasporës, më të mirën e shpirtit dhe të talentit të vet natyral. Ajo bën pjesë në atë kategori grash krijuese, që lëvrojnë pothuajse të gjitha zhanret e artit të të shkruarit dhe ka zënë një vend unik në letërsinë shqipe,” – shprehet shkrimtari, skenaristi dhe publicisti i njohur Vangjush Saro. Duke lexuar përmbledhjen me tregime, të titulluar “Nusja e Topiajve”, të autores shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu–Sade, humbesh thellë në bukurinë e ndjenjave shpirtërore dhe emocionale të dashurisë, që nga tregimi i parë e deri tek i fundit. Ky koleksion tregimesh është një lutje e të pamohueshmes, e të ndjeshmes dhe e të bukurës; është shprehja e preludit të dashurisë, që na kujton se dashuria është kudo, thjesht ne duhet ta kërkojmë atë.

Tregimet janë tërheqëse, me figura letrare, të shkruara lirshëm, kanë larmi e harmonizim, që gjallon brenda shpirtit të autores, duke përcjellë një mesazh të qartë e të ndjeshëm: atë të dashurisë njerëzore. Me zërin e saj të pagabueshëm, autorja Moisiu ka klas dhe stil të veçantë; fjala rrjedh e hapur dhe mendimi i çlirët. Një aspekt specifik i “mos- stepjes”, me një gjuhë të komunikueshme dhe fragmente të sinqerta, ajo zhvesh zemrën dhe shpirtin e saj për të zbuluar mendime mbi gjithçka dhe paraqet një koleksion magjepsës reflektimesh të bukura mbi jetën, dashurinë, dhembjen, shpre- sën, besimin dhe shoqërinë. Secili tregim paraqet më vete fate dhe drama njerëzore, si vetë jeta e njeriut; fragmente që kristalizojnë forcën e kurajos dhe imazhin e botës shpirtërore të femrës dhe nxjerrin në pah karakterin e saj krijues.

Tek ajo shohim vajzën, femrën qytetare kurajoze, që me brishtësinë femërore ngrihet me guxim ndaj ambientit, rrethanave dhe mentaliteteve. Raimonda, si në poezi ashtu edhe në prozë, i këndon me gjithë zemër dashurisë; madje nuk di të bëjë poza. Proza e saj shpesh vizaton në mënyrë sensuale dhe ftuese; heronjtë e saj lirikë, të dashuruarit, grishin parreshtur për një “shtrëngim” deri në harrim, por kjo aspak nuk është dalldi. Mënyra se si ajo iu këndon çasteve të dashurisë, edhe pse me “mjete” (metafora) të forta letraro-artistike, ndër to ka diçka tepër femërore, që mund të cilësohet më shumë si ngazëllim, një harmoni e dëshirave më të natyrshme njerëzore, sesa një vizatim skenash plot lektisje. E ngarkuar me valenca të shumta, ajo dhe rrëfimet e saj për dashurinë kanë depërtuar në fate të dukura e të fshehura të njeriut, kryesisht të gjinisë së bekuar femërore.

Me një botë që i ka të katër stinët brenda, kjo autore zengjine në ide e shpirt prej kohësh jeton prezencën, për çudi, midis dhembjes dhe dashurisë së jetuar, të munguar e pjesërisht të dëftuar për këndonjësin: pengjet, pëshpërimat, psherëtimat e kështu me radhë. Autorja Moisiu vërtet ka një profil të veçuar të saj, ku të bën përshtypje guximi – elementi që e dallon – për të kapur tema tabu, duke i shpallur luftë së keqes, fatit që e ka bërë të përvuajtur femrën e gjysmës së botës. Kjo autore nuk e llogarit frikën, as njeh frikë e “turp”, këtë kurth që mban ende të mbyllur në perde rrobash e shpirti gratë kudo në botë, ku shpirti rrënohet, rënkon dhe hiqet zvarrë. Pena prozaike e Raimondës ka marrë përmasa të gjera, e cila mbart në vetvete forcën dhe bukurinë shpirtërore të femrës. Madje i bëj pyetjen vetes: të kujt femre? – të Mondës që njoh unë personalisht, larg e afër, që nga fëmijëria e deri më sot. Sigurisht, të asaj femre që di të shprehet nëpërmjet një bote të pasur shpirtërore dhe një dhuntie të madhe që ka vlerësimi i figurës së femrës dhe vetë- vlerësimi. Forcën, kurajon dhe guximin për të shprehur dhe hedhur në letër atë që dëshiron të transmetojë nëpërmjet këtij koleksioni me tregime, skica dhe ese romantike e pasionante; rrëfime pa dorashkat e një dimri të akullt e të tkurrur brenda vetes, por edhe me një gjuhë të pasur letrare.

Madje, kur e lexoj, mendoj se duhet të ketë më tepër forcë brenda zemrës dhe shpirtit të saj, sepse ajo bisedon me dashurinë, me ndje- njën, dhe aq bukur. Rreshtat kalojnë njëri pas tjetrit, duke dalë herë pas here nga kornizat e lexuesit; duket sikur janë përballë dhe vetëm para saj jeta merr ngjyra të bukura, që në thelb ka çastin dallues me të tjerët – “mosstepjen”, sepse ka guximin të shpallë më intimen, duke shprehur pa droje çastin e dashurisë që lidh (një herë!), por kjo në dhjetëra këndshikime – “dy zemra”. Kjo është “shenja” më dalluese midis prozatorëve dhe Raimonda Moisiut, edhe sikur rrëfimi i saj të mos ketë auto- rësinë. Zakonisht, kur lexojmë shkrimtarë me emër, na krijohet ndjesia sikur prozën moderne e shkruan një dorë; kjo pandehmë fillestare ka të bëjë me strukturën dhe kompo- zicionin e ngjashëm. Akoma më shumë kjo ndjesi shtohet kur përballemi me oshilacione të tepruara, që padashje “çorroditin fragmentin”. Por oshilacionet në rrëfimet romantike të Rai- mondës nuk janë të tepruara.

Ato shfaqen me “doza” të pranueshme, aq sa e mban rrëfimi. Ajo që e dallon Mondën nga prozatorët dhe poetët e tjerë është pikërisht “guximi i tejskajshëm” për të shprehur intimitetin, “që shpesh përdredh vetullat nga habia, si të femrave ashtu edhe të meshkujve”. Një përzgjedhje e tillë do të nxirrte në pah mesazhin përzgjedhës, duke e veçuar edhe nga përsëritjet “e padukshme për autoren”; teknika redaktoriale do të nxirrte në pah akoma më shumë specifikën shpërthyese të prozës së Raimonda Moisiut. Stepja në procesin krijues është një implikim i çuditshëm, pasi ballafaqohet morali tradicional me moralin e avancuar glo- balist: sa jemi çliruar nga “ankthi” dhe të mos stepemi kur shkruajmë në vetën e pare! Për të dalë nga “humnera e stepjes”, autorja Moisiu kërkon ndihmën e ëndrrave, kujtimeve, gabimeve të bukura të dashurisë dhe përvojave jetësore.

Në këtë koleksion ka tregime, skica dhe ese veçse për dashurinë dhe pasionin e sinqertë njerëzor. Te tregimi “Gjëmimi i moshave”, ndjenjat dhe pasionet që nuk njohin moshë, dashuria që nuk ka emër, e transformojnë profesor Robertin, në moshën e tretë, i rënë në dashuri me studenten e tij Era Pishtari, nga një burrë me parime dhe “i përmbajtur”, të rilindë dhe të shijojë çmendurisht dashurinë me vajzën e re: shikimin përdëllues të saj, ledhatimin e duarve dhe tingujt e serenatës, duke na dhënë brendësinë e vërtetë shpirtërore të të dyve, elegancën e dashurisë njerëzore, tradhtinë e bukur e të ëmbël bashkëshortore, vuajtjen dhe përjetimin romantik e melankolik të saj. Do të veçoja tregimin episodik dhe historik “Nusja e Topiajve” (nga i cili ka marrë edhe titullin libri, me nëntitullin “Kali i Princeshës”), një tregim për princeshën shqiptare Mamica Kastrioti, i cili është vlerësuar me çmimin “Petro Marko” nga revista Kuvendi në Detroit, Michigan, SHBA.

Rrëfimin për princeshën dhe kalorësen e Kastriotëve, Mamica Kastrioti, autorja për herë të parë e ka mësuar nga babai i saj i ndjerë, si në ato legjendat që tregohen për trimëreshat shqiptare në fëmijëri. Ideja për të shkruar këtë tregim i lindi krejt vetiu. Në këtë tregim historik, autorja Moisiu shpalos ndjenjën më të bukur njerëzore – dashurinë e një princeshe – dhe mishërimin e kësaj dashurie midis të vërtetës historike, me butësinë e shpirtit luftarak të një kalorëseje dhe me madhështinë egoiste njerëzore të femrës, mes marrëzisë së dashurisë dhe luftëtares për liri. Më kujtohet si tani, kur Monda gjendej në Shqipëri dhe ishte në proces shkrimi të këtij tregimi; së bashku kemi shkuar enkas në kalanë e Petrelës, aty ku historia lidhet ndjeshëm me princeshën Mamica Kastrioti. Autores Moisiu i mori pak më tepër se një vit kohë për ta shkruar këtë tregim. Tregimi është i vendosur mirë në një sfond historik, për të afruar pranë atë epokë legjendare, duke u përqendruar tek Mamica, simbol i luftëtares së bukur shqiptare. Dalloj se si në poezi ashtu edhe në prozë, autorja Moisiu është e tejguximshme kur përshkruan sfondet erotike në linjën e dashurisë së princeshës së Kastriotëve.

Autorja ka dalë jashtë “kontrollit” dhe drojës; ajo guxon dhe “heq jorganin për të parë se çfarë ndodh poshtë tij” në natën e martesës, duke përshkruar kasollen e intimitetit të tyre, bukurinë shpirtërore dhe fizike të princeshës, misterin e humanes që shtrihet në trupin lakuriq të një luftëtareje të paepur, në kufijtë e sensuales, erotikes, mistikes, filozofikes dhe artistikes. Është bukuria, brishtësia dhe kompleksiteti i figurës njerëzore të femrës, e cila është frymë, dashuri, jetë. Libri ka gjithsej pesëmbëdhjetë tregime me titujt e tyre respektivë, si: “Të papërligjurit”, “Hingëllima e kalit”, “Ekstazë mbi oqean”, “Nepsi i epshit”, “Kafeqejfi”, etj. Në secilin prej tyre, autorja Moisiu, me guxim, përpjekje e sakrifica, me zemërdhemb- shurinë dhe ngrohtësinë e ndjenjave të personazheve, merr nën kontroll përvojat jetësore dhe krijon një kimi ndjeshmërie që vendos lidhjet mes vetes dhe të dashuruarve, në atë kopsht të paanë të dashurisë njerëzore. Në këtë koleksion me tregime, skica dhe ese epike e të mrekullueshme, rrëfime të gjalla, interesante dhe intensive dashurie, autorja Moisiu na ka dhënë botën shpirtërore të mbushur me romancë, dashuri, mall, respekt dhe qetësi shpirtërore si shërim i një brenge, dhimbjeje e “plage” të së kaluarës, të cilat ajo i ka mbrujtur dhe trajtuar me stil letrar dhe mjeshtëri artistike. Në përmbledhjen e saj me tregime, skica dhe ese, autorja Moisiu na çon në aventura romantike, një përzierje e bukur e gabimeve të bukura dhe forcës shpërthyese të tyre për t’i përsëritur dhe për të zbuluar të vërtetën rreth magjisë së tyre. Përmes një bote shpirtërore të pasur, të mbushur me romancë e ndjenja, herë me dhimbje e zhgënjime, herë duke hedhur vështrimin pas e duke vëzhguar brenda vetes, Raimonda shkruan për gjetjen e vetes, arsyet, gëzimet e jetës, me hir, zgjuarsi dhe mall; duke qeshur e duke qarë, duke vallëzuar në valët e detit e natën me hënë, duke bërë dashuri në rërën e bregut të detit deri në agimin e ditës tjetër, derisa të lindë dielli. Autorja na kujton se magjia dhe gjuha dashurisë është kudo – thjesht ne duhet ta kërkojmë atë.

Tregimet karakterizohen nga lirizmi dhe shpalosja e ndjenjave të holla njerëzore brenda një kornize përgjithësisht reale, dhe krijohet ideja se ndihesh tejet i/e impresionuar nga gjallëria e portretizimit të të dashuruarve që dashurojnë jetën dhe njerëzit, që guxojnë e rrezikojnë duke kërkuar dashurinë – atë njerë- zoren dhe hyjnoren – përmes lidhjeve të forta emocionale dhe ndjenjave, forcës shpërthyese dhe thellësisë së ekzistencës njerëzore. Dashuria nuk vdes; ajo shpëton botën…

Raimonda Moisiu–Sade është tashmë një shkrimtare, poete, romanciere, publiciste dhe aktiviste për të drejtat e grave, një prej intelektu- aleve shqiptaro-amerikane që prej disa dekadash ka tërhequr vëmendjen e një publiku të gjerë, jo vetëm me krijimtarinë e saj, por edhe me përfshirjen në një sërë veprimtarish atdhetare, letraro-artistike, me taban historik e kombëtar, në Amerikë, Shqipëri, Kosovë dhe në jetën e diasporës mbarëshqiptare.

Shkruar nga Kozeta Zavalani

*Shkrimtare, Gazetare e Pavarur, Aktiviste e Shquar e Shoqërisë Civile dhe komunitetit të Letrave Shqipe.

ROMANI “INCESSANT FUNERAL” NISI RRUGËTIMIN NË SHBA…GREEN INTEGER –

Botuesi amerikan në Los Angeles, pak ditë më parë, siç është bërë me dije, nxori romanin e shkrimtarit Visar Zhiti “Incessant Funeral” (“Funerali i pafundmë”), duke e përcjellë te lexuesi me vlerësime dhe informacion, por dhe me dashuri, “Green Integer” njihet si botues i një letërsie serioze dhe alternative, që vlerat i vë mbi interesat komerciale.

Në ballinë të romanit është vënë portreti i autorit, fotografi nga Roland Tasho, kurse në kopertinën e pasme botuesi ka vendosur këto shënime:

“‘Funerali i pafundmë’ – paraqet një turmë të madhe njerëzish që mbajnë mbi supe peshën e një të kaluare të vdekur si të ishte një arkivol, pa ndalur kurrë në asnjë varrezë. Është universalizimi i metaforës së totalitarizmit, ku njerëzit nuk arrijnë të çlirohen nga miti, absurdi dhe realiteti grotesk. Rreshtat e përqendruar të këtij romani ngjasojnë me rreshtat e një procesioni funebër. Visar Zhiti, një nga shkrimtarët bashkëkohorë më të njohur shqiptarë, u dënua me 10 vjet burg për poezi të cilat u cilësuan si “hermetike dhe të trishta, kundër Realizmit Socialist”. Pas rënies së komunizmit, ai botoi poezi dhe prozë që janë përkthyer në shumë gjuhë dhe janë vlerësuar ndërkombëtarisht.

Green Integer botoi përmbledhjen e tij poetike “Molla e dënuar” (The Condemned Apple) në vitin 2005.

Ani Gjika, autore e librit “An Unruled Body (2023)”, vlerësuar me çmime dhe përkthyese e mirënjohur, e sjell veprën e Zhitit në anglisht me qartësi dhe forcë.”

Po sjellim për lexuesin tonë parathënien e romanit “Funeralu i pafundmë”:

TRONDITJE DHE BUKURI PA MBARIM

– Parathënie për librin “Funeral i Pafundmë” i Visar Zhitit –

Nga Ani Gjika

Botuar fillimisht në Shqipëri më 2003 dhe më pas i rishikuar gjatë pandemisë globale të vitit 2020, Funerali i Pafundmë i Visar Zhitit është një meditim i thellë mbi psikologjinë e ekzistencës kolektive. Romani hapet me një imazh të paharrueshëm: “Përgjatë shkretëtirës së rrënuar zgjatej një brazdë e thellë, e pafund,” nëpër të cilën përparon një kortezh funeral pa destinacion e pa fund. Nga kjo premisë rrëqethëse, Zhiti ndërton një nga peizazhet më të veçanta të letërsisë bashkëkohore evropiane, duke qënë pezull diku mes alegorisë dhe halucinacionit, kujtesës historike dhe makthit metafizik. Kortezhi kalon përmes varrezave, territoreve të rrënuara, kufijve dhe turmave që ndryshojnë vazhdimisht formë dhe kuptim. Në këtë libër, subjekti kryesor nuk është vetëm vdekja apo katastrofa, por joshja e tmerrshme në të qënit pjesë e kolektivit.

“Rrugëtimin e bën më të lehtë mendimi i njëjtë, i vetëm, i përbashkët” shpall narratori që në fillim. Ky vëzhgim në dukje i qetë pasqyron një nga shqetësimet kryesore të romanit: mënyra se si individët dorëzohen ndaj vetëdijes së turmës përmes lodhjes, dëshirës, frikës dhe etjes për të përkitur diku. Zhiti e kupton se turma ofron strehë po aq sa ofron edhe rrezik: “veç e veç njerëzit janë të padurueshëm, por, duke u bërë një masë e vetme tallazitëse në një shurdhëri joshëse, edhe pse e përçudnuar, të përpin me gjithsejin e vet.” Shprehja “shurdhëri joshëse” bëhet motori emocional i librit. Kortezhi është i tmerrshëm, por njëkohësisht i parezistueshëm si për personazhet ashtu edhe për lexuesit. Kortezhi fshin vetminë ndërkohë që tret individualitetin. Në këtë kuptim, romani sjell ndër mend shqetësimet oruelliane mbi mënyrën se si gjuha, perceptimi dhe realiteti i përbashkët deformohen nën presionin ideologjik. Arritja e Zhitit qëndron në refuzimin për t’u treguar lexuesve çfarë të mendojnë apo si të veprojnë. Përkundrazi, ai krijon një hapësirë paqartësie ku lexuesit fillojnë të vënë në dyshim pjesëmarrjen e tyre nëpër sisteme.

Ajo që e dallon Funeralin e Pafundmë nga një pjesë e madhe e prozës bashkëkohore është rezistenca e këtij libri ndaj thjeshtëzimit. Kortezhi funeral është njëkohësisht migrim, pandemi, diktaturë, ëndërr, rit shpirtëror dhe halucinacion kolektiv. Struktura simbolike e romanit lëviz vazhdimisht nën këmbët e lexuesit: “Dhe i vdekuri në arkëmort bën si i vdekur që të besojmë që ne jetojmë.” Këtu arkivoli pushon së përmbajturi thjesht një kufomë dhe bëhet një trillim i domosdoshëm që mban gjallë vetë të gjallët. Diku tjetër narratori pyet: “Pse na largohen varrezat? Ne u afrohemi, ato ikin dhe ikin…” Vdekja, në botën e Zhitit, nuk mund të arrihet apo të zgjidhet. Kortezhi është i dënuar që mbarimi i tij veç të shtyhet pafundësisht.

Kritikët e kanë krahasuar imagjinatën letrare të Zhitit me atë të Franz Kafka-s, James Joyce, Aleksandër Solzhenitsyn dhe J. D. Salinger, ndërsa atmosfera hipnotike e romanit sjell ndër mend kinemanë e Béla Tarr. Megjithatë, Zhiti mbetet padyshim një zë krejtësisht i veti, i formuar nga historia e dhunshme e Shqipërisë komuniste, ku edhe vetë u burgos për poezinë e tij. Gjatë burgimit, ai dhe të burgosur të tjerë mësonin përmendsh poezi për t’i shpëtuar ato nga shkatërrimi. Siç kujtonte më vonë Zhiti, ai u bë “ekspert në kontrabandimin e poezive të tij.” Këto shkrime burgu dolën më vonë në dritë pas rënies së regjimit dhe u përkthyen në shumë gjuhë, përfshirë anglishten në The Condemned Apple nga albanologu i ndjerë Robert Elsie, i cili shkroi se jeta dhe vepra e Zhitit ndoshta pasqyrojnë historinë shqiptare më thellë se çdo shkrimtar tjetër i brezit të tij.

Kjo trashëgimi historike përshkon Funeralin e Pafundmë, megjithëse kurrë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Një nga sfidat më të mëdha në përkthimin e romanit qëndron në ruajtjen e paqëndrueshmërisë së tij të qëllimshme mes realitetit dhe simbolikes. A është kortezhi real? Politik? Metafizik? Apokaliptik? Teksti origjinal në shqip ka merita pikërisht pasi refuzon interpretimin e ngurtë. Proza e tij lëviz brenda të njëjtit paragraf nga humori grotesk te intensiteti erotik, nga meditimi filozofik te terrori surreal. Një pjesë e madhe e forcës së saj buron nga ritmi: fjali të gjata, grumbulluese, që ecin përmes përsëritjeve, ndërprerjeve dhe mendimeve rrethore me vrullin e pamëshirshëm të një leximi kolektiv. Ta qartësoje tepër këtë prozë në anglisht do të thoshte t’i zvogëloje fuqinë e saj hipnotike; prandaj puna e përkthimit u përqendrua në ruajtjen e pasigurisë në ndarjet e rreshtave, të cilat synojnë të pasqyrojnë zbaticën dhe baticën e vargjeve funerale ndërkohë që turmat vazhdojnë të lëvizin.

Dhe nën gjithë atë errësirë, Zhiti ofron edhe një dhuratë tjetër: vitalitetin. Edhe i rrethuar nga vdekja, narratori mbetet egërsisht i gjallë — i uritur, dëshirplotë, i frikësuar, ekstatik, absurditisht shpresëplotë. Në një skenë të paharrueshme, intimiteti erotik zhvillohet nën hapat e pafund të funeralit sipër tyre, një kujtesë e fuqishme kjo se vetë etja njerëzore refuzon asgjësimin. “Pra ne kemi mbi supe vdekjen dhe jovdekjen, asgjë të vdekur dhe asgjë të gjallë, pavdekësinë dhe Çastin dhe gjithçka përtej tyre.” Ky dualitet qëndron në zemër të romanit për të na kujtuar se Funerali i Pafundmë nuk është kurrë një libër për vdekjen, por më tepër për qëndrueshmërinë e dëshirës njerëzore, imagjinatës dhe lëvizjes brenda katastrofës.

Shpresa ime është që lexuesit të gjejnë këtu diçka që tashmë e njohin. Zhiti i jep trajtë hutimit të të jetuarit në kohë të paqëndrueshme, duke na kujtuar se edhe mes pandemive ideologjike, rrënimeve historike dhe frikës kolektive, shpirti njerëzor vazhdon të kërkojë intimitet, kuptim, lartësim, dhe njëri-tjetrin. Kortezhi nuk përfundon tek faqja e fundit. Ai zgjatet përtej, drejt botës së vetë lexuesit, duke lënë pas një pyetje shqetësuese të fundit: nëse ne po dëshmojmë funeralin, apo nëse kemi zgjedhur të ecim brenda tij.

Edon Alibegu/

Leximi i veprës Zanafilla e Mendimit Kombëtar të Albert Bikajt më ofroi një kuptim shumë më të nuancuar të evolucionit historik të identitetit shqiptar sesa ai që zakonisht paraqitet në historiografinë kombëtare tradicionale. Një nga kontributet më të rëndësishme të librit qëndron në aftësinë e tij për ta vendosur vetëdijen kolektive shqiptare brenda një vazhdimësie historike shumë më të gjatë, në vend që ta reduktojë atë ekskluzivisht në nacionalizmin politik të shekullit XIX. Bikaj argumenton bindshëm se themelet intelektuale dhe kulturore të identitetit shqiptar artikuloheshin që në periudhën e vonë mesjetare dhe gjatë Rilindjes Evropiane përmes shkrimeve të humanistëve shqiptarë, të cilët vepronin brenda rrymave më të gjera intelektuale evropiane.

Ajo që e dallon këtë vepër në aspektin akademik është balanca e saj metodologjike. Bikaj shmang si nacionalizmin romantik, ashtu edhe reduksionizmin rigid modernist. Në vend të kësaj, ai e trajton identitetin shqiptar si një proces historik të formësuar përmes kujtesës kolektive, vazhdimësisë simbolike, vetëdijes fetare, rezistencës politike dhe përfaqësimit letrar. Angazhimi i tij me humanistët e Rilindjes, si Marin Barleti, Dhimitër Frangu, Marin Beçikemi dhe Pal Engjëlli, dëshmon se këto figura nuk ishin thjesht kronikanë të konflikteve ushtarake, por pjesëmarrës aktivë në ndërtimin e një diskursi mbi veçantinë historike shqiptare.

Veçanërisht bindës është trajtimi që Bikaj i bën kujtesës historike si mekanizëm i ruajtjes së identitetit. Narrativat që lidhen me Gjergj Kastrioti Skanderbeg, rrethimet e Krujë dhe Shkodër, si dhe rezistenca më e gjerë anti-osmane, analizohen jo thjesht si ngjarje historike, por si struktura simbolike përmes të cilave artikulohej dhe transmetohej vetëdija e hershme kolektive shqiptare. Bikaj demonstron në mënyrë bindëse se këta humanistë e transformuan përvojën historike në një narrativë qytetëruese të rrënjosur në vazhdimësi, sakrificë, besim dhe autonomi politike.

Një tjetër forcë e rëndësishme e librit është rikthimi i dimensionit fetar brenda historisë intelektuale shqiptare. Në një pjesë të madhe të historiografisë shqiptare të shekullit XX, veçanërisht gjatë periudhës komuniste, roli i krishterimit në formësimin e identitetit të hershëm shqiptar shpesh është margjinalizuar ose interpretuar ekskluzivisht përmes kategorive politike. Bikaj, përkundrazi, demonstron se për shumë humanistë shqiptarë të Rilindjes, identiteti fetar dhe ai kolektiv ishin të pandashëm. Paraqitja e përsëritur e Shqipërisë si antemurale Christianitatis zbulon mënyrën se si këta autorë e vendosnin rezistencën shqiptare brenda një konteksti më të gjerë qytetërues evropian dhe të krishterë.

Po aq e rëndësishme është mënyra se si Bikaj e pozicionon humanizmin shqiptar brenda kornizës më të gjerë të Evropës së Rilindjes. Libri ilustron me sukses se intelektualët shqiptarë nuk vepronin në izolim, por merrnin pjesë në të njëjtat tradita humaniste që formësuan mendimin politik italian, dalmat dhe evropian të kohës. Duke bërë këtë, Bikaj sfidon paraqitjet e vjetruara të shqiptarëve mesjetarë si historikisht periferikë dhe, në vend të kësaj, e vendos Arbërinë brenda dinamikave intelektuale dhe kulturore të Evropës së Rilindjes.

Ajo që e bën përfundimisht Zanafilla e Mendimit Kombëtar një kontribut kaq të rëndësishëm është fakti se i detyron shqiptarët modernë të rishqyrtojnë thellësinë dhe vazhdimësinë historike të identitetit të tyre. Bikaj demonstron se vetëdija shqiptare nuk u krijua papritur në epokën moderne, por evoluoi gradualisht përgjatë shekujve përmes kujtesës, letërsisë, luftës, migrimit, fesë dhe përvojës së përbashkët historike. Libri ofron një interpretim të sofistikuar dhe historikisht të mbështetur mbi mënyrën se si zhvillohet identiteti kolektiv me kalimin e kohës, duke e bërë atë një nga studimet bashkëkohore më të vlefshme mbi origjinën intelektuale të vetëdijes kombëtare shqiptare.

Irena Dragoti/

-Universi i thyer i lirisë nga Anadelli në Dukagjin!-

Romani modern është forma e një bote të braktisur nga totaliteti, ku individi kërkon kuptim në një realitet fragmentar. Pikërisht këtë panoramë mishëron shkrimtari Taip Sulko me romanin e tij “I arratisuri” subjekt ky që nuk gjen dot një rend të qëndrueshëm moral apo shoqëror. Anadelli, hapësira kryesore e ngjarjeve të romanit “I arratisuri” krejt e thyer e pa harmoni, ku dhuna, frika dhe absurdi bashkëjetojnë pa një unifikim logjik duket se kërkon unitetin në një botë që e ka humbur atë.

Nuk di pse leximi i këtij romani më futi në një dialog të natyrshëm letrar me universin e Ismail Kadaresë në romanin e tij “Prilli i thyer”. Ky krahasim nuk është thjesht tematik, por prek thelbin njerëzor dhe filozofik të të dy veprave për fatin, dhunën dhe pamundësinë e shpëtimit të plotë të individit.

Fati dhe arratisja përballë iluzionit dhe domosdoshmërisë vijnë si shtysë e brendshme, si akte që lindin nga frika, padrejtësia dhe dëshira për një jetë tjetër. Ermiri ikën, por çdo ikje e tij mbart në vetvete edhe kthimin, një lëvizje ciklike kjo që e bën arratinë më shumë ikje nga vetja sesa ikje gjeografike.

Në “Prilli i thyer”, Gjorg Berisha nuk arratiset fizikisht, pasi është i dënuar nga Kanuni , një formë fatalizmi ky por edhe pse arratia e tij fizike është e pamundur pasi individi është i lidhur pazgjidhshmërisht me ligjin e gjakut ai i ikën kufijve të ngujimit me mendje.

Kështu, ndërsa te Sulko kemi një arrati të mundshme, te Kadare kemi një mosarrati të pashmangshme. Por në të dy rastet, e përbashkëta mes tyre mbetet liria si horizont i paarritshëm.

Në të dy romanet, mungesa e lirisë si dhunë nuk është episodike por strukturë. Te Sulko, dhuna shfaqet spontane dhe e padrejtuar (qeni i tërbuar, I Plotfuqishmi, rrahjet, frika kolektive).

Te Kadare, dhuna është e institucionalizuar përmes Kanunit. Në thelb, të dy romanet sugjerojnë të njëjtën gjë që dhuna nuk është aksident i historisë, por mekanizëm i brendshëm shoqëror.

Sa metaforike vjen hapësira gjeografike në këto dy romane! Anadelli i Sulkos dhe malësia e Kadaresë vijnë kaq simbolizuese. Anadelli një sistem plot frikëra dhe tensione të paqarta dhe Rrafshi i Dukagjinit, sistem i kodifikuar, ku çdo veprim ka një kuptim të paracaktuar.

Sulko ndërton një realitet elastik, kurse Kadare një strukturë pothuaj matematikore! Kjo e vendos Sulkon më pranë modernes , ndërsa Kadarenë pranë epikes së racionalizuar. Ermiri tek romani i Sulkos është vetëdije. Ai përjeton, reagon, arratiset, dyshon. Ai është ende në kërkim të vetes. Gjorg Berisha, përkundrazi, është një figurë tragjikisht e përfunduar. Ai thjesht jeton fatin e tij deri në fund. Ermiri është proces. Gjorgu është fundi i proçesit. Por gjithnjë ka dritë në fund të tunelit.

Dashuria dhe e bukura janë ajo çarja në errësirën e fateve. Në “I Arratisuri”, dashuria (Anja, ) shfaqet si përvojë që tejkalon realitetin. Në “Prilli i thyer”, dashuria (Diana dhe vështrimi i saj ndaj Gjorgut) është përpjekje për ta kuptuar tragjedinë, jo për ta shmangur atë. Të dy romanet përballen me dy rryma të mëdha filozofike, ekzistencializmi te Sulko (liria, ankthi, zgjedhja), tragjedia klasike te Kadare (fati, kodi, sakrifica) që bashkohen në një pikë kur tregojnë se individi kufizohet nga forca shoqërore, apo historike që e tejkalojnë atë.

Kadare ndërton një botë ku fati është ligj. Sulko ndërton një botë ku pasiguria është ligj. Megjithatë, të dy arrijnë në të njëjtën të vërtetë se njeriu është gjithnjë në kufi, midis lirisë dhe detyrimit, midis dëshirës për të ikur dhe pamundësisë për të shpëtuar plotësisht.

Në këtë kuptim, romani i Sulkos nuk është thjesht rrëfim për arratisjen, por reflektim modern mbi fatin, një jehonë bashkëkohore e tragjedisë që Kadare e ka gdhendur me kohë në gurin e letërsisë shqiptare.

Në Anadell nuk ekziston një zë i vetëm autoritar, përkundrazi, kemi disa zëra dhe këndvështrime si fëmija, i rrituri, kujtesa kolektive, figura si Lalë Rrapi dhe Mentar Shelgu që përfaqësojnë filozofi të kundërta të jetës dhe e vërteta vjen nga përplasja e perspektivave. Në këtë prizëm, Lalë Rrapi dhe Mentar Shelgu nuk janë thjesht personazhe, por “ideologji”, secili me botëkuptimin e vet.

Sulko nuk shkruan në vakuum, por dialogon me traditën, me Kadarenë, me romanin modern evropian, me narrativat e kujtesës pa mbetur nën hijen e tyre por duke krijuar një hapësirë të vetën imagjinare.

Fuqia e romanit “I arratisuri” qëndron te mënyra si ai e transformon ankthin në vizion, frika e fëmijës, dhuna kolektive, nuk mbeten thjesht përvoja, por shndërrohen në imazhe poetike si”gëmushë flake në erë”, një metaforë që sintetizon gjithë filozofinë e romanit.

Romanin mund ta lexosh edhe si reflektim mbi pasigurinë e brendshme të njeriut modern. Ndryshe nga romanet klasike ku individi përballet me një rend të qartë moral apo tragjik, te narrativa e Sulkos rendi është gati arbitrar. Kjo e afron narrativën e Sulkos me filozofinë ekzistenciale, ku njeriu është i hedhur në një botë pa garanci dhe duhet t’ia krijojë vetë kuptimin. Arratitë e Ermirit nuk janë zgjidhja, por simptomat si përpjekje për t’i shpëtuar anarshisë.

Një element që meriton vëmendje të veçantë në roman është mënyra si shkrimtari trajton kujtesën duke e ndërtuar si proces traumash. “I Arratisuri” më dha bindjen se ai nuk jep një përgjigje përfundimtare por mbetet një tekst i hapur, ku arratisja nuk është shpëtim, por mënyra më e thellë për të hyrë në labirintin e vetvetes. Dhe pikërisht në këtë pasiguri qëndron forca e tij më e madhe estetike dhe filozofike.

Romani I Arratisuri i Taip Sulko shfaqet si një ndërmjetësi mes rrëfimit autobiografik, alegorisë dhe filozofisë mbi natyrën e njeriut. Ai dhe pse i ka zhvilluar ngjarjet në një univers të mbyllur si Anadelli, ku individit i duhet të përballet vazhdimisht me kufijtë e lirisë së tij duke i dhënë dimension dramatik dhe kolektiv, tepria e përvojës na bën që të kuptojmë se individi nuk arrin t’i përpunojë dot të gjitha këto përvoja, në dobi të tij.

Një nga arritjet më të rëndësishme artistike të romanit është ndërtimi i personazheve që përfaqësojnë dy mënyra themelore të të jetuarit në këtë botë: Lalë Rrapi si morali absolut, frika nga e keqja dhe Mentar Shelgu si pragmatist, e përzierje e së mirës me të keqen.

Në këtë pikë, romani afrohet me letërsinë alegorike evropiane ku personazhet nuk janë vetëm individë, por mishërim idesh. Njëjtë si tek Dostojevski, konflikti nuk zhvillohet vetëm në realitetin përreth, por edhe brenda vetë ndërgjegjes njerëzore e cila në këtë narrativë i ka rrënjët në kujtesën kolektive dhe në traumën ballkanike. Rrëfimi i Taip Sulkos e shndërron kujtesën në një instrument të dhimbshëm, më afër një katarsisi sesa një ngushëllimi.

“I Arratisuri” për mendimin tim, dhe pse një roman i ndërtuar mbi tensione ka dëshmuar se arratisja më e madhe e njeriut nuk është largimi fizik, por përballja me vetveten. Dhe pikërisht këtu shkrimtari Taip Sulko dialogon deri me letërsinë e përtej atdheut si një zë përfaqësues universal i njeriut modern.