Viola Isufaj/

Nder mija trajta ideja: fytyra të gjarprit e të gruas

Pjesa 2

Fytyra e dytë: Apokaliptikja dhe demoniakja: leximi i Frye-t në shtratin poetik të Camajt

Gjarpri, në kontekstin e mësipërm, nuk është vetëm tunduesi i jashtëm, por bëhet shenjë e impulsit të brendshëm, e instinktit që nuk mund të mbahet brenda kufijve të arsyes. Nga Eva biblike që tundohet nga gjarpri, tek gruaja që përjeton shpërthimin e instinktit si pjesë të natyrës së saj, ky lëshim është akt që nxjerr në pah tensionin mes normës dhe dëshirës, mes vetëdijes dhe trupit. Poezia e Camajt e shndërron simbolin biblik në një figurë poetike që flet për lirinë, rrezikun dhe pasojat e dorëzimit ndaj instinktit.

Northrop Frye, në The Great Code: The Bible and Literature, e sheh episodin e Evës me gjarprin si një moment themelor në strukturën simbolike të Biblës. Për Frye, ky nuk është thjesht një akt i tundimit moral, por një ndryshim i madh në mënyrën se si njeriu e përjeton botën. Ai e interpreton gjarprin si figurë që shënon kalimin nga gjendja e pafajësisë në një gjendje ku njeriu hyn në histori, në vetëdije dhe në konfliktin mes apokaliptikes (ideales) dhe demonikes (shkatërrimit).

Në leximin e Frye, gjarpri nuk është vetëm mashtruesi i Evës, por një simbol i energjisë së instinktit dhe të njohjes: ai hap një proces ku njeriu fiton vetëdije, por humb pafajësinë. Kështu, momenti midis Evës dhe gjarprit nuk është vetëm një “mëkat i parë”, por një akt themelor i transformimit, sepse njeriu hyn në një botë të re ku morali, dëshira dhe vetëdija përplasen. Frye e vendos këtë episod në një sistem më të gjerë ku çdo figurë biblike ka dy pole: apokaliptik (ideal, shpëtim, kopshti i Edenit) dhe demonik (rënia, skllavëria, tundimi).

Në këtë kuptim, kur Camaj e përdor gjarprin si shenjë intime të instinktit, ai është në dialog me këtë traditë: nga njëra anë, gjarpri mbart ngarkesën biblike të mëkatit dhe rënies; nga ana tjetër, ai shndërrohet në figurë të brendshme, që flet për shpërthimin e dëshirës dhe për tensionin mes normës dhe impulsit. Për Frye-n, Eva nuk është vetëm viktimë, por aktorja që hap një proces ku njeriu hyn në historinë e vetëdijes.

Një faj i tillë, një dramë e brendshme, dëshira karnale apo një ndjesi mëkati është kudo nëpër shtratin poetik të Camajt: Grueja dhe Mjellma, Mbas kryqëzimit të zogjve, etj). Është reminishenca e mëkatit biblik që shfaqet kur rrëfimi i gruas i drejtohet një qenieje të metamorfizuar: mjellmës, e cila mishëron ndërgjegjen e saj të transformuar. Ky rrëfim, i liruar nga qortimi, është një akt çlirimi nga pesha e turpit dhe e fajit, ndërkohë që mjellma bëhet medium i heshtur i ndërgjegjes së saj.

Nëse Gjarpni e Grueja është poezia e fajit dhe e zhdukjes, Grueja e mjellma është poezia e rrëfimit dhe e çlirimit. Njëra e mbyll gruan në imazh, tjetra ia hap fjalën si një rrugë shpëtimi.Në këtë kuptim, jemi të mendimit se një grupash poezish të tilla Camajt shfaqen si një tejzgjatim i mitit të Rënies, duke e vendosur gruan (njeriun) të zhveshur përballë misterit të botës dhe të vetvetes.

Fytyra e tretë: procesi i brendshëm i krizës dhe shndërrimit: një kuptim i ri i vetvetes

Në traditat mitologjike dhe kulturore, gjarpri është simbol ambivalent: ai përfaqëson njëkohësisht jetën dhe vdekjen, rrezikun dhe shërimin, fshehtësinë dhe transformimin. Në poezinë e Camajt, gjarpri shfaqet i lidhur me figurën e gruas, duke krijuar një marrëdhënie ku feminiliteti përplaset me një forcë të jashtme që e sfidon dhe e transformon. Ky simbol, i ngarkuar me kuptime të shumta, e vendos gruan në një pozitë ku ajo është njëkohësisht e rrezikuar dhe e thirrur drejt një ndryshimi të brendshëm.

Gruaja, e lidhur me këtë simbol, duket se kalon një proces ku fillimisht ngjan se është e nënshtruar në një marrëdhënie të posaçme ndaj natyrës misterioze të gjarprit, por më pas del e çliruar. Këmisha e hedhur e gjarprit mund të shihet si figurë e shndërrimit. Ajo njëkohësisht mbart idenë e robërisë dhe të fshehtësisë por përtej tyre, sugjeron lënien pas të së vjetrës dhe hyrjen në një fazë të re. Mund të interpretohet si shenjë e përvojës femërore, ku nënshtrimi dhe liria janë dy faza të një procesi të brendshëm të transformimit, një hapësirë ku kuptimet ndërthuren dhe prodhojnë një diskurs poetik të pasur me ambiguitete.

Ajo mbramë harroi trupin e vet zbuluet- supozojmë se shënon një moment të fillimit të krizës së identitetit. Harresa e trupit sugjeron humbjen e vetëdijes dhe distancimin nga vetja: Ajo harroi trupin e vet – dmth ajo “harrohet nga vetja”. Ky moment i harresës, amnezisë mund të nënkuptojë atë humbje të vetëdijes në moment turbullimi, që lidhet me një proces të brendshëm të krizës ose të shndërrimit. Gruaja, përmes veprimeve të saj, krijon një distancë nga vetja dhe përballet me një botë të brendshme që duket e ndarë nga vetë ajo dhe e mbushur me tensione.

Ajo përpara ka pamjen e saj, të zhveshur dhe të zmadhuar. Përveçse një përpjekje për ndërgjegjien, mund të jetë një pikëpyetje nëse ia vlen apo jo t’i riktheje kontrollin dhe identitetin e mëparshëm vetvetes.

Camaj ndoshta po përdor gjarpnin dhe detin si simbole për të shenjuar këtë eksperiencë të rrëshqitshme, ku liria e trupit dhe pasionet janë në një lloj tensioni me moralin. “Piktura në mur” shfaqet si edhe moment i ngulitjes së domethënies, një gravurë, një imazh që mitizon përvojën dhe e ngre në nivel simbolik, duke e bërë gjurmën poetike të paharrueshme.

Domethënë, me një paraqitje të figurshme, përmes shënjimit të ndodhurave në imazhe, Camaj e ngre lart si askush tjetër kumtin e domethënieve. Ky moment duket se shënon edhe një akt semiotik të kodifikimit të kuptimit kryesor, nga ku shenja poetike kalon nga dimensioni personal në një hapësirë më të gjerë kuptimore. Poezia e Camajt shfaqet si një diskurs poetik që artikulon një krizë të brendshme, e cila shndërrohet në akt transformimi. Autori nuk e redukton tekstin në një rrëfim linear, por e ngarkon me polisemantizëm, duke e vendosur lexuesin përballë një sistemi shenjash që kërkojnë dekodim të vazhdueshëm.

Teksa poezia e mbyll skenën me gruan që rikthehet në shtëpi për të mos u kthyer më, prej gjarprit kërkohet një përsëritje e skenës së mëparshme, si një cikël i pandërprerë. Mbyllja e poezisë me rikthimin e gjarprit dhe përsëritjen e skenës sugjeron një strukturë ciklike, që, në këndvështrim më të përgjithshëm mund të simbolizojë ritmin e jetës dhe të përjetuarit e cikleve të brendshme, ku e kaluara, momentet e ndryshimit, dhe rifillimi janë të pashmangshme, duke e vendosur tekstin në një rrjet kuptimesh që tejkalojnë kufijtë e një interpretimi të vetëm.

Nga Albert Vataj/

Ai jo vetëm që nuk e fshehu kurrë, por e shpalli me një krenari të thellë dhe të pambajtur, kishte një nënë shqiptare, një figurë që në universin e tij shpirtëror merrte përmasat e një hyjnie, një burim drite dhe morali që e ushqeu në heshtje gjithë jetën e tij krijuese. Ky ishte Ernesto Sabato, një nga ndërgjegjet më të ndërlikuara dhe më të fuqishme të letërsisë latino-amerikane, një shkrimtar, piktor dhe fizikant që arriti të ndërthurë racionalen me ankthin ekzistencial, shkencën me metafizikën, realen me humnerat e ndërgjegjes njerëzore. Sipas BBC, ai “fitoi disa nga çmimet më prestigjioze në letërsinë spanjolle” dhe u shndërrua në një figurë me ndikim të gjerë në të gjithë Amerikën Latine. Ndërsa pas vdekjes së tij, më 30 prill 2011, El País e cilësoi si “shkrimtari i fundit klasik i letërsisë argjentinase”, duke vulosur kështu një trashëgimi që i reziston kohës.

Pa asnjë mëdyshje, Ernesto Sabato mbetet një nga kulmet e letërsisë latino-amerikane, një emër që rreshtohet natyrshëm përkrah figurave si Jorge Luis Borges, Gabriel García Márquez, Miguel Ángel Asturias dhe Julio Cortázar. Por ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij, Sabato mbartte një tension të brendshëm të pazgjidhshëm midis arsyes shkencore dhe krizës shpirtërore, midis dritës së dijes dhe errësirës së qenies.

Vetë ai pranonte se nuk ishte kurrë plotësisht i ndërgjegjshëm për atë që shkruante. Letërsia e tij nuk ishte produkt i një kontrolli racional, por një rrjedhë e thellë instinktive, ku personazhet, ngjarjet dhe fatet zhvillohen sipas ligjeve të tyre të brendshme, të pavarura nga vullneti i autorit. Ishte një akt krijimi që i ngjante më shumë një zbulimi sesa një ndërtimi: një depërtim në zonat e errëta të shpirtit njerëzor, ku logjika shpesh dorëzohet përballë misterit.

Ernesto Sabato ishte, në kohën e tij, shkrimtari më i lexuar argjentinas — një fenomen që tejkalonte kufijtë e tregut editorial dhe bëhej pjesë e vetë ndërgjegjes kolektive. Trilogjia e tij romaneske, e përbërë nga vepra si “El túnel”, “Sobre héroes y tumbas” dhe “Abaddón el exterminador”, u vlerësua nga emra të mëdhenj si Albert Camus, Graham Greene dhe Thomas Mann, duke e vendosur atë në një dialog të drejtpërdrejtë me traditën më të lartë të letërsisë botërore.

Paralelisht me prozën, ai ndërtoi një korpus esesh të thella dhe shpesh profetike, ku paralajmëronte për rreziqet që kërcënonin qytetërimin modern: dehumanizimin, teknokracinë, humbjen e kuptimit dhe krizën morale të njeriut bashkëkohor. Figura e tij nuk mbeti e mbyllur në abstraksionin e mendimit apo në izolimin e artit; përkundrazi, ai u përfshi drejtpërdrejt në plagët e historisë argjentinase, duke qenë një dëshmitar i pakëndshëm dhe një zë kritik në kohë të errëta.

Ai ishte njëkohësisht një interpretues i thellë i idiosinkrazisë argjentinase dhe një kritik i pamëshirshëm i saj. Mendimi i tij, shpesh provokues dhe i papajtueshëm me konsensusin, e afroi me të rinjtë që kërkonin të vërteta të zhveshura nga hipokrizia, por njëkohësisht e vendosi në përplasje të forta me establishmentin politik dhe intelektual. Megjithatë, këto tensione nuk e zbehën aspak prestigjin e tij; përkundrazi, e forcuan figurën e tij si një ndërgjegje e lirë dhe e pakompromis.

I lindur më 24 qershor 1911 në Rojas, në provincën e Buenos Airesit, ky bir emigrantësh kalabrezë mbeti deri në fund një figurë e papërsëritshme: një njeri që kërkoi të kuptonte errësirën përmes dritës, dhe dritën përmes errësirës. Në thelb, Ernesto Sabato nuk ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte një ndërgjegje që mendonte, një shpirt që vuante dhe një zë që vazhdon të flasë përtej kohës.

Emocionet e origjinës

Shkrimtarin e takova pikërisht kur do të shkonte në Shqipëri, për të marrë “Çmimin Kadare”, tregon Luan Rama në publikimin e bisedës që bëri me shkrimtari katër vite para se të shuhej. Por nuk ishte çmimi ai që e grishte të shkonte në Shqipëri, vijon Rama. Ajo që e shtynte ishte se para vdekjes, të mund të shikonte vendin e të parëve të tij, vendin nga ku ishin nisur pararendësit pas pushtimit të Shqipërisë nga perandoria osmane. Familja e tij kishte jetuar disa shekuj në Kalabri gjersa më në fund, kishte emigruar në Argjentinë, si shumë familje të tjera të shqiptarëve të Italisë së Jugut.

“Jam shumë i gëzuar që po shkoj në Shqipëri. Andej rrjedh gjaku i të parëve të mi, që nga koha e Skënderbeut!”, ishte shprehur ai.

– Para se t’ju takoja, në një nga librat e botuar pashë një fotografi të nënës suaj, të cilën ju e krahasoni me perëndinë. Ju jeni në prehrin e saj, rrethuar edhe nga vëllezërit e tjerë. Fytyra e saj kishte diçka të ngjashme me gratë e Jugut të Shqipërisë të fillimit të këtij shekulli; ishte një fytyrë stoike, formulon pyetjen Luan Rama.

– Nëna ime ka jetuar gjithnjë me nostalgjinë e të parëve të saj. Gjithmonë ajo fliste shqip me të vëllain e saj. Madje edhe sot më kujtohen disa fjalë shqip që kanë të bëjnë me bukën, shtëpinë… Ajo rridhte nga një familje e vjetër e vendosur në Kalabri, në “Magna Grecia” siç quhej atëherë, fill pas vdekjes së Skënderbeut, në fshatin San Martino. Historia e Skënderbeut, e këtij princi mesjetar shqiptar më ka tërhequr gjithnjë: jeta e tij në oborrin e sulltanit në Stamboll, ikja me një grup kalorësish për të çliruar Shqipërinë, lufta e tij legjendare 25-vjeçare në mbrojtje të atdheut të vet, por edhe të Europës… Jo më kot venedikasit e kanë cilësuar “princ të Krishterimit”. Pra, nga mijëra familje shqiptare që shkuan në Kalabri, nën mbrojtjen e mbretit të Napolit, mik dhe aleat i Skënderbeut, ishte edhe familja e nënës sime, e cila u vendos fillimisht në Santa Martino de Finita (përpara quhej Santo Martino de Finito). Mbaj mend që gjyshja e nënës sime quhej Maria Gjuzepina e San Marcos (fshati ku jetonin në atë kohë), një grua e hekurt dhe me karakter të fortë, por edhe një grua e mrekullueshme. Kur nëna ime u martua, ajo i kishte dhënë një unazë të vjetër të familjes me inicialet M. S. pra San Marco. Këtë unazë, para se të vdiste, nëna ime ia dha gruas sime, Matildës, ndërsa më pas, ajo ia dha mbesës sime që quhet Marina Sabato. Kështu kjo unazë e vjetër shqiptare shtegton nga brezi në brez.

– A e keni vizituar ndonjëherë atë vend? – vijon Rama në intervistën publikuar në “Shqip”.

– Po, kam pasur shumë dëshirë të njihja vendbanimin e hershëm të të parëve të mi dhe prandaj dhe e kam vizituar. Tashmë dua të kthehem edhe një herë, ndoshta për herë të fundit. Dua të shkoj në kujtim të nënës sime që e thërrisja “mama”, dhe ta shoh patjetër atë fshat. Historia e gjyshes sime është interesante. Një shqiptar ra në dashuri me të, por ajo nuk donte të martohej. Më së fundi, ajo u martua me një shqiptar tjetër të quajtur Ferrari. (Ju e dini që në ato kohëra shumë shqiptarë morën mbiemra italianë, por në fakt mbiemri i tij i vërtetë ishte Papi). Në fakt, nëna e saj nuk donte që ajo të martohej me të, pasi vëllai i tij ishte një prift, një qejfli femrash, por mjaft elokuent e inteligjent. E shkreta mama, kur shkonte në kishë, ajo qante nga fjalët e priftit elokuent dhe kur vinte në shtëpi e urrente atë. Në të vërtetë, prifti dhe vëllai i tij, rridhnin nga një familje shumë e pasur shqiptare, me titull “markez”, por më pas, ata e kishin humbur gjithë pasurinë e tyre. Vitet kaluan dhe gjyshi im vdiq shpejt, në moshën 40-vjeçare. Kështu shtëpia ra në krahët e nënës sime, atëherë 15-vjeçare. Pikërisht në këtë kohë, ata u detyruan të emigrojnë nga Kalabria në Argjentinë, si dhe shumë italianë e shqiptarë të tjerë, apo dhe emigrantë nga e gjithë bota: 80-90% e popullsisë së Argjentinës janë emigrantë.

– Dhe tani që po shkoni në Shqipëri, çfarë ndjeni?

– Emocione të forta. Mama për mua ishte një hyjni. Kjo ftesë që m’u bë ishte shumë prekëse për mua.

Një profil për shkrimtarin latinoamerikan

Ernesto Sábato ka lindur në Rojas, provincia de Buenos Aires në Argjentinë më 24 qershor, 1911. Nëna e tij Juana Maria Ferrari rridhte nga një familje arbëreshe e Italisë, ndërsa babai i tij, Franciso Sabato, po ashtu ishte nga Italia. Ata kishin njëmbëdhjetë fëmijë, të gjithë djem. Ernesto ishte fëmija i dhjetë i familjes Sábato. Ditën që lindi ai, vëllai më i madh vdiq dhe e ëma e pagëzoi me emrin e të vëllait, Ernesto.

Ai kreu shkollën e mesme më 1928 dhe u regjistrua në Universidad de La Plata, ku studioi fizikë dhe matematikë. Në vitin 1930 ai iu bashkua Partisë Komuniste dhe në atë kohë takoi Matilde Kusminsky Richter, që atëherë ishte 17 vjeç. Të dy lanë familjet dhe studimet dhe filluan të jetojnë bashkë. Në vitin 1933 ai u bë sekretar i Rinisë Komuniste, por po fillonte të zhgënjehej me partinë dhe kishte dyshime. Më 1934 ishte dërguar si delegat në Bruksel në Kongresin kundër fashizmit dhe luftës, prej aty duhej të udhëtonte për Moskë për një periudhë ‘spastrimi’. Në Bruksel Ernesto kuptoi natyrën e vërtetë të Partisë Komuniste dhe iku në Paris, ku jetoi i fshehur. Pa miq dhe pa para, ai fillon të shkruajë romanin e tij të parë.

Në vitin 1935 ai kthehet në Argjentinë ku martohet me Matilden dhe vazhdon studimet në Universidad de La Plata. Në vitin 1938 doktoron në fizikë dhe fiton bursë për të hulumtuar rrezatimin atomic në Laboratorin Curie në Paris. Matilde dhe djali i tyre, Jorge Federico shkojnë me të. Gjatë qëndrimit në Francë ai vazhdon të shkruajë dhe të pikturojë. Më 1939 bursa iu transferua për Massachusetts Institute of Technology. Ai kthehet në Argjentinë dhe fillon të ligjërojë matematikë dhe fizikë në Universidad de La Plata. Ftohet t’i bashkohet revistës Jugu, ku takohet me Jorge Luis Borges dhe të dy bëhen miq. Më 1941 fillon të shkruajë për gazetën La Nacion.

Në vitin 1943 ai kalon një “krizë ekzistenciale” dhe vendos të lërë shkencën dhe t’i përkushtohet krejtësisht vetëm shkrimit dhe pikturimit. Jep dorëheqje nga univeristeti dhe bashkë me familjen zhvendoset në male (Provincia de Cordoba). Fillon të shkruajë dhe shpejt përfundon librin Njëshi dhe gjithësia, që u botua më 1945. Në këtë libër Sábato haptas mohon shkencën dhe racionalen. Fiton çmime dhe nderime për këtë libër.

Roman i tij i parë Tuneli botohet më 1948. Më 1951 botohet libri tjetër Njerëz dhe dhëmbëzorë, me refleksione për paratë, arsyen dhe kalueshmërinë e kohës. Një studim për konceptet e botës dhe jetës moderne duke filluar nga Renesansa. Në vitin 1953 botohet libri Heterodoxia, që është definuar si fjalor i njeriut në krizë. Më 1955 bëhet drejtor i gazetës Mundo Argentino. Në këtë kohë Argjentina ishte në trazira politike. Më 1956 botohen dy librat më kontraverse të Sábatos: El otro rostro del Peronismo (Fytyra tjetër e peronizmit) dhe Torturas y Libertad de Prensa (Torturat dhe liria e shtypit).

Në vitin 1961 boton romanin e tij të dytë Sobre héroes y tumbas (Mbi heronjtë dhe varrezat), një studim psikologjik i njeriut i thurur me idetë filozofike të botuara më parë në librat e tij me ese. Kapitullin Raport për të verbërit shumë studiues e quajnë kryevepër të letërsisë botërore.

Në vitin 1971 fillon të shkruajë për gazetën La Opinion. Në vitin 1973 boton romanin e tretë Abaddón, el exterminador (Abadon, engjëlli i shkatërrimit), një libër për vizionin apokaliptik të botës moderne dhe për triumfin e të keqës.

Në vitin 1977 Italia i akordon çmimin “Medicci”, ndërsa më 1978, në Spanjë e dekoron me urdhrin Gran Cruz de la Orden al Mérito Civil.

Më 1984 presidenti i Argjentinës Raúl Alfonsín e emëron kryetar të Comisión Nacional sobre la Desaparición de las Personas (CONADEP), (Komisioni Kombëtar për Personat e Zhdukur), komision që ka hulumtuar rastet e personave të zhdukur gjatë diktaturës ushtarake në Argjentinë. Libri Nunca Más (Kurrë më) në të cilin jepen dëshmitë e atyre që shpëtuan dhe të dëshmitarëve të zhdukjes dhe vrasjes së mëse njëzetmijë njerëzve, është botuar si rezultat i hulumtimit të këtyre tragjedive.

Organizata e Shteteve Amerikane (O. A. S.) i jep çmimin Gabriel Mistral, ndërsa mbreti i Spanjës, Huan Karlos, e dekoron me çmimin Miguel de Cervantes. Dekorohet prapë nga Italia më 1985 me Urdhrin për Merita dhe më 1987 Fransoa Miteran, kryetar i Francës e dekoron me gradën Komandant i Legjionit të Nderit. Ka marrë gradën “Doktor nderi” (Honoris causa) nga Univeristeti Murica, Spanjë, Universidad de Rosario, Argjentinë, Universidad de Campinas, Brazil, Universidad del Litoral, Santa Fe, Università degli Studi di Torino, Itali Më 1995 në Shqipëri merr titullin Ismail Kadare, të ndarë nga fondacioni Velija. Vdiq në shtëpinë e tij në Argjentinë, më 30 Prill 2011 në moshën 99 vjeçare.

Nder mija trajta ideja: fytyra të gjarprit e të gruas.

Viola Isufaj

Universiteti i Tiranës

Pjesa 1

Poezia Gjarpni e Gruaja e Martin Camajt, me strukturën e saj enigmatike që ngjan me një rebus, përmban një shumësi elementesh të hapura ndaj interpretimeve të ndryshme. Ajo ndërthur simbole, botë emocionale dhe pasqyra të përthyera të realiteteve që shpërbëhen e rindërtohen pafundësisht, duke krijuar një tekst ku kuptimet lëvizin e transformohen vazhdimisht.Studiuesit shpesh kanë ngurruar t’i qasen interpretimit të kësaj poezie, për shkak të kompleksitetit të madh që ajo ngërthen. Pikërisht kjo vështirësi shndërrohet, megjithatë, në një grishje të veçantë: një ftesë e pandalshme për lexim dhe përpjekje interpretimi.

Gjarpni e grueja

Ajo mbramë harroi trupin e vet

zbuluet

e në mëngjes e gjeti pikturë të varun

në murin e gjanë dhetë pashë:

e kqyri e e kqyri dhe u zhduk.

Petkat e saj teren buzë detit

me këmishën e gjarpnit mbi gur.

Shtërpia tha se vjen prap, ajo,

deri mbasdite.

Mbasdite vonë, gjarpni i rrejtun

doli prej nëngurit

e iu zgerdhesh vetmisë ndër sy,

veshi këmishën e vjeter e shkoi

me fjetë.

Ky studim synon të depërtojë në kompleksitetin semantik dhe strukturor të poezisë së Martin Camajt, duke u përqendruar te mënyrat se si ideja poetike shfaqet dhe transformohet “ndër mijëra trajta” përmes figurave, simboleve dhe shtresave kuptimore. Poezia e Camajt, përtej dimensionit tekstual, paraqitet si një hapësirë intertekstuale ku vetëdija poetike ndërvepron me lexuesin në një proces të vazhdueshëm të prodhimit të kuptimit.

Poezia hap horizonte të reja kuptimore, duke u bërë provë e hapësirës së pakufishme të kuptimeve. Në këtë pikë, mund të kujtojmë idenë e Benedetto Croce-s në Estetica come scienza dell’espressione e linguistica generale (1902) për artin si shprehje të lirë, ku çdo akt interpretimi është një krijim i ri, si dhe konceptin e Umberto Eco-s për “tekstin e hapur” (Opera aperta, 1962), ku kuptimet nuk janë të fiksuara, por lëvizin e transformohen në marrëdhënie me lexuesin. Po ashtu, Roland Barthes me esenë La mort de l’auteur (1967) e zhvendos qendrën e kuptimit nga autori tek lexuesi, ndërsa Hans-Georg Gadamer në Wahrheit und Methode (1960) e sheh interpretimin si një dialog të vazhdueshëm mes lexuesit dhe traditës. Paul Ricoeur, nga ana e tij, e përshkruan tekstin si një hapësirë të lirë ku kuptimet shumëfishohen sapo ai ndahet nga autori.

Në qendër të analizës vendoset polisemantizmi i strukturës poetike: fjalët dhe imazhet nuk reduktohen në një interpretim të vetëm, por krijojnë një diskurs poetik të hapur, i cili lejon lëvizjen e kuptimeve në një rrjet të gjerë referencash kulturore e filozofike. Ky dimension polisemantik e vendos poezinë e Camajt në një kontekst ku njëri pol i kuptimit mund të jetë i fiksuar, por domëthëniet të lëvizshme, duke u prodhuar vazhdimisht në marrëdhënien mes tekstit dhe lexuesit.

Analiza e tekstit Gjarpni e Grueja do të shpalosë një hapësirë semiotike ku shenjat poetike ndërveprojnë në nivele të ndryshme: fenomenologjike, hermeneutike, psikologjike, antropologjike, filozofike, erotike dhe ekzistenciale. Ky ndërthurim i perspektivave do ta vendosë poezinë në një rrjet intertekstor ku çdo shenjë poetike del e hapur ndaj rikodifikimeve të pafundme.

Në përfundim, argumentohet se poezia e Camajt është një akt i vetëdijshëm i ndërtimit të kuptimit, një diskurs poetik që operon mbi bazën e polisemantizmit dhe intertekstualitetit, duke reflektuar parimet e semiotikës dhe strukturalizmit. Ky akt meditativ e shndërron lexuesin në bashkëkrijues të ideve që lëvizin “ndër mijëra trajta”, duke e vendosur tekstin në dialog me tradita të ndryshme letrare, filozofike dhe kulturore.

Fytyra e parë: tensioni seksual. Humbja e vetëdijes dhe e moralit

Poezia Gjarpni e grueja e Martin Camajt mund të lexohet për së pari si dramë e tensionit seksual dhe e humbjes së vetëdijes morale. Kur Camaj thotë për gruan “harroi trupin e vet,” mund të na nxisë të nënkuptojmë se gruaja ka kaluar në një gjendje larg nga vetëkontrolli moral dhe nga vetëdija deri në një dorëzim ndaj instiktit. Ky moment mund të interpretohet si një lloj lëshimi nga norma të caktuara që i janë imponuar gruas si individ. Thënë ndoshta më qartë: gruaja mund të jetë përballur me një situatë ku dëshirat dhe instinktet e saj kanë dalë më të forta se norma shoqërore a fetare, instikte, të cilat për t’u ndrydhur do të kishin nevojë për ndihmën e një vetëdijeje të kontrolluar dhe të pasur me parime.

Në traditën biblike, gjarpri është i lidhur me mëkatin e parë, ndërsa te Camaj merr një përmasë më intime: ai është shenja e instinktit të papërmbajtur, e dëshirës që shpërthen përtej kufijve të disiplinës së brendshme. Kjo mund të paraqesë një dinamikë ku gruaja ka kaluar përmes një akti të papritur, të panginjur dhe të paorganizuar, duke pranuar pasojat e mundshme pa menduar gjatë.

Gjarpri mund të nënkuptojë ndjeshmëri, ndjenja të thella që mund të ngrenë tallaze pasigurie, tërheqjeje dhe frike. Në këtë kuptim, mund të jetë simboli i një akti që ka lidhur trupat në një gjendje të paqartë, të pasigurt, dhe të mbushur me konflikte të brendshme. Gjarpni, si simbol i rrezikut dhe mundësisë për shndërrim, mund të jetë kështu, një shenjë e instinkteve të papërmbajtura që i ka ndjellë dhe të cilat kanë shpërthyer.

Ky këndvështrim e shton kompleksitetin e poezisë, duke dhënë një përmasë të brendshme të përjetimeve të gruas, ku morali, trupi dhe intimiteti janë në një vibrim të trazuar të vazhdueshëm. Camaj ka përdorur një qasje shumë të hollë për të dhënë këtë krizë të brendshme, duke e shprehur me anë të simboleve natyrore dhe konflikteve ndërmjet individit dhe normës sociale.

Ajo që po përthyen Camaj, pra, mund të jetë një moment i tensionuar pas aktit seksual, ku gruaja, e cila ka kaluar përtej kontrollit të saj moral dhe trupor, tani përballet me pasojat e këtij akti, që janë të përjetuara dhe të dukshme në realitetin e saj të brendshëm, të përditshëm. Kjo përballje mund të shfaqet si një reflektim i ndjeshmërisë dhe kuptimit të thellë të asaj që ka ndodhur.

Pikturë të varun në murin e gjanë dhetë pashë- Ky varg i pashlyeshëm mund të ketë një kuptim të thellë në lidhje me përballjen e gruas me pasojat e veprimeve të saj dhe përballjen me turpin dhe ndërgjegjen; mund të simbolizojë një imazh të papritur dhe të papëlqyer për gruan, ku ajo, pas natës që kaloi, tashmë, në mëngjes, gjendet para një pasqyre të përjetuar që e ndihmon të kuptojë më mirë atë që ka ndodhur. Piktura që është “e varur” mund të jetë vetë përballja me një imazh të ngulitur tashmë në mendjen e saj, një shenjë të veprimit që ajo e ka kryer, dhe tani po e përjeton me ndjenja të ftohta, me ndjenja të papërmbushjes, pothuajse si një përfundim të hidhur. Është përballja me turpin dhe ndërgjegjen: Gruaja është tashmë e ndodhur në atë moment të pakthyeshëm, kur natyra e veprimit të saj është bërë e dukshme.

Piktura shfaqet si shenjë e imazhit të vetvetes që gruaja tashmë e sheh në një këndvështrim që ia cakton ndërgjegjia. Piktura e varur funksionon, pra, si pasqyrë e veprimit të kryer, një kujtim i fiksuar që mbetet i pashmangshëm. Vargu “dhe dhjete pashe” mund të sugjerojë që gruaja po e shikon veprimin e saj me një ndjesi të thellë fajësie, një ndjenjë që ka rritur intensitetin dhe përmasat e asaj që ka ndodhur. Vargu mund të lexohet si metaforë e turpit dhe ndërgjegjes. Dhjetë pashët e përmendura e zmadhojnë ndjesinë e fajit, duke e bërë më të rëndë dhe më të pranishme në ndërgjegjien e subjektit.

Kalimi nga nata në mëngjes, nga pasioni në reflektimin e ftohtë, përfaqëson një moment kthjellimi ku gruaja e sheh realitetin me sy tjetër dhe ku përballja me ndërgjegjen bëhet e pashmangshme. Mëngjesi nuk është vetëm shenjë e ndërrimit të kohës, por një transformim cilësor që pason çdo akt të papritur e të thellë. Ky kontrast mes natës dhe mëngjesit është një motiv i përsëritur në poezinë e Camajt: te Pas kryqëzimit të zogjve, loja e dashurisë dhe pasojat e saj projektohen në një mëngjes të ftohtë e të zbrazët; ndërsa te Mosha e qenit apo ditëlindja, kalimi i kohës shfaqet si përballje e individit me pasojat e veprimeve që të tjerë kanë kryer mbi të. Në këtë kuptim, mëngjesi te Gjarpni e grueja shfaqet si instancë reflektimi, një hapësirë ku gruaja e sheh veten në pasqyrën e fajit, duke u shndërruar në një meditim të rëndë mbi ndërgjegjen. Ky moment mund të nënkuptojë kthimin e saj në shtëpi, si një përpjekje për të rivendosur ekuilibrin dhe për të rikthyer rendin e prishur.

Po ashtu, pjesa ku gjarpri zgjedh të veshë këmishën e vjetër dhe të shkojë për të fjetur mund të lexohet si simbol i një përpjekjeje për rikthim në vetvete, pas një përvoje tronditëse që e ka ndikuar. Në këtë mënyrë, edhe gjarpri vendos një marrëdhënie me kujtimin e afërt të ngjarjes, por ndryshe nga gruaja, në përputhje me natyrën e tij, ai bën një akt ironik dhe të distancuar ndaj përvojës së kaluar. Ky gjest shndërrohet në simbol të një rikthimi në rutinën e zakonshme, një mënyrë për të neutralizuar tronditjen e natës dhe për ta vendosur ngjarjen në kufijtë e kujtesës së afërt. Në këtë mënyrë, gjarpri nuk e kthen mëngjesin në hapësirë reflektimi, por e përdor si moment të mbylljes së përvojës, duke e zhvendosur peshën e saj nga aktualiteti drejt një kujtese që tashmë është e konsumuar.

Poezia merr kështu një dimension psikologjik të thellë, ku pasioni dhe turpi bashkëjetojnë, duke e shndërruar aktin seksual në një reflektim mbi mëkatin, fajin dhe ndërgjegjen. Por, nga ana tjetër, imazhi me të cilin përballet gruaja, krijuar nga vetë ajo, mund të jetë gjithashtu një figurë që nënkupton “përmbysjen” e ndjeshmërisë së saj të zakoshme dhe një hapje ndaj diçkaje të re, një kalim nga një gjendje e ndrojtur dhe e pasigurt në një të ardhme që është e ndikuar nga veprimi i kaluar – e cila na përgatit për leximin tjetër.

Foto: memorie.al

Dr. Florinka Gjevori

Lektore e Historisë së Kosovës, Universiteti “A. Xhuvani” i Elbasanit/

Punimi me titull “Pavarësia e Kosovës, Federata Panshqiptare “Vatra” dhe gazeta “Dielli” e SHBA-së (1981-2008), i përgatitur ngaprof. dr. Roland Gjini, paraqet një punë hulumtuese voluminoze e me vlerë shkencore, për një nga çështjet e rëndësishme të historiografisë sonë, si edhe historisë së shqiptarëve në tërësi, atë të rrugëtimit të ndjekur nga populli i Kosovës drejt pavarësisë së munguar e mohuar për gati një shekull, rrugëtim ky që pasqyrohet nëpërmjet rolit dhe kontributit që kanë luajtur në këtë drejtim Federata “Vatra” dhe gazeta “Dielli” e SHBA-së.

Tema e zgjedhur për trajtesë nga prof. Gjini përbën risi dhe është me mjaft interes. E gjithë përmbajtja shkon sinkron me tematikën, titujt e nëntitujt e vendosur. Është mbështetur në një bibliografi të bollshme dhe përmban një numër të konsiderueshëm referencash. Gjuha e përdorur është e thjeshtë, e qartë dhe e kuptueshme, mendimi i formuluar dhe paraqitur në këtë trajtesë është profesional dhe i saktë shkencërisht.

Punimi paraprihet nga një hyrje, ku autori në një përmbledhje të shkurtër e koncize pasqyron momente kyçe në historikun e trevës së Kosovës që nga antikiteti e deri në shpalljen e pavarësisë së saj, viti 2008, sikurse edhe historikun e krijimit të federatës “Vatra”, veprimtarinë e saj ndër vite dhe të gazetës “Dielli”, e cila u bë tribunë e mendimit të intelektualëve, patriotëve e atdhetarëve shqiptarë në mërgim, mbi zhvillimet aktuale të ngjarjeve në Shqipëri e Kosovë.

Autori vendos fillimisht në fokus të trajtesës, situatën e brendshme në Kosovë që pas Luftës së Dytë Botërore deri në prag të fillimit të demonstratës së vitit 1981, duke dhënë një analizë të plotë të shkaqeve që nxitën shpërthimin e saj, si dhe duke argumentuar gjendjen e vështirë të krijuar për popullsinë shqiptare të Kosovës nga pikëpamja sociale dhe politike, së cilës iu mohuan liritë dhe të drejtat kombëtare, nën diktatin dhe trysninë e autoriteteve serbe e jugosllave. Liritë dhe të drejtat kushtetuese të fituara në vitet ‘60-‘70, gjatë qeverisjes së J. B. Titos, (nga viti 1969 e deri në njohjen e KSA-së të Kosovës më 1974) ishin rrjedhojë jo vetëm e politikës lëshuese të udhëheqësit të ri të Jugosllavisë, por mbi të gjitha e përpjekjeve të pareshtura të popullsisë shqiptare, rinisë studentore, intelektualëve e atdhetarëve të pamposhtur, që ngritën zërin nëpërmjet protestave, demonstratave e manifestimeve të hapura kundër padrejtësive kushtetuese të ushtruara ndaj tyre dhe mostrajtimit në mënyrë të barabartë, sikurse popujt e tjerë të Jugosllavisë.

Rikthimi i autoritete serbe në politikën e tyre të mëparshme, si edhe anulimi i lëshimeve të bëra ndaj shqiptarëve pas vdekjes së Titos, i ngriti sërish shqiptarët drejt protestave të reja, që kulmuan me demonstratën e vitit 1981, në ballë të së cilës qëndronte rinia studentore. Autori na tregon me mjaft vërtetësi pasqyrimin e ngjarjeve të tilla në faqet e shtypit “Dielli”, por rrëfen edhe se si titujt e pasqyruar aty dhe analistët e këtij shtypi me shkrimet e tyre, e kanë sjellë në vëmendjen e lexuesve të kohës hap pas hapi këtë realitet tronditës nga njëra anë, por edhe shpresëplotë njëkohësisht nga ana tjetër, pavarësisht të gjitha pengesave që nxitën autoritet serbe, fillimisht për të mos lejuar përhapjen e lajmit nga Kosova e më pas për të fshehur dhunën e presionin që ushtrohej nga ana e tyre.

Tepër domethënës është edhe reagimi i Federatës “Vatra”, pasqyruar në faqet e gazetës “Dielli”, me notat e protestës së dërguar ndaj autoritete në SHBA, telegramit të drejtuar presidentit Regan, sikurse edhe grumbullimet fizike përpara Ambasadës së Jugosllavisë dhe selisë së OKB-së. Suprimimi i autonomisë dhe vendosja e regjimit ushtarak policor do të jenë veprimet e radhës që ndoqën serbët në vitet 1989-1999. Ndërsa Kosova, nga ana tjetër, ka nisur rrugën e veprimeve përshkallëzuese në drejtim të sigurimit të të drejtave të pamohueshme të saj. Shpallja e Republikës, mosnjohja dhe dënimi i saj nga ana e Jugosllavisë, reagimet e intelektualëve dhe akademikëve të Kosovës, si I. Rugova, A. Çeta, R. Qosja, Mark Krasniqi etj., do të jenë tematikat kryesore, që do të zënë vend sërish në faqet e gazetës së shtypit “Dielli”.

Autori vendos sërish një sërë fragmentesh të këtij shtypi jo vetëm me titujt e tij, por edhe opinionet e analizën që pasqyrohet në brendësi, nga një sërë shkrimesh të autorëve të ndryshëm, jo vetëm shqiptarë të Amerikës, por edhe shqiptarë të Kosovës e Shqipërisë, kongresmenë, arbëreshë etj. Pra, gazeta “Dielli” vazhdon të mbajë në kontakt të vazhdueshëm lexuesit e saj me pasqyrimin e ngjarjeve dhe zhvillimeve në rajonin e Kosovës dhe Jugosllavisë, por edhe të shpalosë opinionet e rezolutat e kongresmenëve amerikanë ndaj politikës së dënueshme serbe, si edhe analizat e bëra nga editorialë dhe gazetarë të ndryshëm në Kosovë, SHBA e në Europë, që shpesh nuk ngurronin të bënin edhe paralelizma mes situatës së shqiptarëve të Kosovës dhe shtetit komunist shqiptar nën drejtimin e E. Hoxhës.

Ngjarjet e viteve ‘90 ishin vendimtare drejt realizimit të pavarësisë, aq shumë të dëshiruar e të mohuar për popullin e Kosovës. Kuvendi i Kosovës shpalli Deklaratën dhe miratoi Kushtetutën e saj, ndërsa pas referendumit që do ta shpallë Kosovën Republikë, po ky Kuvend do të miratojë formimin e një qeverie të re të shqiptarëve. Edhe pse dhuna e represioni i serbëve ndaj shqiptarëve nuk ndalej, edhe veprimet konkrete të intelektualëve, patriotëve, atdhetarëve shqiptarë nuk reshtnin për asnjë çast, përkundrazi dëshmonin zhvillime të reja të guximshme e të pakthyeshme, si p.sh., krijimi i UÇK-së, ndërmarrja e aksioneve për çlirimin e zonave të caktuara, stërvitja e përgatitja e ushtarakëve dhe e komandantëve të ushtrisë në tokat shqiptare dhe prej elementëve shqiptarë etj. Bombardimet e NATO-s në Serbi përgatitën edhe fundin e luftimeve ndërmjet palëve.

Eksodi i ri i madh i shqiptarëve dhe projekti “Patkoi” i serbëve nuk përmbushën ëndrrën e kahershme të tyre për spastrimin dhe asimilimin e shqiptarëve, por u shoqëruan ngazhvillime të reja nga Perëndimi, BE-ja dhe SHBA-ja që dënonin politikën e Beogradit dhe dhunën bashkë me masakrat e tyre ndaj shqiptarëve. Vendosja e Kosovës nën administrimin e OKBsë tregonte përfundimisht fitoren e shqiptarëve. Shtypi i “Vatrës” do t’i pasqyronte sërish të gjitha këto zhvillime me hollësi e vërtetësi, duke shprehur, nga njëra anë, keqardhjen për vuajtjet dhe padrejtësitë që po i bëheshin popullit kosovar, por nga ana tjetër, duke u përpjekur të sensibilizojë institucionet shtetërore të SHBA-së për luftën e drejtë të tyre. E tillë do të vazhdojë trajtesa deri në momentet e shpalljes së Pavarësisë.

Numra të tërë e faqe të tëra të gazetës “Dielli” do t’u kushtohen zhvillimeve të tjera në Kosovë: përpjekjeve të shqiptarëve, të politikës vendase, si dhe të Federatës “Vatra”, të mbështetur fort nga administrata amerikane dhe një pjesë e vendeve europiane për përcaktimin e statusit final të shtetit të ri të Kosovës. Ky status, të paktën formalisht, u arrit të finalizohej në 17 shkurt të vitit 2008 me shpalljen e Kosovës Republikë e pavarur nga Kuvendi i saj. Ky akt u vlerësua i ligjshëm nga Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë më 22 korrik 2010, e cila përcaktoi se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës nuk është në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare dhe me Rezolutën numër 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së të qershorit të vitit 1999.

Si përfundim, theksoj se autori ka arritur të na sjellë një punim që dëshmon jo vetëm formimin e lartë të tij profesional, por edhe një studim me kontribut të vlefshëm në fushën e historisë së Kosovës, që detajon në mënyrë specifike në gjerësi e thellësi rrugëtimin e gjatë e të vështirë të popullit shqiptar të Kosovës, sfidat e ndeshura deri në arritjen e pavarësisë së merituar, por edhe përpjekjet e konsiderueshme të Federatës “Vatra” dhe gazetës “Dielli” me të gjitha mjetet e format që ato zotëronin, për të kontribuuar maksimalisht në këtë proces, gjatë të cilit kanë qenë bashkudhëtarë të përhershëm.