Bujar Leskaj/

Sot, më 28.08.2026 shënohen 102 vjet nga lindja e At Zef Pllumit, Nder i Kombit. Ndonëse 19 vite më parë, në 2007 ai u nda nga kjo botë, vepra e tij është një jehonë buçitëse në ndërgjegjen e çdo shqiptari, një akuzë dhe një thirrje për katarsisin aq të nevojshëm për shqiptarët.

Me kryeveprën e tij “Rrno vetëm për me tregue” At Zef Pllumi dha një kontribut të jashtëzakonshëm, të pakrahasueshëm në rrëfimin e historisë së vërtetë, aq të dhimbshme të Shqipërisë nën regjimin komunist.

At Zef Pllumi ishte qëndresa përballë përbindëshve komunistë, ishte mëshira në dyluftim me krimet e torturat mizore, ishte falja përballë hakmarrjes, ishte dashuria përballë urrejtjes, ishte e mira përballë të keqes, ishte drita përballë errësirës, ishte dija përballë padijes vulgare.

Ai përfaqësonte qytetërimin përballë injorancës e mizorisë komuniste.

Ishte jeta përballë vdekjes, ishte drejtësia përballë padrejtësisë, ishte kujtesa përballë harresës, ishte liria përballë prangave.

At Zef Pllumi (Bogë, 28 gusht 1924 – Romë, 26 shtator 2007) ka qenë frat françeskan, publicist e shkrimtar memuarist shqiptar.

Kur ishte 22 vjeç, më 14 dhjetor 1946 u arrestua dhe u dënua me tre vjet burgim që e vuajti pranë Burgut të Madh të Shkodrës dhe në kampet famëkeqe të Bedenit në Myzeqe, dhe Orman-Pojanit në Maliq.

Në vitin 1958 shugurohet meshtar. Më tej, për 12 vjet shërben si meshtar i Dukagjinit me qendër në Shosh.

Më 1967 u arrestua dhe për 23 vjet vuan dënimin në burgje dhe kampe të ndryshme. 1967–1989, për 23 vjet rresht, u burgos përsëri dhe vuan dënimin në Spaç, Reps, Skrofotinë të Vlorës, Ballsh, Zejmen-Shënkoll, Shën Vasil dhe Tiranë.

Ndërroi jetë më 25 shtator të vitit 2007 në spitalin Gemelli, Romë, dhe u varros më 30 shtator 2007 në Shkodër.

Në Shqipëri vepra e tij u njoh gjerësisht pas vitit 1992.

Mua më vjen mirë që në cilësinë e Ministrit të Kulturës gjatë viteve 2005-2007 promovova veprën e tij edhe në Kosovë, që gjatë detyrës sime si ministër i kulturës u vlerësua me çmimin “Penda e Artë” dhe që pas propozimit tim Presidenti i Shqipërisë, Alfred Moisiu, në vitin 2006 e dekoroi Pllumin me Urdhrin “Nderi i Kombit”..

Më shumë se një dekret presidencial për mua vlen vlerësimi i At Zef Pllumit, i cili shprehu mirënjohjen në një letër, të cilën më dërgoi pas marrjes së çmimit. (Më poshtë faksimilja e letrës.)

Në një speciale të gazetës “55” në 27 shtator 2007 kam shkruar: “Vepra e tij monumentale “Rrno vetëm për me tregues” e të tjera “Histori të shkrueme ” janë një sinor i përjetshëm, ato “dëshmojnë para botës se asnjë njeri nuk është i detyruar prej rrethanave të bëhet i keq, i ulët, të humbasë humanizmin e tij. At Zef Pllumi tregon me jetën e tij se edhe ne shqiptarët mund ta kalojmë provën e zjarrit, atë që ndan mënjanë arin e kulluar dhe ndan mënjanë skoriet e kombit. At Zef Pllumi, nxënësi i Fishtës, Harapit, Shllakut, mësuesve të përjetshëm të këtij kombi, sot më shumë se kurrë më ngjan me Diogjenin, filozofin grek, “atij s’mund t’i marrësh asgjë, pse s’ka asgjë të vetën dhe s’mund t’i japësh asgjë që i mungon, pse ai ka zemrën plot e përplot me dashuri!…”

At Zef Pllumi la një trashëgimi të jashtëzakonshme, veprat, jetën dhe mësimet e tij të vyera sesi njeriu nuk duhet ta humbasë kurrë shpresën, besimin dhe shpirtin, por të qëndrojë, te rezistojë dhe të mos i nënshtrohet asnjëherë të keqes.

Prof. Evalda Paci*

Lexuesi i veprës letrare në letërsinë tonë mbetet dhe një interpretues i rëndësishëm që ka siguruar në vijimësi edhe receptimin e saj në kohë, fakt që veçanërisht në lidhje me letërsinë e vjetër shqipe përbën një element vlerësie dhe shenjë vazhdimësie. E kemi fjalën për një traditë letrare për të cilën interpretimet përqendrohen si në shtjellimin tematik, njëherësh i larmishëm dhe i konkretizuar në veçori autoriale dhe përmbajtësore, por edhe të analizuar nga një lexues i kultivuar, që cilësohet që në hyrje të veprave themelore të saj. Me Prefationën e mirënjohur të veprës me titull “Cuneus prophetarum” (Patavii, 1685), Pjetër Bogdani e konsideron veten para këtij lexuesi, të cilësuar me një përveçim të kohës, të plazmuar mbi një model formimi që buron në mënyrë të drejtpërdrejtë nga trashëgimia leksikore latine e artit të brendësimit të veprave, e që përbën dhe një fjalë kyçe të rëndësishme për vetë arsenalin përkatës që kultura e leximit dhe e transmetimit të nocioneve që lidhen me të kishte bërë të mundur të krijohej. Por edhe më herët, duke iu drejtuar bashkëkohësve e me gjasë edhe pasardhësve në tekste përmbyllëse të përpilimeve përkatëse, autorët shprehin ndjesinë e të pasurit një lexues kritik, para të cilit ndihen të përgjegjshëm dhe në përgjegjësi.

Kjo traditë ka bërë të mundur të ketë një spektër përkatës semantik mbi përdorime që lidhen me leximin e veprave dhe përçimin e tyre në sinkroni dhe diakroni, duke mbetur edhe fjalë-terma mbi një kulturë të një kohe më të largët, por themelore për vetë ecurinë e konsiderimit të librit si një objekt përdorimi. Me lexuesin e veprës lidhet dhe zbërthimi tekstor i pjesëve më të rëndësishme të saj, shpesh të ngërthyera në vetë projektin autorial për të shpënë më tej shumë ide dhe grishje të shtruara nga vetë koha për të qenë koherentë dhe njëherësh të lexuar. Për vepra të caktuara, leximi dhe rileximi nxiten si nga vështrimet më të përafruara me brendinë e tyre, aq edhe me nevojën e rikthimit te çdo element që e përforcon një nxitje të tillë.

*Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare.

Dr. Luan Topçiu/

Po përgatitemi për edicionin e VIII-të të „Ditëve të Kulturës Shqiptare“!

Këtë vit, veprimtaritë do të zhvillohen në periudhën 18 shtator – 15 tetor 2026, në Bukuresht dhe Krajovë. Në Krajovë, veprimtaritë do të zhvillohen në selinë e re të Qendrës Kulturore të Shoqatës „Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë“.

Programi i këtij edicioni përfshin pesë veprimtari kulturore, që do të mbledhin së bashku përfaqësues të Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë, anëtarë dhe miq të komunitetit shqiptar, artistë, personalitete të kulturës dhe të ftuar të veçantë nga Rumania dhe Shqipëria.

Serinë e veprimtarive e çelim më 18 shtator, në Bukuresht, me koncertin e jashtëzakonshëm „Zëri i Miqësisë“, që do të mbahet në Teatrin Kombëtar të Operetës dhe Muzikalit „Ion Dacian“. Më pas, deri në mesin e muajit tetor, do të vijojmë me veprimtari kushtuar letërsisë, artit dhe kulturës shqiptare.

Hollësitë për secilën veprimtari do të publikohen në vijim në faqen e Facebook-ut të Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë.

Ju presim të jeni me ne në „Ditët e Kulturës Shqiptare“ – edicioni i VIII-të!

Xhelal Zejneli/

Përse Kadaresë dhe Koelho nuk iu dha nobeli!? Gjatë historisë, ka ndodhur që Akademia Suedeze t’i anashkalojë edhe gjigantët e letërsisë botërore.

Paulo Koelho është një prej shkrimtarëve më të lexuar në botë. Veprat e tij janë botuar në dhjetëra vende të botës dhe janë shitur në miliona kopje. Megjithëkëtë, ai nuk është vlerësuar me çmimin “Nobel”. Përse vallë?! Braziliani nuk është fitues i çmimit prestigjioz për arsye se ai përdor një stil popullor dhe krijon vepra për masat. Veprat e tij shiten në miliona kopje dhe kjo shkakton komercializim. Me fjalë të tjera, stili i tij nuk përputhet me kriteret letrare artistike të përcaktuara nga Akademia Suedeze. Kritikët dhe studiuesit letrarë veprën e tij e konsiderojnë si prozë popullore, prozë shpirti dhe jo si art i nivelit të lartë. Arti i madh është elitist. Çmimi “Nobel” në letërsi jepet me kritere të caktuara. Vepra e vlerësuar duhet të posedojë vlerë të madhe estetike dhe vlerë letrare të qëndrueshme.

Nuk duhet harruar se shumë pjesë të krijimeve të Koelhos janë të pakapshme për lexuesin e rëndomtë. Edhe mesazhet e veprave të tij, jo gjithmonë deshifrohen lehtë.

* * *

Me rastin e marrjes së çmimit “Nobel”, tregimtari dhe liriku gjerman Herman Hese (pseudonim Emil Sinclair; Hermann Hesse; Calw, Gjermani, 1877 – Montagnola, Zvicër, 1962) thotë:

“Nuk ka shumë kuptim që çmimi “Nobel” t’i jepet ndonjë shkrimtari plotësisht të afirmuar, e që është në moshë të shtyrë, në një kohë kur e njeh dhe e çmon e gjithë bota.”

Nobeli në duart e Bob Dilanit ngjalli tema dhe debate të shumta. Poeti amerikan Bob Dylani (1941- ) është këngëtar dhe kompozitor, një nga më të mëdhenj e të gjitha kohërave. Gjatë karrierës së tij, ka qenë figurë e rëndësishme e kulturës popullore. U vlerësua me çmimin “Nobel” për letërsi në vitin 2013, përkatësisht më 13 tetor 2016. Çmimin e mori prej Akademisë Suedeze “për krijimin e shprehjeve poetike të reja në kuadër të traditës së madhe poetike amerikane.”

Edhe Herman Hesi edhe Bob Dilani janë vlerësuar me çmimin e sipërthënë atëherë kur betejat më të mëdha qëmoti i kishin lënë pas vetes, beteja që duhej t’i bënin vetë dhe që i fituan vetë.

Kur çmimi “Nobel” vjen në duart e autorit i cili është në perëndim të karrierës, atëherë kjo ndarje e çmimit më tepër i shërben komitetit të Nobelit sesa autorit të lauruar. Kjo i mundëson Komitetit të ndarjes së çmimit “Nobel” që të mbrohet nga ndonjë akuzë eventuale se ka bërë gabim.

* * *

Komiteti i ndarjes së çmimit “Nobel” ka bërë edhe gabime, ndaj shpesh ka qenë shënjestër e sulmeve. Në mesin e shkrimtarëve që nuk janë vlerësuar me Nobel, çdokush e ka ndonjë që e admiron. Ka raste kur shkaqet e anashkalimit nuk kanë pasur të bëjnë me letërsinë.

* * *

Shkrimtarë të mëdhenj që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel” – Akademia Suedeze historikisht ka anashkaluar shumë figura të mëdha të letërsisë botërore. Nuk janë fitues të Nobelit shkrimtarët si: prozatori, dramaturgu dhe publicisti rus Leon Nikolajeviç Tolstoj (1828-1910), tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986); prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce; Dublin, 1882 – Cyrih, 1941).

Çmimi “Nobel” filloi të ndahet në vitin 1901. Atëherë Leon Tolstoi ka qenë gjallë dhe ka qenë i nominuar disa herë. Akademia Suedeze e ka refuzuar punën e tij për shkak të pikëpamjeve religjioze dhe politike të tij.

Horhe Luis Borhesi (Jorge Luis Borges) është konsideruar si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të shekullit XX. Ka qenë i nominuar disa herë. Çmimin s’e ka fituar asnjëherë kinse “për shkak të qëndrimeve politike kontradiktore të tij”.

* * *

Çmimi “Nobel” nuk jepet postume, pas vdekjes. Mirëpo, Tolstoi ka vdekur në vitin 1910, kurse Nobeli ka filluar të jepet qysh në vitin 1901. Kur “Nobeli” i parë shkoi në duart e poetit dhe eseistit francez Syli Prydom (“Sully” Prudhomme, i lindur si René François Armand Prudhomme, Paris, 1839 – Châtenay-Malabry, 1907), 42 intelektualë suedez, midis tyre edhe shkrimtari August Strindberg (Stokholm, 1849 – Stokholm, 1912), i dërguan letër Tolstoit. Aty shprehnin pakënaqësinë për vendimin e Akademisë së tyre. Tolstoi u përgjigjet: “Më vjen mirë që s’ma kanë dhënë Nobelin. Nuk di se ç’do kisha bërë me paratë. Me siguri, ato do të më sillnin diç të keqe në jetë.”

* * *

Sipas studiuesve të caktuar, çmimi “Nobel” në duart e një muzikanti rokënrol (rock and roll), qoftë ky edhe më i madhi ndër më të mëdhenjtë, është pasqyrë e një dekadence të madhe të kulturës perëndimore. Bob Dilani, pa kurrfarë faji të vet, u shndërrua në mollë sherri midis adhuruesve konservatorë dhe liberalë të fjalës së shkruar dhe të kënduar.

Ka pasur që kanë pyetur: “A thua vallë, këngëtari Dilan, në fushën e letrave, është më i merituar se shkrimtari Paulo Koelho, i përkthyer në dhjetëra gjuhë të botës dhe i shitur në miliona kopje. Shtrohet pyetja: “Fiton apo humb Bob Dilani, me këtë çmim?!”

* * *

Me çmimin “Nobel” nuk është vlerësuar as romancieri francez Marsel Prust (Marcel Proust; Parsi, 1871 – Paris, 1922). Ky nuk është nobelist, ndonëse krijoi gjatë shekullit XX. Prusti kurrë s’ka qenë shkrimtar bestseller. Megjithëkëtë, kudo në botë dhe në çdo katedër të letërsisë, ai është pjesë e programit mësimor. Letërsia moderne as që mund të paramendohet, po qe se i shmangim të gjitha ndikimet që ka ushtruar mbi të autori i ciklit prej tetë romaneve me titull të përbashkët “Në kërkim të kohës së humbur” (À la rëcherche du temps perdu, 1913-1927). S’është lehtë të supozohet se kush do ta fitojë Nobelin e ardhshëm, ngase edhe procesi i nominimit nuk është i thjeshtë. Kandidatët për çmimin “Nobel” mund të propozohen prej anëtarëve të Akademisë Suedeze, prej ish-laureatëve, prej kryetarëve të shoqatave kombëtare të shkrimtarëve dhe nga disa profesorë të zgjedhur të letërsisë. Si duket, të këta, Prustin e kanë përjetuar si një autor tepër eksperimental. S’ka qenë as i propozuar për ta marrë çmimin.

* * *

Një shkrimtar i madh që nuk është vlerësuar me Nobelin është edhe prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce, Dublin, 1882 – Cyrih, 1941). Është autor i romanit legjendar, një nga më të rëndësishmit e shekullit XX, “Ulksi” (Ulysses, 1922). Popullariteti i autorit është rritur nga viti në vit, edhe pas vdekjes së tij. Por në të gjallë, shkruante në kundërshti të plotë me kriteret e akademikëve të veshur me rroba të zeza. Sipas anëtarëve të Komitetit të Nobelit, letërsia e nivelit të lartë shkruhet ndryshe. Në fillim, Xhojsi dëshironte ta shkatërrojë narrativin (rrëfimin), fabulën, shtyllën kurrizore (subjektin e veprës që nga fillimi i saj. Për t’u pranuar një risi e tillë përmasash të këtilla, nevojitet kohë. Më vonë, nga shumëkush, “Uliksi” i tij u konsiderua si romani më i rëndësishëm i shekullit XX.

Sipas arkivave, Xhojsi s’ka qenë as i nominuar për çmimin e sipërthënë.

Shënim: Legjendari Semjuel Beket (Samuel Beckett; Dublin, 1906 – Paris, 1989), laureat i çmimit “Nobel” (1969), autor i antidramës mitike “Duke pritur Godonë” (En attendant Godot, 1952), ka qenë sekretar i Xhojsit.

* * *

Virxhinia Ulf (Virginia Voolw, Londër, 1882 – Rodmell/Sussex, 1941) ka qenë prozatore dhe eseiste angleze. Nuk është laureatë e çmimit prestigjioz. Qëkur ka filluar të jepet çmimi, për letërsi atë e kanë marrë deri tani vetëm 18 femra. Kjo përbën 15% të numrit të përgjithshëm të laureatëve në këtë kategori. Numri i laureatëve femra për paqe është më i madh se ato të fushave të tjera.

Laureatë femra janë: Selma Lagerlef (1909), Gracija Deleda (1926), Sigrid Unset (1928), Perl Bak (1938), Gabriela Mistral (1945), Neli Zaks (1966), Nadin Gordimer (1991), Toni Morison (1993), Vislava Shimborska (1966), Elfride Jelinek (2004), Doris Lesing (2007), Herta Myler (2009), Alis Manro (2013), Svetlana Aleksijeviç (2015), Olga Tokarçuk (2018), Luiz Glik (2020), Ani Erno (2022, Han Kang (2024).

Shënim: Në shtëpinë e Virxhinia Ulfit, në lagjen Bloomsbury, në qendër të Londrës, tuboheshin personalitete me renome profesionesh të ndryshme – historiani Liton Strashej (Lytton Strachey, 188- 1932); filozofi dhe prozatori anglez Bertrand Rasel (Bertrand Russell, 1872 – 1970), laureat i Nobelit më 1950; ekonomisti anglez, njëri nga më me ndikim i shekullit XX, themelues i makroekonomisë moderne, Xhon Mejnard Kejnis (John Maynard Keynes (1883–1946); poeti, kritiku dhe dramaturgu anglo-amerikan Tomas Stërnz Elliët (Thomas Stearns Eliot, 1888 – Londër, 1965), laureat i Nobelit më 1948; dhe E. Sitwell, romancieri, eseisti dhe kritiku anglez Eduard Morgan Forster (Edward Morgan Forster, 1879 – 1970); esteti Roxher Fraj (Roger Fry, 1866 – 1934), historiani i artit, anglez, Kliv Bel (Arthur Clive Heward Bell; Great Shefford, Mbretëri e Bashkuar, 1881 – Londër, 1964) me të shoqen Vanessa e cila ishte motër e Virxhinia Ulfit.

Shoqërimi i tyre njihet si Grupi Blumsberi (The Bloomsbury Group).

Shënim: Përkundër prirjes erotike ndaj grave, Virxhinua Ulf ka pasur raporte të afërta me bashkëshortin i cili i gjendej pranë në çastet kur ajo manifestonte probleme mentale.

* * *

Horhe Luis Borhes – Tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986) ishte disi në moshë të shtyrë kur deklaroi: “Çmimin Nobel nuk e kam fituar për arsye se zotërinjtë në Stokholm mbase mendojnë se tashmë ma kanë dhënë një herë..”

Shënim: Gjyshja e Borhesit nga vija e babait ka qenë angleze.

Komiteti për ndarjen e çmimit gjithmonë i ka marrë parasysh edhe zhvillimet politike, momentin historik dhe qëndrimet joletrare të shkrimtarëve. Këtë e dëshmon shembulli i Borhesit. Me fjalë të tjera, shkrimtari argjentinas ka qenë i lidhur me disa diktatorë të shekullit të kaluar. Midis tyre është edhe Pinoçe (Augusto Pinochet Ugarte, 1915-2006).

* * *

Vladimir Vladimiroviç Nabokov (Shën Peterburg, 1899 – Montreux, Zvicër, 1977) është prozator dhe poet ruso-amerikan. Deri në vitin 1940 mbante pseudonimin Vladimir Sirin. Është autor i romanit kontradiktor “Lolita” (1955). Në fillim vepra u ndalua për përmbajtjen “pornografike”, Flitet për dashurinë e mashkullit të moshës së pjekur ndaj “nimfetës” Lolita.

Nabokovi dhe Borhesi janë themelues të prozës postmoderne. Që të dy bëjnë pjesë në grupin e krijuesve që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel”. Nabokov ka qenë i nominuar disa herë. Në vitin 1974, për çmimin “Nobel” kanë qenë të nominuar edhe Naokovi, edhe Borhesi, edhe prozatori anglez, një prej më të rëndësishmëve të shekullit XX, Graham Grin (Graham Greene, 1904 – 1991), edhe prozatori kanadezo-amerikan, bir i hebreut të ardhur në Kanada prej Rusie, Sol Belou (Saul Bellow; Lachine, Quebec, 1915 – Brookline, Massachusetts, ShBA, 2005). Atë vit, çmimi nuk iu dha asnjërit prej tyre. Atë e ndanë prozatorët dhe poetët suedezë Eivind Junson (Eyvind Johnswon, 1900-1976) dhe Hari Martinson (Harry Edmund Martinson, 1904 – 1978), që të dy anëtarë të jurisë për ndarjen e çmimit “Nobel”.

Shënim: Nimfetë – vajzë tejet e re, lolitë, tinejxhere.

Shënim: Sol Belou u vlerësua me Nobelin në vitin 1976. .

* * *

Autorë të caktuar si prozatori anglez Xhorxh Oruell (George Orwell, 1903-1950), tregimtari austriak me prejardhje hebraike, Franc Kafka (Pragë, 1883 – Kierling, Vjenë, 1924), prozatori amerikan Fransis Skot Fixhërald (Francis Scott Fitzgerald, 1896-1940) nuk u kurorëzuan me Nobelin ngase vdiqën para kohe.

Franc Kafka është kryeidhull i modernizmit. Në veprën e tij flitet për individin të përndjekur prej forcave të padukshme të territ, të tmerrit, të ferrit. Individi i ndjekur nga shteti, nga pushteti, nga të fortët, nga tiranët, despotët, autoritarët, autokratët, sundimtarët, diktatorët, totalitarët, nga langonjtë e pushtetarëve siç janë gjyqtarët, dëshmitarët e rrejshëm, hetuesit, policët, milicët, xhandarët, gardianët, spiunët, agjentët, proceset gjyqësore të montuara, dënimet drakoniane.

Kafka tha: “Fajësia është gjendja në të cilën ndodhemi të gjithë ne, pavarësisht nga faji.”

Më pas ai shtoi: “E gjithë jeta ime ka qenë një histori e mbylljes së syve.”

* * *

Midis atyre që kanë lënë gjurmë të mëdha në letërsi dhe që kanë gëzuar popullaritet në radhët e publikut të gjerë, kanë qenë shkrimtari amerikan Xherom Dejvid Selinxher (Jerome David Salinger, 1919 – 2010); poeti, romancieri dhe autori i tregimeve të shkurtra, amerikani Çarls Bukovski* (Charles Bukowski, Andernach, Gjermani, 1920 – San Pedro, Kaliforni, 1994). Asnjëri prej tyre nuk e ka fituar vërtetimin zyrtar të Akademisë Suedeze për vlerat që i kanë poseduar.

Shënim: Selinxheri njihet për romanin “Gjuetari në thekër” (The Catcher in the Rye, 1951).

Shënim: Çarls Bukovski nënën e ka pasur gjermane, ndërsa babanë ushtar amerikan. Qysh i vogël vjen në Los Anxhelos.

* * *

Krijues të mëdhenj kanë qenë edhe dramaturgu norvegjez Henrik Ipsen (Henrik Ibsen, pseudonim Brynjolf Bjarme, 1828-1906) dhe novelisti e dramaturgu rus Anton Pavloviç Çehov.(1860-1904). Krijimtaria e tyre ndërlidhte me shekullin XIX, por ata kanë jetuar edhe në shekullin XX, kur Nobeli ndahej.

* * *

Ismail Kadareja (Gjirokastër, 28 janar 1936 – Tiranë, 1 korrik 2024) është një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të botës. I përkthyer në 47 gjuhë, i botuar në dhjetëra shtete të pesë kontinenteve. Shumë shkrimtarë që janë vlerësuar me çmimin “Nobel” nuk mund të krahasohen me penën e gjigantit të letrave. Kadareja është nominuar për çmimin “Nobel” të paktën 15 herë, që prej viteve ’90 e deri në vitet e fundit të jetës së tij. Gjithmonë ka qenë favorit. Krijimtaria e tij është vlerësuar me shumë çmime prestigjioze të botës. Akademia Suedeze e la pa çmim shkrimtarin i cili gjatë gjithë jetës së tij, me penën dhe shpirtin e vet, e luftoi tiraninë dhe diktaturën, si asnjë krijues tjetër i lindjes evropiane.

Madhështia e Kadaresë qëndron në faktin se ky kolos i artit të fjalës ia zbuloi Perëndimit një botë të re, mitet dhe legjendat e gadishullit, të vjetra sa poemat homerike, ia zbuloi labirintet kafkiane të një perandori që u shemb si dhe tiraninë antinjerëzore në lindje të kontinentit. Te Kadareja, si te Kafka, kemi qëndresën e individit përballë të fortit.

Artan Nati/

Në diskursin publik shqiptar, si kafene, parlament, studio televizive apo familje, mendoj se kemi arritur një shkallë të admirueshme të konfuzionit gjuhësor. Thjesht kur dikush thotë diçka që nuk na pëlqen dhe menjëherë deklarojmë se “na ofendoi”. Pastaj kaq mjafton për të filluar telenovelen shqiptare, që zhvillohet me pasion prapa krahëve duke krijuar armiq imagjinarë. Më tej vazhdojmë me minigjyqe publike per kërkim falje, tërheqje deklarate, ndëshkim, censurë dhe në raste më të avancuara të demokracisë sonë emocionale, edhe kokën e autorit. Këtu ekziston një ngatërresë e vogël, që në një shoqëri demokratike nuk është aspak e vogël, biles ky eshte problemi yne themelor.

Fyerja dhe ofendimi nuk janë e njëjta gjë. Fyerja është akti i atij që flet. Ofendimi është reagimi i atij që dëgjon. Fyerja është veprim, ndërsa ofendimi është përjetim. Fyerja mund të jetë e qëllimshme, ndërsa ofendimi mund të lindë edhe pa qenë fare qëllimi i folësit. Dikush mund të të fyejë dhe ti të mos ofendohesh. Dikush tjetër mund të mos ketë ndërmend të të fyejë, por ti të ndihesh i ofenduar. Pikerisht këtu fillon problemi i madh i shoqërisë tonë. Lind pyetja: “kush ka të drejtë të përcaktojë kufirin e ofendimit?” Nëse standardi është ndjenja ime personale, atëherë demokracia shpejt kthehet në një shesh lufte. “U ofendova!” “Pse?” “Sepse nuk më pëlqeu.” “Po çfarë të tha?” “Nuk ka rëndësi. Unë u ofendova.” Me këtë logjikë, argumenti më i fuqishëm nuk është më arsyeja, por ndjeshmëria. Pra nuk fiton ai që ka argumentin më të mirë, por ai që arrin të deklarojë i pari se është lënduar.

Nëse një ish-komunist thotë se Lufta Nacionalçlirimtare ishte lavdia më e madhe e kombit dhe se komunizmi i solli Shqipërisë përparim, mirëqenie e dinjitet, ai ka të drejtë ta mendojë dhe ta thotë. Por edhe unë kam të drejtë t’i them se e ke gabim. Mund t’i them se ka harruar burgjet, internimet, persekutimet dhe mijëra njerëzve të cilëve komunizmi u mohoi lirinë, dinjitetin dhe jetën normale. Madje mund ta quaj edhe injorant të historisë ose egoist. Dhe këtu fillon demokracia: unë nuk i sulmoj biologjinë, apo personin dhe familjen, por sulmoj idenë. Nëse ai ofendohet, kjo është ndjenja e tij. Nuk mund të kërkojë që unë të hesht vetëm sepse ai u ndje keq. Sepse po ta pranojmë këtë rregull, herën tjetër nuk do të debatojmë më për komunizmin, por do të debatojmë se kush u ofendua më shumë. Dhe kështu demokracia do të shndërrohet nga sistem i lirisë së fjalës në gjykatë ofendimesh dhe thashethemesh.

Nëse një intelektual i persekutuar gjatë komunizmit pyetet: “Pse nuk e kundërshtuat ju dhe disa të tjerë të persekutuar qeverinë e Berishës, kur ishit pjesë e saj?”, kjo është thjesht një pyetje mbi marrëdhënien e intelektualit me pushtetin. Nëse përgjigjja është: “Kishim familje dhe kishim frikë nga persekucioni”, atëherë pyetja tjetër është e pashmangshme: Nëse një ish-i burgosur politik kishte frikë nga një pushtet demokratik, çfarë tregon kjo për raportin e tij me pushtetin? Këtu duhet të fillojë debati, jo të mbyllet. Por në kulturën tonë politike ekziston një mënyrë më e lehtë: në vend që t’i përgjigjesh pyetjes, diskredito pyetësin. Pyetja bëhet “dashakeqe”, pyetësi “inkuzitor”, ndërsa kritiku “armiqësor”. Nqs nje shkrimtar paraqitet ne publik si disident dhe i thuhet se ne komunizëm ne Shqiperi nuk lejohej disidenca, Kjo nuk është fyerje.

Mendoj se eshte ndryshim opinionesh. Une mendoj se është mashtrim ne rastin me te keq dhe injorancë në rastin më të mirë. Mund të jem i gabuar, por kjo është bukuria e demokracise. Diskutimi I hapur eshte vlere, sepse çfarë vlere ka një artikull apo studim që nuk i lëndon ndjenjat e askujt? Paradoksi përsëritet edhe me historinë. Një studiues idealizon disa figura të së djathtës shqiptare të Luftës së Dytë Botërore dhe, kur pyetet pse, ai përgjigjet: “Komunizmi i shau aq shumë, sa ne duhet t’i mbrojmë.” Pra, nëse komunizmi tha “i keq”, ne duhet të themi “i mirë”. Nëse ai tha “tradhtar”, ne duhet të themi “hero”. Kështu, pa e kuptuar, vazhdojmë të jetojmë nën hijen e komunizmit. Vetëm kemi ndërruar shenjën: nga minus në plus.Dhe kjo nuk është mendim kritik. Është thjesht komunizmi i kthyer përmbys.

Demokracia nuk premton të mos të fyejnë

Shoqëria demokratike është një shoqëri ku njerëzit kanë të drejtë të thonë edhe gjëra që të tjerëve nuk u pëlqejnë. Në një demokraci, një politikan mund të kritikohet, një intelektual mund të tallet, porj edhe feja mund të diskutohet. Ndoshta edhe dikush do të ofendohet, por kjjo nuk është domosdoshmërisht një defekt i demokracisë. Në një farë mase, është çmimi i saj, sepse alternativa është shumë më e rrezikshme. Por a do të thotë kjo se çdo fyerje është e pranueshme? Aspak. Fakti që demokracia mbron lirinë e shprehjes nuk do të thotë se çdo sjellje e trashë bëhet automatikisht fisnike vetëm sepse quhet “liri”. Ka një ndryshim të madh midis të drejtës për të fyer dhe virtytit për të fyer. Një njeri mund të ketë të drejtë të thotë diçka idiote. Por kjo nuk e bën atë më pak idiot. Disa njerëz mendojnë se sapo thonë diçka fyese, janë bërë “të guximshëm”. Ndonjëherë thjesht kanë thënë diçka fyese. Po ofendimi?

Ofendimi është më interesant sepse nuk kontrollohet plotësisht nga autori i fjalës. Unë mund të them: “Ky politikan është i paaftë.” Ti mund të ofendohesh, por unë nuk mund të marr përgjegjësi të plotë për emocionin tënd. Mund të kem thënë diçka të padrejtë, ose dashakeqe, por fakti që ti u ndjeve keq nuk e zgjidh automatikisht çështjen. Përndryshe, çdo debat do të mbyllej me një fjali magjike: Më ofendove, prandaj je fajtor. Kjo është një mënyrë shumë efikase për të shmangur argumentin. Mjafton të thuash: “U ndjeva keq.” Mendoj se pyetja më interesante është: Nëse nuk po ofendojmë njerëzit që duhet të ofendohen, mos vallë po bëjmë diçka gabim?

Nëse me “duhet të ofendohen” kuptojmë ata që kanë pushtet, që abuzojnë me pushtetin, që korruptohen, që gënjejnë publikun, që poshtërojnë të tjerët ose që përdorin institucionet për interesin e tyre, atëherë një shoqëri demokratike ka nevojë për njerëz që dinë të shqetësojnë. Historia e mendimit nuk është shkruar nga njerëzit që i bënë të gjithë të ndiheshin rehat. Filozofi duhet të shqetësojë opinionin, satiristi pushtetin dhe shkrimtari të shqetësojë moralin konvencional. Nëse çdo ide që shqetëson dikë duhet të heshtë, atëherë do të mbetemi me një shoqëri ku të gjithë janë të qetë dhe askush nuk mendon. Dhe kjo është një qetësi shumë më e frikshme se konflikti. Atëherë pyetja korrekte është: “Si ta godasim një ide, një sjellje ose një pushtet pa e humbur dinjitetin tonë?” Fyerja më e dobët është ajo që thotë: “Je idiot.”, apo “Te ka hyre e keqja” Fyerja më e zgjuar është ajo që e detyron idiotin të kuptojë pse po e quan idiot. Një kontradiktë e ekspozuar vështirë se harrohet.

Rregulli i artë

Nëse duhet të kemi një “etikë të fyerjes”, ajo mund të jetë fare e thjeshtë: Sulmo atë që njeriu zgjedh, jo atë që ai nuk mund ta zgjedhë. Pra sulmo idenë dhe jo personin, sulmo hipokrizinë dhe jo identitetin dhe mbi të gjitha nuk duhet përdorur fyerja si zëvendësim i argumentit.

Shoqëria që nuk duron dot fyerjen nuk është domosdoshmërisht shoqëri më morale. Ndoshta problemi ynë nuk është se fyejmë shumë. Ndoshta problemi është se ofendohemi shumë shpejt dhe mendojmë shumë pak. Jemi bërë një shoqëri ku egoja është aq e brishtë, saqë një kritikë në Facebook kërkon ndërhyrjen e Kushtetutës. Një gazetar shkruan një opinion dhe dikush kërkon pushimin e tij. Një humorist bën një shaka dhe kërkohet ndjesë kombëtare. Një qytetar kritikon një politikan dhe përgjigjja nuk është argumenti, por: “Kush je ti që flet?” Ky është momenti kur demokracia fillon të bëhet dekor. Një shoqëri e lirë duhet të ketë lirinë edhe për të qenë e bezdisshme.

Madje, shoqëria shqiptare duhet të jetë jashtëzakonisht e bezdisshme. Duhet të ketë njerëz që pyesin pyetjet e gabuara në kohën e gabuar. Njerëz që qeshin kur të gjithë të tjerët duartrokasin. Njerëz që thonë “mbreti është lakuriq”, edhe kur oborri mbretëror ka organizuar një komision për të provuar se rrobat ekzistojnë. Dhe midis një shoqërie që flet paksa tepër ashpër dhe një shoqërie që hesht me shumë edukatë, demokracia duhet të zgjedhë gjithmonë të parën. Sepse demokracia nuk na premton që do të ndihemi mirë. Na premton diçka shumë më të vështirë: të kemi të drejtë të flasim edhe kur të tjerët nuk duan të na dëgjojnë. Dhe ndoshta ky është paradoksi i fundit: qytetari demokratik nuk duhet të pyesë gjithmonë, “A do të ofendohet dikush nga ajo që po them?” Ndonjëherë pyetja më e rëndësishme është: “A është e vërtetë ajo që po them dhe a kam guximin ta them?” Sepse nëse askush nuk ofendohet kurrë nga e vërteta, ka shumë mundësi që nuk po themi asgjë të rëndësishme.