Nga Aleksandër Çipa/

Janë shumë shoqëri kombëtare nëpër botë që lëngojnë, aktualisht disi gjatë, në thatësirën e mendimit. Këto shoqëri kanë zërin ankimtar të shkretimit mendor dhe sidomos; të zbrazjes dhe ikjes në një arrati të mjerimtë nga shëndeti dhe e shëndetshmja e përjetshme e klasikes. Bëhet fjalë për një mërgim braktisës dhe harresë dramatike, nga gjeneratat e sotme, të pasurisë gravitetmbajtëse pra, asaj të antikitetit. I kemi injoruar, nuk po I lexojnë brezat dhe po I humbasim nëpër biblioteka tekstet unike dhe të përjetshme për nga vlera dhe pesha specifike e mendimit dhe artit. Por kryesisht edhe në dijedhënien dhe nxënien aktuale arsimore nuk I ushqejmë më nxënësit e studentët, sidomos me filozofinë dhe parimet morale të antikitetit greko-romak.

Kjo e fundit, pra filozofia antike, si shtyllë e përjetshme për shoqëritë dhe familjen, është shembur, sidomos në Perëndim. Ndërkohë që aktualsiht edhe Europa po e vuan si gjëmë për shkak të humbjes së një prej këmbëve më të shëndetshme të trupit të vet shpirtëror. Eshtë humbja e njërës prej këmbëve kryesore të mendjes dhe ekzistencës identitare e cila tashmë po I shkakton dhimbje dhe pasoja sakatuese ekzistenciale dhe ardhmërie.

Nobeli i akorduar në orët e ditës së sotme, për filologen, poeten dhe shkrimtaren kanadeze Anne Carson, është një lloj blatimi për një predikuese të leximit që di të shkruaj në mënyrë unike. Kjo shkrimtare nuk e ka braktisur asnjë dekikë në jetën e vet shkruese, adhurimin ndaj antikitetit, sidomos mendimit, fjalës, artit dhe specifikisht zhanreve të letërsise antike e kryesisht asaj greke. Kjo zonjë e mendimit, (ende e papërkthyer qoftë edhe në një libër në shqip), është një shenjë e re njeriu triumfues, për humbjen e vjetër themelore në kohën e kaosit pa brendi. Sidomos për shoqëritë shqiptare që nuk bëjnë dot së bashku një shoqëri kombëtare!

Nobeli i Anne Carson, mbase na kuriozon të shkojmë tek tekstet e saj, si njerëzi në urinë e mendimit dhe me shqipen tonë. Nëse e bëjmë këtë, ndoshta do të mësojmë apo ndikohemi t’ia dalim që të mos shkarkojmë përditshmërisht ndotje verbale mendore, pashtershëm në atmosferën dhe hapësirën tonë publike. Kemi një mundësi të mësojmë që të mos vazhdojmë të helmojmë gjeneratat dhe shkollën tonë të re të mosleximeve.

Në kujtesën time mbetet një fragment nga “ Arkiloku” i autores, ku flet për Erosin dhe ku përcakton se si: “Një dëshirë e tillë dashurie,/ që mbështillet përposh zemrës sime…” Zonja e Nobelit të merituar Carson, ndër veprat me pretencioze të saj ka ato për bashkëfamiljarët (Bukuria e bashkëshortit) apo “Nox”. Letërsia e sjellë prej saj është një materie kumtesh që në raportin mes së bukurës dhe përmbajtësores predikon asimetrinë në favor të së ciësishmes. Tek e fundit në kohët e kaosit dhe shoqërive jo përmbajtësore ajo preferon të mbetet konsistente në kapjen pas klasikes antike. Në të gjitha modernitetet shoqërore, kjo lëndë e së hershmes mendore të njerëzimit është më paraardhësja dhe më pasardhësja e vyer.

Akademia Suedeze ka shpallur sot, më 8 tetor 2026, fituesen e Çmimit Nobel në Letërsi për vitin 2026, duke ia akorduar këtë vlerësim autores, poetes dhe përkthyeses kanadeze Anne Carson.

Sipas motivacionit zyrtar, çmimi i është dhënë “për veprën e saj të guximshme dhe novatore, e cila, në një dialog lozonjar me traditën klasike, ka krijuar forma të reja për letërsinë bashkëkohore”.

E lindur në Toronto të Kanadasë në vitin 1950, Anne Carson është një autore që ka ndërtuar një profil unik në letërsinë botërore, duke bashkuar poezinë, përkthimin dhe mësimdhënien në universitete të ndryshme. Ajo përfundoi studimet në Letërsinë Klasike dhe doktoraturën në këtë fushë, ndërsa gjatë karrierës së saj ka dhënë mësim në universitete të ndryshme në Kanada dhe Shtetet e Bashkuara.

Në vitin 1981 ajo botoi tezën e doktoraturës “Odi et Amo Ergo Sum”, ndërsa më pas tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare me librin: “Eros the Bittersweet”, një studim mbi dëshirën dhe poezinë në traditën greke antike.

Përpara Nobelit, ajo ishte nderuar me një sërë çmimesh prestigjioze ndërkombëtare, ndër to Fellowship-in MacArthur, Fellowship-in Guggenheim, Çmimin T.S. Eliot, Griffin Poetry Prize, si dhe PEN/Nabokov Award.

Anne Carson konsiderohet një nga zërat më origjinalë të letërsisë së sotme në gjuhën angleze. Në krijimtarinë e saj ajo ndërthur poezinë, përkthimin dhe studimet klasike, duke eksploruar marrëdhëniet mes gjuhës, kujtesës, mitit dhe përvojës njerëzore.

Akademia Suedeze vlerësoi aftësinë e saj për të krijuar forma të reja shprehjeje letrare, duke vendosur në dialog trashëgiminë e antikitetit me ndjeshmëritë e kohës sonë.

Ndër veprat më të njohura të Carson është “Autobiography of Red”, një vepër që dëshmon aftësinë e saj për të aktualizuar traditën letrare klasike. Ndër veprat e saj të tjera përfshihen “The Glass Essay”, “Irony and God” dhe vepra të tjera që kanë zgjeruar kufijtë tradicionalë të zhanreve letrare.

Me këtë çmim, Anne Carson i bashkohet galerisë së laureatëve të Nobelit në Letërsi, një nga vlerësimet më prestigjioze në botën e kulturës dhe arteve.

www.akad.gov.al

Dr. Ardiana Mici/

Vepra poetike e autorit Naman Osmani prezanton një mozaik me poezi që i përkasin disa tematikave të tilla si: atdheu, Kosova dhe Shqipëria, historia e luftës për liri dhe dëshmorët e saj, mërgimi, familja, dashuria dhe problemet shoqërore. Në qendër të këtij mozaiku qëndron njeriu i cili me kujtesën dhe emocionet e tij përcjell përjetime që lidhen dhe përshkohen nga tema kryesore e ciklit poetik që është atdhedashuria. Që në titullin e saj dhe që në poezitë e para bëhet i qartë mesazhi i fuqishëm i dashurisë për atdheun dhe i identitetit kombëtar. Ndonëse autori me origjinë nga Kosova, e përshkruan shumë bukur gjeografikisht vendlindjen e tij, ai e sheh Shqipërinë dhe Kosovën si një hapësirë të përbashkët kulturore të lidhur nga gjuha, kultura, historia dhe identiteti.

Në poezinë “Kosova tokë shqiptare”, vargu“Krenohu me historinë tënde/Kosova është tokë shqiptare” e përmbledh qartë këtë dimension të librit. Ky qëndrim i poetit duket edhe tek transmetimi i vlerave dhe simboleve tek brezi i ri. Në poezinë “Shalli kuq e zi”, përmes një ngjarjeje personale që lidhet me diplominin e vajzës së tij në Amerikë, sillet një mesazh i fortë mbi identitetin kombëtar. Ai e quan flamurin kuq e zi flamur të çdo shqiptari, i cili e identifikon Kosovën edhe më shumë se flamuri me yje, duke ju referuar shpalljes së pavarësisë dhe pranisë së patriotëve nga Kosova krah Ismail Qemalit.

Naman Osmani e përdor poezinë si një mjet për të dëshmuar, për të kujtuar dhe për të ruajtur lidhjen shpirtërore me vendin e origjinës, me historinë, familjen dhe njerëzit. Ndonëse atdheu është boshti kryesor i veprës, ai nuk vjen si ide abstrakte, por formëzohet në dimensione të tilla si; nënë, si kujtim, si vendlindje, si gjuhë, si flamur apo si amanet. Këtë e dëshmon edhe poezia “Kë po e shikon Kosova nënë?”, ku Kosova si nënë dialogon me birin e saj. Pyetja poetike “pse po të lënë të vetmuar, nënë?!” shpreh dhimbjen e poetit i cili e pranon se largimi ndodh “për një jetë më të mirë” por vëren gjithashtu me dhimbje se “jetët treten ashtu larg”.

Një nga temat e librit është kujtesa historike dhe lufta për liri. Poezitë që lidhen me luftën e Kosovës, me dëshmorët dhe figurat kombëtare e kthejnë librin në një lloj arkivi poetik të kujtesës. Kujtimi i luftës nuk mbetet vetëm dhimbje, ai kthehet në kujtesë dhe përgjegjësi, figurat historike nuk vijnë vetëm si emra, ato sjellin krenari dhe frymëzim për të mbrojtur të ardhmen e atdheut.

Një dimension i rëndësishëm i librit është mërgimi dhe malli për vendin e lindjes ku autori vetë është personazhi që e përjeton atdheun nga larg. Në poezinë “Vatra jonë”, kushtuar panairit të Federatës “Vatra” në New York, autori e sheh vatrën si një hapësirë ku shqiptari rigjen identitetin dhe rrënjët, takon simbolikisht figurat e mëdha shqiptare nga të cilat frymëzohet për të dhënë më të mirën për kombin. Ai e ndjen si detyrë të ndërtojë një kujtesë me ato që lufta ka shkatëruar. Kështu ajo që është djegur mbijeton përmes vargjeve.

“Nga hiri i lagur i shtëpisë së djegur

Dhe muret gjysëm të shembura,

Nga lufta në dimrin e vonshëm

Vargje me gjurmë të mbetura.”

“Pena për atdheun” ka edhe një dimension thellësisht personal. Në poezitë “Babi, të dua”, “Dritarja e kujtimeve”, “Ti më bëre të lumtur”, “Në liqenin e lotëve” e të tjera, autori zbret nga hapësira e historisë dhe bota e luftës në botën e ndjenjave njerëzore. “Dritarja e kujtimeve” hapet drejt fëmijërisë, familjes, prindërve, martesës dhe lindjes së fëmijëve të cilat bashkohen me gëzimin e lirisë dhe të pavarësisë së Kosovës duke theksuar idenë se jeta mund të gëzohet vetëm në liri.

Autori nuk qëndron vetëm te ndjenjat e bukura njerëzore por në disa poezi shfaq edhe shqetësimin shoqëror dhe moral. Në lidhje me fenomene dhe dukuri negative të jetës si lakmia, mashtrimi, korrupsioni dhe hiopkrizia ai mban qëndrim kritik duke përdorur tone ironie dhe humori.

Në tërësi në këtë cikël poetik pena e titullit shndërrohet në mjetin që shkruan përjetimet, ngjarjet dhe emocionet, ndërsa autori vëzhgon me mjeshtëri hapësirën shpirtërore kulturore shqiptare nga e merr lëndën e parë. Fjala shdërrohet në varg dhe merr në vite peshën e kujtesës kolektive . Sipas tij koha do të kalojë dhe brezat do të ndërrohen, por fjala e shkruar do të mbetet. Prandaj tek “Dëshmitë e kohës”, ai na thotë:

“Me kujtesën grindem,

Se ajo mban dëshmi,

Dëshmitë e së vërtetës

Nën dallgët e jetës”

Dhe kështu ai deklaron edhe misionin e tij si poet “ti japë zë kujtesës” dhe përmes shkrimit të poezive të lerë gjurmë. I urojmë autorit Naman Osmani suksese për librin “ Pena për atdheun” dhe të vazhdojë të lerë gjurmë të tjera!

Arben Iliazi/

Nuk e absolutizoj po të them se Fan Noli (Theofan Stilian Noli) është një figurë e jashtëzakonshme e kulturës dhe letërsisë shqiptare, një shumësi personalitetesh brenda një njeriu të vetëm. Shkrimtar, diplomat, politikan, historian, muzikant dhe peshkop, si dhe shërbeu si Kryeministër i Shqipërisë në vitin 1924.

Analiza për këtë personalitet ka ende nevojë të plotësohet, të gjeneralizohet, sidomos në pikëpamjet konceptuale. Për fat të keq kritika jonë ka bërë ende pak për këtë figurë kolosale. Noli jetoi relativisht gjatë, me një thjeshtësi asketike e modesti, dhe në jetën e tij përjetoi ngjarje të mëdha të shekullit të njëzetë. Në këto ngjarje ai nuk ishte soditës, as vëzhgues i një kabineti intelektual akademik.

Ai iu përkushtua kërkimeve sfiliëse në fushën e dijeve dhe të simboleve ekzistenciale të kombit shqiptar, por edhe të mundimeve të parreshtuara të jetës vetiake, kundërthënieve, shpresës dhe vullnetit të pathyeshëm për të mbijetuar. Me emrin Nolit është lidhur gjithë kultura e re shqiptare e shekullit të njëzetë. Për fat të keq, si shume artistë të mëdhenj shqiptare, ai lindi dhe vdiq larg atdheut.

Lindi më 6 janar 1882 në Ibriktepe të Thrakës, një fshat me banorë shqiptarë nga Qyteza e Kolonjës. Pasi kreu në greqisht shkollën fillore dhe gjimnazin, në vitin 1900, në moshën 18 vjeçare, ai u largua nga vendlindja për të mos u kthyer dot më dhe shkoi në Athinë. Në gjimnazin grek ai ishte njohur me letërsinë antike greke, me letësinë evropiane e sidomos me veprën e Shekspiri. Kjo gjë i kishte ngjallur atij dëshirën për ta zgjeruar kulturen e vet, dëshirë që mbeti e zjarrtë në shpirtin e tij deri sa vdiq. Kështu ky djalosh i ri , me interesa të gjera, shëndetlig, por i guximshëm e me një intuitë të zhvilluar, i hyri rrugës së studimeve, që për të ishte mjaft e vështirë, sepse i mungonin mjetet financiare. Pikërisht prej kësaj mungese ai shpejt i ndërpreu ato, të cilat do të mund t’i vazhdonte shumë më vonë, në një moshë të madhe.

Për të siguruar jetesën hyri në një shoqëri tramvajesh e me pas si sufler në një teater. Herë-herë luante edhe ndonjë rol të vogël , por puna në teater nuk i vleu më tepër, sepse e nxiti të shkruante dramën “Zgjimi”, në greqisht, (e cila u ndalua të shfaqej sepse aludonte për lëvizjen shqiptare për liri), dhe me vonë dramën në shqip “Izraelitë e filistinë”. Më 1903 shkoi në Egjipt ku punoi për dy vjet si mësues. Gjatë kësaj kohe ai u njoh me patriotë të shquar të kolonisë shqiptare të Egjiptit: Thanas Tashkon e Jani Vruhon, të cilët luajtën një rol të rëndësishëm për drejtimin që do të merrte jeta e Fan Nolit. Ata e lidhën atë me lëvizjen patriotike shqiptare edhe ai po në këtë kohë përktheu në greqisht veprën e Sami Frashërit “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”. Më 1906 Noli u dërgua në Amerikë nga patriotët e kolonisë së Egjiptit për organizimin e lëvizjes kombëtare të shqiptarëve të atjeshëm. Brenda një kohe të shkurtër Noli krijoi shoqërinë “Besa-besë”, që më pas u shkri në federatën “Vatra”si dhe gazetën “Dielli”. Në Amerikë ai u detyrua të bëjë një punë të rëndë që të siguronte jetesën.

U diplomua në Harvard University për Arte (1912), mori diplomë në Konservatorin e Nju Anglisë (1938) dhe doktoraturë (Ph.D.) në Boston University (1945). Vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale të Florida-s, SHBA. Zemra e tij e madhe rrahu vetëm për Shqipërinë, shpirti i tij krijoi gjëra madhështore që e lartësuan dinjitetin e shqiptarit, kurse në veprimtarinë energjike të përditshme iu përkushtua pavarësisë e tërësisë tokësore të atdheut dhe sidomos demokratizimit të jetës shqiptare.

Fan Noli ka kontribuar kaq shumë në skalitjen e testmentit të përjetshëm të kombit. Koha ka rivlerësuar mesazhet e tij, natyrisht duke bërë ndryshime e retushime. Noli është Marthonomaku i fjalës martire shqipe, i cili e lartësoi fjalën shqipe përmes poezive të tij origjinale, përkthimeve gjeniale dhe meshimit në gjuhën shqipe.

Cikli poetik i tij është kaq i veçantë dhe origjinal, saqë mund të quhet një nga subjektet më të veçanta të poezisë ballkanike dhe evropiane. Metaforika biblike, simboli i Krishtit të shqiptarizuar, e bëjnë poezinë e Nolit sa të pajisur me ndjeshmëri të lartë, aq dhe universale nga pikëpamja intelektuale. Në poetikën noliane sqarohet koha, goditet tirania dhe diktatura, me sarkazmën e tmerrshme dhe anatemike të vargjeve. Fan Noli është një poet tribun, me një substancë poetike prej diamanti, që edhe ndriçon, edhe pret. Përmes vargjeve si ato te “Anës lumenjve” apo “Rend, or Marathonomak!”, ai krijoi një poezi me ritëm e forcë të pashoqe, duke u bërë vetë zëri i vuajtjeve dhe aspiratave të popullit shqiptar.

Në vitin 1903 botoi disa skica proze të shkurtër, që nuk janë vlerësuar siç duhet në historinë e prozës sonë moderne. Këto proza epigramike janë shkruar shumë më përpara prozave moderne që botoi Migjeni në vitet 1934-1936. Në prozat filozofike të Nolit fshihet profili i një prozatori të madh dhe të vjen keq që ai nuk u mor më vonë me tregime apo romane.

Fan Noli shkrimtar është i pashkëputur nga Fan Noli përkthyes, më i madhi në kulturën tonë, mbase i të gjitha kohërave. Përkthimet e tij përfaqësojnë jo thjesht poliglotin dhe filologun e mahnitshëm, por edhe arketipin e përsosur të intelektualit të mirëfilltë shqiptar, të sintezës së tij me kulturat e botës. Ai i dha gjuhës shqipe zërin e kryeveprave botërore të Uilliam Shekspirit, Servantesit, Omar Khajamit dhe Edgar Alan Posë, duke dëshmuar se shqipja është e aftë të shprehë edhe nuancat më të holla filozofike e artistike. Duke shqipëruar kolosë të tillë të njerëzimit si Shekspirin dhe Servantesin, Fan Noli bëri edhe shqyrtymin kritik të kryeveprave të tyre.

Fan Noli ka merita të padiskutueshme për studimin insitucional të historisë dhe të eseistikës. Ai si askush ngriti monumentin shkencor të hisorisë së Skënderbeut. Ai shkroi shkëlqyeshëm edhe librin për Bethovenin, shkroi analizat brilante për Makiavelin, Montverdin, Profein Muhamed, Toskaninin, Tolstoin, Domjenë. Shkenca eseistike, e nisur nga Barleti dhe e konstruktuar nga Konica, te Fan Noli gjeti kryemjeshtrin e saj.

Noli është dhe konstruktor i Kishës Autoqefale Shqiptare. Fetarizmi i tij ishte tejet kombëtar. Si themelues i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare, ai zëvendësoi greqishten me shqipen në shërbesat fetare, një akt me rëndësi të jashtëzakonshme kombëtare. Përktheu librat e shenjtë, psallmet, duke eksperimentuar kështu një kryevepër filologjike, që e botoi në anglisht disa vjet para se të vdiste.

Te studimi “Jeta e Jezuit”, ku Noli e trajton tekstin e shenjtë përmes një optike poetike dhe estetike.

Në vitin 1962 botoi “The Poet of Nazareth”, një tekst biblik ku ungjijtë nuk shihen thjesht si dogma fetare, por si një strukture poetike dhe metaforike universale.

Noli ka qenë një kampion i vërtet i koncepteve demokratike, të lidhura ngushtë me emancipimin kombëtar dhe rilindjen e kombit shqiptar. Shkëlqeu me oratoritë e tij. Duke u tallur pa mëshirë me pseudodemokracinë ai krijoi imazhin e “Krishtit me kamzhik”.

Veprat e plota dhe botimet përmbledhëse të Fan S. Nolit përfshijnë krijimtarinë e tij origjinale në poezi, prozë, histori dhe publicistikë, si dhe përkthimet kryesore të tij monumentale.

Veprat kryesore origjinale:

Album (1948) – Vëllim me poezi lirike dhe satirike.

Historia e Skënderbeut (Gjergj Kastrioti Skënderbeu, 1921) – Studim historik kushtuar heroit kombëtar.

Israelitë e Filistinë – Dramë me motive biblike.

Beethoven and the French Revolution (Bethoveni dhe Revolucioni Francez, 1947) – Studim biografik dhe muzikor.

Autobiografia (1960)

“Jeta ime”

“Historia e krishterimit në Shqipëri”,

“Portrete dhe skica”.

Përkthimet kryesore:

Dramat e William Shakespeare: Hamleti, Makbethi, Otello.

Don Kishoti i Miguel de Cervantes.

Rubairat e Omar Khayyam.

Fausti i Johann Ëolfgang von Goethe.

Përkthimi i Dhiatës së Re (The New Testament, 1961).