Nga Rafael Floqi

Reflektim mbi studimin e Nexhat Peshkëpisë mbi Nolin si përkthyes.

Ka poezi që i mbijetojnë kohës sepse janë të forta. Ka poezi që i mbijetojnë gjuhës sepse janë të thella. Por ka edhe poezi të rralla që i mbijetojnë përkthimit vetëm kur përkthyesi pranon një të vërtetë themelore: në poezi kuptimi nuk ecën vetëm — ecën me ritmin. “The Raven” ‘Korbi” i Edgar Allan Poe-s është pikërisht një nga ato tekste ku muzika e brendshme nuk është zbukurim estetik, por vetë mekanizmi psikologjik i poezisë. Refreni nuk shërben për hijeshi, por për dhunë mendore; nuk është dekor, por çekiç që rreh me këmbëngulje në mendjen e njeriut. Dhe pikërisht këtu ndahet rruga e përkthyesve.

E botuar në vitin 1845, poema “Korbi” e shkrimtarit dhe kritikut letrar amerikan Edgar Allan Poe gjeti shumë shpejt rrugën e saj në jetën letrare të Francës. Në fakt, ishte poeti dhe eseisti francez Charles Baudelaire (1821–1867) ai që e prezantoi Poe-n në Francë dhe në pjesën tjetër të Evropës, përmes zbulimit të veprave të tij amerikane në vitin 1847. Baudelaire e konsideronte Poe-n një shpirt binjak dhe përktheu shumicën e shkrimeve të tij në frëngjisht. Madje, Baudelaire e përshkroi Poe-n si një “shpirt të shenjtë”, si edhe si një natyrë “shpirtërore dhe engjëllore”. (Kevin J. Hayes, red., Edgar Allan Poe in Context. Cambridge: Cambridge University Press, 2013: 43.)

Përdorimi i simbolizmit nga Poe për të paraqitur përvoja komplekse psikologjike u bë tërheqës për artistët në të dy anët e Atlantikut. Për shembull, artistët simbolistë synonin të shprehnin përvojën emocionale individuale përmes përdorimit të hollë dhe sugjestiv të një gjuhe fort të simbolizuar. Poe e zgjodhi qëllimisht figurën e korbit në poemën me të njëjtin titull, sepse në shumë kultura korbi lidhet me vdekjen. Fjala e famshme e zogut, “kurrë më”, i referohet faktit se rrëfimtari nuk do ta shohë më kurrë dhe as nuk do të jetë në gjendje ta harrojë të ndjerën Lenore.

Ilustratori i famshëm francez Gustave Doré (1832–1883) e ndriçoi me mjeshtëri lidhjen e poemës mes korbit dhe vdekjes. Shkrimet e Poe-s e magjepsën po aq edhe një ndjekës të Baudelaire-it, poetin simbolist Stéphane Mallarmé (1842–1898). Mallarmé filloi të përkthente disa nga veprat e Poe-s që në vitet 1860 dhe më pas bashkëpunoi me mikun e tij, artistin Édouard Manet (1832–1883), për të krijuar përkthimin e ilustruar Le Corbeau, botuar në vitin 1875. Mallarmé i bëri jehonë ndjenjave të Baudelaire-it për Poe-n, duke iu referuar atij si “më i pastri ndër shpirtrat… i bërë prej yjesh, i bërë prej rrufesh”. 

Franca e mori Poe-n seriozisht, por edhe me një lloj distance aristokratike. Charles Baudelaire dhe Stéphane Mallarmé e përkthyen “Korbin” në prozë — një zgjedhje që në pamje të parë duket paradoksale, por në fakt ishte e menduar me elegancë. Proza u lejonte të ruanin atmosferën, simbolet, errësirën metafizike dhe ankthin intelektual, pa hyrë në një duel të pamëshirshëm me rimën dhe metrikën angleze. Ishte një Poe për t’u lexuar, për t’u analizuar, për t’u shpjeguar. Franca, me fjalë të tjera, zgjodhi ta mendojë Korbin. Shqipëria bëri diçka tjetër. Shqipëria, përmes Fan Nolit, vendosi ta dëgjojë.

Përkthimi si akt estetik dhe moral

Përkthimi i “The Raven” nga Noli nuk mund të gjykohet me kriteret e zakonshme të saktësisë filologjike. Pyetja thelbësore nuk është “a përputhet fjala?”, por “a funksionon poezia?”. Noli nuk e pa veten si shërbyes besnik të tekstit origjinal, por si interpret të një partiture. Ai nuk e trajtoi poezinë si objekt muzeal që duhet ruajtur nga prekja, por si instrument që duhet të tingëllojë.

Në këtë kuptim, përkthimi i tij është një akt estetik, por edhe moral. Estetik, sepse merr përsipër rrezikun e formës. Moral, sepse refuzon rrugën e lehtë të shpjegimit dhe zgjedh barrën e përjetimit. Noli e kuptoi se “The Raven” nuk është poezi që lexohet në heshtje; është poezi që përsëritet, që rreh, që kthehet mbi veten. Nëse kjo humbet, humbet gjithçka.

Ndryshe nga tradita franceze, që shpëtoi idenë duke sakrifikuar vargun, Noli bëri të kundërtën: sakrifikoi rehatínë e përkthyesit për të shpëtuar jetën e poezisë.

Shqipja përballë ritmit obsesiv

Shqipja nuk është gjuhë e lehtë për rimë të vazhdueshme. Ajo nuk ka elasticitetin fonetik të frëngjishtes, italishtes dhe as përsëritjen mekanike të anglishtes viktoriane. Rima e shpeshtë në shqip rrezikon të bëhet ose këngë naive, ose tingull artificial. Dhe pikërisht këtu qëndron guximi i Nolit: ai e detyron shqipen të mbajë peshë, ta durojë monotoninë hipnotike të refrenit, ta përballojë kthimin e pandërprerë të së njëjtës ide.

Në përkthimin e tij, refreni nuk është zbukurim, por presion. Fjala rikthehet, rëndon, ngulitet. Lexuesi nuk ka luksin të qëndrojë jashtë poezisë; ai futet në të, bëhet bashkëvuajtës i narratorit. Korbi nuk është më simbol romantik i errësirës; ai shndërrohet në një zë të brendshëm që nuk pushon.

Kjo e afron Nolin më shumë me përvojën dramatike sesa me traditën simboliste. Ndryshe nga poetë italianë si Giovanni Pascoli, ku figura e zogut shpesh mbart një melankoli natyrore dhe introspektive, te Noli korbi nuk vjen nga peizazhi, por nga mendja. Ai nuk fluturon mbi natyrë; ai ulet mbi ndërgjegje.

Nga përkthim në përvetësim kulturor

Këtu lind pyetja thelbësore: a kemi të bëjmë ende me përkthim? Apo me diçka tjetër?

“Korbi” i Nolit është një rast i rrallë i asaj që mund të quhet përvetësim kulturor në kuptimin pozitiv të fjalës. Teksti hyn në shqip jo si trup i huaj, por si organizëm që përshtatet, merr frymë dhe vepron brenda gjuhës pritëse. Ai nuk kërkon falje që ekziston; flet me autoritet.

Pikërisht për këtë arsye, përkthimi i Nolit lexohet sot jo si ushtrim gjuhësor, por si pjesë e traditës sonë letrare. Ai nuk qëndron në margjinë si “tekst i huaj i sjellë në shqip”, por në qendër si vepër që ka ndikuar mënyrën se si shqipja mund të përballojë poezinë e errësirës, obsesionit dhe ankthit modern.

Noli nuk e “respektoi” Poe-n në kuptimin muzeal të fjalës. Ai e respektoi duke e sfiduar. Duke mos u fshehur pas prozës. Duke mos u dorëzuar para vështirësisë. Duke e trajtuar si të barabartë.

Besnikëri ndaj ritmit, jo ndaj fjalës

Një nga keqkuptimet më të zakonshme rreth përkthimit letrar është ideja se besnikëria matet fjalë për fjalë. Rasti i Nolit e përmbys këtë nocion. Besnikëria e tij është ndaj efektit, ndaj përvojës, ndaj tronditjes psikologjike që poezia prodhon. Ai pranon se për ta ruajtur këtë, ndonjëherë duhet të jesh i pabesë ndaj detajit leksikor.

Kjo është arsyeja pse “Korbi” i Nolit nuk është thjesht Poe në shqip. Është Poe i kaluar nëpër filtrin e një gjuhe tjetër, të një ndjeshmërie tjetër, të një kulture që e njeh mirë peshën e fjalës së përsëritur dhe autoritetin e zërit të errët.

Poe (origjinali) ndërton poemën mbi trokaikun oktametrik me refrenin monoton që rikthehet obsesivisht; ritmi është makinerik, hipnotik, që përforcon ankthin.

Noli (përkthimi) e rikodifikon ritmin duke përdorur tetërrokshin shqiptar, një varg me traditë popullore. Kjo zgjedhje dyfishon numrin e vargjeve, por ruan pulsin e përsëritjes dhe efektin hipnotik. Rezultati nuk është imitim mekanik i metrikës angleze, por ekuilibrim funksional i ritmit në shqip.

Përfundim: Noli sakrifikon identitetin formal për të shpëtuar funksionin estetik të ritmit.

Refreni dhe përsëritja semantike

Poe përdor një refren të pandryshueshëm që gradualisht zhvendos kuptimin: nga përgjigje neutrale në damnacion metafizik.

Noli zgjedh një ekuivalent shqip që ruan shkurtësinë, prerjen fonetike dhe fatalitetin, duke e bërë refrenin të tingëllojë i natyrshëm në shqip, jo huazim artificial.

Përfundim: Përkthimi arrin të ngarkojë emocionalisht refrenin pa e zgjatur apo shpjeguar.

Muzikaliteti dhe tingëllimi

Poe mbështetet fort te aliteracioni, asonanca dhe rimat e brendshme për të krijuar muzikën e errët. Noli nuk i kopjon skemat fonike një-për-një; ai krijon një muzikë alternative shqipe, duke përdorur rima të shpeshta, theksim zanor dhe përsëritje leksikore.

Përfundim: Muzikaliteti ri-krijohet, nuk përkthehet mekanikisht.

Korbi – Edgar Allan Poe

Përkthyer nga Fan Noli

Një mes-natë të bezdisur

Tek këndonja i zalisur

Disa pralla dhe magjira

Të një shkence te harruar,

Tek dremitnja i kapitur

Befas vjen një e trokitur,

Me ngadalë e goditur

Përmi derë t’ odës sime…

Imazheria dhe simbolika

Poe ndërton një hapësirë gotike ku objekti (korbi, busti, dritarja) kthehet në simbol mendor. Noli ruan boshtin simbolik, por e ankoron figuracionin në shqip pa e ekzotizuar. Simbolet mbeten universale, por gjuhësisht të besueshme për lexuesin shqiptar.

Përfundim: Nuk ka “shqiptarizim” banal; ka universalizim në shqip.

Toni filozofik dhe psikologjik

Poe eksploron obsesionin, kujtesën traumatike dhe pamundësinë e harresës. Noli e thekson dimensionin tragjik-etik të fatit njerëzor; përkthimi tingëllon si meditim i rreptë, jo thjesht si horror psikologjik.

Përmi derë t’ odës sime

Sa me-zi ma zuri veshi.”

Dhe e hapa derën sheshit,

Errësir’ e asgjë më.

Syrin thellë n’ errësirë

Shumë ndenja në drithtirë,

Endërra duke shikuar

Që njeri s’ ka ëndërruar;

Mirpo nat’ e errët heshtte

Edhe tjatër gjë s’ më theshte

Vec një emër që më deshte

Pëshpëritur si “Lenore!”

Këtë un’ e pëshpërita,

Dikush m’ u –përgjeq: “Lenore.”

Vetem kjo, dhe asgjë më.

N’ odë prapë me të kthyer

Shpirti ndezur, zemra thyer

Përsëri vjen një trokitje

Pak m’ e fortë se më parë.

“Pa dyshim pa fjalë thashë

Përfundim: Noli e zhvendos lehtë theksin nga gotikja drejt tragjikes klasike.

Strategjia e përkthimit

Poe (si autor) vetë theksonte kontrollin racional mbi efektin poetik. Noli vepron si poet-përkthyes, jo si filolog strikt: ai ndjek parimin “besnikëri ndaj efektit, jo ndaj fjalës”.

Përfundim kritik: Përkthimi i Nolit është vepër poetike autonome, e krahasueshme në efekt estetik me origjinalin, edhe pse formalisht e ndryshme.

Se asnjë s’ munt të më thotë

Që nonjë njeri në botë

Gjer tani ka parë shpendë

Mun mi derë t’ odës tij,

Shpend’ a shtazë mi statujë

Mun mi derë t’ odës tij,

T’ emëruar “Kurrë më.”

Mirpo Korbi rrinte shtruar

Përmi bustin e latuar

Dhe thosh vetëm atë fjalë

Që nga shpirti plot me flagë.

Asnjë pendë më s’ lëviste

Asgjë tjater s’ murmuriste,

Edhe zemra më thërriste:

“Miqt’ e tjere ikn’ e shkuan;

Nesër edhe ky do t’ ikë

Si dhe shpresat që m’u-shuan.”

Thotë Korbi: “Kurrë më.”

I habitur nga përgjigja

Që më dha kur nuk e prisnja…

Përkthimi i Nolit i “Korbit” nuk është kopje, por ri-kompozim poetik. Ai humb diçka nga arkitektura metrike angleze, por fiton natyrshmëri, muzikalitet dhe gravitet emocional në shqip. Në këtë kuptim, kemi jo vetëm Poe-n në shqip, por Poe-n përmes Nolit.

Pse kjo ka rëndësi sot

Në një kohë kur përkthimi shpesh reduktohet në shërbim teknik, ose në produkt të shpejtë editorial, rasti i Nolit mbetet mësim. Ai na kujton se përkthimi letrar është akt krijues, zgjedhje estetike dhe përgjegjësi kulturore. Pyetja nuk është vetëm çfarë sjellim nga jashtë, por si e sjellim.

Noli zgjodhi rrugën më të vështirë. Ai rrezikoi. Dhe pikërisht për këtë arsye fitoi. Kur korbi flet shqip, ai nuk përsërit mekanikisht një refren të huaj. Ai dëshmon se një gjuhë e vogël, kur merr guximin e formës, mund të mbajë peshën e një kryevepre botërore pa e ulur zërin, pa e zbutur errësirën, pa e humbur ritmin.

Prandaj “Korbi” i Nolit nuk është thjesht përkthim. Është provë se poezia, kur përkthehet me vesh e jo vetëm me fjalor, mund të lindë dy herë.

Ia di pёr nder shkrimit të Nexhat Peshkopisë që më dha shtysë pёr ketë analizë, dhe tani ja shkrimi i tij….. 

NEXHAT PESHKEPIA MBI NOLIN SI POET PËRKTHYES

“Korbi” i Edgar Allan Poe

Veprimtaria letrare e e Nolit si shqipërues mbetet një nga kontributet e tij më të vlefshme në letrat e shqipes, thotë Kuteli, dhe në vazhdim të kësaj thënie unë mendoj se dy shembujt më shëmbëlltyrorë të Nolit si poet përkthyes janë Rubaiat e Omar Khajamit dhe Korbi i Poe-s. Dua të përmend se në rregullisht veprat në prozë të Poe-s i ka përkthyer shumë bukur Baudelaire, por përkthimi i tij i Korbit duhet të quhet i dështuar. 

Të njëjtin dështim e gjejmë në përkthimin e simbolistit Mallarmé, që më së shumti e lexonte anglishten “vetëm për të lexuar (shijuar) më mirë Poe-n”, sikurse thotë ai vetë. Edhe poeti italian Giovanni Pascoli iu vu përkthimit të Korbit me titullin “Il Corvo” (Errore), por s’ia doli dot dhe, pas dy strofash të para, s’vazhdoi më. Këto dy strofa i ka botuar Schinetti në artikullin e tij “Pagine inedite di G. Pascoli”, në Secolo XX, maj 1912.

A e teproj unë, nëqoftëse them që s’ka shembull aq magjepsës në shqip sesa përkthimi i Korbit? Ku anglishtja dhe shqipja mund të vulosin këtë thënie, sepse magjia që të mbërthen duke kënduar vjershën shqipe të Fan Nolit është e njëjta me atë që të mbërthen duke kënduar vargjet e Poe-s në anglisht. Noli është poet i pakapërcyeshëm si shqipërues.

Zonjushja amerikane Janet Byron, që ka mësuar gjuhësinë shqipe në Universitetin e Prishtinës, përsa i përket përkthimit të Korbit, më shkruan këtë shënim: «Poe shpjegon në veprën e tij Filozofia e kompozicionit, sesi ai e shkroi poemën Korbi. Ai përshkruan teknikën që përdori, gjithashtu edhe karakteristikat që do të shfaqeshin në poemë. Këto janë: Gjatësia : 

Poe pohon se një poemë duhet të jetë e shkurtër ose e gjatë në një masë sa të lexohet brenda një kohe të caktuar. Prandaj vendosi ta shkruajë Korbin me 100 rreshta (vargje). Në të vërtetë poema përbëhet prej 108 rreshtash. 

Noli, duke përdorur tetërrokshin, që është vargu nga më të përdorurit ndër vjershat popullore shqipe, ka dyfishuar numrin e vargjeve, por ka mbajtur ritmin e poezisë origjinale.»

Era frynte që përjashta,
Rrihte perdet e mëndafshta…

2. Toni: Bukuria, domethënë bukuria qiellore, gjithashtu një parim themelor në veprën e Poe-s. Për poetin, toni i shfaqjes, i shprehjes më të lartë i bukurisë është toni i trishtimit. 

Përmbajtja e veprës e shpreh këtë trishtim, po gjithashtu ky trishtim dhe dëshpërimi i pashpresës shprehen me anë të përdorimit të materialit gjuhësor. Një element kryesor gjuhësor i përdorur në Korbin për shprehur idenë e trishtimit, e vetë pashpresisë, është përdorimi i një fjale me kumbim e me kuptim të caktuar që rrjedh nga humbja e shpresës, nga pashpresia: Nevermore, që tingëllon më bukur në shqip si “Kurrë më”, përdorur nga Noli.

Një gjë tjetër, Byron shton se, gjithmonë e marrë nga ana e tingullit, “u”-ja në shqip e fjalës “kurrë” është më e zezë, më e përshtatshme për trishtim nga “o”-ja e fjalës “more” në anglisht dhe se “rr”-ja është më tingëlluese nga “r”-ja angleze që është pothuajse e shuar. Gjithashtu, një tjetër shenjë për prerjen dhe humbjen e shpresës që ka dashur të shprehë Poe, e gjejmë në theksin tonik që bie mbi fjalën “më”.

Ne besojmë se dëshmia, pohimi, dua të them, i dhënë nga Byron duhet të ketë një vlerë më të madhe se çdo pohim tjetër i asaj natyre dhënë nga një autor me kulturë angleze. Sido dhe në çdo mënyrë që të merret, gjuha e vatrës që në foshnjëri e rini ka një veti që na bën ta ndjejmë më shumë sesa ta kuptojmë një fjalë. Dhe në këtë rast, nëse një amerikan vihet në gjendje më emocionale me përsëritjen e një fjale…

E huaj s’është “kurrë më”-ja e Nolit, sesa me përsëritjen e një fjale amtare si “nevermore” të Poe-s, të thënë se i Yni ka patur një fat të madh në përdorimin e gjuhës sonë. 

Bibliografi:

• Mallarmé, Le Corbeau (edicion me Manet, 1875) 
• Studim/koment kritik mbi Mallarmé & “Philosophy of Composition” 
• Referenca për Pascoli/Schinetti/Il secolo XX (1912) 
• Claude Couffon: “Traduire des poèmes…”, Les Temps Modernes, Paris, Janvier–Février 1958, f. 1495.
• Nexhat Peshkëpia “Fan Noli si poet dhe si poet përkthyes

Albert Vataj/

Sot, më 10 shkurt 2026, mbushen 88 vjet nga lindja e poetit, narratorit dhe mendimtarit Azem Shkreli, një nga kumbimet më të zëshme që ka ditur të flakërohet në eterin shqiptar si kushtrim brezash, si kandil i pashoq përjetimi të fjalës, e konceptuar jo thjesht si shenjë, por si energji që kapërcen qiejt e lirisë. Zëri i tij nuk ishte britmë, por dridhje e thellë ndërgjegjeje; jo retorikë, por densitet përvoje që i jep fjalës peshë ontologjike.

I formësuar si shprehje e një ndjeshmërie të lartë dhe një etike rigoroze të artit, opusi poetik i Azem Shkrelit hapi shtegun e të ekzistuarit dhe të funksionuarit të poezisë vetëm brenda parametrave estetikë. Tek ai, poezia nuk kërkon të bindë, as të predikojë; ajo kërkon të jetë. Fjala shfaqet si akt krijimi, si tension i brendshëm mes heshtjes dhe domosdoshmërisë për të thënë, mes përmbajtjes dhe shpërthimit të matur.

Në këtë kuptim, mund të thuhet se, pas shenjtërisë poetike të De Radës, poezia e Shkrelit përbën një nga kapërcimet më të rralla estetike në poezinë shqipe, ku fjala është parë dhe trajtuar si fuqi kreative, si substancë që mban peshën e qenies dhe të historisë. Ai e zhvendosi poezinë nga zbukurimi në thelb, nga deklarimi në përvojë, nga patosi në përqendrim.

Shkreli u bë mjeshtër i ekonomisë së shprehjes, me pak thotë shumë, me heshtje sugjeron univers. Ai njihet si “fanatik i vargut”, i latimit të tij deri në kufijtë e përkryerjes, i ritmit dhe i muzikalitetit tekstor që nuk kërkon zhurmë, por rezonancë të brendshme. Ironia e tij, shpesh e shndërruar në sarkazmë të ftohtë, nuk shërben për të goditur, por për të çliruar mendimin nga iluzionet dhe klishetë. Kjo është veti e krijuesve të mëdhenj, ata e dinë pse shkruhet dhe e kuptojnë artin si punë mjeshtërore, si disiplinë shpirtërore dhe intelektuale.

Azem Shkreli mbetet një pikë referimi jo vetëm për poezinë, por për vetë idenë e qëndrueshmërisë estetike në kulturën shqiptare. Në një kohë kur fjala rrezikon të bëhet e lehtë dhe e shpenzueshme, vepra e tij na rikujton se poezia është përgjegjësi, ndaj gjuhës, ndaj njeriut dhe ndaj lirisë që kërkon të artikulohet me dinjitet.

Nga Visar Zhiti/

Lisbona i ngjan një ëndrre, ndoshta në dimër më shumë, me atë pak mugëtirë, përndritëse të vjen të thuash dhe me atë shi të sinqertë, s’kam parë shi më të sinqertë se këtu….që të thërret të dalësh me zë prej shkrimtari. Ndoshta na dukej kështu se po shkonim te Saramago. Rrugëve me kalldrëm e shkuara është dhe e tanishme, historia këtu frymon ngadaltë. Ngjan me të gjithmontën si lumi Tagus përballë. Aty pranë lartësohet Casa dos Bicos, ngrehina me gurë të ndjeshëm si ato që futen në letërsi.

Mbi rrënojat romake, që duken pas xhamave, janë katër katet e Fondacionit José Saramago. Metafora është e qartë: mendimi modern nuk lind në boshllëk, por mbi shtresa kujtese. Jo thjesht muze, por hapësirë e kujtesës, e ndërgjegjes më shumë. Jo tempull, por vend dialogu. Një shtëpi e madhe, ku librat nuk pushojnë së pyeturi.

Në faqe muresh shfaqen botimet e shkrimtarit nobelist nga e gjithë bota. Gjuhë të ndryshme, kultura të ndryshme, por i njëjti shqetësim etik, do të thosha.

Ja, dhe romanet e tij në shqip, që i kam lexuar me përkthimin e bukur të shkrimtarit Nasi Lera. Ekrane, video, jo thjesht kronikë jete, por dëshmi e një qëndrimi: fytyra e Saramagos ndryshon me vitet, por shikimi mbetet ngulmues. Zëri i tij rikthehet i qetë, i saktë, pothuaj profetik në thjeshtësinë e vet:

“Ne nuk u verbëruam. Ne jemi të verbër. Të verbër që shohin, por nuk shohin.” Romani “Verbëria” nuk është alegori e një katastrofe të largët, por diagnozë e përditshme. Verbëria për Saramagon nuk është mungesë shikimi, por refuzim i përgjegjësisë. Shoqëria sheh vuajtjen, padrejtësinë, dhunën, por zgjedh të mos reagojë. Dhe ky është mëkati modern.

Kujtoj kur Eda ime lexonte këtë libër dhe ia tregonte në mënyrën e saj djalit tonë të vogël, Atjonit, që mezi priste vazhdimin… mami, tregomë…

Ngjitja nëpër shkallët e Fondacionit nga njëri kat në tjetrin bëhet një rit përsiatjeje, sikur shkohet nga kapitulli në kapitull. Në çdo kthesë citate dhe zëra. Fjala këtu nuk është dekor, por ndërprerje e duhur, të detyron të ndalosh brenda vetes. Të rikujton se mendimi kërkon guxim.

Ja studioja replikë e Saramagos, ku ishin mbartur skrivania autentike, makina e shkrimit, syzet, stilografi, librat e punës, orenditë që donte dhe muzg, vërtet aty ishte ëndrra. Në njërën nga anët, e ç’rëndësi ka në cilën mesore të ndodhive, rrezëllin medalioni i Çmimit Nobel, nuk bën zhurmë, qëndron i ftohtë madje, si pa triumf. Si një dëshmi e ftohtë, por dhe kryeneçe se kumti mund të arrijë kulme botërore pa humbur ndershmërinë. Saramago nuk e pa kurrë Nobelin si mbërritje, ca më pak si fund, por si provë se letërsia e vërtetë mund të mbetet dhe e pakëndshme, sepse ajo godet…

TAKIMI ME GRUAN,

PILAR DEL RIO.

Njëri nga punonjësit e Fondacionit, jam Antonio, na tha, na priu për në katin më të lartë, ku tej dritareve të mëdha dukej lumi oqeanik, ndërsa poshtë, në oborrin e hapur me kalldrëm, bleronte një ulli i vetmuar, dramatik. Menjëherë u shfaq gruaja spanjolle e Saramagos, Pilar del Río, e qeshur dhe krahëhapur. Na priste. I kishte thënë miku i përbashkët yni, Sebastiano Grasso, poet dhe gazetar ashtu si dhe Pilar, ndërkohë dhe Presidenti i PEN Clubit Italian, ku unë jam antar. U përqafua me Edën sikur s’ishte hera e parë që shiheshim, pastaj dhe me mua. E imët me flokët e shkurtëra në ngjyrë hiri e syze të trasha, xhaketë të zezë e shall të kaltër me të bardhë, me fund vishnjë, të gjatë e me pala, me të gjitha ngjyrat e një dite të Lisbonës. Eda u ul pranë e saj dhe unë përballë.

E falenderuam për takimin dhe i thamë se Saramago ka lexues të shumtë në Shqipëri dhe e duam shumë. Të gjithë librat e tij dhe në shqip, janë në bibliotekën e Fondacionit, na thanë. Gazeta ExLibris në Tiranë po këtë javë, – ç’koincidencë, – kishte një shkrim “Dashuria e José Saramago-s dhe Pilar del Rio”, të shkruar nga botuesi i gazetës, Bujar Hudhri, ia treguam gazetën në celuar, po ajo e kishte parë, ia kishte dhenë fotografi personal i Saramagos, Joaquim Silav Rodrigues, dikur ai kishte ardhur në Tiranë për një intervistë me Kadarenë. “Sekreti” për të cilin flitet në shkrimin e Bujarit, na i tregoi dhe Pilar: Saramago kishte propozuar për çmimin Nobel Kadarenë, janë takuar në Paris, na tha, edhe në Parlamentin Europian të Shkrimtarëve. Po Kadare kaq vite kandidat, aq sa lexuesit të huaj u dukej se e kishte marrë, pse s’e ka nobelin Kadare, çuditeshin dhe kaq lehtësisht Pilar e zhvendos tonin e bisedës nga kanoni te njeriu, flet për Saramagon me një përzemërsi që rrënonte çdo patetikë. Kujtime të vogla, ironi, të qeshura. Saramago i përditshëm, që e dinte se humori është një formë e lartë inteligjence morale.

Kujtuam Sebastiano Grasson, takimin e tij me Saramagon në Milano, në foto duket Pilar duke përkëdhelur qenin, Bleikun, që shpesh e shëtiste dhe Atjoni nëpër Milano, ne fjetëm në shtëpinë e Sebastianos, edhe ne kemi qenë, i tha Eda, në të njëjtat dhoma, shtova unë, madje kemi fjetur në të njëjtin shtrat me ju, por në kohë të ndryshme. Pilari qeshi, po, po, shtoi me entuziazëm. Pastaj biseda shkoi te librat dhe te përgjegjësia e shkrimtarit. Folëm për censurën dhe diktaturat, për Frankon, Salazarin dhe Hoxhën, ky i fundit ishte më keq, thashë, njëlloj janë, tha Pilar duke bashkuar gishtat tregues.

Ne flisnim më shumë italisht, Pilar spanjisht, kur nuk kuptoheshim në ndonjë detaj, Antonio që bënte dhe video, përkthente në anglisht për ne, por kishte diçka që qendronte mbi gjuhët, që s’ishte veç buzëqeshje e gjeste miqësore mirëkuptimi, por vetë kuptimi, edhe dhimbje. Eda i kërkoi një autograf Pilarit mbi librin me poezi të Saramagos, por do ju jap dhe librin tim, tha ajo, botuar nga Feltrineli, “L’intuizione dell’isola. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote” (Intuita e Ishullit. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote). Dora e saj udhëtonte andej-këndej në faqen e parë të librit.

Unë kisha sjellë për të librin tim të fundit me poezi, të botuar në Itali, “Strade che scorrono dalle mie mani” (“Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”). Ajo pati një rebelim gruaje për burgun, të dënohesh për poezi, thirri. Ah, jo, tha, kur pa autografin tim, jo zonjës Pilar, ndreqe, mikes Pilar, dhe unë i vura një vijë fjalës “signora” dhe mbi të shkrujata “amica”, por lexoheshin të dyja fjalët, ndoshta është i pari autograf me korrigjim, thashë dhe po qeshnim. Duhet më shumë miqësi mes zonjave dhe zotërinjve të kësaj bote.

Nga dritaret e mëdha, lumi Tagus kishte marrë ngjyrë autografi, po i ngjante një mendimi të gjerë, të ngadaltë, të pandalshëm. Lisbona me dritë e bënte konkrete idenë se qyteti mund të jetë dhe hapësirë etike. Romani i Saramagos “Vdekja me ndërprerje” imagjinon dhe ndalimin e vdekjes, po mendoja. Mungesa e vdekjes nuk sjell shpëtim, por krizë. Sepse pa kufi, jeta humbet kuptimin e përgjegjësisë. Pa fund, njeriu nuk di më saktë se pse duhet të jetojë. Ky roman nuk flet për vdekjen, por për jetën, për vlerë e saj morale.

ULLIRI I VENDLINDJES

Dolëm si nga një ëndërr. Jashtë, para portës së Fondacionit, Ulliri i sjellë nga Azinhaga, vendlindja e Saramagos. Një pemë fshati, e heshtur, e fortë. Te rrënjët e ullirit ndodhet urna me hirin e José Saramagos, shkruhej dhe mbi pllaka. Dhe Pilari e sheh përditë nga dritarja këtë ulli. Prandaj dhe flokët e saj i ka në ngjyrë hiri. Më shumë se sa në flokë, madje dhe më shumë se te rrënjët e ullirit, ai hi është hedhur mbi libër si mbi zemër.

Jo një varr monumental mermeri. Por tokë. Rrënjë. Në vazhdimësinë e tyre metaforike. Hiri i shkrimtarit ushqen pemën që qndron. Fjala e tij bëhet dhé, jetë, kohë. Ky akt është ndoshta dhe gjesti filozofik i gjithë trashëgimisë së tij. Sepse Saramago nuk deshi të ngrihej statujë mbi njerëzit, por të qëndronte mes tyre si jetë. Ai nuk deshi pavdekësi korpi, por lëvrim të mendimit. Dhe këtu sikur na rishfaqet thelbi i “Ungjillit sipas Jezu Krishtit”, hyjnorja zbret në tokë, bëhet njerëzore, edhe më shumë akoma, bëhet përgjegjësi.

“Njeriu është i vetmi qenie që refuzon të jetë ajo që është.”

Jezu i Saramagos nuk është ikonë, por njeri që dyshon, që vuan nga përgjegjësia, që pyet Zotin. Një figurë që e zhvesh besimin nga bindja e verbër dhe e kthen në ndërgjegje. Ulliri para portës nuk është simbol, as dekor memorial. Është një ulli, ti po deshe mbill një mendim. Ai është një ftesë për durim dhe dritë, për kujtesë. Qëndron aty për këdo që hyn dhe del, për këdo që ndalon një çast, për këdo që ende beson se letërsia nuk është luks, por kërkesë estetike dhe po aq edhe nevojë morale, formë e etikës.

Vlerësimi që populli portugez i bën Saramagos së tij nuk është ceremonial. Është i heshtur, i përditshëm si një marrëdhënie e gjallë mes shkrimtarit dhe qytetit. Kështu dhe letërsia sikur nuk mbyllet në libra, por vazhdon të jetojë. Një shkrimtar ka zgjedhur të mbetet tokë.

Lazer Stani/

Në një tekst të shkruar para disa viteve për librin me poezi “Shen Shiu” të Bardhyl Londos jam shprehur se:

“Rileximi është një akt i rrezikshëm: edhe kur në leximin e parë, para dhjetë apo njëzet vjetësh, libri të ka befasuar, të ka tronditur, të ka magjepsur; edhe kur autorin e ke mik, ndan me të herë pas here kohë të çmuar. Është si të takosh një grua që e ke dashur para dhjetë, njëzet apo tridhjetë vjetësh. Ti bëhesh gati të shkosh në takim dhe ndihesh i pushtuar nga ankthi, nuk je i sigurt për asgjë, ke frikë se mos do të humbasësh atë imazh të bukur dhe të papërsëritshëm që ka mbetur i ngulitur thellë në memorien tënde.

Për shkak të rileximit i kam humbur disa prej librave dhe disa prej autorëve që kanë qenë shumë të dashur e të çmuar në rininë time. Kam provuar t’i rilexoj pas njëzet apo pas tridhjetë vjetësh dhe ata libra të dashur dikur tashmë më ngjanin krejt të palexueshëm. Librat janë të njëjtët, por kam ndryshuar unë. Për mirë a për keq nuk mund ta përcaktoj. Sidoqoftë, pas rileximeve të tilla, e ndjen se ke humbur diçka të çmuar që shndrinte përtej “portës së ngushtë të ëndrrës”, siç shprehet në një nga poezitë e tij poeti Jacob Glatstein.”

Në fakt, nuk janë të shumtë autorët që i rilexoj. Më shpesh rilexoj poetët e dashur dhe rrallë, tepër rrallë, prozatorët. Kaxanxaqisi e Singeri bëjnë përjashtim; librat e tyre i mbaj gjithmonë në tryezë, i lexoj dhe i rilexoj me një freski që nuk venitet.

Herën e fundit që isha në Tiranë, veç të tjerëve mora edhe librin “Tregtar flamujsh”, të Ernest Koliqit, botim i Shtëpisë Botuese “Buzuku”. E kisha lexuar këtë libër para tridhjetë e kusur vjetësh dhe që atëherë kisha veçuar tregimin “Hânë gjaku” si një nga tregimet më të bukura që unë kisha lexuar nga letërsia shqipe. Më ngjante se ai tregim nuk ishte shkruar në vitet tridhjetë të shekullit të shkuar, por në vitet tridhjetë të këtij shekulli, në të ardhmen e letërsisë shqipe.

E megjithë pasiguritë dhe rrezikun që bart akti i rileximit, nisa të rilexoj tregimet e Koliqit. Ishte si një udhëtim zbulese. Çfarë mjeshtërie rrëfimi, çfarë gjallërie e thellësie, çfarë magjie tronditëse e shprehur nëpërmjet fjalëve. Ashtu sikurse kopshtet e shtëpive të vjetra shkodrane përmbyten nga dielli pranveror, ashtu janë të përmbytura me art tregimet e Koliqit. I përvetshëm, i papërsëritshëm, i pavdekshëm. Dhe një ndjenjë ngazëllimi të pushton pas leximit të çdo tregimi, që përkthehet aty për aty në dashuri për kulturën dhe gjuhën tënde.

Në hulumtimet e mia në një libërth të vogël hasa një shkrim të intelektualit, kritikut dhe mikut të Nolit, Nexhat Peshkëpisë, botuar për herë të parë në vitin 1966 nga Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra”. Ky tekst përbën një nga analizat më serioze dhe më të thelluara mbi figurën poetike të Fan Nolit. Autori e trajton Nolin jo vetëm si poet origjinal, por edhe si poet–përkthyes, duke e vendosur veprën e tij në një kontekst të gjerë letrar, historik dhe kulturor.

Nexhat Peshkopia bën pjesë në brezin e studiuesve shqiptarë të diasporës – krahas Ernest Koliqit, Martin Camajt dhe Arshi Pipës – që zhvilluan një kritikë letrare të pavarur nga doktrina e realizmit socialist, duke ruajtur një qasje akademike, evropiane dhe jo-ideologjike ndaj kulturës shqiptare.

Ky brez veproi kryesisht në Itali, SHBA dhe Evropën Perëndimore, duke krijuar një traditë alternative të mendimit kulturor shqiptar, e cila sot mbetet burim i rëndësishëm për rishkrimin e historisë së letërsisë shqipe. Në këtë kontekst, Peshkopia shquhet për qasjen e tij analitike, të përmbajtur dhe filologjike, larg retorikës politike. Studimi i tij “Noli si poet e si poet–përkthyes” (Vatra, 1966) synon të vlerësojë veprën e Nolit në dimensionin estetik, kulturor dhe përkthimor, duke e vendosur autorin në një kontekst evropian, jo thjesht kombëtar. Sot po sjellim pjesën që flet për “Nolin si Poet Shqiptar”. Në njё shkrim tjetër do sjellim Nolin si përkthyes.

Në pak fjalë në hyrje me titull një kuvëndim me Fan Nolin ai thotë se e kishte detyrim nolit pasi ia pati premtuar nje vit më pasrë se ai të shuhej “për të dhën paraqitjen e Nolit si letra ashtu sikundër e njoha unë

“Këtë suzim të shkurtë dhe të kufizuar ia kam hua Fan Nolit . I premtova se do ta shkruaja e do t’ia tregoja për të pasur pëlqimin e tij, para se ta botoja . Mallkoj përtacinë time që më bën të ndiej sot një dëshpërim të thellë që se shkrova kur ishte gjallë.”

Nexhat Peshkopia: Noli si poet shqiptar

“Figura e Fan Nolit në letërsinë shqipe zë një vend të veçantë dhe të pazëvendësueshëm. Ai nuk është vetëm poet i frymëzuar, por personalitet i gjithanshëm kulturor, ku poezia lidhet ngushtë me mendimin, historinë dhe përgjegjësinë morale. Në këtë kuptim, Noli shfaqet si poet që nuk i shërben vetëm estetikës, por edhe ndërgjegjes kombëtare.

Në një shkrim përkujtimor mbi Nolin, Ernest Koliqi e radhit atë krah figurave themelore të poezisë shqiptare, si Jeronim De Rada, Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta. Sipas tij, Noli zotëron frymëzim të fuqishëm, përgatitje të gjerë kulturore, shije të sigurt letrare dhe një prirje të veçantë për shprehje të mprehta e të prera – tipar që e bën vargun nolian të përmbledhur dhe goditës.

Një tjetër tipar thelbësor i kësaj poezie është gjuha. Noli, me gjithë kulturën e tij të gjerë klasike dhe perëndimore, nuk shkëputet nga burimi popullor i shqipes. Ai e pasuron vargun me ritme dhe intonacione që burojnë nga ligjërimi i gjallë, duke i dhënë poezisë një forcë komunikimi të drejtpërdrejtë dhe një autenticitet të veçantë.

Nuk është epike në kuptimin e plotë të fjalës poezia e Nolit; ajo është sulmuese, e vrullshme dhe e ashpër, edhe atje ku shfaqet (apo duhet të shfaqet) butësia e domosdoshme e elegjisë. Këtë e ndihmon të kuptohet edhe vetë Koliqi, kur vëren se Noli i dhuroi poezisë shqipe tri lirika të larta – “Hymnin e Flamurit” dhe “Syrgjyn-vdekur” dhe Shpellën e Dragobisë” – që ngjiten në qiellin e poezisë, si edhe elegjitë për Luigj Gurakuqin dhe Bajram Currin, ku “çdo fjalë kumbon e shpërthen” me peshë ndjesish dhe mendimesh.”

Pikërisht në këto dy elegji, ndjehet një përmbysje e pritshme e tonit: ato nuk rrinë vetëm në mallëngjim, por marrin frymën e invokimit dhe të mallkimit kundër mizorisë, duke ruajtur brenda vetes një energji morale dhe një tension të fortë shpirtëror.

Në të njëjtën vijë, Mitrush Kuteli vë në dukje se vargu nolian nuk është “vizual”, por “auditiv”: ai i drejtohet veshit, jo syrit. Dhe veshit nuk i drejtohet me ondulacione lirike e shushërima të ëmbla, por me një “arsenal bubullimash e vrungullimash”, me një shtrëngatë fjalësh shqipe “ku buçet ashpërsia teftiane, krutane dhe vlonjate. Këto kulme heroike të racës shqiptare ”. Kjo është një mënyrë për të thënë se Noli e ndërton poezinë si forcë vepruese: fjalë që trondit, zgjon dhe kërkon reagim.

Sidoqoftë, poezinë e Nolit mund ta gjykojmë edhe nga vëllimi i prodhimit. Megjithëse nuk është i madh, ai mbetet poet antologjik: vjersha e tij është e zgjedhur dhe tërheq vëmendjen si nga cilësia e brendshme, si nga argumenti fisnik (shpirtëror e intelektual), ashtu edhe nga mjeshtëria e rimës dhe e ritmit. Me pak fjalë, poezia e Nolit mbetet shembullore në shkallë të poezisë antologjike shqipe. Po citoj përsëri Koliqin, i cili, në “romanin” e tij Shija e bukës së mbrame, i vë në gojë Jorgjit, një intelektual shqiptar i mërguar këtu në Amerikë, këto fjalë: “Kur shfleton Albumin e reciton disa vjersha: ‘Kurrgjâ tjetër mos më i pasë dhurue letrave shqipe Fan Noli veç këtyne dy kryeveprave (dy elegjitë për Currin dhe Gurakuqin), pasi janë të paçmueshme, ai ka tagër me pasun mirënjohjen e përjetshme të shqiptarëve.’”

Studim nga Rafael Floqi