Prof. dr. Bardhosh Gaçe/

Libri i Iris Halilit “Letërsia në psikanalizën e Frojdit dhe dilemat ekzistenciale” paraqet një veçori studimore nisur nga ky kënd tematik. Ajo e studion letërsinë sipas psikanalizës, duke e cilësuar atë “një banket me shumë personazhe”, ndërsa si postulat orientues merr një thënie të Frojdit se “shkrimtari është njësoj si fëmija që luan, ai krijon një botë me fantazi, të cilën e merr vërtet seriozisht”.

Në fillim, studiuesja bën një paraqitje të teorive të Frojdit dhe të studimeve të tij mbi artistin dhe letërsinë. Sipas teorisë frojdiane “shkrimtari vuan karakterin egoist të fantazisë, duke e ndryshuar apo lezetuar më tej atë”. Në shpjegimin frojdist të letërsisë, studiuesja është bindëse, ndërsa sjell shembuj të autorëve të ndryshëm si Migjeni me skicën “Qershiat”, disa përralla shqiptare,-dhe në shpjegimet e autorëve të ndryshëm. Krahas Frojdit, studiuesja bën një interpretim të sistemuar dhe logjik mbi kuptimin e letërsisë sipas psikanalizës.

Studiuesja e talentuar Iris Halili, posedon një material të pasur, të cilit i referohet dhe një mënyrë e saktë e sistemimit logjik të teorive psikanalitike. Sipas saj dhe shembujve që ajo jep krijimi i pavetëdijshëm letrar vjen nga lashtësia, nga mitet antike, përrallat shqiptare, nga një krijimtari e pasur, ndërsa kristalizimi që u bën Frojdi sjell një vështrim më të saktë referues mbi to. Autorja bën një përkufizim të përgjithshëm për mitet greke, duke sjellë të dhëna interesante mbi kohën e krijimit të tyre dhe duke bërë një ndarje midis matriarkatit dhe patriarkatit dhe duke u mbështetur në analizën e Jakob Bachofen, ajo shkon e gjen gjurmë të matriarkatit në mitet për të sjellë një numër hyjneshash -gra, dhe sipas Bachofenit “matriarkati ka qenë në fillim të shoqërisë njerëzore”.

Shpjegimet e Iris Halilit, duke marrë në shqyrtim Amazonat, Antigonën për të kaluar pastaj në gjuhën simbolike si gjuhë e mitit, na sjellin dashurinë në mitet greke, i pasuruar ky kapitull me shembuj konkretë të njohur nga mitologjia, por edhe me shpjegime frojdiste ku: “Pavetëdija – sipas Frojdit- është lënda e parë e shpirtit”. Psika dhe Erosi është një nga ndarjet kryesore të këtij studimi ashtu siç vijnë vështrime interesante analitike mbi tradhtinë e gruas në mitet e Mesdheut, mbi gruan kriminele në mitologji, mbi Medean dhe Klitemnestrën.

Çështjet e shtruara nga studiuesja marrin përgjigje interesante përmes analizës së saj dhe shpjegimeve frojdiste, kryesisht, që ajo u bën atyre. Këto çështje ngrenë krye në një terren të njohur e të studiuar mirë edhe nga të tjerët, ndërsa Iris Halili i sjell ato pa e përjashtuar këtë gjë, dhe duke e fokusuar në shpjegimet dhe interpretimet e saj origjinale me terminologjinë e duhur gjuhësore.

Në kapitullin “Gruaja kjo krijesë mitologjike”, nga fillimi në mbarim, me trajtesat që bën, autorja nxjerr edhe një herë botën e madhe të shpirtit të gruas, relievimin e saj mitologjik dhe real, si dhe universalitetin e shpirtit të gruas për të përfunduar në një thënie të Frojdit: “kurrë nuk e mësova dot se çfarë duan gratë” dhe, sipas autores: “Patriarku Frojd e kishte bërë të vetën: e kishte hedhur një rreze të fuqishme drite për të shpërndarë mjegullën që, ende sot e kësaj dite, mbulon mendjet tona patriarkale”.

Në kapitullin “Një mik që vlen sa një teori” me nënçështje “Nga Frojd te Cvajg dhe anasjelltas”, studiuesja ndalet te novelat e famshme të Cvajgut, novela që janë të njohura nga lexuesi shqiptar dhe që kanë njohur një numër botimesh në shqip. Po kështu, veprat e Frojdit janë botuar në shqip, ashtu si edhe monografia e Cvajgut për Frojdin, ku janë shpjeguar përmbledhtas teoritë e tij mbi pavetëdijen njerëzore.

Autorja sqimatare bën një vështrim frojdist të disa novelave të Cvajgut, si: “E fshehta përvëluese”, “Amoku”, “Letër e një të panjohure”, “Njëzet e katër orë nga jeta e një gruaje”, duke sjellë në dritën e vlerësimit dhe te perceptimet anët e errëta të instinktit, pikërisht ato anë që shtyjnë jetën përpara.

Dhe ky vlerësim, sipas teorive të Frojdit, e bën atë të dalë te fraza përcaktuese mbi natyrën e krijimtarisë së Cvajgut teksa thotë se: “edhe neve, Cvajg, me këtë gjuhë universale na ka folur e na ka dhënë kuptime të ndryshme të qindra personazheve të tija, që, çuditërisht, na përcjellin të njëjtën ndjeshmëri prej kristali, kurdo dhe kurdoherë” (F. 97 e librit).

Nga ky kapitull, autorja bën me dije se si mund të lexohet një libër, duke dëgjuar një polifoni zërash, duke na shpjeguar se si duhen kuptuar dhe ndjerë cilësitë e një narracioni të veprave të arritura, përgjithësisht të gjitha këto çështje të ngritura të shpjeguara me elokuencë nga studiuesja. Në kapitullin “Realizmi magjik që na bëri magjikë”, pasi bën një histori të shkurtër të kulturës paraspanjolle të vendeve të Amerikës Latine dhe një periodizim të kësaj letërsie, ajo ndalet te “Realizmi Magjik”, tashmë një rrymë letrare mjaft e njohur me përfaqësuesit e saj më të zëshëm, si: Jose Maria Arguedas, Migel Anhel Asturias, Gabriel Garsia Markes etj.

Për ta ilustruar më mirë dhe më thellë Realizmin Magjik, autorja ndalet te romani i Markesit “Dashuri në kohërat e kolerës”, duke shpjeguar procedeun krijues të këtij artisti, i cili fjalën e shndërroi në magji dhe magjinë në besueshmëri si ritual të përditshmërisë. Markes që njihet për teknikën e avancimit në narracion dhe të digresionit, duke i kombinuar këto dy teknika me gjendjen e tashme të personazhit, krijon në këtë roman një rrëfim të kombinuar dhe universal mbi dashurinë. Për këtë roman, një kryevepër e letërsisë moderne, gjenden shkrime të ndryshme dhe analiza që shfaqin vlerat e tij, por vështrimi i Iris Halilit përbën një mënyrë origjinale në fushë të trajtimit psikanalist mbi dashurinë dhe fraza e saj se: “Markesi e himnizon dashurinë me të gjitha ngjyresat e mundshme dhe nëse do të mësosh më shumë për dashurinë, kij durim dhe lexo këtë roman”. Është një frazë kuptimplote jo vetëm këshilluese, por vetiu imponuese, që del nga analiza e saj mbi këtë vepër.

Studiuesja, duke iu referuar një thënieje të Roland Barthes se “simbolet e njerëzimit janë vërtitur gjithmonë rreth një universaliteti dhe artet s’kanë bërë gjë tjetër veçse të “vjedhin” këto simbole apo mite”, e vendos këtë thënie në epiqendër të mendimit të saj, si nyje shtjellimi ideore në analizën e romanit të Ben Blushit “Otello Arapi i Vlorës”. Çelësi për zbërthimin e të gjitha episodeve në këtë roman është psikanaliza: “Pas traditës modeste të Ernest Koliqit dhe të Migjenit, Ben Blushi është ndër të parët shkrimtarë shqiptarë tërësisht frojdist” (f. 127).

Blushi që shquhet për enumeracionin e frazës dhe për thyerjen e mendimit, duke kapërcyer shfaqjen e tij të rrafshët, përcillet në këtë roman e përmes tij, si shkrimtar që simbolet universale di t’i përshtasë në vende kohë dhe rrethana të tjera, ndërsa në të vërtetë këto simbole mbeten po ato, duke sjellë gjithnjë rrezatim e freski me forcën e tyre. Të gjitha këto tipare të vlerësimit të stilit të tij dhe të procedeut krijues që ka ky shkrimtar, të vijnë ndërmend ndërsa lexon vështrimin analitik të Iris Halilit mbi romanin në fjalë. Në kapitullin “Pigmalioni që trillon”, studiuesja, duke u mbështetur në fjalorë dhe terma të letërsisë, sjell disa përcaktime mbi fiktionin dhe për ta ilustruar këtë, ajo paraqet me konsideratë vepra të tilla si “Porta e ligjit” e Kafkës, ku sipas saj, në shekullin e XX kufijtë midis nënllojeve janë zhdukur. Krahas përkufizimit ajo e shikon këtë term të konkretizuar më së miri në romanin “Mekami” të Kasem Trebeshinës, duke e përcaktuar këtë prozë, si roman -fiktioni, madje gjithë krijimtarinë e Trebeshinës si të tillë.

Gjithmonë, sipas autores, realja, fantastikja, e besueshmja dhe emocionalja në një vepër letrare paraqesin disa tregues që kompletojnë një vepër të mirë. Kjo nënkupton se ajo çfarë është fiktion në një vepër të arrirë artistike, duhet të jetë e besueshme dhe të përcjellë emocione te receptuesi. Kuptohet që shkrimtarët që kanë njohje të madhe dhe dinë të transmetojnë përmbajtje të thella ideore, shkojnë natyrshëm tek fiktioni dhe dinë të zgjojnë botën e ndërdijes e të vetëdijes njerëzore.

Mënyra se si duhet të kuptojmë botën e receptimit të krijimit të shijeve te lexuesi për ta njohur letërsinë, jo në një aspekt kronologjik dhe të rrafshët ngjarjesh apo me intriga që krijojnë vetëm tension dhe zgjasin kërshërinë, por në një aspekt tjetër, atë të simboleve dhe arketipave, si dhe të universales, gjendet e realizuar dhe e mirorientuar, ndërsa autorja analizon krijimtarinë e Kafkës me dy kryevepra të tij: “Metamorfoza” dhe “Relacioni akademik”. Receptimi i artit gjithmonë ka sjellë mënyra të ndryshme për ta parë një vepër, ndërsa receptimi është edukim përmes njohurive dhe ushtrimit të tyre, kështu, ndërsa lexon këtë libër të Iris Halilit, një libër teorik dhe analizues, një lexues që i merr për herë të parë këto qasje teorike, mund t’i shohë me sy tjetër veprat që cituam deri tani. Dhe patjetër, libra të tillë ndihmojnë, edhe pse asnjëherë nuk gjendet një diktim apo imponim prefekt për ta kuptuar dhe shijuar një vepër letrare.

Në kapitullin “Sizifi që qesh”, autorja ndalet te romani “I huaji” i Alfred Kamysë. Ndërsa “Miti i Sizifit” dhe romani “I huaji” janë dy vepra të njohura, studiuesja nuk mëton të thotë ndonjë gjë të re nga çfarë është thënë, por vetëm të bëjë një ndërlidhje midis Mersoit (personazhit tek “I huaji”) dhe Sizifit (personazhit tek eseja e gjatë “Miti i Sizifit” dhe kjo është interesante, mbase edhe ajo që quhet e re. Po kështu, marrja me krijimtarinë e Sartrit, Simon de Bovuar, Andre Gide dhe sistemimi i disa teorive filozofike të ndërlidhura me letërsinë e ekzistencializmit, e bëjnë këtë kapitull nga më interesantët dhe vlera të veçanta estetike.

Analiza interesante sjell studiuesja për krijimtarinë e Pirandelos, Tomas Eliotin, Visar Zhitin, gjithnjë të përmbajtura dhe të përcjella këto analiza përmes një optike që ka të bëjë me atë çfarë ofron vepra e tyre, me rrafshin modern të kësaj krijimtarie, duke pasur si pikëmbështetëse teoritë psikanaliste, ato të absurdit dhe të ekzistencializmit. Mënyra se si duhen lexuar këto vepra dhe se si duhen njohur këta shkrimtarë, është një mënyrë që imponohet nga vetë ata, por nuk është e lehtë, kjo se, së pari, duhet njohur mirë regjistri i tyre i ideve, i gjuhës, simboleve, mitit, dhe teoritë e ndryshme letrare që të ndihmojnë në këtë njohje, disa teori që janë krijuar nga veprat dhe pastaj në mënyrë të natyrshme janë krijuar parimet estetike.

Në këtë aspekt, libri i studiueses së çmuar Iris Halilit “Letërsia në psikanalizën e Frojdit dhe dilemat ekzistenciale” sjell një kontribut të çmuar në fushën e studimeve letrare. Ajo i largohet metodës sociologjike dhe historike, duke u ndalur në interpretimin e tekstit e duke thirrur në ndihmë ato teori që i përshtaten dhe hapin rrugë për kuptimin dhe shijimin artistik të një teksti letrar. Natyrisht, asgjë nuk është absolute, por ajo që është e mundur dhe të bind, është se analiza e tekstit në penën e Iris Halilit, e shikon letërsinë nga një dritare e re, ku fryn më tepër ajër kuptimi e ku mundësia për ta shijuar fjalën si art, është më e madhe.

Ag Apolloni/

Jemi mbledhur këtu për ta nderuar shkrimtarin Rexhep Qosja, këtë figurë unike të kombit shqiptar. Kritikët e huaj e kanë quajtur Volteri i Ballkanit dhe Kafka i Lindjes. Disa kritikë shqiptarë e kanë konsideruar si kritikun më të madh shqiptar, Robert Elsie e konsideronte si njërin ndër kritikët më të mëdhenj të Ballkanit, Ismail Kadare e çmonte si shkrimtarin më të madh shqiptar që jeton jashtë Shqipërisë shtetërore, Ibrahim Rugova thoshte se Rexhep Qosja ka zgjidhur probleme vitale për letërsinë shqipe, Sabri Hamiti mendonte se Rexhep Qosja e ka shpëtuar letërsinë e Kosovës duke e përmbysur realizmin socialist që vinte nga Shqipëria, ndërsa Ali Aliu, që çuditej se si ka mundësi që edhe librat kritikë të Qosjes lexoheshin më shumë se romanet e autorëve të tjerë, thoshte për romanin e parë të Qosjes se ai është një fenomen i ri dhe unik, dhe shtonte se ai roman bën trajtimin më të thellë dhe më kompleks deri më sot në prozën tonë. Dhe, siç e dini, s’mund të thuhet se të gjithë këta ishin miq të tij, por mund të thuhet se përballë vlerave të tij, në momente të caktuara, ata i tejkaluan mospajtimet.

Pas gjithë këtyre vlerësimeve, unë s’di çfarë të shtoj, edhe pse mendoj se e kam njohur më mirë se të gjithë këta së bashku.

Ajo çka më pengon psikologjikisht është se më vijnë ndërmend dy fjalime të famshme: ai i Dostojevskit për Pushkinin dhe ai i Victor Hugo-it për Volterin. Më kujtohet që një ditë pothuajse gjithë ditën kemi folur për këtë fjalimin e fundit, meqë ai i adhuronte të Hugo-in dhe Volterin, dhe krejt letërsinë frënge. Teksa e dëgjoje duke folur me aq pasion për atë fjalim, s’kishe si të mos mendoje se sa bukur do të ishte të vdisje ti i pari, se kështu ai do ta qante fjalimin për ty. Por, Rexhep Qosja zgjodhi të ikte tinëz, duke ma lënë mua këtë përgjegjësi. Dhe unë tash, në mungesë të oratorisë së tij, duhet ta nis fjalimin me kërkim falje për intonacionin, pengesat, gjestet e ku di unë. Gjithsesi, faji nuk është imi, por i atij që iku duke ma lënë ‘kile’ këtë fjalim.

Dhe sot këtu do të flas për të si person dhe jo për veprën e tij. Prandaj nuk do të ndalem te romanet me të cilat solli një poetikë të re në letërsinë shqipe; te dramat me të cilat u kthye në një Kamy të teatrit tonë; as te studimi më i mirë deri tash për romantizmin shqiptar; madje as te veprat publicistike dhe polemike, meqë jemi aq të familjarizuar me to. Nuk e ndiej të nevojshme të theksoj që ai lexonte, punonte e shkruante më shumë se krejt departamenti i letërsisë shqipe, më shumë se krejt Instituti Albanologjik dhe më shumë se krejt Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës, për të mos thënë më shumë se të gjitha këto së bashku.

Edhe pse këtu e do rendi që unë ta lavdëroj, do t’i përmbahem këshillës së tij të para njëzet vjetësh, kur pata shkruar një tekst të gjatë për romanin Nata është dita jonë. Këshilla e tij ishte: ti shkruan mirë, por mos shkruaj mirë për mua, se kështu do t’ia mbyllësh dyert vetes. Nëpër vite e kam kuptuar peshën e kësaj këshille, por meqë një personazh imi thotë “dyert e fatit edhe mund të hapen, por për çdo rast, merre sakicën me vete”, unë s’kam dalë asnjëherë pa sakicë, tehu i së cilës mund të vizëllojë edhe gjatë këtij fjalimi.

E di që je më rehat nëse nuk flet për Rexhep Qosjen, ashtu siç e di se është shumë e leverdishme të flasësh kundër tij.

Disa kolegë që i takova këto ditë pas kthimit nga “gurbeti”, e kishin parë njoftimin për këtë takim dhe më thanë se duhet pranuar që Rexhep Qosja nuk ishte i lehtë. Por unë e di këtë. Ai gjithë jetën ka shkruar kundër njerëzve të lehtë që ua rëndonin jetën njerëzve të ndershëm. Rexhep Qosja ishte i rëndë dhe i rëndësishëm. Dikur një fjalim i tij, një artikull i tij, një intervistë e tij, një vepër e tij, apo një film i bazuar në romanin e tij, e dridhte Jugosllavinë. Një njeri i lehtë s’mund ta bënte këtë.

Edhe para se ta njihja nga librat, e dija që ky njeri ishte i rëndësishëm. Në vitet ’90 të shekullit të kaluar, në kohën e lajmeve, apo në kohën e emisioneve serioze, bëhej rrëmujë e madhe në lagje. Burrat bërtisnin teksa përpiqeshin t’i rregullonin antenat e televizorëve mbi kulme. Ne, për fat të mirë, kishim një antenë dhome, por, për fat të keq, një televizor që nuk kthjellej pa ia dhënë nja dy shuplaka. Si fëmijë, natyrisht, më interesonin vetëm filmat e vizatuar, ndonjë këngë e huaj dhe, tek-tuk, ndonjë film. Atëherë, derisa të rriturit shanin e mallkonin antenat dhe derisa grushtonin televizorët, e kuptoja që diçka serioze pritej. Atëherë e kam parë për herë të parë Profesorin duke folur për “situatën aktuale” dhe, nga vëmendja me të cilën e dëgjonin të rriturit, e kuptoja që ai njeri ishte i rëndësishëm. Dhe, kështu, pasi fliste ai, disa nga të rriturit dukeshin më të trimëruar, kurse disa dilnin në sokak ndiznin cigaret dhe dukeshin shumë të shqetësuar. Më vonë, vërshuan protestat në të gjitha qytetet, u shtuan krismat dhe vrasjet, dikush ishte kundër luftës, dikush pro saj, disa flisnin për ndaljen e luftës e disa as ndërmend s’e kishin ta ndalnin, ndërsa ne fëmijët dilnim në kodër dhe vinim bast se ku do të binte granata e radhës. Mandej të gjithë i drejtuam sytë kah një kështjellë mesjetare në Francë. Se çfarë ndodhi aty brenda na tregon “Paqja e përgjakshme” e Rexhep Qosjes.

Po kush ishte ky njeri që s’pranoi asnjëherë të jetë i lehtë. Fundja, i lehtë duhet të jetë balerini, jo intelektuali. Rexhep Qosja ishte një djalë që erdhi nga një fshat shqiptar i Malit të Zi për t’u arsimuar në Prishtinë. Pastaj, meqenëse këtu s’kishte studime të thelluara, shkoi në Universitetin e Beogradit, ku i ndoqi ligjëratat dhe i kreu provimet. Universiteti i Prishtinës u themelua, në letër, në nëntor 1969, sepse në nëntorin e famshëm duhej të ishin datat më të rëndësishme, për shkak se në atë muaj festohej edhe Dita e Republikës në Jugosllavinë socialiste. Mirëpo, realisht, ky universitet filloi punën më 15 shkurt 1970.

Meqenëse i kishte mbetur vetëm mbrojtja, që pothuajse gjithkund është formale e ceremoniale, Qosja vendosi ta mbronte tezën e doktoratës në Prishtinë. Por, te kush? S’kishte profesorë letërsie, e mos të flasim për doktor letërsie. Me tezën e doktoratës nëpër duar ai kërkonte komision, derisa UP-ja e kuptoi që doktorata e tij ishte më e nevojshme për universitetin sesa për vetë kandidatin. Kështu, u krijua një komision me profesorë nga fusha e gjuhës, historisë dhe psikologjisë, me një pjesë të komisionit edhe nga Shqipëria, dhe më 20 mars 1971, u mbrojt doktorata e parë e shkencave filologjike në UP. Pa dyshim, kjo është ngjarje e madhe në historinë e Kosovës. Doktorata e tij bashkoi për herë të parë Kosovën dhe Shqipërinë, dhe ky doktor i ri deri në fund të jetës do të punojë për t’i bashkuar këto dy shtete të një kombi. Ajo doktoratë është Bashkimi Kombëtar, në nivel akademik.

Si doktor i parë i shkencave filologjike në Kosovë, Rexhep Qosja kontribuoi në konsolidimin e Fakultetit të Filologjisë dhe në pavarësimin e Departamentit të Letërsisë Shqipe nga Departamenti i Gjuhës Shqipe. Edhe pse ishte doktori i parë, edhe pse ishte autori i librit të parë kritik në Kosovë, edhe pse e reformoi fakultetin dhe e themeloi dhe drejtoi departamentin, edhe pse ishte ligjëruesi më i njohur jo vetëm i departamentit, por i krejt universitetit, vitet e fundit si profesor përjetoi një persekutim të vërtetë, që vazhdoi e kulmoi një vit më pas në Institutin Albanologjik. Një asistent, të cilin Partia e bëri shpejt profesor, magjistër dhe doktor brenda një kohe shumë të shkurtër, duke mos përfillur as rregulloren, as statutin, kërcente në tra e në tokë, për t’ia marrë lëndën e Estetikës. I njëjti i turrej profesorit nëpër korridor për ta sulmuar fizikisht. Dukej që e kishte shumë personale me të. Nuk po flas me të dëgjuar, kam qenë dëshmitar okular dhe jo i vetëm. Për këto sulme, Partia e shpërbleu shumë shpejt me poste politike: deputet, ministër kulture dhe zëvendëskryeministër, dhe gjatë kohës sa ushtronte këto postet e fundit, e bëri edhe akademik. Dhe ai s’është i vetmi që është bërë akademik ashtu.

Sidoqoftë, Qosja e la fakultetin dhe shkoi në Institutin e tij, të cilin e kishte marrë si kazermë dhe e kishte kthyer në objekt normal për shkencë.

Ju e dini se Instituti Albanologjik i Prishtinës u themelua më 1953 dhe u mbyll më 1955, për t’u rithemeluar më 1967, kur edhe u hap një konkurs ku aplikoi Rexhep Qosja, i cili si student i dalluar dhe si emër i njohur tashmë me publikime në shtypin e kohës, u pranua. Më vonë, aty u zgjodh drejtor, dhe punoi si punonjës shkencor deri në moshën 70-vjeçare, kur ia thyen zyrën, e larguan, ia ndërruan bravën, ia hodhën dorëshkrimet dhe librat në thasë plehrash. Disa këtu mund të mendojnë se kjo ka ndodhur gjatë regjimit serb. Jo, kjo ka ndodhë në vitin 2007, kur ministri i Arsimit, Agim Veliu, solli një drejtor nga Shtimja për ta larguar Rexhep Qosjen. Pas presionit të madh mediatik në Kosovë dhe Shqipëri, këtë drejtor që e largoi Rexhep Qosjen dhe që vinte nga fusha e sociologjisë për ta drejtuar Institutin e Albanologjisë, e largoi kryeministri Agim Çeku, i cili e ktheu Qosjen në zyrë, ku punoi deri në fund të jetës. Para pak javësh e pashë lajmin që kryeministri Albin Kurti dhe ministri Hajrullah Çeku, e kishin vizituar Institutin dhe kishin premtuar muzealizimin e zyrës së profesor Qosjes. Uroj të mos jetë vetëm deklaratë, se këtu shpesh thuhen e nënshkruhen fjalë që pastaj harrohen. Nga ajo zyrë kanë dalë mijëra faqe që ia zbardhin fytyrën shteteve tona dhe kombit tonë. Nga ajo zyrë ka dalë edhe romani Vdekja më vjen prej syve të tillë që për 51 vjet, pra deri vitin e kaluar ka qenë romani më i përkthyer nga Kosova.

Prova e parë për ta shpërblyer Rexhep Qosjen është bërë në vitin 2010, kur ministri i Arsimit, Ramë Buja, ndau një buxhet për botimin e kompletit të veprave të tij, një botim që u përfshi në 29 vëllime. Është diskutuar shumë honorari që është ndarë për autorin, prandaj dua ta përmend këtu, sepse është koha ta sqarojmë. Në vitin 2019, një OJQ e quajtur Admovere ka bërë një hulumtim kinse për Institutin, por me fokus te Rexhep Qosja. Ju mund të thoni se ky hulumtim i kësaj OJQ-je është botuar nga Integra dhe është financuar nga KFOS (Kosovo Foundation for Open Society), dhe se të gjitha janë fort të lidhura me një OJQ tjetër, të quajtur KEC (Kosovo Education Center), që udhëhiqet nga djali i Syrja Pupovcit, i cili, siç e dini ka qenë njëfarë Danjolli i Sherkës, dhe është ndër personazhet më negative në ditarin prej 5435 faqesh të Rexhep Qosjes, por edhe pse keni të drejtë të thoni ashtu, unë s’do të doja t’i përmendja këto gjëra të gërditshme. E di që e keni parë se kjo Admovere, që ka shfrytëzuar si hulumtues një djalë të ri, e që ka si autor një analist e aktivist, konstaton dhe alarmon se Rexhep Qosjes i janë dhënë 120 mijë euro, dhe bën pyetjen: Pse ka qenë i rëndësishëm botimi i këtij kompleti? Zakonisht, i dituri nuk përgjigjet në pyetjen e idiotit, prandaj, meqenëse ju e kuptoni të gjithë rëndësinë e atij kompleti, unë s’do të marr mundin t’u përgjigjem OJQ-ve të tilla. Por po e sqaroj shifrën e honorarit, sepse ashtu siç e kanë nxjerrë ata, edhe ju do t’jeni shokuar. Një honorar me atë shifër duket i madh, por unë po ju them se po të ma jepnin mua, do t’i shaja rëndë dhe do t’i padisja menjëherë. Pse? Sepse kompleti ka gjithsej 13 000 faqe. Përkthyesi më i lirë paguhet 10 euro për faqe. 13 000 x 10 = 130 000. Kurse, Rexhep Qosja, që nuk i ka përkthyer ato faqe, por i ka krijuar e i ka shkruar prej hiçit, nuk është paguar as 10 euro për faqe. Shkrimtari më i mirë është paguar më pak se përkthyesi më i lirë.

Mos harroni: Rexhep Qosja ishte intelektuali më i madh i Kosovës, ndër studiuesit dhe shkrimtarët më të mëdhenj të krejt Evropës Juglindore, ishte doktori i parë i shkencave filologjike, profesor i Estetikës në Universitetin e Prishtinës, themelues, reformues, konsolidues i një departamenti të këtij universiteti, por krejt këto nuk mjaftuan që rektori aktual, i cili deri më 2024 ishte pjesë e OJQ-së Admovere, të mbante një komemoracion, ose të bënte një postim në rrjete sociale, apo të na shkruante së paku një telegram ngushëllimi për humbjen e kolegut, siç bëhet zakonisht, se mos të flasim më për vartësit e tij nga Filologjiku. Unë s’isha në Kosovë, por i shkrova nga Amerika për ta pyetur për arsyen e kësaj indiference. Shqetësimit tim për këtë indiferencë, ai iu përgjigj me indiferencë. Ai, siç thoshte Rexhep Qosja, mund të sulltanojë e të mos i plasë për askënd, sepse mendja ia thotë se meqë ka nderuar kryeministrin dhe presidenten në mënyrë ceremoniale me “alumni nderi” (honorary alumni), tashmë ka fituar imunitet dhe s’ka çka i bën kush. Le të jetojë i lumtur në turpin e vet, se ne që jemi profesorë s’na ka hije ta rrahim rektorin! S’ka lidhje pse ai nuk e ka nderuar, qoftë edhe për protokoll. Ai bëri rregullore kërcënuese, duke shfrytëzuar një Statut të punuar me inate, të cilin, mjerisht, në korrik të vitit 2024, e votoi Kuvendi (i cili për këtë një ditë do të turpërohet), dhe falë atij Statuti që e ndëshkon sidomos Departamentin e Letërsisë Shqipe, kemi studentë që presin prej vitesh për të doktoruar më temë mbi romanet dhe kritikën e Rexhep Qosjes, sepse edhe pse i kanë kryer nga 300 faqe, ia kërkojnë edhe nja tri faqe në një revistë çfarëdo në Scopus.

Mos të harrojmë se para disa vitesh pikërisht ky klan pati thënë se Rexhep Qosja s’ka kurrfarë kontributi shkencor se nuk ka shkrime në Scopus.

Në librin “Pushteti i korruptuar”, të botuar me 2016, Rexhep Qosja flet edhe për këta “shpëtimtarë” të universitetit, që deri dje shkruanin parulla në mure “Bolonja në shpageta, jo në universitet”, kurse tash i kanë hëngër fjalët si “shpagetat” dhe e duan në universitet, ani pse as Bolonja nuk e thotë këtë që e kërkojnë këta hipokritë. Në atë libër, Qosja sugjeron të lexohet eseja e famshme “Vdekja e ngadalshme e universiteteve” e Terry Eagleton-it, i cili thotë se universiteti modern po vdes ngadalë si institucion kritik dhe po bëhet më shumë biznes sesa vend i dijes. Qosja alarmon që të ndalet kjo gjendje, se universiteti s’është pazar, por mjerisht këta në vendimmarrje i kanë veshët me dyll. Në Amerikë, në universitetet më të mira, nëse profesori ka libra studimorë, askush s’e pyet për artikuj, sepse artikuj shkruajnë ata që s’mund të bëjnë libra.

Ndërsa këtu thonë se monografia me rreth 1500 faqe s’vlen, nëse autori s’ka botuar në Scopus, ku në një artikull kacavaren si majmunë katër-pesë profesorë. Rexhep Qosja nuk ka punime në Scopus vërtet, por aty kanë dy rektorët e fundit, nga të cilët ai i parafundit para pak kohësh botoi një artikull ku i jep mend Palestinës si të mbrohet nga Izraeli, duke e krahasuar këtë të fundit me Serbinë. Me këso skandalesh krenohemi ne, jo me veprën e Rexhep Qosjes, i cili si një djalë i ri nga një fshat shqiptar që tash i përket Malit të Zi, erdhi në Prishtinë me një çantë në shpinë dhe bëri historinë. Sot ndoshta keni dyshime, por kur Bashkimi Kombëtar të ndodhë, e ai do të ndodhë një ditë, jo në BE, por këtu, shqiptarët do ta kuptojnë se kush ishte babai i kombit. Tash për tash, kemi këtë shtet, por, ky shtet, për Qosjen, për mua, dhe për shumë të tjerë, është një projekt i pakryer. Do të kryhet qysh e ka shkruar Zoti dhe qysh e ka shkruar zoti Qosja.

Unë kam lindur më 13 qershor, fiks 104 vjet pas Konferencës së Berlinit, e cila ka bërë padrejtësinë më të madhe ndaj trojeve shqiptare duke mos i njohur si njësi politike më vete, rrjedhimisht duke ua dhënë Serbisë, Malit të Zi dhe Bullgarisë territoret shqiptare. Sot shqiptarët naivë nga Shqipëria na konsiderojnë neve ndryshe nga ta, ne gjithashtu themi çka lypin këta të Malit të Zi këtu, ndërsa shqiptarët e Serbisë dhe Bullgarisë së quajtur Maqedoni e Veriut, prej vitesh s’i konsiderojmë pjesë tonën.

Më falni që e personalizoj, po s’kam si e shpjegoj ndryshe mënyrën se si reflektohet Bashkimi Kombëtar tek unë, që jam studenti i fundit i strategut të Bashkimit Kombëtar: unë vij nga Kaçaniku (Kosovë), i njohur për betejën e famshme të udhëhequr nga Idriz Seferi që vinte nga fshati Sefer (tash në Serbi); jam rritur mes vendlindjes dhe Shkupit, që konsiderohej kryeqyteti i shqiptarëve, por që sot është në të ashtuquajturën Maqedoni e Veriut; partneret me të cilat kam kaluar jetën më së shumti i kam pasur nga Shqipëria; profesorin tek i cili kam diplomuar e kam pasë nga Mali i Zi. Pra, unë jam harta e copëtuar e Shqipërisë etnike. Dhe lutjen e Profesorit për tokat e ndara shqiptare dua ta përcjell edhe tek ju, me shpresë se dikush nga ne do ta arrijë realizimin e saj: [pra, këto troje të ndara], u bashkofshin e u bekofshin!

Këtë fjalim e quajta Fjalim për njeriun e fjalës, edhe pse mund ta quaja thjesht: për mjeshtrin e fjalës. Që Rexhep Qosja ishte mjeshtër i fjalës, kjo dihet. Që fjalët ishin arma e tij, edhe kjo dihet. Por ai ishte njeri i fjalës edhe për arsye të tjera: ai, kur e jepte fjalën, edhe e mbante, dhe, mbi të gjitha, ai e mbajti fjalën që ia dha vetes: për ta thënë të vërtetën dhe vetëm të vërtetën. E, njëri nga shkrimtarët që ai e çmonte fort, Danillo Kish, thoshte: kam zgjedhur të jem në luftë me të tjerët, sepse dua të jem në paqe me vetveten.

Qosja na trazoi të gjithëve, por me vetveten shkoi në paqe. Ai erdhi, e ndryshoi klimën kulturore në Kosovë, e ngriti kritikën letrare në një nivel me vendet fqinje, e reformoi Institutin dhe Fakultetin, dhe falë punës së tij të jashtëzakonshme, u bë figura më e njohur e Universitetit dhe Akademisë, e cila, duke mos mundur ta dëbojë, meqë ai nuk shkonte aty, për një çerek shekulli e ka kërcënuar me ndalje të rrogës.

Ai ishte akademiku që e refuzonte Akademinë, sepse e donte akademi profesioniste, jo politike dhe klienteliste. Ashtu siç e kritikonte universitetin ku bija mbronte doktoratën te babai, e kritikonte edhe projektin akademik për Fjalorin Enciklopedik të Kosovës, ku refuzoi të merrte pjesë, pasi i pa emrat e përpiluesve dhe kontribuesve. Koha i dha të drejtë Qosjes. Kur doli ai Fjalor, u cilësua si vepra më skandaloze në Kosovë deri para pak muajsh kur ia zuri vendin libri Masakrat në Kosovë, që i kushtoi buxhetit të shtetit rreth 30 mijë euro.

Kundër Qosjes nuk punoi një individ, një grup i caktuar, ose një parti. Jo. Kundër tij punoi një makinë e madhe propagandistike e përbërë nga individë që i kanë shërbyer regjimit serb me devotshmëri fetare; ai u sulmua nga fëmijët e tyre që u pasuruan çuditshëm pas lufte dhe e morën nën kontroll arsimin në Kosovë, duke sulmuar universitetin publik për ta fuqizuar shkollën e vet private; ai u sulmua nga satelitë të këtyre bijve të etërve të ulët; ai u sulmua nga të gjitha anët dhe i mundi të gjithë.

Qosja u sulmua nga shumë gazeta, revista, portale, radio dhe televizone. Ai nuk u sulmua nga Rugova. Por, siç thoshte Adem Demaçi me atë gjuhën e tij popullore: Rugova nuk të sulmon, ama qentë e tij po. Do të doja që në LDK të kishte ende njerëz si Rugova dhe jo si qentë e tij.

Gjithsesi, unë vërtet, nga thellësia e zemrës, u shpreh ngushëllime të gjithëve që e sulmuan dhe vazhdojnë ta sulmojnë Qosjen, sepse vërtet më dhimbsen që një jetë u përpoqën ta eliminojnë me shpifje, sulme mediatike dhe fizike, dhe ai prapëseprapë shkoi kur deshi vetë. Ai jetoi 90 vjet dhe, sa për që ia keni lënë shenjë ju, sulmues servila, ai do t’i bënte 900 vjet. Jetoi qysh deshi e sa deshi, dhe u largua. Ai ishte mjeshtër i ironisë, dhe sot, si për ironi, më shumë vërehet mungesa e tij sesa prania juaj, të dashur uritha të universitetit, krimba të jetës politike e sociale, të dashur kurrkusha të kulturës.

Familjes së Rexhep Qosjes nuk kam pse t’i shprehë ngushëllime. Ata ishin me fat që jetonin pranë intelektualit më të madh të këtij vendi. Meqë për vlerën e tij kam folur në librin Parabola postmoderne, këtu mund të shtoj se në shoqërinë shqiptare, Konica dhe Qosja mbesin personalitetet më të serta, mirëpo përderisa Konica ishte i shkapërderdhur dhe “pa hudut”, Qosja ishte i sistemuar, dhe përderisa Konica sulmuesve të tij të fëlliqur ua kthente fort fëlliqtë, Qosja ishte më i përmbajtur, aq sa as në polemikat e tij më të ashpra, nuk shante. Kështu, Qosja e ka avancuar polemikën në planin etik.

Mos të harrojmë një gjë, që profesori pas lufte nuk i kishte punët mirë ekonomikisht, dhe pjesa më e dhimbshme e ditarit të tij mendoj se është ajo ku tregon se si më 5 korrik 2002, u detyrua të merrte pjesë në një aktivitet letrar në Bibliotekën Kombëtare të Kosovës vetëm për shkak të një honorari: “Duke qenë i parrogë, i parrogë unë dhe e parrogë gruaja ime, Shpresa, ja, duhet të pranoj edhe kësi përurimi për një honorar turpërues prej 250 eurosh”. Për dallim prej politikanëve dhe shërbyesve të tyre që e sulmonin nga vilat e tyre, Qosja jetoi deri në fund të jetës në një gjysmë shtëpie. Shteti forcohet dhe inkurajon të rinjtë për ta ndjekur rrugën e mundimshme të dijes, atëherë kur intelektualit i ofron kushte më të mira se injorantit. Ne s’arritëm të krijojmë shtet, përderisa Qosja as një shtëpi të plotë s’e pati. Një intelektual në mjerim domethënë një shtet i mjerë.

Duhet ta dimë që kohët kanë ndryshuar dhe ata që vijnë pas tij, nuk janë asketë si ai. (Tash që mundësitë për të lëvizur janë më të mëdha, shumica mendojnë: ubi bene, ibi patria). E, ai jetonte thjesht, hante thjesht, kurrë s’dilte në kafe (kur e kam çuar për herë të parë në “Amaro”, ishte i befasuar si ata njerëzit nëpër filma që kthehen në kohë), kurrë s’pinte alkool (për këtë s’jemi pajtuar asnjëherë, por i tillë ishte), me një fjalë: jetoi thjesht dhe u varros thjesht, si Luani i Letërsisë Ruse, Lev Tolstoj. Zatën, ai edhe në letërsi hyri si luan (prozat e para i botoi me pseudonimin Luan Dukagjini), prandaj s’kishin se çfarë t’i bënin qentë përreth. Kapitulli i parë i romanit të tij të parë quhet Legjenda. Me atë roman, ai u bë legjendë edhe vetë. Kjo legjendë la një legacy (trashëgimi), që duhet të institucionalizohet sa më shpejtë.

Ai ishte institut më vete, tash ne duhet ta institucionalizojmë siç e meriton. Të kalojmë nga sulmet dhe mosnjohjet e meritave te mirënjohjet. Emri i tij mund t’i vihet një salle, një instituti, një biblioteke, një rruge. Meqë ishte doktori i parë, mund të jepet një bursë doktorale me emrin e tij; meqë ishte studiuesi më i madh, mund të jepet një medalje akademike me emrin e tij; meqë ishte shkrimtari më i mirë, siç thoshte Kadare, mund të jepet një çmim me emrin e tij; meqë ishte më i madhi i Filologjikut, mund të vihet një statujë para atij fakulteti, aty ku kemi statujën e një sociologu që s’lidhet asgjë me atë fakultet. E shumëçka tjetër mund të bëhet për të, në fakt, për ne, sepse ne s’mund t’ia kthejmë kurrë borxhin, por mund të tregojmë se dimë të kthehemi kah e mbara. Boll kemi punuar mbrapsht.

Kur erdhi ai nga fshati, Prishtina ende s’ishte bash qytet, kurse jeta letrare ishte gati shkretinë. Por, ju e dini që këtu shkretinë ka qenë gjithmonë, madje edhe në kohën e Justinianit, Prishtina ishte veç hinterland i Ulpianës. Ato pak shenja të një jete letrare e kulturore në këtë qytet i ka krijuar një tjetër shqiptar nga Mali i Zi, Esad Mekuli, i cili e kishte themeluar revistën Jeta e Re dhe inkurajonte të rinjtë të shkruanin e të botonin në gjuhën shqipe. Aty i botoi edhe Qosja shkrimet e para, librin e parë dhe, pastaj, për pak kohë edhe e drejtoi revistën, një numër të së cilës në vitin 2011, derisa isha kryeredaktor, desha t’ia kushtoj atij (pas numrit special për Kadarenë), por Ministria e Kulturës, që atëherë udhëhiqej nga PDK-ja, vendosi të mos e financonte. Prandaj, atë vit nuk doli numri i tretë i revistës, siç dilte rregullisht.

Qosja nuk gjeti asgjë këtu, gjithçka e ndërtoi, e bëri për ne dhe na e la neve, bashkë me parabolën biblike që e përsëriste shpesh për margaritarët dhe derrat: Mos i hidhni margaritarët para derrave! Ai na la margaritarë, tash varet prej nesh nëse dimë t’i çmojmë, apo do të tregohemi derra. Uroj që kjo shoqëri persekutuese ta përjetojë përvojën e Damaskut, si Shën Pali dikur.

Në fillim ju thashë, Qosja nuk ishte i lehtë, dhe unë e kam dashur pikërisht pse s’ishte i tillë, megjithëse një njeri të rëndë, një njeri me peshë si ai, s’domethënë patjetër ta duash, mjafton ta nderosh. Ismail Kadare, Ibrahim Rugova, Ali Aliu dhe Sabri Hamiti, ndonjëherë u përplasën me të, nuk u pajtuan, por ia njohën vlerat. Kjo nuk flet vetëm për madhështinë e tij, por edhe për fisnikërinë e tyre.

Rexhep Qosja vdiq më 23 prill, që është datë e vdekjes së Shekspirit, dhe s’di se pse po më ndryshon mënyra e të folurit nga fundi i këtij fjalimi; ndoshta sepse Shekspiri, Qosja dhe unë jemi dramaturgë.

Miq, dardanë, bashkëqytetarë, më dëgjoni!

Kam ardhur ta kujtoj, jo ta lavdëroj Qosjen.

E keqja që bëjnë njerëzit jeton pas tyre;

e mira shpesh u varroset bashkë me eshtrat.

Kështu, pra, le të jetë edhe me Qosjen. Burra fisnikë

ju kanë thënë se Qosja ishte ambicioz.

Nëse ishte kështu, ky ishte një faj i rëndë,

dhe Qosja e ka paguar shtrenjtë.

Këtu, me lejen e atyre burrave

(sepse ata burra janë të ndershëm;

po, ashtu janë, të gjithë njerëz të ndershëm),

kam ardhur të flas në përkujtimin e Qosjes.

Ai ishte mësuesi dhe miku im,

besnik dhe i drejtë ndaj meje,

por do burra thonë se ishte ambicioz,

dhe ata burra janë të ndershëm.

Ai i ka sjellë shumë ide në Prishtinë,

Prej tyre s’përfitoi gjë, por ia la atdheut.

A ju duket kjo ambicie?

Kur ky popull qante, edhe Qosja qante;

ambicia mendoj se është më e ftohtë se kaq.

Megjithatë ata burra thonë se ai ishte ambicioz,

dhe ata janë njerëz të ndershëm.

Ju e keni parë ose dëgjuar që kur në vitet ‘90

ia ofruan kurorën për ta udhëhequr këtë vend,

ai e refuzoi. A ishte kjo ambicie?

Megjithatë ata burra thonë se ai ishte ambicioz,

dhe sigurisht ata janë njerëz të ndershëm.

Unë nuk flas për t’i kundërshtuar ato që thonë ata,

por flas për atë që di vetë.

Ju e keni dashur dikur,

Çfarë ju ndalon ta nderoni tani?

Prej kujt keni frikë?

O gjykim, ti ke ikur te bishat e egra,

dhe njerëzit kanë humbur arsyen!

Motra, vëllezër, është koha t’i ulni heshtat,

Dhe të tregoni se dini t’i çmoni vlerat.

Në të kundërtën, do të më detyroni të besoj

se në Ditën e Madhe të Letërsisë,

më 23 prill 2026, ne s’kemi varrosur një trup të pajetë,

por arsyen tonë.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Në librin e tyre “Në pasqyrën e luftës: Reflektime mbi luftën e Kosovës”, Alain Brossat dhe Jean-Yves Potel ofrojnë një portret kritik të Oliver Ivanoviqit, duke e paraqitur atë si një nga figurat kryesore të nacionalizmit serb në Mitrovicën e pasluftës dhe si një aktor që kontribuoi në institucionalizimin e ndarjes etnike në veri të Kosovës. Ky interpretim bie në kontrast me imazhin më të vonshëm të Ivanoviqit si politikan pragmatik dhe i moderuar, të promovuar nga një pjesë e bashkësisë ndërkombëtare.

Sipas autorëve, një nga shfaqjet më të qarta të këtij pozicionimi ishte kundërshtimi kategorik i integrimit të studentëve shqiptarë në Universitetin e Mitrovicës. Deklarata e tij se ishte “e pamundur” të përziheshin studentët serbë dhe shqiptarë, si dhe insistimi që secila palë të vazhdonte arsimin në sisteme të ndara, interpretohet si mbështetje e hapur për segregacionin etnik në sferën arsimore. Në këtë kuptim, universiteti nuk shihej si hapësirë e bashkëjetesës dhe integrimit, por si instrument i ruajtjes së kufijve etnikë dhe politikë.

Një tjetër element i rëndësishëm i analizës së Brossat dhe Potel lidhet me mbështetjen që Ivanoviqi u jepte projekteve për kantonizimin e Kosovës dhe krijimin e strukturave të veçanta serbe të sigurisë. Kërkesa për themelimin e “kantoneve serbe” dhe të të ashtuquajturës “Trupë e Mbrojtjes Serbe” dëshmon, sipas autorëve, për një strategji të ndërtimit të institucioneve paralele dhe të autonomisë territoriale serbe jashtë kornizës së institucioneve të përbashkëta të Kosovës. Kjo qasje shihej si vazhdimësi e politikave të ndarjes etnike dhe si përpjekje për të penguar integrimin e veriut në rendin e ri politik pas vitit 1999.

Autorët vënë në pah gjithashtu kundërshtimin e Ivanoviqit ndaj procesit të çmilitarizimit të UÇK-së dhe krijimit të Trupave të Mbrojtjes së Kosovës. Sipas tyre, deklaratat e tij se marrëveshja për transformimin e UÇK-së “nuk kishte asnjë vlerë” dhe kërkesat për krijimin e një force të armatosur serbe përbënin një përpjekje për të legjitimuar organizimin e strukturave ushtarake serbe në Kosovë. Në këtë mënyrë, ai nuk paraqitej si promotor i çarmatosjes dhe pajtimit, por si mbështetës i ruajtjes së një balance të armatosur etnike.

Po ashtu, Brossat dhe Potel i lidhin tensionet e Mitrovicës me veprimtarinë e grupeve të armatosura serbe, duke iu referuar vlerësimeve të KFOR-it se përplasjet nuk ishin rezultat i shpërthimeve spontane të dhunës, por i veprimeve të organizuara për nxitjen e konfliktit. Në këtë kontekst, Ivanoviqi shfaqet si një nga figurat politike më të rëndësishme të kampit serb që ushqente dhe artikulonte narrativën e konfrontimit etnik, duke kontribuar në konsolidimin e ndarjes së qytetit.

Prandaj, në interpretimin e autorëve francezë, Oliver Ivanoviqi nuk paraqitet si një aktor integrues apo i moderuar, por si një nacionalist radikal që kundërshtonte integrimin arsimor të shqiptarëve, mbështeste segregacionin dhe kantonizimin e Kosovës, promovonte krijimin e formacioneve të armatosura serbe dhe kontribuonte në ruajtjen e tensioneve ndëretnike në periudhën e menjëhershme pas luftës. Megjithatë, ky vlerësim duhet të lexohet brenda kontekstit politik të viteve 1999–2000, kur konfliktet për kontrollin e Mitrovicës dhe për përcaktimin e rendit të ri institucional ishin ende të hapura dhe jashtëzakonisht të polarizuara.

Arben Iliazi/

-Një kompleksitet i pazakontë të strukturës së mendimit dhe fjalisë, na imponohet në këtë vepër me një koherencë të madhe gjuhësore dhe stilistike…

-Si shkrimtar i avangardës krijuese, Sulko i jep vetes të drejtën për të diktuar rregullat kategorike të shpirtit, duke e bërë botën një dukje të shpirtit…

E vërteta është vetëm liria dhe çmimi që paguhet për të. Pa këtë liri toka shndërrohet në një ferr të vërtetë. Në romanin “I arratisuri”, ngritur mbi një univers irracional, ferri është përqëndruar në një qytezë të quajtur Anadell, dhe është një ferr që rrezaton një fashë drite për të gjithë botën shqiptare, nëpërmjet kthimit të së shtypurës. Sulko nuk flet për histori të nëndheshme, por për një qytetërim të pamundur, që bazohet në shtypjen e vazhdueshme të instikteve njerëzore dhe ku luhet lufta e përjetshme për ekzistencë, me një dinamikë të jashtëzakonshme psikike.

Në Anadell energjitë devijohen, shtypja ruhet me fanatizëm dhe duket sikur nuk ekziston asnjë alternativë tjetër veç “arratisjes”. Këtë marrëdhënie ekzistenciale dhe sublimim të lumturisë, Sulko e sheh me një idealizëm moral, nga një këndvështrim i ri kulturor dhe sociologjik, pa cunguar rrënjët instiktive të shoqërisë dhe pa mistifikuar marrëdhëniet shoqërore, duke arritur të depërtojë në strukturën historiko-sociale të këtij qytetërimi të brishtë. Në këtë këndvështrim “I arratisuri” është një roman eksperimental metapsikologjik, me reflektime të gjalla shpirtërore ku vetëdija shpirtërore nuk është një dhomëz e rezervuar, por është një dritë me prani të fshehtë dhe rrezatuese.

Në këtë roman instiktet bazë të njeriut nuk janë kundërshtare të panënshtrueshme. Për të qeverisur realizimin e tyre ato shndërrohen në parime të realitetit, duke vënë në lëvizje gjithë aparatin psikik të botës historiko-sociale. Heroi lirik i romanit, Ermiri, lihet i lirë në fantazinë e tij të ndjekë qëllimet e tij natyrore, nëpërmjet peripecive të arratisjeve, që janë më shumë një rebelim ndaj realitetit, se sa një kënaqje tërësore e nevojave njerëzore. Sulko i ka përshkruar arratisjet si procese të ndërgjegjshme dhe të pandërgjegjshme, si dimensione të një rendi gjenetiko-historik, në një mjedis natyror dhe njerëzor të traumatizuar.

Në këtë roman, lexuesi njihet me një numër të konsiderueshëm personazhesh, të cilët Sulko i ka pasqyruar me kujdes, duke i individualizuar, tipizuar, konkretizuar dhe emotivizuar. Kështu, mësuese Sosja, prifti Hal Kryevidhi, Lalë Rrapi e Mentor Shelgu, I plotfuqishmi, Gjyla, Ulumani, Tunxhi, Sidrita, cigania Anja, Engjëlli, Rezarti, Radiopërhapja, Memeci i Malajt, Engjëlli me teatrin pa fjalë, plazmohen dhe përcaktohen në marrëdhënie më njëri-tjetrin. Në pamje të parë duken si ikje nga historia, por në të vërtetë janë pika ku takohet individi i rëndomtë me shoqërinë e kudopranishme, që nuk gjendet askund, dhe ku shenjohet tensioni dhe ndërveprimi social. Personalizimi që përdor autori nuk kufizohet në trajtimin e njerëzve si seri. Ata janë e kundërta e një universi personal, sepse në mjedisin ku gjallojnë gjithçka sistemohet, asgjë nuk krijohet, askush nuk i hyn aventurës së një lirie të papërgjegjshme, siç bën Ermiri.

Duke mohuar identitetin e shtypjes të ngritur nga ideologjia sunduese, Ermiri vlerëson “realitetin” ontogjenetikisht dhe përkulet para parimeve të realitetit, ku gjendet organizimi shtypës i instikteve, duke shpërndarë një mesazh për brezin e tij. Vetëdija e këtij fakti i jep drejtim gjithë ngrehinës ontogjenetike të romanit, sipas së cilës sjelljet ekzistenciale të njeriut të shtypur, si arratisja apo rebelimi, lindin në çastin që despotizmi i brendësuar, kufizimet e vëna nga pushteti dhe sundimi shoqëror, suprimojnë zhvillimin biologjik universal, duke shtuar faktorë sociologjikë, të kundërt me dinjitetin dhe zhvillimin historik. Por autori nuk na thotë se në çfarë mase protagonisti e zhvillon gjendjen natyrore dhe “arsyen”, pasi ai mbetet një subjekt i pandërgjegjshëm që përpiqet të transformojë nevojat e tij instiktive origjinale në një sistem racional që i imponohet nga jashtë, dhe mbetet i lirë vetëm në fantazinë e tij.

Në këtë roman rioganizimi i kujtesës shoqërohet edhe me riorganizimin e përmbajtjes njohëse të fantazisë, duke rifituar kështu të vërtetën e tyre. Ikja nga realiteti, ose arratisja, është një metaforë përsiatëse, e cila shërben si urë reflektimi, që bashkon botën konkrete me mendimet abstrakte, duke vizualizuar kalimin e pandalshëm dhe efektin që koha lë mbi jetën. Logjika e brendshme e këtij konceptimi, me një kompleksitet të pazakontë të strukturës së mendimit dhe fjalisë, na imponohet në këtë vepër me një koherencë të madhe gjuhësore dhe stilistike, duke krijuar një tekst të rrjedhshëm, të qartë, poetik dhe mjaft bindës, me paralelizma psikologjikë dhe një ekzistencë të trupëzuar lirike.

Shkrimtari Taip Sulko është një spiritualist modern që di ta ndajë botën nga njeriu, si dy kategori të pavarura materiale dhe shpirtërore, duke e lënë materien në fatalitetin e saj dhe ku bashkimi i dy botëve mbetet i pashpjeguar. Si shkrimtar i avangardës krijuese, Sulko i jep vetes të drejtën për të diktuar rregullat kategorike të shpirtit, duke e bërë botën një dukje të shpirtit, edhe pse kjo dukje duket paradoksale.

Viola Isufaj/

Në studimin e trashëgimisë kulturore dhe letrare të Shqipërisë së shekullit XIX, është i dukshëm ndikimi i fuqishëm i ideve religjoze, filozofike dhe morale në veprat e poetëve dhe mendimtarëve të kohës.

Teza jonë kryesore është se në formimin e mendësisë, ideologjisë dhe veprës të Naim Frashërit, ndikimi i doktrines bektashiane është substrati kryesor dhe shpjegimi për të gjitha harmonitë në veprën letrare: ai është bazë morale, filozofike dhe shpirtërore nga e cila ai mbështetet dhe zhvillon mendimin e tij, duke e integruar me ndikimet e iluminizmit perëndimor.

Kështu, Mistika bektashiane është dhe burimi kryesor i motivimit moral e shpirtëror që përcillet në veprat e tij, themeli identitar dhe filozofik mbi të cilin ndërtohet e gjithë trashëgimia e tij e mendimit dhe e artit.

Kjo doktrinë, e cila është e organizuar mbi parimet e moralit, vëllazërisë, dashurisë ndaj gjithë njerëzimit dhe besës së pathyeshme, shërben si platformë ku ndërthuren elementët e filozofisë së lashtë persiane, duke u integruar me ndikimet e iluminizmit perëndimor që promovonin arsimin, racionalizmin dhe liritë individuale.

Në të njëjtën kohë, prandaj, është e rëndësishme të analizohet ndikimi i ideve iluministe, të cilat përmes arsimit, mendimit racional dhe kërkimit për të vërtetën, kanë përqafuar dhe pasuruar pasqyrimin e tij shpirtëror dhe intelektual. Kjo temë duket e rëndësishme për të kuptuar rrënjët shpirtërore, morale dhe filozofike të poetit, si dhe mënyrën se si ai ndërthur elementët e traditës së lashtë me ndikimet e një epoke të re mendimi dhe të emancipimit shpirtëror -dhe trajtimi i saj do të botohet së shpejti i plotë.

2, Shqipëria dallon nga vendet e tjera përmes gjuhës, kulturës dhe identitetit të saj

Naim Frasheri ndërton një Shqipëri të lirë, ku shqiptarët me besimin në Zot jetojnë në harmoni me njëri-tjetrin, ku mbizotëron mëshira, dashuria, drejtësia, e vërteta, dituria dhe vëllazëria.

Atdheu i Naimit është sinonim i atij që luftoi për liri dhe pavarësi, me farefisin dhe mbijetesën. Ai është i përjetshëm, hyjnor, sepse Zoti e krijoi për të qenë një komb i lirë dhe i bukur, si të gjithë kombet e tjerë, ku feja dhe figurat e saj mistike hapin hapësirat qiellore të tij. Kjo frymë patriotike dhe fetare e poetit, shprehje e devizës së njohur të vetë bektashinjve:”Pa atdhe nuk ka fe.”

Ky trajtim synon të dëshmojë se ndërthurja e elementëve bektashianë dhe iluministe është një proces i ndërgjegjshëm dhe i qëllimshëm, i cili ka ndikuar thellësisht në formimin e identitetit kulturor dhe shpirtëror të Naim Frashërit, duke i dhënë veprës së tij një karakter unifikues dhe të thellë filozofik.

Punimi synon të kontribuojë më tej për kuptimin e ndikimeve kulturore dhe fetare në zhvillimin e mendimit letrar dhe filozofik të Shqipërisë së shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.

…

3. Poema epike “Qerbelaja”, u botua në vitin 1899. Aty Naim Frashëri parashtroi platformën e tij mbi doktrinen bektashiane.

Pikërisht në këtë dhjetëditësh, përpara dhimbjes dhe sakrificës së skajshme për drejtësi,

zemra dhe ashtu dhe arsyeja njerezore bie ne përulje të plotë, gjithëshpirtërore.

Qerbelaja e rërave të përvëluara, ne shkretetirë të pasosur, bëhet fushë e nderit, shembull i paharruar i heroizmit dhe simbol i pavdekesise. Ngjarjet e dhimbshme te Qerbelasë përfaqësojnë: Sakrificën për të vërtetën, Qëndresën kundër padrejtësisë, Besnikërinë ndaj Zotit, te Mirës, parimeve morale.

Kjo thirrje e përhershme për ndërgjegje, drejtësi dhe guxim për të qëndruar me të vërtetën, edhe kur ajo ka një çmim të lartë vjen në çdo kohë mes dhimbjesh, gjithmonë e më e fuqishme.

“Mos shihni sa pak janë ata që ndjekin të vërtetën dhe sa shumë janë ata që ndjekin të pavërtetën; e vërteta mbetet e vërtetë.” –Imam Husejni

Lutja e poetit Naim Frashëri në mbyllje të poemës së tij Qerbelaja do t’i drejtohet Zotit për më shumë begati, lumturi, harmoni dhe dashuri dhe për bekime për shqiptarin “që të jet’ i qytetëruar, i ditur’ e i mësuar”

Forma e saj bektashiane, mbarekombëtare vjen kështu:

t’ i apë nder Shqipërisë.

U bëftë e Perëndisë!

(Prof.Asoc.Dr. Viola Isufaj: “Baba Naim Frasheri. Mistika si themel i vizionit te N. Frasherit”

Pjesë nga kumtesa e mbajtur në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, në veprimtarinë jubilare: “Naim Frashëri në 180-vjetorin e lindjes”)