• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

PËRKTHIMI DHE ONTOLOGJIA NË KOMPETENCAT KULTURORE TË SOTIR PAPAHRISTOS

November 18, 2026 by s p

Prof.as.dr. ERIS RUSI

Përgjegjës i departamentit të Gjuhës dhe Letërsisë

Fakulteti i Edukimit dhe Filologjisë

Universiteti “Fan S. Noli” Korçë/

Koha dhe hapësira në kontekstin e letrares

Gerard Genette, në një ese të shkurtër me titull “Hapësira dhe koha” i njeh veprës letrare një “natyrë teleskopike”, falë të cilës vazhdimësia kohore e leximit linear, destabilizohet nga rrjeta e rikthimeve dhe marrëdhënieve transversale që krijohen mes episodeve të ndryshme; ai pohon gjithashtu ekzistencën e një “hapësire primare” të letërsisë, të lidhur me natyrën gjuhësore të tekstit .

Një libër,është në fakt, para së gjithash një “objekt”, një tërësi shenjash që renditen në faqe në bazë të një radhitjeve atemporale dhe materiale. Sipas Genette, gjuha shpreh jo vetëm marrëdhënie hapësinore, falë një numri të ngjeshur metaforash, por pranon në brendësi të saj edhe një hapësire semantike të mirëorganizuar.

Nën këtë dritë, produkti letrar i Sotir Papahristos ofron një letërsi të mirëkoordinuar në përkthimin e emrave të rëndësishëm të letërsisë antike greke, që jo vetëm e shtyjnë lexuesin t‟i shmanget leximit linear, por e nxitin të pranojë si të mirëqenë mbivendosjen e të shkuarës me të tashmen. Kështu mundësohet leximi i pandërprerë i vijimësisë kulturore mes shekujve dhe tekstet e përkthyera nga S. Papahristoja mund të lexohen nën tjetër interpretim, sepse hedhin baza të qenësishme për përafrimin e veprave madhore të cilat nisin të bëhen pjesë e botëkuptimit letrar të Shqipërisë në faza të ndryshme kohore.

Procesi i përkthimit në vetvete, mundëson ngritjen e hipotezave të ndryshme mbi rolin dhe rëndësinë e përkthyesit në përcaktimin e kuptimit dhe vlerave ideomatike të teksteve të sjella nga një gjuhë tjetër. -Të qëndrosh nga të dyja anët e pasqyrës,-kështu e përshkruante Tomas Elioti eksperiencën e leximit të teksteve të hershëm në kohë dhe në hapësirë, si ata në gjuhën sanskrite të vjetër. Kjo metaforë e bukur, është mbështetje për të pozicionuar Sotir Papahriston si intelektual, përkthyes, krijues, publicist dhe intelektual në fushën e kulturës dhe letërsisë sonë.

Në fakt në imagjinatën tonë kolektive pasqyra është një metaforë e fuqishme që tregon tjetrin, të ndryshmin, atë që është përballë nesh dhe nuk është tamam si ne. Përmes përkthimit realizohet mundësia që të rindërtohet identiteti përkatës, përmes përballjes, sjellës pranë dhe krijimit të lidhjeve që ecin mbi mekanizmat gjuhësorë dhe letrarë, evokojnë dimensione të largëta, që pastaj bëhen të njohura dhe për kulturën pritëse. Në këtë dritë, figura e Sotir Papahristos merr një rëndësi të ndjeshme, nëse i referohemi lidhjes që ai mundëson midis antikitetit dhe bashkëkohësisë, duke iu referuar kulturës helene në emrat e rëndësishëm të saj.

Në kontekstin e “letërsisë së krahasuar”, diskutohet shpesh për ngjashmëritë mes kulturave të vendeve të ndryshme evropiane, duke sjellë si argument në favor edhe faktin që kultura evropiane është ushqyer në mënyrë të padiskutueshme nga dy burime kryesore kulture: ajo helene dhe ajo romake. Ndaj rëndësia e jehonës së ardhur nga kjo lashtësi përmes veprës së Sotir Papahristos, jo vetëm që ka shërbyer si kontribut në njohjen dhe përvetësimin e elementeve letrarë, filozofikë dhe kulturorë të botës antike greke, por ka afruar edhe vendin tonë me kulturat fqinje dhe të vendeve të tjera evropiane që janë formësuar nga modeli helen dhe ai latin.

Përkthimi dhe aktiviteti kulturor i S. Papahristos

Përgjatë gjithë historisë së njerëzimit, gjuha ka qenë dhe vazhdon të jetë mjeti më i rëndësishëm i komunikimit njerëzor, me ndërmjetësinë e së cilës njerëzit shkëmbejnë mendime, ide, shprehin ndjenja, si dhe arrijnë të kuptohen me njëri-tjetrin. Përkthimi është i lashtë sa vetë njerëzimi. Ai ka një traditë të gjatë dhe është praktikuar përgjatë gjithë historisë së njerëzimit. Edmomd Tupja, studiues i njohur dhe teoricien përkthimi, në librin e tij “Këshilla një përkthyesi të ri”, shprehet se përkthimi ka një zanafillë të hershme dhe se në fillimet e tij ai është përdorur në trajtë gojore, për nevoja komunikimi dhe më pas, me lindjen e arteve në përgjithësi e të letërsisë në veçanti, ka filluar me të shkruar, edhe me përcjelljen e vlerave letraro-estetike.

Prirjen për t‟u marrë me përkthim tek S. Papahristo mund ta gjejmë edhe në aktivitetin jetësor të tij. Është me rëndësi fakti që ai studioi në Universtetin e Athinës dhe fillet e tij të para në aspektin profesional i ka si mësues i greqishtes së vjetër, latinishtes dhe historisë në Korçë.

Bilanci i punës përkthimore të tij deri në vitin 1969 është mbresëlënës dhe përfshin vepra origjinale, të përshtatura, dhe të përkthyera; pedagogjike, didaktike, metodike, letrare etj) si për shembull: Bioskautizmi(adaptim), 1923; Mbi rritjen e foshnjës (përkthim), 1924; Qeverimi i fëmijëve në shkollë (origjinale), 1929; Mësime shembullore për shkollat fillore e të mesme (origjinale),1930; Jeta e Pirros (sipas Plutarkut, përkthim), 1934; Karakteret e Theofrastit (përkthim), 1944 e shumë e shumë të tjera.

Pas vitit 1945 përkthen nga greqishtja në shqip arkivin e Institutit të Shkencave; nga historianët grekë dhe romanë ka përkthyer pjesët që flasin për Shqipërinë (përfshirë këtu me qindra faqe të daktilografuar); ka përkthyer të gjitha dramat e Sofokliut, 7 vepra; ka përkthyer të gjitha dramat e Eskilit, 7 vepra; ka përkthyer gjashtë drama nga Euripidi; ka përkthyer katër komedi nga Aristofani; “Poetika” e Aristotelit; ka hartuar Antologjinë e prozës greke (pjesët më të zgjedhua nga prozatorë më të mëdhenj të Greqisë së Vjetër); ka përkthyer veprën monumentale Historia e Luftës së Peloponezit të Tuqididit, shoqëruar me një hyrje të gjatë; ka përkthyer “Jetët Paralele” të Plutarkut.

Me botimin e dy veprave që kishte amanet përkthyesi, “Jetë paralele” të Plutarkut që u botua në 2006, si dhe me daljen tani në treg të “Luftës së Peleponezit”, të plotë, – kemi rikthimin e helenistit, atij që Çabej me të drejtë e quan “të fundit” të greqishtes së vjetër.

Kompetencat kulturore dhe krahasimtare të S. Papahristos

“Sot produktet e kombeve të ndryshme përzjehen me një shpejtësi aq të madhe, sa kemi nevojë për mënyra të reja që të mësojmë dhe të kemi mundësi të reagojmë”. Kjo frazë ngjan si të jetë e shkruar në ditët e sotme dhe t‟i referohet fenomenit të globalizimit. Por në fakt është e vitit 1827 dhe vjen nga një shkrimtar që është njëherësh një klasik i madh i letërsisë evropiane dhe asaj botërore: Gëte. Ai formulon një koncept të ri që e quan “Veltliterature”, letërsi botërore dhe formula përkatëse shoqërohen me idenë që ky term duhet t‟i referohet tërësisë së kryeveprave që i imponohen publikut ndërkombëtar, ose veprat që kanë pasur më shkumë ndikim e më tepër përhapje në shkallë botërore. Çka është e rëndësishme në studimin tonë, ka të bëjë me faktin që kjo lloj letërsie madhore që vjen nga jashtë, përmes përkthimit, mundësohen zgjerimin mundësive letrare, artistike të një kulture të caktuar, e në rastin e letërsisë shqipe gjatë regjimit socialist, mund të konsiderojmë që sidomos përkthimi i teksteve dramatike, historike, të antikitetit, ka sjellë një dalje nga korniza imponuese shpeshherë e përkthimit në funksion të parimeve

politike të shtetit komunist.

Sot mund të shtojmë një tjetër interpretim në qasjen ontologjike ndaj sjelljes së botëkuptimit helen përmes përkthimit në letrat shqipe nga S. Papahristo.

Kornizat e autorëve të përkthyer prej tij, tejkalojnë normalitetin dhe kufizimet e sistemit, nuk mund të futen brenda asaj cka ishte letërsia e orientuar dhe në funksion të parimeve të realizmit socialist, e përmes tyre mundësohet dhënia e një vizioni universal të qenies dhe natyrës njerëzore, të shpirtit në pavdekësinë e tij , mes tragjizmit dhe realizmit historik në vepra që dëshmojnë sa më sipër. Venia ne qarkullim e kryeveprave te lashtesise nga dora e nje mjeshtri helenist, do te ishte nje ushqim i pazevendesushem kulturor per ata qe kishin interesa ne ate fushe. Ne vitin 1962, u botua antologjia “Proza antike greke”, qe perben ngjarje te vecante per kulturen tone, sepse deri atehere kjo fushe kishte mbetur e panjohur per lexuesin shqiptar, i cili me ate veper, mundi te formoje nje ide sado te vogel per kete gjini letrare te lashtesise greke.

Përkthimi dhe ontologjia

Në librin e tij „Të thuash gati të njëjtën gjë”, Umberto Eko ka një kapitull me titullin “Përkthimi dhe ontologjia”. Ontologjia në fakt, është një term që rrjedh nga fusha e filozofisë, ka të bëjë me studimin dhe njohjen e qenies, e si i tillë, gjen vështirësi për të hasur sinonime qe përafrojnë kuptimin e këtij termi. Fjalë për fjalë do të thotë “diskurs mbi qenien” dhe Eko në kapitullin e tij shprehet se : “Ekzistojnë modalitete universale të segmentimit të përvojës njerëzore. Ekzistojnë disa prirje, tendenca bazike të realitetit (ose qenies) që lejojnë pikërisht krahasimin midis gjuhëve dhe lejojnë të shkohet përtej formave të përmbajtjes së secilës gjuhë.

Ky interpretim, na ofron mundësi të shohim tek modelet e përkthimit të Sotir Papahristos, nevojën për të dhënë qenien njerëzore në universalitetin e saj, nën dritën e një komunikimi të pandërprerë midis së lashtës dhe të sotmes, të largëtës në hapësirë dhe pozicionit ku ndodhemi aktualisht ne. Jehona e këtij komunikimi realizohet përmes kontekstualizimit të përkthimit, por edhe nëpërmjet prezantimit të teksteve që pëlqehen dhe bëhen pjesë e sistemit kulturor të vendit tonë.

Nën këtë dritë, kontributi i Papahristos me përkthimet e sjella nga kultura helene është i jashtëzakonshëm, sepse pranëvë të djeshmen me të sotmen duke e bërë të mirëqenë faktin që komunikimi nuk është ndërprerë asnjëherë, duke vendosur në kontekste ontologjike, metafizike dhe etike, veprat e sjella në shqip që përkojnë me ballafaqimin e gjuhëve dhe kulturave që më tepër sesa dallime, mund të gjejnë ngjashmëri universale tek njëra tjetra.

Filed Under: LETERSI

Prof. Dr. Bardhosh Gaçe në Shumë Zëra – Rrënjët dhe e Ardhmja e Etnokulturës Shqiptare

November 17, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në javët dhe ditët e kremtimit të pavarësisë (iso)polifonia do jehojë në salla e skena të qytezave e qendrave të bashkësisë shqiptare anë e mbanë Amerikës. Është e udhës që për këtë thesar të trashëgimisë muzikore dhe për botën etnokulturore në kohën e globalizmit të flasësh me Prof. Dr. Bardhosh Gaçen, etnologun dhe studiuesin e njohur të shkencave albanologjike. Horizonti i njohurive dhe përvoja profesionale e Prof. Dr. Gaçes, ku përfshihen 73 ekspedita kërkimore, janë të mbrujtura me vlerat shpirtërore të figurës së tij shumëdimensionale. Ai e konsideron hapjen e një polemike historike për shtrembërimet që i bëhen identitetit tonë kombëtar si temë kyçe për studiues të huaj dhe shqiptarë.

Ju keni botuar mbi gjashtëdhjetë studime e punime për mjeshtrit e instrumenteve tona tradicionale dhe ato frymore dhe për trashëgiminë kulturore shqiptare veçanërisht të Labërisë. Një prej tre mjeshtërve të njohur dhe tashmë të popullarizuar botërisht nga filmi i regjisorit Kris (Chris) Nolan, Odisea, dhe ansambël me muzikantë janë këto ditë në Amerikë për festimet e pavarësisë. Mjeshtrin Vendim Kapaj, ju e keni cilësuar “monument i labërishtes në lëvizje” për teknikën e veçantë frymore dhe traditën shumëvjeçare të paraardhësve prej të cilëve ai mësoi cylen dyjare. A mund të na jepni një vështrim të përmbledhur këtu?

Prof. Gaçe – Pikëtakimi i botës homerike dhe kulturës shqiptare dhe studiuesve amerikan si M. Perri dhe A. Llojdi daton nga vitet ’30-’40 të shekullit të kaluar, kur ata gjetën gjurmët homerike në rapsoditë kreshnike të malësive shqiptare. Për publikun e gjerë, njohja u popullarizua me filmin “Odisea” të regjisorit britanik Chris Nolan, ku fyelli i mjeshtrit Vendim Kapaj, ekzekuton një pjesë instrumentale të mrekullueshme, e cila i ka rrënjët në kulturën antike ilire. Trashëgimia e instrumenteve popullore në Shqipëri dhe veçanërisht në Jug është pjesë e genit tonë artistik. Usta Vendim Kapaj ka dyzet vjet që ushtron muzikën instrumentale popullore. Përpara tij, Labëria ka mjeshtër të mëdhenj të tillë, si: Tartar Zeka në Kuç, Ali Dino në Gusmar, Selim Hasani, Artist i Popullit, në Brataj, Pilo Andoni në Dukat, Milto Kolagji në Pilur, Nazër Kongjoni në Mesaplik dhe shumë vise të tjera të krahinës, në të cilat shtrihet një hapësirë e konsiderueshme baritore. Tipari i rrallë në kulturën popullore të Labërisë është “avazi me culedyjare” dhe meloditë me fyell të mjeshtrit Selman Pazaj në Vranisht.

Disa nga instrumentet të prodhuara në gur prej tij, sot ndodhen në muzetë e Vjenës, Selanikut, Milanos, Napolit, Barcelonës, Athinës dhe Londrës. Në këtë traditë u përgatit dhe mjeshtri i rrallë Vendim Kapaj, i cili duke pasur një talent të spikatur, jo vetëm i imiton avazet muzikore të Labërisë, por ka krijuar motive dhe intonacione, me të cilat ai është paraqitur në Festivalin Folklorik të Gjirokastrës, në festivalet ndërkombëtare në Francë, Gjermani, Spanjë, Itali, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Poloni, ku i ka mahnitur dëgjuesit e shumtë. Me talentin e tij, ai e ka gjurmuar këtë muzikë popullore nëpër stane në Shashicë, Çipin, në pllajat e Beunit, ku jeta blegtorale të jep një lëndë të pasur për muzikën e këtij instrumenti. Te muzika e filmit “Odisea” teknika e tij e veçantë frymore, e aplikuar prej tij për më shumë se 40 vjet, përcjell lartësinë emocionale dhe jehonat e kohës së ngjarjeve. “Odisea” në këtë kuptim është shpërfaqje e rrënjëve të identitetit. Ky identitet nuk duhet dëmtuar me -izma.

Shkencëtarët e mëdhenj të Evropës, si Kaufman, dhe shqiptarë, si: B. Krutaj, S. Shituni, K. Loli, R. Sokoli dhe të tjerë, këtë muzikë tradicionale e përcaktojnë si polifonia shqiptare dhe jo si iso-polifoni, pasi isoja është një nga zërat e saj, sepse ne kemi edhe këngë e valle polifonike pa iso. Madje do thosha se kompozitori Ludwig Goransson mund të shkonte edhe 30 km. më në jug të Vlorës, në bregdet, të vizitonte dhe “Shpellën e Ciklopit”, të cilën e pati vizituar në vitin 2000 aktori i famshëm Bekim Fehmiu. Në Himarë, ai u befasua nga vizita në “Shpellën e Ciklopit” një monument kulture, ku ka dëshmi të pasura që flasin për gjurmët arkeologjike si vendbanim i lashtë pellazgo-ilir.

Ju keni shkelur çdo cep të Shqipërisë, nga Veriu në Jug, për të mbledhur folklorin dhe dëshmitë historike. Cilat janë momentet që do veçonit si më sfiduese në karrierën tuaj?

Prof. Gaçe – Qysh në rini, i inspiruar nga dijetarët shqiptarë, si: E. Çabej, Sh. Demiraj, Z. Sako, Rr. Zojsi, B. Kruta, Gj. Shkurtaj, A. Uçi, E. Lafe, R. Memushaj, etj, u mora me gjurmimin dhe hulumtimin e etnologjisë dhe folklorit në Veri dhe në Jugun e Shqipërisë. 73 ekspedita kërkimore më krijuan një përvojë të gjallë, që nga Malësia e Madhe, Dukagjini, Nikaj-Mërturi, Zadrima, Devolli, Shpati i Elbasanit, kosovarët e Shijakut, çamët e Fierit dhe Vlorës, Dangëllisë së Përmetit, Mallakastrës, Gramshit, bregdetit të Himarës dhe viseve të Labërisë, krijuan një begati të kësaj pasurie etnokulturore të shqiptarëve, në të cilat bazohen studimet e mija gjatë gjithë jetës, deri sot. Pas vitit 1990, pata fatin të jem në ekspeditat etnokulturore ndër arvanitasit e Greqisë, arbëreshët e Italisë së Jugut, tek shqiptarët e Bullgarisë dhe Ukrainës, në viset shqiptare të Malit të Zi, në Kosovë, Rrafshin e Dukagjinit, Fushë-Kosovë, Drenicë, Rugovë e deri në Rozhajë, ku lahutarët dhe këngët kreshnike ishin ende të gjalla në vatrat shqiptare. Po kështu kam shkuar dhe tek shqiptarët në Zarë të Kroacisë. Në këto shtegtime etnokulturore punova dhe bashkëpunova ngushtë dhe me dijetarë të rëndësishëm të dijes etnologjike, etnokulturore dhe folklorike, si: Antonio Belushi, Aristith Kolia, Françesko Altimari, Vangjel Lapis, Aleksandër Stipçeviç, Rexhep Qosja, Anton Çetta, Sadri Fetiu, Idriz Ajeti, Latif Berisha, Hamit Xhaferi, Vehbi Bexheti, Aleksandër Novik, Matteo Mandala dhe shumë studiues dhe gjurmues të tjerë të fushës. Studimet në botën arbërore për mua, por edhe mjaft studiuesve të tjerë shqiptarë, kanë hapur një vizion të ri të studimeve albanologjike. Kam ndjerë kënaqësi të madhe kur u ftova nga UNESCO-ja në takimin ndërkombëtar të teatrit antik në Epidamnus të Greqisë, apo në 500-vjetorin e poetit turk Jonuz Emre në Eskishehir të Turqisë, pastaj pjesëmarrja në Kongresin e Evropës Juglindore në Sofje, në Bullgari, në takimin “Europea Dragan” të Romës për marrëdhëniet e Shqipërisë me Mesdheun, në takimin e Barit në Itali për lashtësinë e popujve të Mesdheut, si dhe në Konferencën Ndërkombëtare në Barcelonë apo Lublin të Polonisë, për kulturën dhe turizmin në Mesdhe dhe në Evropë.

Ju keni mbi 60 vepra si studime historike, monografi dhe përmbledhje poetike, mbani titullin “Profesor Emeritus” i Universitetit “Ismail Qemali” dhe Akademik i jashtëm për kontributin tuaj të vyer në albanologji, etnokulturë dhe histori. Meqë jemi në muajin përkujtimor të pavarësisë, në monografinë historike “Ata që shpallën pavarësinë kombëtare” (botuar pesë herë), ku është fokusi i sotëm për sa i takon kësaj fushe?

Prof. Gaçe – Kam punuar si mësues në Veri të Shqipërisë, në Akademinë e Shkencave në Tiranë, pedagog në Universitetin “Ismail Qemali” të Vlorës dhe kam botuar studimet në mjaft revista shkencore brenda dhe jashtë vendit, sidomos ato të karakterit etnokulturor, albanologjik dhe histori. Janë mbi 68 vepra, një pjesë e të cilave, si: “Ata që shpallën Pavarësinë”, “Letërsia bashkëkohore arbëreshe”, “Letërsia moderne shqipe”, (Poezia), “Gjurmime etnologjike dhe folklorike” (1-4 vëllime), “Vlora – 100 vjet poezi dhe prozë”, “Letërsia shqipe për fëmijë”, “Kënga popullore qytetare e Vlorës”, “Universi poetik i Fatos Arapit” (monografi), “Ali Asllani- princi ilirik i poezisë shqipe”, “Himara në breg të detit”, një pjesë e mirë e të cilave janë ribotuar nga 3 deri në 5 herë gjatë këtyre kohëve. Duke vënë re mangësinë e botimeve historike, si dhe mjaft studime të cunguara, duke shfrytëzuar arkivin e Stambollit, Vjenës, Napolit, Vatikanit në Romë, si dhe Arkivin e Shtetit në Tiranë, vërejta që gjendeshin pasuri të mëdha dhe të paeksploruara kombëtare. Në vitet ’90, kur botova librin me studime dhe dokumente “Lëvizja kombëtare në Vlorë 1878-1912”, vura re, se mjaft arkiva familjare të pasura dhe të pashfrytëzuara, si ai i Ibrahim Shytit, Hamza Isait, Spiro Jorgo Kolekës, Jani Mingës, Halim Xhelos, Ymer Radhimës dhe mjaft të tjerë, janë burime të rëndësishme për historinë jo vetëm të Vlorës, por edhe atë shqiptare. Vepra historiografike “Ata që shpallën pavarësinë kombëtare” ngjalli një etje të madhe të njerëzve, jo vetëm në Shqipëri por edhe në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, si dhe në diasporën në botë, ku ndriçoheshin për herë të parë themeluesit e shtetit shqiptar. Kjo është një temë e hapur dhe për kohët që vijnë. Kur gjeta në Londër një kopje të botimit të parë të “Kujtimeve” të Ismail Qemalit, i sugjerova Nermin Vlorës, të botohej në italisht 2000 copë, anglisht 1000 copë dhe shqip tri herë nga 2000 copë.

Si mbrojtës autoritar i rrënjëve pellazge-ilire të zonave si Himara dhe Labëria, si duhet t’u përgjigjet shkenca shqiptare tentativave moderne për tjetërsimin e kësaj historie?

Prof. Gaçe – Në truallin shqiptar ka mjaft elemente të kulturës së lashtë me qendra, qyteza arkeologjike, manastire, objekte kulti dhe mitike, për të cilat është shkruar pak. Këto rrënjë pellazgjiko-ilire, në Bregdetin e Himarës dhe Labëri janë dëshmi dhe relikte, por gërshetimi i kësaj pasurie etnokulturore me studimet bashkëkohore e turistike është ende i vobektë. Disa botime të Akademisë së Shkencave janë jo vetëm të cunguara, por edhe mjaft të varfra për të pasqyruar kohët dhe njerëzit. Së shpejti, do të nxjerr nga botimi vëllimin “Himara në breg të detit”, një trevë e pasur në marrëdhëniet me Mesdheun dhe ndikimin e kulturave të ndërsjella për të cilën është shkruar pak. Hapja e një polemike historike për shtrembërimet që i bëhen identitetit tonë kombëtar është temë kyçe. Studiues të huaj, por edhe shqiptarë, në botimet e sotme po bëjnë përpjekje për të dhënë vepra dinjitoze, të tilla si “Arbrit e Jonit” nga Prof. Pëllumb Xhufi.

Mbi etnokulturën dhe ruajtjen e identitetit, libri juaj mbi këngën qytetare vlonjate dhe studimet e tjera folklorike vënë në pah pasuritë tona të mëdha shpirtërore. Si t’i ruajmë trashëgimitë tona në epokën e globalizmit, si temë që e trajtoni ne disa punime, përshirë librin Kënga popullore qytetare e Vlorës?

Prof. Gaçe – Në epokën e globalizmit dhe sidomos të emigrimit biblik të shqiptarëve pas vitit 1990, si në vendet e tjera të botës dhe në brendësi të Shqipërisë, është krijuar një realitet tjetër social-kulturor; po deformohen mjaft këngë tradicionale me anë të turbofolkut, janë zhdukur muzetë, janë dëmtuar monumente historike e kulture, që përfaqësojnë trashëgiminë kulturore shqiptare. Mungesa e kujdesit për Shpellën e Shkruar të Lepenicës, Shpellën e Skotës në Velçë, Shpella e Trenit në Korçë, drurët e rrallë dhe vendet e shenjta janë dëmtuar, pasi shumë vendbanime janë rrënuar tashmë. Në studimet e mia etnologjike, folklorike dhe letrare tashmë përfshihen dhe marrëdhëniet e emigracionit me vendlindjen. Është një kulturë e re, e cila po krijon një fizionomi të veçantë të identitetit kulturor të shqiptarëve. Ky realitet i ri, emigrimi i shqiptarëve në Evropë e vende të tjera, ka bërë që vetë gjuha shqipe te fëmijët e emigrantëve të bjerret, por edhe njohja e traditave, zakoneve, riteve, miteve, ka pësuar zvetënim.

Vështrimi juaj për diasporën dhe rolin e saj në ruajtjen e trashëgimisë kulturore e shpirtërore, një temë që zë vend qendror në veprimtarinë tuaj si studiues dhe historian?

Prof. Gaçe – Mërgata shqiptare, diaspora ne Amerike, vatranët që ktheheshin në vendlindje dëshmonin për shqiptarizmin e madh të “Vatrës”, edhe lidhjet e ngushta të shqiptarëve me SHBA-të. Kjo dëshmohet në këngët polifonike të Labërisë ku kam ndeshur këngë për Uillsonin e madh të Amerikës, për Nolin, me përcaktime për ata që kthenin nga Amerika, si: “Sino amerikan”, “Hito-Sadik – vatrani” etj. “Vatra” ka qenë dhe mbetet një dritësim për botën shqiptare në zhvillimet demokratike dhe kulturën e përbotshme.

Këtu do ta përfundojmë bisedën me shprehjen: Të paçim, Profesor Bardhoshi!

Filed Under: LETERSI

“Dyqani i helmeve”, një parabolë groteske mbi zbrazëtinë ekzistenciale

November 14, 2026 by s p

Mbi romanin e ri të shkrimtarit Stefan Çapaliku.

Arben Iliazi

Sapo ka dalë nga shtypi romani i ri i shkrimtarit dhe dramaturgut Stefan Çapaliku, “Dyqani i helmeve”, (Botimet Fishta-2026), një reflektim mbi mjerimin ekzistencial të epokës sonë, mbi thelbin e saj mendor dhe kulturor.

***

“Dyqani i helmeve”, ku “hynin kryesisht njerëz të lodhur si në pikëpamje kulturore dhe po ashtu edhe ekonomike, i pozicionur fiks përballë me ish Degën e Punëve të Brendshme të qytetit, ku sot gjendej kuvendi i motrave klarise”, është i vetmi realitet etern e somatik, ku ende gjallon empatia, e mishëruar te Agostini, Agimi, Aliu, Gloria, Tadeu, etj.

Çdo gjë tjetër është lojë e mendimit në fantazmagorinë e një bote të përmbysur, sipas “projektit të Shqipërisë pa shqiptarë”. “Parashikohet që Shqipëria të bëhet një vend rreth 10 milionë banorë me të gjithë këto që do vijnë nga cepa të ndryshëm të botës… Këtë e thërrasin “Albanian Plan”. Në qytetin fantazmë, ku rrëfimtari kthehet pas shumë vjetësh për të “shuar mallin” e babait të tij të moshuar, që jeton i vetëm prej shumë kohësh, jeta është gjithçka dhe nuk është asgjë dhe koha nuk është thjesht një rrjedhë kronologjike, por një element elastik, subjektiv dhe shpesh një iluzion apo “aparencë”.

Asgjë nuk është e rastësishme. Të bëhesh i vetdijshëm është marrëzi. Qytetarët thjesht ekzistojnë. Loja është më e madhe se ata vetë. Dikush i telefonon priftit për t’i dhuruar një arkivol, dikush tjetër ble do farëra lulesh për motrat… edhe do bar minjsh për vete, ndërsa në kafene bisedohej për shpirtin, dhe shaheshin “me nënë” të gjithë shkrimtarët dhe artistët.

Qyteti, me sindromën e depresionit shkaktuar nga boshllëku ekzistencial, me ndjesitë e pakuptimësisë, por edhe me përgjegjësinë për të mbijetuar, jeton me ankthin kolektiv të shpopullimit, anarkisë sociale dhe humbjes së shpresës për të ardhmen. Kur “ndër varreza të vdekurit kujtojnë të gjallët”, shfaqet papritur “një qenie të çuditshme, që sillej si fantazmë nëpër rrugë: dhe që më pas rezulton të jetë “një i abortuar, domethënë i dështuar” dhe policia e qytetit ju lutet “qytetarëve të nderuar”, për të adoptuar këtë “qenie të mrekullueshme”, profili i së cilës, për prokurorin Mark Bashkia, ishte profili i së shoqes, Liza Kopi.

***

Gjendja e transit hipnotik përdoret si një urë lidhëse midis reales dhe reales psikologjike, duke shërbyer si një mjet i fuqishëm për të eksploruar ndërdijen, manipuluar vullnetin e lirë dhe krijuar atmosferë misterioze. Lexuesi gjendet para situatash suspense, pritjeje. Autori ndërton një strategji tekstuale, ku rrjedh konfuzioni dhe qëllimi paradoksal: Ndërsa policia kërkon një qënie të çuditshme, vendi është shpopulluar krejt!

“Kafen ma solli në tavolinë një djalosh me ngjyrë. Si duket kisha qenë aq habitshëm, sa nuk e kisha vënë re, që edhe kamerieri edhe banakierja nuk kishin lidhje fare me vendasit. I pyeta në anglisht se prej nga vinin dhe më thanë se ishin nga Bangladeshi”.

Ndërsa njerëzit kanë humbur luftën me kohën, duke konsumuar jetën të zhytur në meostazë, (madje shpesh duke mos gjetur arsye për të jetuar), edhe sistemi këtu ka humbur kuptimin dhe dobinë e tij shoqërore dhe është shndërruar në një fantazmë plot thagma, në të njëjtën gjendje mosekzistence dhe ku çdo gjë njerëzore është e huaj për të :

“…në këtë qytet të mallkuar funksiononte një mekanizëm i çuditshëm. Njerëzit e zgjedhur a të emëruar ishin gjithnjë shërbëtorë të bindur pa asnjë mendim të vetin, të gatshëm për t’iu nënshtruar çdo lloj mediokriteti dhe, padyshim çdo lloj korrupsioni”.

Ndërsa sistemi është duke përgatitur një kurth të ri për vetveten, legjenda e njeriut të çuditshëm të periferisë është një kurth i përsosur se si mund të ekzistojë jeta edhe pas abortit, kur marrëdhëniet njerëzore fiksohen në valenca të rreme, duke injoruar fuqinë auditive të qënies. Njeriu i çuditshëm është një qënie që nuk ekziston në vetvete, por ekziston si substancë, vetëm për sa kohë është një perceptim transhedental, në formë ëngjëlli, që sfidon falsitetin e realitetit njerëzor.

Kjo botë e indoktrinuar në dinamikat ekzistenciale, ku tërësia ka rënë në kurth dhe ku nuk ka asgjë më absurde se jeta normale, në vetvete është skenë e një tragjikomedie njerëzore, ku fajësohet shoqëria dhe faji i vihet viktimës. Autori nuk insiston te autotranscendenca e ekzistencës njerëzore, te aftësia e njeriut për të dalë përtej vetvetes, interesave të tij të ngushta egocentrike dhe kufizimeve të tij fizike apo mendore, për t’u lidhur me diçka më të madhe se vetja.

Konflikti, sa më shumë i afrohet fundit, aq më shumë i vjen rrotull fillimit.

I gjithë rrëfimi është i udhëhequr nga filozofia e absurdit, me një konglomerat elementësh semiotikë të shenjimit dhe komunikimit. Ai shquan për nga loja e tërësisë , por edhe nga konfigurimi i elementëve stilistikë , mjeteve gjuhësore dhe artistike, për të krijuar një efekt estetik substancial.

***

Romani është shkruar me një stil të veçantë, ku aventurohet teksti letrar dhe ai dramaturgjik, ku miksohen elementët narrativë dhe teatrorë, në një moment të caktuar kohor, por edhe në një vijimësi diakronike, ndaj kërkon një vëmendje të veçantë në rrafshin e interpretimit, për çdo pjesë realiteti shenjues. Parimi themelor i komunikimit artistik në këtë vepër është trikoloni shkak-distancë -efekt dhe të gjitha pakënaqësitë vijnë për shkak të mosekuilibrimit midis shkakut dhe efektit.

Vepra qeveriset nga parime të gjalla estetike, që përbëjnë shtyllat emocionale dhe filozofike të saj, dhe që e bëjnë këtë roman të prekë lexuesin dhe të kapërcejë kohën. Këto parime nuk janë rregulla të ngurta teknike, por koncepte dinamike, që lidhin formën artistike me përjetimin njerëzor.

Duke përdorur teknikën narrative sinkretike, të gërshetimit të rrëfimit aktual me retrospektivën (ose flashback-un), ku ndërfuten shënimet e nënës dhe më pas edhe të babës, në përmjet përdorimit të shkronjave të pjerrëta (italics), autori, me një bashkësi tekstesh, si një korpus poetik dhe mitik, krijon një urë lidhëse midis asaj që ka ndodhur dhe asaj që po ndodh.

Ky mekanizëm diskursiv rrit komponentin pasional të tekstit, dimensionet emocionale, ndjenjat dhe gjendjet shpirtërore, me një metaforicitet të brendshëm eksplicit. Kjo teknikë, në efekt të driçimit të motiveve, nuk përdoret thjesht për të ndryshuar kohën, por për të thelluar kuptimin e veprës. Dinamizmi i tekstit thyen thjeshtësinë e rrëfimit linear kronologjik, duke e bërë strukturën e romanit më kompleks dhe interesant.

Mendimi artistik shprehet përmes një bashkëlidhjeje strukturale dhe nuk ekziston përtej saj. Dallohet qartë se kodet e autorit përbëjnë një strukturë hierarkike shumë komplekse, si rezultat i entropive, ku sistemet narrative, ose botët e krijuara, humbasin energjinë dhe strukturohen drejt një rënieje të pashmangshme.

Autori, që di gjithcka mbi botën fiksionale, dhe, në çdo rast, di më shumë se personazhi dhe lexuesi, pra është në rolin e narratorit të gjithdijshëm, nuk rreket të përshkruajë ndjenjat e brendshme të personazveve, duke nxjerrë kuinesencën dhe duke plazmuar heterogjenitetin pa kufij.

Duke përdorur eksteriorizimin, autori e shfaq botën e brendshme të ndjenjave, mendimeve ose gjendjes psikologjike të personazheve përmes elementeve të jashtme dhe të kapshme nga shqisat, duke përdorur mjedisin, veprimet fizike ose objektet ( si dyqani i helmeve) për ta pasqyruar gjendjet ekzistenciale.

***

Me një teknikë ambivalente letrare autori paraqet ndjenja, qëndrime, kuptime ose motive të kundërta dhe kontradiktore për të njëjtin personazh, objekt, situatë apo ide, duke ndodhur të gjitha në të njëjtën kohë.

Betejat më të tmerrshme zhvillohen brenda vetë personazheve në përmasën etike e psikologjike të tyre. Të gjithë janë heronj, për shkak të ankthit që vjen për shkak të mosekuilibrimit midis shkakut dhe efektit, por janë dhe antiheronj që kanë zaptuar asgjënë, dhe një forcë qendërsynuese i ka hedhur jashtë qytetit të tyre.

Autori i konturon si personazhe metonimikë, që gjenden në qendër të dinamikave të së vërtetës dhe të falsitetit, që kanë secili nga një emër në botën narrative, duke krijuar një strukturë topologjike, jo në kuptimin statik, por si vende shndërrimi narrative e diskursive. Natyrisht nuk janë konsideratat ontologjike, por është teksti që të autorizon t’u besosh. Zbulimi i identitetit të tyre kthehet në lëndë të intrigës. Në botën e krijesave të veta, mes harmonisë dhe disharmonisë urbane, autori krijon një ide për jetën, duke nxjerrë në pah relievet tipike dhe duke ngulitur një ndjenjë të përhershme të relativitetit të të gjitha vlerave.

“Baba me siguri që kishte dyshuar se vajza e donte për vete, ndaj dhe me një ëmbëlsi rrallë të parë te ai, i tha se nuk mbante ilaç për minj. Si?! Nuk mbani?! Pyeti vajza e çuditur. Po mue më ka çue nana. Ajo ka blerë disa herë këtu te ju, te barnatorja e helmeve, bar minjsh. Atëhere nëse ka blerë, i thuej të vijë vetë. Asaj edhe mund t’ia jap, por ty, jo. Jo.”

Përveç personazheve tipike diskursive, si Baba, agronom dhe gjenetist, që interesohej për klonimin e deles “Dolly”, Nëna-aktore që luante Dezdemonën, Axha Martin, (parneri i saj në skenë, që luante Otellon), Agostini, (komshiu shulak), Agimi, (ish koleg i babës), Aliu, (inxhinier kimist) Gloria, ndihmëse e babës në dyqanin e helmeve, Tadeu, (komshiu që i sillte babës gazetën), Teze Greta, shoqe e nënës, Marin Kurti, shefi i policisë së rajonit, Liza Kopi, e shoqja e Mark Bashkisë, të dy me instikt narcist, etj. autori ndërton edhe “aktant”, që janë ide, institucione apo koncepte abstrakte që lëvizin aksionin përpara.

Edhe fëmija i abortuar shfaqet me dy role narrative, herë si konkret, herë si abstrakt. Megjithëse fëmija vërtitet si një mit urban, ai funksionon në bazë të “logjikës së konkretes”.

***

Autori, i interesuar për valencën estezike, pra për përbërësin afektiv dhe ndjesor të përvojës së përditshme, përdor estetikën e shpërbërjes, deformimin, ekzagjerimin e skajshëm, shëmtinë, absurdin, komizmin e zi, groteskun dhe paradoksin, duke përcaktuar antropologjinë shoqërore të 36 viteve të tranzicionit postkomunist shqiptar.

Romani, duke rrokur një nivel të admirueshëm abstraksioni, depërton në njësinë e gjinisë njerëzore, në rrafshe të ndryshme, nëpërmjet një semantike diakronike, sociologjike, politike dhe ekzistenciale, ku, në të vërtetë individi ose qytetari përjshtohet si koordinatë universale dhe fokusohet vetëm individi njerëzor si vlerë, fatet e të cilëve mbeten si hije të kota.

Ky rrëfim absurdist, me racionalitet dhe “totalitet të çtrashur”, nuk lë asgjë në hije, duke iu futur zbulimit të asaj përmase të njeriut e cila, në fakt, është fshehur dhe errësuar në modernitetin allashqiptar, ku ka ndodhur dukuria e prishjes së ekuilibrave natyrorë e socialë, zvetnimi dhe bjerrja e vlerave morale dhe kombëtare. Çapaliku ka kapur drejtpërsëdrejti matricën universale në të cilën është ngulitur lidhja logjike e çdo sistemi të veçantë vlerash, ku çdo shoqëri e kulturë mban gjurmën e mbishkrimit të ideologjisë së saj brenda gjendjes njerëzore.

Ndonëse libri duket si një rrëfim faktesh, ngjarjesh dhe përjetimesh personale, autori, mjaft pjellor nga pikëpamja heuristike, bën interpretimin ekzistencial të së vërtetës dhe lirisë, ç’kodifikon ndërgjegjen morale, përgjegjësinë, lirinë, kuptimin. “Dyqani i helmeve” është një parabolë groteske mbi tmerrin e zbrazëtisë ekzistenciale dhe shndërrimin e ekzistencës në hiç.

Filed Under: LETERSI

LASGUSH PORADECI – POEZIA SI PIKTURË

November 14, 2026 by s p

Im memoriam , me rastin e 36- vjetorit të shkuarjes në amshim.

Nga Rafael Floqi

Ka poetë që e shohin natyrën si një peizazh dhe ka poetë që e shndërrojnë peizazhin në një gjendje të shpirtit. Ka poetë që pikturojnë me fjalë dhe të tjerë që përpiqen t’i japin ngjyrës tingull, dritës kujtesë dhe heshtjes një ritëm të brendshëm. Lasgush Poradeci i përket kësaj race të rrallë krijuesish, për të cilët poezia nuk është thjesht një mënyrë e të shprehurit, por një mënyrë e të parit dhe e të ndierit të botës. Në vargjet e tij, liqeni nuk është vetëm ujë, mali nuk është vetëm gur dhe ylli nuk është vetëm një pikë drite në qiell. Gjithçka merr pjesë në një dramë të heshtur, ku njeriu dhe natyra duket sikur shkëmbejnë shpirtin me njëri-tjetrin.

Që nga Horaci, me formulën ut pictura poesis, marrëdhënia midis poezisë dhe pikturës ka qenë një nga problemet themelore të estetikës. Më vonë, Gotthold Ephraim Lessing, në veprën Laokoonti, do të dallonte artet e hapësirës nga artet e kohës, duke theksuar se piktura i paraqet objektet në bashkëjetesën e tyre hapësinore, ndërsa poezia zhvillon veprimet në vijimësi kohore. Por poezia moderne i ka sfiduar vazhdimisht këta kufij. Ajo ka kërkuar të bëhet njëkohësisht pikturë, muzikë dhe përvojë shpirtërore.

Në letërsinë shqipe, Lasgush Poradeci është një nga realizimet më të larta të kësaj sinteze. Ai e ndërton vargun si një kompozim ngjyrash, ku çdo tingull ka vendin e vet dhe çdo figurë natyrore bart një kuptim përtej pamjes së jashtme. Prandaj nuk mjafton ta quajmë poet të liqenit apo të dashurisë. Lasgushi është një arkitekt i figurës poetike, një piktor që punon me tinguj dhe një muzikant që kompozon me dritë.

Liqeni i Lasgushit: nga peizazhi në impresionizëm

Në poezinë “Dremit liqeri”, Lasgushi krijon një nga tablotë më të bukura të natyrës shqiptare:

Mi zall të pyllit vjeshtarak Dremit liqeri pa kufi, Ay ndaj fundesh u përflak Posi me zjarr e me flori.

Këto katër vargje përmbajnë një kompozim të tërë piktorik. Në plan të parë qëndron zalli i pyllit vjeshtarak; më tej shtrihet sipërfaqja e liqenit, ndërsa në horizont drita e perëndimit e përflak ujin me ngjyrat e zjarrit dhe të arit. Kjo nuk është një fotografi e natyrës, sepse fotografia e ndalon çastin, ndërsa Lasgushi e bën çastin të lëvizë. Liqeni fillimisht dremit, pastaj përflaket, më vonë errësohet dhe në fund i dorëzohet natës.

Kjo mënyrë e përshkrimit na kujton impresionistët francezë, veçanërisht Claude Monet-në, i cili kërkonte të kapte ndryshimin e dritës mbi të njëjtin peizazh. Në ciklet e tij të pikturave, uji nuk ka një ngjyrë të përhershme; ai merr ngjyrën e qiellit, të reve dhe të çastit. Po kështu, liqeni i Lasgushit nuk është një sipërfaqe e palëvizshme blu. Ai është një organizëm që ndryshon vazhdimisht nën veprimin e dritës.

Por këtu fillon edhe dallimi midis poetit dhe piktorit. Monet-ja e kërkon të vërtetën estetike te përshtypja pamore, ndërsa Lasgushi e përdor përshtypjen pamore për të zbuluar një gjendje të brendshme. Kur liqeni përflaket, nuk ndryshon vetëm ngjyra e ujit; ndryshon edhe intensiteti emocional i poezisë.

Në strofën përmbyllëse të së njëjtës poezi, peizazhi shndërrohet në vetëdije krijuese. Poeti nuk është më vetëm spektator i natyrës. Ai kupton se bukuria e perëndimit i zgjon një frymëzim të ri. Kështu, piktura e jashtme bëhet burim i poezisë së brendshme. Ky është çasti kur peizazhi pushon së qeni objekt dhe bëhet subjekt i krijimit.

Eqrem Çabej: zbulimi i një stili të ri

Kur Eqrem Çabej shkroi më 1929 studimin e tij “Mbi poezinë e Lasgush Poradecit”, ai kuptoi se në letërsinë shqipe po shfaqej një dukuri e re. Nuk ishte fjala thjesht për një poet që shkruante bukur për natyrën, por për një autor që po ndryshonte vetë mënyrën e organizimit të përvojës poetike.

Çabej e përshëndeti Lasgushin si një poet origjinal, që sillte një stil të panjohur më parë në poezinë shqiptare. Për të shpjeguar dallimin e tij nga Naim Frashëri, ai përdori një analogji muzikore me Beethovenin dhe Mozartin. Krahasimi është domethënës: Çabej nuk kërkonte ta përcaktonte Lasgushin vetëm përmes temave, por përmes formës, ritmit dhe karakterit të shprehjes.

Kjo është pikërisht ajo që e bën poezinë e Lasgushit të ngjashme me pikturën. Ai nuk mjaftohet me përshkrimin e objektit, por krijon një organizim të ri estetik të tij. Liqeni i Pogradecit ekzistonte përpara Lasgushit, por liqeni poetik i Lasgushit është një krijim i ri, i ndërtuar nga gjuha.

Çabej e dalloi këtë origjinalitet përpara se poeti të botonte dy përmbledhjet e tij madhore, “Vallja e yjve” dhe “Ylli i zemrës”. Në këtë kuptim, kritiku ishte ndër të parët që e pa Lasgushin jo si vazhdues të thjeshtë të romantizmit shqiptar, por si një zë të modernitetit evropian.

“Poradeci”: një nokturn i pikturuar me fjalë

Në poezinë “Poradeci”, Lasgushi e hap tablonë me një perëndim të vagëlluar mbi liqen. Drita nuk shuhet menjëherë, por shpërndahet ngadalë, si një pluhur i hollë që zbret mbi male, lëndina dhe fshat. Peizazhi humbet konturet e qarta, ndërsa errësira fillon të zotërojë hapësirën.

Kjo është një teknikë që në pikturë lidhet me kalimet tonale dhe me shpërndarjen atmosferike të dritës. Në vend të vijave të forta, Lasgushi përdor mjegullimin. Në vend të kontrasteve të menjëhershme, ai krijon kalime graduale.

Por poezia përmban edhe një element tjetër: tingullin. Në heshtjen e mbrëmjes dëgjohet kërcitja e një porte dhe pushimi i një lopate mbi ujë. Këto janë tinguj të vegjël, pothuajse të parëndësishëm në jetën e përditshme, por në kompozimin poetik marrin një funksion të jashtëzakonshëm. Ata e bëjnë heshtjen më të thellë.

Këtu Lasgushi i afrohet nokturnit muzikor. Ashtu si Chopin-i, i cili ndërtonte atmosferën e natës përmes një melodie të brendshme dhe ndryshimeve të holla të intensitetit, poeti shqiptar krijon një muzikë të qetë, ku heshtja dhe tingulli plotësojnë njëri-tjetrin.

Edhe fundi i poezisë është i jashtëzakonshëm. Pas qetësisë së liqenit, shfaqet Drini, i vjetër dhe i përrallshëm, që nis udhëtimin e tij nëpër Shqipëri. Peizazhi i mbyllur i Pogradecit hapet papritur drejt një hapësire kombëtare. Uji i liqenit bëhet lumë, ndërsa përvoja intime e poetit shndërrohet në një udhëtim të gjerë gjeografik dhe shpirtëror.

Në studimin tim te Dielli, këtë përfundim e kam interpretuar si një akord të thellë muzikor që mbyll simfoninë e natës. Kjo figurë na ndihmon të kuptojmë se Lasgushi nuk e organizon poezinë vetëm në mënyrë pamore, por edhe sipas një logjike muzikore.

Mitrush Kuteli: poezia si arkitekturë e tingullit

Mitrush Kuteli, një nga njohësit më të thellë të Lasgushit, e trajtoi poezinë e tij si një sistem artistik ku forma dhe përmbajtja nuk mund të ndahen. Në librin “Poeti Lasgush Poradeci”, botuar në Bukuresht më 1937, Kuteli nuk u kufizua në admirimin e bukurisë së vargjeve, por kërkoi të shpjegonte mekanizmin e krijimit poetik.

Për Kutelin, rëndësia e Lasgushit qëndronte edhe te mënyra se si ai e ngrinte gjuhën shqipe në një shkallë të re përpunimi artistik. Fjala nuk ishte vetëm bartëse e kuptimit, por pjesë e një arkitekture tingullore. Zanorja, bashkëtingëllorja, theksi dhe ritmi bashkëpunonin për të krijuar një përvojë estetike të pandashme.

Kjo qasje e Kutelit është veçanërisht e dobishme për të kuptuar marrëdhënien midis poezisë dhe pikturës. Në një tablo, asnjë ngjyrë nuk qëndron krejtësisht e pavarur nga ngjyrat e tjera. Vlera e saj përcaktohet nga marrëdhëniet me tërësinë. Po kështu, te Lasgushi, një fjalë fiton forcë jo vetëm nga kuptimi, por edhe nga tingëllimi dhe vendi që zë në varg.

Studiuesi Kujtim M. Shala, duke analizuar kritikën e Kutelit, vëren se ai e kërkonte modernitetin e Lasgushit pikërisht në formën dhe në gjuhën poetike, duke kaluar nga tingujt te sistemi i përgjithshëm i poezisë. Kjo e bën Kutelin jo vetëm një admirues, por edhe një nga interpretuesit themelorë të modernitetit lasgushian.

Lasgushi dhe Eminesku: liqeni përballë kozmosit

Liqeni – hapësira intime e Lasgushit

Kozmosi – horizonti metafizik i Emineskut

Marrëdhënia e Lasgush Poradecit me Mihai Emineskun është një nga kapitujt më interesantë të formimit të tij intelektual. Poeti shqiptar nuk e njohu Emineskun vetëm si lexues. Ai iu kushtua studimit të tij shkencor, duke mbrojtur më 1933 doktoraturën mbi marrëdhënien e poetit rumun me filozofinë popullore.

Ky fakt ka rëndësi të veçantë, sepse tregon se Lasgushi ishte i interesuar jo vetëm për bukurinë formale të poezisë së Emineskut, por edhe për burimet filozofike dhe shpirtërore të saj.

Në studimin tim te Dielli, kam theksuar se Eminesku e zgjeron peizazhin drejt pafundësisë kozmike, ndërsa Lasgushi e përqendron atë në një hapësirë konkrete, në liqen, mal, fushë dhe katund. Megjithatë, të dy poetët e shndërrojnë natyrën në një gjuhë të përjetësisë.

Te “Lacul” e Emineskut, liqeni është hapësira e një takimi të dëshiruar. Natyra përgatit skenën e dashurisë, por dashuria mbetet një ëndërr e papërmbushur. Te “Dremit liqeri”, Lasgushi nuk ndërton një skenë të ngjashme narrative. Ai e zhvendos dramën nga ngjarja te atmosfera. Nuk ka nevojë për një personazh të dytë, sepse vetë peizazhi bëhet bashkëbiseduesi i poetit.

Në “Luceafărul”, Eminesku e kthen yllin në figurë të një konflikti midis përjetësisë dhe ekzistencës njerëzore. Te “Vallja e yjve”, Lasgushi e shndërron qiellin në një hapësirë harmonike, ku lëvizja kozmike merr cilësitë e një vallëzimi.

Prandaj dallimi midis tyre nuk është thjesht gjeografik. Ai është edhe estetik. Eminesku e dramatizon pafundësinë; Lasgushi e muzikalizon atë. Eminesku e ngre njeriun drejt kozmosit; Lasgushi e zbret kozmosin në pasqyrën e liqenit.

Kjo është arsyeja pse formula e përdorur në studimin tim, “Lasgushi është Eminesku i Liqerit, ndërsa Eminesku është Lasgushi i Yjeve”, shpreh një afri të thellë, por edhe një ndryshim thelbësor midis dy botëve poetike.

Sabri Hamiti: nga natyra konkrete te simboli universal

Një perspektivë tjetër ofron Sabri Hamiti, i cili e ka shqyrtuar poezinë e Lasgushit si një sistem të ndërlikuar figurash dhe kuptimesh. Në leximin e Hamitit, një pikë e rëndësishme është marrëdhënia midis konkretes dhe abstraktes. Poezia e Lasgushit niset nga bota e prekshme, nga realiteti dhe nga përvoja, për të krijuar një univers simbolik.

Ky interpretim është veçanërisht i dobishëm për analizën e poezisë si pikturë. Lasgushi nuk e fillon krijimin nga një ide filozofike që kërkon ta ilustrojë me natyrën. Përkundrazi, ai niset nga një pamje konkrete: liqeni, perëndimi, një zog në fluturim, një portë që kërcet. Më pas, këto detaje fitojnë një kuptim që e tejkalon praninë e tyre fizike.

Hamiti ka theksuar edhe prirjen e poezisë lasgushiane për ta humanizuar kozmosin. Ky këndvështrim na lejon ta shohim figurën poetike jo vetëm si zbukurim, por si një mënyrë për ta afruar universin me përvojën njerëzore.

Në këtë pikë, mund të shtojmë se piktura e Lasgushit është njëkohësisht reale dhe metafizike. Ajo nis nga natyra e dukshme, por nuk përfundon aty. Një liqen mbetet liqen, ndërsa bëhet edhe figurë e pafundësisë. Një yll mbetet trup qiellor, ndërsa shndërrohet në shenjë të një ideali.

“Mbarim vjeshte”: një tablo e humbjes dhe e kujtesës

Në poezinë “Mbarim vjeshte”, Lasgushi ndërton një kompozim të fuqishëm me elemente që i përkasin një peizazhi të ftohtë dhe të zhveshur. Shtërgu largohet, toka ngrin, pylli thahet dhe veriu fryn me zemërim. Nuk kemi më ngjyrat e arta të perëndimit, por tonet e zbehta të një natyre që po përgatitet për dimër.

Në qendër të kësaj tabloje qëndron shtërgu, i cili nuk është vetëm një shpend shtegtar. Ai bëhet figurë e largimit, e fisnikërisë dhe e mallit.

Lasgushi e përshkruan me një dinjitet pothuajse njerëzor. Ecja e tij krahasohet me atë të një dhëndri, ndërsa krilla fiton hijeshinë e një nuseje. Në këtë mënyrë, poeti krijon një skenë ku bota e shpendëve dhe ajo njerëzore bashkohen në një figuracion të vetëm.

Piktorikisht, kompozimi mbështetet mbi kontrastin midis lëvizjes dhe palëvizshmërisë. Shtërgu fluturon, ndërsa toka mbetet e ngrirë. Ai largohet, ndërsa peizazhi zhytet në heshtje. Kjo kundërvënie e bën lëvizjen e zogut edhe më dramatike.

Në interpretimin tim, shtërgu mund të lexohet si një figurë e vetë poetit: një qenie që kërkon hapësirë, që nuk mund të pajtohet me kufijtë e një bote të mbyllur. Kjo nuk është domosdoshmërisht një alegori biografike e drejtpërdrejtë, por një mundësi që buron nga organizimi simbolik i poezisë.

Këtu mund të afrohemi edhe me leximet e Fatos Arapit, i cili e ka trajtuar lirikën e Lasgushit në kompleksitetin e saj, pa e reduktuar në një poezi thjesht idilike. Përtej harmonisë së jashtme, në shumë poezi të Lasgushit veprojnë kundërshti të thella: jeta dhe vdekja, afërsia dhe largësia, dashuria dhe vetmia, çasti dhe përjetësia.

Rexhep Qosja dhe shumëkuptimësia e Lasgushit

Rexhep Qosja e ka trajtuar Lasgushin në kuadrin e zhvillimit të letërsisë moderne shqiptare, duke e vendosur në marrëdhënie me romantizmin, simbolizmin dhe prirjet e tjera estetike evropiane.

Kjo shumësi përkatësish është një nga karakteristikat më interesante të poetit. Lasgushi është romantik në adhurimin e natyrës, simbolist në mënyrën se si objektet fitojnë kuptime të fshehta, impresionist në ndjeshmërinë ndaj dritës dhe klasicist në disiplinën e formës.

Por asnjëra prej këtyre etiketave nuk e shpjegon plotësisht

Nëse e quajmë vetëm romantik, humbasim finesën e tij moderne. Nëse e quajmë vetëm simbolist, nënvlerësojmë lidhjen me peizazhin konkret shqiptar. Nëse e quajmë vetëm impresionist, rrezikojmë ta reduktojmë në një poet të përshtypjeve pamore.

Lasgushi i përthith këto përvoja estetike dhe i shndërron në një gjuhë origjinale.

Kjo shpjegon pse studiues të ndryshëm kanë dhënë përcaktime të ndryshme për të. Në një studim të botuar në revistën Palimpsest, ku paraqitet edhe një pjesë e punës së Andrea Varfit, renditen interpretime që e shohin Lasgushin si poet romantik, simbolist, hermetik, lirik dhe postromantik. Vetë shumëllojshmëria e këtyre vlerësimeve dëshmon pasurinë e veprës së tij.

Muzika e Lasgushit dhe rrënjët e këngës popullore

Një dimension që nuk duhet lënë jashtë kësaj analize është marrëdhënia e Lasgushit me muzikën popullore shqiptare. Studiuesi dhe muzikologu Vasil S. Tole, në studimin “Lasgush Poradeci si etnograf i muzikës”, ka vënë në dukje lidhjen e poetit me traditën e këngëve dhe të vajtimeve të vendlindjes, si edhe interesimin e tij për folklorin.

Kjo na ndihmon të kuptojmë se muzikaliteti i Lasgushit nuk është vetëm produkt i ndikimeve evropiane. Ai ka rrënjë edhe në traditën gojore shqiptare, në ritmet e këngës popullore dhe në mënyrën se si gjuha shqipe organizon tingullin dhe emocionin.

Në poezinë e tij, muzika nuk është një element i shtuar mbi kuptimin. Ajo është pjesë e vetë strukturës së tij. Vargu i gjatë mund të krijojë përshtypjen e një vale që shtrihet, ndërsa një ndërprerje e papritur mund të shënojë një ndryshim emocional.

Në këtë kuptim, Lasgushi është njëkohësisht poet modern dhe trashëgimtar i një tradite të vjetër muzikore. Ai e shndërron këngën e vendlindjes në një gjuhë të rafinuar artistike.

Panteizmi dhe trinia qiell–tokë–njeri

Një tjetër qasje e rëndësishme vjen nga studiuesja Merita Gjokutaj-Shehu, e cila e ka analizuar poezinë e Lasgushit përmes marrëdhënies midis qiellit, tokës dhe njeriut. Ky interpretim e vendos krijimtarinë e poetit në një sistem ku elementet natyrore nuk ekzistojnë të shkëputura, por ndërtojnë një tërësi kuptimore.

Kjo trini është veçanërisht e dukshme në poezitë e liqenit. Qielli pasqyrohet në ujë, toka përcakton horizontin, ndërsa njeriu i përjeton të dyja përmes ndjenjës. Kështu krijohet një marrëdhënie e trefishtë: hapësira kozmike, peizazhi tokësor dhe vetëdija njerëzore.

Në këtë perspektivë, panteizmi i Lasgushit nuk duhet kuptuar thjesht si një doktrinë filozofike. Ai është mbi të gjitha një mënyrë poetike për të shprehur unitetin e ekzistencës. Natyra duket sikur zotëron një jetë të brendshme, ndërsa njeriu bëhet pjesë e ritmeve të saj.

Në studimin tim mbi Lasgushin dhe Emineskun, kam argumentuar se ky unitet e shndërron peizazhin në një ikonë poetike. Liqeni, mali dhe qielli nuk janë vetëm objekte të përshkrimit; ato bëhen simbole të shpirtit dhe të pafundësisë.

Këtu qëndron edhe një nga afritë më të thella midis Lasgushit dhe Emineskut. Të dy e shohin natyrën si një hapësirë ku njeriu mund të zbulojë kuptimin e ekzistencës së vet. Por ndërsa Eminesku shpesh e dramatizon këtë marrëdhënie në përmasa kozmike, Lasgushi e përqendron në një peizazh që mbetet intim edhe kur fiton përmasa universale.

Përtej impresionizmit: Lasgushi dhe arti i së padukshmes

Nëse do ta përmblidhnim estetikën e Lasgushit vetëm me termin impresionizëm, do t’i bënim një padrejtësi kompleksitetit të tij. Impresionizmi na ndihmon të kuptojmë dritën dhe ngjyrën, por nuk shpjegon plotësisht simbolikën e yjeve, marrëdhënien midis jetës dhe vdekjes apo kërkimin e përjetësisë.

Lasgushi është më shumë se një piktor i peizazhit. Ai është një poet që përdor peizazhin për të hyrë në botën e padukshme.

Në këtë kuptim, ai mund të vendoset në dialog estetik me Rainer Maria Rilke-n, te i cili objekti i dukshëm shpesh shndërrohet në një përvojë të thellë ekzistenciale. Po kështu, te John Keats-i, sidomos në poezinë “Ode on a Grecian Urn”, vepra pamore bëhet pikënisje për meditimin mbi bukurinë, kohën dhe përjetësinë.

Por Lasgushi ndjek rrugën e tij. Ai nuk ka nevojë për një urnë antike apo për një skulpturë klasike. Mjafton liqeni i Pogradecit. Mjafton një perëndim dielli. Mjafton një shtërg që largohet në fund të vjeshtës.

Nga këto elemente të thjeshta, ai krijon një univers ku e dukshmja dhe e padukshmja bashkëjetojnë.

Poeti që e bëri liqenin të flasë

Lasgush Poradeci nuk është vetëm poeti që i këndoi më bukur liqenit të Pogradecit. Ai është krijuesi që e ngriti këtë liqen në nivelin e një simboli universal. Në vargjet e tij, uji bëhet pasqyrë e shpirtit, drita bëhet kujtesë, yjet bëhen muzikë dhe peizazhi bëhet një formë meditimi mbi jetën.

Eqrem Çabej dalloi origjinalitetin e stilit të tij. Mitrush Kuteli zbuloi arkitekturën e gjuhës poetike. Sabri Hamiti vuri në qendër marrëdhënien midis konkretes dhe abstraktes. Rexhep Qosja e vendosi krijimtarinë e tij në horizontin e rrymave letrare evropiane. Studiuesit e mëvonshëm kanë vazhduar të zbulojnë dimensione të reja të këtij universi.

Por pavarësisht këtyre leximeve, Lasgushi mbetet një poet që i shpëton çdo përcaktimi përfundimtar.

Ai është romantik dhe modern, tokësor dhe kozmik, piktor dhe muzikant. Është një poet që e sheh botën përmes syrit, por e rindërton atë përmes shpirtit.

Në krahasim me Emineskun, Lasgushi na tregon se përjetësia nuk ka nevojë gjithmonë për madhështinë e kozmosit. Ndonjëherë ajo mund të gjendet në një liqen të qetë, në një portë që kërcet në mbrëmje, në një shqiponjë që humbet drejt Malit të Thatë apo në një yll që ndizet mbi ujë.

Eminesku e shndërroi kozmosin në dramën e njeriut; Lasgushi e shndërroi një peizazh shqiptar në dramën e kozmosit.

Dhe ndoshta këtu qëndron madhështia e tij. Lasgushi nuk e pikturoi vetëm liqenin. Ai e bëri liqenin të shohë, të ndiejë dhe të flasë në gjuhën e njeriut. Ai i dha heshtjes ngjyrë, ngjyrës muzikë dhe muzikës përjetësi.

Prandaj poezia e tij nuk lexohet vetëm. Ajo soditet, dëgjohet dhe përjetohet. Është një pikturë që nuk mbaron në kornizë, një muzikë që nuk mbaron me tingullin e fundit dhe një peizazh që vazhdon të jetojë edhe pasi libri është mbyllur.

Shënime dhe burime bibliografike

1. Rafael Floqi, “Poezia dhe Piktura: Estetika e Figurës tek Lasgush Poradeci dhe Mihai Eminescu”, pjesa I, Dielli, 22 gusht 2025; pjesa II, 27 gusht 2025. Pjesa I; Pjesa II.

2. Eqrem Çabej, “Mbi poezinë e Lasgush Poradecit”, Gazeta e Re, shkurt 1929; ribotuar në Studime gjuhësore, vëll. V (Prishtinë: Rilindja, 1975).

3. Mitrush Kuteli, Poeti Lasgush Poradeci (Bukuresht, 1937).

4. Sabri Hamiti, Lasgushi qindvjeçar (Prishtinë: Faik Konica, 1999).

5. Rexhep Qosja, “Lasgush Poradeci”, në Dialogje me shkrimtarët, bot. 2 (Prishtinë, 1979), 135–177.

6. Fatos Arapi, “Shënime mbi lirikën e Lasgush Poradecit”, Studime Filologjike, nr. 4 (1978): 127–148.

7. Vasil S. Tole, “Lasgush Poradeci si etnograf i muzikës”, studim mbi marrëdhënien e poetit me traditën muzikore dhe folklorike shqiptare.

8. Merita Gjokutaj-Shehu, “Trinia ekzistenciale e jetës, qielli, toka dhe njeriu, në poezinë e Lasgush Poradecit”, në botimin e konferencës shkencore kushtuar Lasgush Poradecit, Universiteti “Fan S. Noli”, Korçë.

9. Ilir Shyta, Receptimi i poezisë së Lasgush Poradecit, disertacion doktoral, Universiteti i Tiranës. Burim për historinë e kritikës dhe bibliografinë e studimeve lasgushiane.

10. Kujtim M. Shala, “Studimet letrare shqipe”, analizë mbi rolin e Kutelit në kritikën e modernitetit shqiptar.

Filed Under: LETERSI

Jeronim De Rada, apostulli i fjalës shqipe dhe arkitekti poetik i Rilindjes Kombëtare

November 13, 2026 by s p

Nga Albert Vataj/

Jeronim De Rada do të kujtohet ndër breza si një personalitet që kapërceu çdo përkufizim të zakonshëm. Ai diti dhe mundi t’i kushtohej me mish e me shpirt idealeve më të larta, virtyteve të epërme dhe detyrimeve të shenjta ndaj kombit të vet. Gjithçka që përmbledh veprimtarinë e tij atdhetare përbën, në thelb, një mision që merr përmasat e një përkushtimi të shenjtë. Edhe pse nuk u shugurua si i tillë, kujtesa e vlerave dhe e veprës që la trashëgim i ngriti një altar në panteonin e shqiptarizmës, duke e shndërruar në një predikues të përhershëm të ndërgjegjes kombëtare dhe të përtëritjes shpirtërore të shqiptarëve.

Ai luajti një rol ndriçues në historinë e letërsisë shqiptare. Ishte njëri prej nismëtarëve të letërsisë sonë me frymë kombëtare dhe themeluesi i një tradite letrare arbëreshe, ndikimi i së cilës kapërceu kohën dhe hapësirën e bashkësive shqiptare në Itali. Ndikimi i tij mbi shkrimtarët arbëreshë bashkëkohës ishte i jashtëzakonshëm, ndërsa tradita poetike e themeluar prej tij vijon të jetojë e të përtërihet edhe në letërsinë e sotme arbëreshe.

Jeronim De Rada ishte poeti i kumbimeve profetike në panteonin e letërsisë shqiptare dhe më gjerë, shqipkumtuesi i zëshëm i vlerave evropiane, dritëlëshuesi mbi terrin e kahershëm të kujtesës dhe të kumteve shpirtërore të arbërit. Ai e bëri gjuhën shqipe një kumt të përkatësisë, letërsinë një akt të ndërgjegjes kombëtare dhe poezinë një mënyrë për të shpallur të drejtën e një populli për të qenë i lirë dhe i njohur në familjen e kombeve evropiane.

Jeronim De Rada (Girolamo De Rada), poet, publicist, folklorist, filolog, pedagog dhe një nga themeluesit e letërsisë e të kulturës arbëreshe, u lind më 19 nëntor 1814 dhe u nda nga jeta më 28 shkurt 1903.

Misioni i një rilindësi

I nderuar me titullin “Mësues i Popullit”, De Rada jetoi dhe veproi në shërbim të një ideali që e kapërceu jetën e tij vetjake. Rrugëtimi i gjatë i veprimtarisë së tij të paepur mori hov që në vitin 1834, kur ndodhej në Napoli për studime. Më 1848, nxori gazetën “L’Albanese d’Italia”, një prej nismave më të rëndësishme të shtypit shqiptar të kohës, e cila u bë tribunë e mendimit të tij dhe e pikëpamjeve mbi zhvillimet politike e shoqërore të epokës.

Dështimi i revolucionit të vitit 1848 shënoi një krisje të thellë në themelet e shpresave dhe të idealeve të tij. Në këtë klimë zhgënjimi, De Rada ndërpreu botimin e “L’Albanese d’Italia” dhe u tërhoq në fshatin e tij të lindjes, duke kaluar një periudhë larg angazhimit të drejtpërdrejtë publik, deri në fillim të viteve gjashtëdhjetë të shekullit XIX.

Një etapë e re nisi më 1861, kur ai u rishfaq me energji të përtërira, duke u bërë një nga zërat më kumbues të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Pas traktatit “Parimet e estetikës” (1861), ai vijoi me vepra që do të kishin rëndësi të veçantë për zgjimin dhe përhapjen e vetëdijes kombëtare: “Lashtësia e kombit shqiptar” (1864) dhe “Rapsodi të një poeme arbëreshe” (1866). Këto botime përfaqësojnë jo vetëm një përpjekje për të dëshmuar lashtësinë historike e kulturore të shqiptarëve, por edhe një akt të mirëfilltë të propagandimit të çështjes kombëtare.

De Rada hyri në korrespondencë me patriotë shqiptarë dhe personalitete të kulturës evropiane, dashamirës të Shqipërisë dhe të vlerave të saj të patjetërsueshme. Ndiqte me interes të gjallë zhvillimet në atdheun e të parëve dhe u përpoq që çështja shqiptare të gjente jehonë në qarqet politike e intelektuale të Evropës.

Një pikë kulmore e veprimtarisë së tij atdhetare ishte përkrahja që i dha Lidhjes Shqiptare të Prizrenit më 1878, duke ngritur zërin fuqishëm kundër copëtimit territorial të Shqipërisë dhe cenimit të të drejtave të saj kombëtare. Një ndihmesë të çmuar për çështjen shqiptare dha edhe përmes revistës “Flamuri i Arbërit”, të cilën e themeloi dhe e botoi gjatë viteve 1883–1885. Kjo revistë u shndërrua në një tribunë të rëndësishme të mendimit kombëtar, të historisë, të gjuhës dhe të kulturës shqiptare.

Në “Testamentin politik” të vitit 1902, De Rada shprehu besimin në të ardhmen e Shqipërisë, por edhe pakënaqësinë e tij ndaj politikës italiane për çështjen shqiptare. Në këtë dëshmi të fundit të mendimit të tij politik, përkushtimi ndaj atdheut të të parëve mbetet i palëkundur, si një fill që përshkon tërë jetën dhe veprën e tij.

De Rada, studiuesi i gjuhës dhe mbrojtësi i identitetit shqiptar

De Rada la një kontribut të çmuar edhe në fushën e studimeve gjuhësore. Gjurmët e tij janë të pranishme në mendimin shkencor të kohës për prejardhjen e shqiptarëve dhe të gjuhës shqipe, lashtësinë e tyre dhe vazhdimësinë historike e kulturore. Ai u përpoq ta mbronte këtë lashtësi me argumente gjuhësore, historike dhe folklorike, duke e konsideruar gjuhën si një nga dëshmitë më të rëndësishme të identitetit kombëtar.

De Rada ishte ndër studiuesit e hershëm shqiptarë që u morën me strukturën gramatikore të shqipes. Në të dyja veprat gramatikore që hartoi, më 1870 dhe 1894, trajtoi aspekte të gjuhës që nuk ishin vënë më parë në qendër të vëmendjes nga dijetarët shqiptarë dhe albanologët e huaj, duke sjellë në shqyrtim edhe dukuri gjuhësore të pastudiuara ose pak të njohura deri atëherë. Në këto punime përfshihen të dhëna me interes të veçantë për të folmet arbëreshe, të cilat përbëjnë një dëshmi të rëndësishme për ruajtjen dhe zhvillimin e shqipes jashtë trojeve amtare.

Ai bëri përpjekje të vazhdueshme për krijimin e një alfabeti të përbashkët të shqipes, duke synuar një sistem shkrimi sa më të plotë dhe të përshtatshëm, të mbështetur në karakteret latine dhe të plotësuar me shenja diakritike.

Në veprimtarinë e tij gjuhësore duhet përmendur edhe organizimi i dy kongreseve për gjuhën shqipe: i pari, më 1895, në Koriliano Kalabro, dhe i dyti, më 1897, në Lungro. Këto nisma dëshmojnë për përpjekjen e tij për ta nxjerrë gjuhën shqipe nga kufijtë e përdorimit të përditshëm dhe për ta vendosur në qendër të një diskutimi të organizuar shkencor e kulturor.

Për dekada të tëra, De Rada dha me vetëmohim mësimin e shqipes në Kolegjin e Shën Mitër Koronës, duke u përpjekur t’u përcillte brezave të rinj jo vetëm gjuhën, por edhe vetëdijen për prejardhjen, historinë dhe përkatësinë e tyre. Deri në fund të jetës mbeti një mësues i përkushtuar, një rilindës i madh dhe një nga mbrojtësit më të vendosur të çështjes kombëtare shqiptare.

Poetika e një kombi që kërkonte të rilindej

Mjaft e gjerë dhe e larmishme është veprimtaria poetike e De Radës. Ai nisi të botonte që herët, por vepra që i solli famën si një poet me talent të jashtëzakonshëm ishte poema liriko-epike “Këngët e Milosaos” (1836), një prej veprave themelore të letërsisë romantike shqiptare dhe një dëshmi e hershme e vlerave të saj të larta artistike.

Në qendër të poemës qëndron historia e një çifti të ri, dashuria e të cilëve përballet me pengesa shoqërore dhe paragjykime të kohës. Por De Rada nuk kufizohet vetëm në trajtimin e dashurisë së penguar dhe në kundërshtimin e ndarjeve klasore që cenojnë lumturinë e të rinjve. Nëpërmjet fatit të personazheve, në vepër kumton edhe ideja e detyrës ndaj atdheut, e përgjegjësisë kolektive dhe e gatishmërisë për të luftuar në mbrojtje të tij.

Dashuria vetjake dhe dashuria për vendin ndërthuren në një botë poetike ku ndjenjat njerëzore marrin përmasa historike e kombëtare. Historia e një dashurie fatkeqe ndërmjet dy të rinjve nga rrethet aristokratike të Shqipërisë së shekullit XV qëndron gjithashtu në qendër të poemës “Serafina Topia”, mbi të cilën poeti punoi gjatë viteve 1839–1843. I pakënaqur me trajtimin e parë të subjektit, De Rada iu rikthye atij në poemën “Pasqyra e një jete njerëzore” (1898), duke e zgjeruar dhe duke e përshtatur me problematika më të afërta me shqetësimet e kohës së tij, veçanërisht me luftën kundër pushtimit osman.

Një vend të veçantë në krijimtarinë e tij zë “Skënderbeu i pafan”, vepra madhore mbi të cilën punoi për një periudhë të gjatë, nga viti 1837 deri më 1896. Në të janë përfshirë dhe ndërthurur shumë prej këngëve e poemave që kishte botuar më parë, duke krijuar një tablo të gjerë poetike të Shqipërisë së shekullit XV. Në këtë vepër shfaqet në mënyrën më të plotë patosi kombëtar që përshkon krijimtarinë e De Radës.

Ndonëse poema nuk zotëron një njësi të plotë veprimi dhe një vijimësi të mirëfilltë narrative, ajo sjell një panoramë të gjerë të jetës shqiptare në shekullin XV, të bëmat e lavdishme të popullit, dashurinë e tij të zjarrtë për lirinë dhe pavarësinë, si dhe qëndresën e jashtëzakonshme përballë sulmeve të armiqve.

Në qendër të veprës qëndron konflikti ndërmjet shqiptarëve dhe osmanëve, i paraqitur përmes skenave të betejave të ashpra e të furishme, të dallueshme për ngjyrimin historik dhe hollësitë shprehëse. Heroi ynë kombëtar, Skënderbeu, shfaqet si burrë shteti i shquar dhe luftëtar i rrallë, i cili, me mençurinë dhe heroizmin e tij, arrin ta ngrejë popullin në një luftë çlirimtare të pashoqe. Edhe personazhet e tjera mishërojnë heroizmin, qëndresën dhe trimërinë e shqiptarëve.

“Skënderbeu i pafan” përbën një nga kulmet e krijimtarisë së De Radës. Në të shfaqen qartë tiparet themelore të talentit të tij: aftësia për të ndërtuar tablo të gjera historike, për të përshkruar botën e brendshme të heronjve dhe për të zbuluar mendimet e ndjenjat më të thella e më të fshehta të njeriut. Si poet, veçanërisht me “Këngët e Milosaos”, De Rada u vlerësua lart edhe nga qarqet letrare evropiane, duke u bërë një prej zërave shqiptarë që kapërceu kufijtë e kulturës së vet.

Zef Valentini për Jeronim De Radën

Në vlerësimin e studiuesit Zef Valentini, De Rada shfaq një përmasë të veçantë shpirtërore dhe mistike, që e dallon nga shumë prej bashkëkohësve të tij. Valentini shkruan: “Te De Rada ia vlen të shënohet ai lloj fluturimi pindarik, tipikisht mistik, që e lidh lajmin e një mirësie të kryer jo me sensin e një mirësie personale, por të një vizioni të gjerë teologjik të gjithë-atësisë së Zotit.

Unë do të rrëfej gjithmonë veç për suksese të vërteta, edhe pse e di shumë mirë se i flas një gjenerate shumë kryeneçe, që ka për divizë shprehjen ‘Quid est veritas?’ (Ku është e vërteta?) të Ponc Pilatit.

Megjithatë e vërteta është se ky njeri mistik duhet të ketë ndjerë e besuar të ketë për rilindjen e Shqipërisë një mision të atillë me atë që pat besuar të kishte Dantja për të gjithë italianët jubileun e vitit 1300. Ai s’u shpreh kurrë qartësisht në lidhje me këtë mision, ndoshta për arsye modestie, duke menduar të mos jetë i denjë për një gjë të tillë. Por, në vëllimin e periudhës së parë të ‘Autobiologjisë’ së tij, autori do të shkruajë: ‘Në vetvete, ngjarjet e jetës sime nuk kanë kurrfarë vlere për të tjerët, as kurrfarë vlerësimi prej tyre. Vlerësimi i takon lartësimit të ‘bërjes dhe pasjes’ së një gjuhe kombëtare, mbrojtëses së vërtetë të kombit shqiptar’.

Ndoshta teologët nuk e kanë kaq të lehtë të pohojnë ekzistencën e misioneve profetike të poetëve, ashtu siç nuk janë të lehta të pohohen zbulesat e tyre të vërteta mistike e të mbinatyrshme, me pretendimin e drejtë për të mos i dhënë Zotit përgjegjësi që nuk janë të tijat.”

Ky vlerësim i Valentinit e vendos De Radën në një marrëdhënie të veçantë me misionin e poetit: jo thjesht si krijues të bukurisë, por si njeri që ndien mbi vete përgjegjësinë e një kohe dhe të një populli. Në këtë kuptim, poezia e tij nuk është vetëm shprehje e një talenti individual; ajo është një përpjekje për ta rikthyer një komb në vetëdijen e historisë, të gjuhës dhe të së ardhmes së vet.

Vepra dhe vlerat, letërsia si fragment i zemrës kombëtare

Bibliografia e De Radës përfshin dhjetëra vepra të gjinive dhe natyrave të ndryshme. Megjithatë, përtej larmisë së tyre, një fill i përbashkët i përshkon të gjitha: patriotizmi i thellë, përkushtimi ndaj gjuhës dhe ideali i ringjalljes kombëtare. Në këtë kuptim, veprat e tij mund të lexohen si fragmente të një zemre që rrahu për Shqipërinë edhe atëherë kur vetë autori jetonte larg saj.

Me të drejtë është vënë në dukje se ai diti ta shndërronte edhe gramatikën, këtë fushë që mund të duket e ftohtë dhe e largët nga emocionet, në një fushëbetejë për mbrojtjen e identitetit shqiptar. Edhe kur njohuritë e tij mbi disa zakone e doke të caktuara ishin të pjesshme, De Rada nuk e humbte bindjen se thelbi i etnicitetit shqiptar qëndronte te gjuha, te kujtesa historike, te trashëgimia shpirtërore, te kujtimi i Skënderbeut dhe te ideali i rifitimit të pavarësisë, si dhe te rikthimi në qytetërimin e humbur. Këto ishin shtyllat mbi të cilat ai ndërtonte përfytyrimin e vet për kombin.

Që në rini, De Rada shfaqte shenjat e një bote poetike vetjake, e cila kapërcente përvojën e fituar nga leximet. Këngët popullore i hapën një fushë të re ku mund ta jetonte dhe ta shprehte këtë botë, duke i dhënë një gjuhë më të freskët, më të lashtë në tingëllim dhe më të afërt me kujtesën e popullit.

Ai u zhyt në këtë univers me një liri të madhe krijuese, duke ndërthurur motive të romantizmit me trashëgiminë e traditës poetike, përfshirë ndikimet e Torquato Tassos dhe të këngëve popullore. Rezultati ishte një përshtypje e fuqishme te lexuesit, të mësuar me fantazinë e poetëve romantikë dhe të traditës epike, të cilët prisnin me entuziazëm çdo krijim që mund të tingëllonte si një shprehje autentike e shpirtit popullor.

Megjithatë, nënvizon Valentini, “nuk besoj se një lexues shqiptar i epokës do të kish njohur, përtej gjuhës dhe frazeologjisë, shumë prej botës së tij në poetikën e autorit”.

Nuk mund të përcaktohet me siguri nëse De Rada ishte apo jo plotësisht i ndërgjegjshëm për këtë largësi ndërmjet botës së tij poetike dhe përvojës së drejtpërdrejtë të lexuesit shqiptar të kohës. Po kështu, nuk mund të thuhet nëse një ndërgjegjësim i tillë do ta kishte ndryshuar mënyrën e tij të të shkruarit, duke qenë se, po të kishte dëshiruar, ai mund të kishte zgjedhur edhe forma të tjera shprehjeje.

Ajo që mund të pohohet është se De Rada nuk ndihej kurrë plotësisht i kënaqur me poemat e veta, pavarësisht se e kuptonte madhësinë e ndërmarrjes krijuese. Kjo shpjegon edhe faktin se shumë prej veprave të tij, ndonëse iu nënshtruan ripunimeve të vazhdueshme, mbetën për autorin përpjekje që nuk arritën kurrë ta përmbushnin plotësisht idealin e tij poetik. Kjo pakënaqësi krijuese, në njëfarë mënyre, dëshmon për kërkimin e pandërprerë të përsosmërisë, për një poet që nuk e konsideroi asnjëherë të përfunduar dialogun me veprën e vet.

Fundi i trishtë i një jete të madhe

Jeronim De Rada, njëri prej përfaqësuesve më të shquar të elitës së Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe një nga frymëzuesit më të rëndësishëm të intelektualëve arbëreshë të kohës, u nda nga jeta në rrethana të dhimbshme, i përballur me varfërinë dhe braktisjen në vitet e pleqërisë. Kujtesa për fundin e tij është po aq tronditëse sa edhe madhështia e veprës që la pas. Ai, që kishte shpenzuar një jetë të tërë për gjuhën, kulturën dhe çështjen kombëtare, e mbylli udhëtimin tokësor në skamje, larg vlerësimit dhe mirënjohjes që meritonte një personalitet i përmasave të tij. Një intelektual i shquar, poet, gjuhëtar, pedagog dhe veprimtar atdhetar, përfundoi ditët nën hijen e një varfërie që e shoqëroi në moshën e thyer.

Në rrëfimet që përcillen për ditët e tij të fundit, gjendet edhe një episod që e bën këtë fund edhe më të dhimbshëm. Thuhet se njerëzit që iu gjendën pranë ditën kur u shua, mbetën të shtangur kur në xhepat e tij, në vend të të hollave, gjetën vetëm një cironkë të tharë në tym. Një hollësi rrëqethëse, që, nëse merret siç përcillet në këto rrëfime, bëhet simbol i kontrastit tragjik ndërmjet madhështisë së shpirtit dhe skamjes së jetës së tij.

Është një absurditet që nuk mund të matet veçse me vetveten: një komb që mund të krenohet me një personalitet të tillë, por që nuk arriti t’i ofronte atij, në gjallje, dinjitetin material që meritonte. De Rada u largua nga kjo botë me duar të zbrazëta, por la pas një pasuri që nuk mund të matet me asnjë monedhë: një trashëgimi poetike, gjuhësore dhe atdhetare që i përket përjetësisë së kujtesës shqiptare.

Ai mbeti një nga ata njerëz të rrallë që nuk e jetojnë jetën vetëm për veten, por për një ideal që i kapërcen. Ishte një poet që i dha gjuhës shqipe kumbim evropian, një studiues që kërkoi në lashtësinë e saj dëshminë e identitetit tonë, një mësues që ua përcolli brezave dashurinë për gjuhën dhe një atdhetar që e shndërroi përkushtimin në mision.

Jeronim De Rada nuk la pas vetëm vepra. Ai la një dëshmi se si një njeri, edhe larg atdheut, mund ta mbajë një komb të tërë brenda gjuhës, kujtesës dhe poezisë së vet. Ai ishte një nga ata apostuj të fjalës që nuk e kërkuan lavdinë për vete, por ia kushtuan jetën rilindjes së një populli. Dhe nëse jeta e tij u mbyll në varfëri, vepra e tij mbeti një pasuri që nuk mund ta varfërojë as koha.

Filed Under: LETERSI

  • 1
  • 2
  • 3
  • …
  • 321
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • SHQIPTARËT KANË SHEMBUJ PËR T’U NDJEKUR — MJAFTON TË SHIKOJMË KONGRESIN E MANASTIRIN!
  • Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30
  • Ndre Mjeda, kontributori i zellshëm i shqipshkrimit dhe liriku buzëhollë, shërbestari i devotshëm atdhetar
  • Rasih Bej Dino, diplomat dhe bashkëpunëtor i shquar i Ismail Qemalit
  • Mustafa Kruja për Esat Pashë Toptanin
  • Ismail Qemali dhe diplomacia e pavarësisë shqiptare në nëntorin e vitit 1912
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – GOLD SPONSOR PËR PATRIOTIN RRUSTEM GECAJ “NDERI I KOMBIT”, DHUROI 5 MIJË DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • RREZIQET E REALITETIT JOARTIFICIAL
  • SHQIPËRIA NË HARTOGRAFINË EVROPIANE TË SHEKUJVE XVII–XVIII: ANALIZË HISTORIKO-GJEOGRAFIKE DHE TOPONIMIKE E NJË HARTE TË HERSHME MODERNE
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – SILVER SPONSOR PËR CUBI REALTY, DHUROI 2.500 DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • Vizita ime e parë nē Dardhë të Korçës
  • KLERI KATOLIK NË AFIRMIMIN E IDENTITETIT DHE MBROJTJEN KOMBËTARE, GJATË BETEJAVE BALLKANIKE
  • Rrok Zojzi dhe studimet e tij mbi Kanunet dhe ndarjen krahinore në Shqipëri
  • PROBLEMET E SHQIPËRISË INDIPENDENTE
  • Flamuri i Pavarësisë u ngrit mbi gjurmët e Aulonës antike

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT