Përktheu: Luket Hasaj/

Kjo është letra që Skënderbeu i dërgoi si përgjigje Princit të Tarantos, Giovanni Antonio Orsini-t, të cilën po e sjellim këtu me një përkthim të ri nga teksti latin që gjendet tek “Illyricum Sacrum” VII, fq. 424, Episcopi Crojenses – Antonius Episc. Crojensis V. (Ipeshkvijt e Krujës – Antoni Ipeshkvi i pestë i Krujës), të cilën autori e ka marrë nga lib. 6 i “Commentarii” të Piut II:

“Gjergji, zot i Arbërisë, i dërgon përshëndetje Giovanni Antonio-s

princit të Tarantos.

Pasi arrita një armëpushim me armikun e fesë [krishterimit], nuk desha që miku im të mashtrohej për ndihmën time. Alfonsi shpeshherë, kur isha në rrezik, më dërgonte ndihmë kundër turqve. Do të isha mosmirënjohës nëse s’do t’ia shpërbleja të birit. Po të kujtoj se ai ishte mbreti yt. E pse për ty biri nuk ia zë vendin të atit? Ti e ke adhuruar atin e tij dhe tash kërkon ta rrëzosh të birin? Nga të vjen ky autoritet? Kujt i takon të caktojë mbretërit e Siçilisë, ty apo Papës së Romës? Kam ardhur të ndihmoj birin e mbretit, Ferdinandin, të shpallur mbret nga Selia Apostolike, kundër pabesisë sate dhe tradhtive të panumërta të parisë së kësaj mbretërie. Do ta paguash besën e shkelur dhe nuk do t’i thyesh betë gjithmonë pa u ndëshkuar.

Ky është shkaku i luftës sime me ty. Në këtë rast nuk jam më pak i denjë sesa kur i sulmoj turqit, sepse ti nuk je më i mirë se turqit; dhe ka prej atyre që mendojnë me të drejtë se nuk i përket asnjë sekti. Ti më vë përballë frankët dhe emrat e galëve që bënë luftëra të mëdha për fenë; nuk dua të diskutoj me ty për ngjarje të moçme, të cilat ndoshta ishin shumë më të vogla se zëri i tyre që mori dhenë.

Një gjë është e sigurt: në kohën tonë flota aragoneze i ka rënë shpesh kryq e tërthor detit Egje, ka shkretuar brigjet turke dhe ka marrë shumë plaçkë nga armiku. Turqit dikur i patën frikë aragonezët; dhe Troja, në gojë të armiqve, mbrohet edhe sot e kësaj dite me armët e aragonezëve. Pse më kujton gjërat e vjetra dhe lë mënjanë të rejat? Zakonet e familjeve ndërrojnë dhe bujqit bëhen mbretër e mbretërit bujq; dhe as nuk mund të gjesh fisnikëri që zgjat më shumë se virtyti. E di se ti ke qenë dikur armiku më i tërbuar i galëve (francezëve), sepse Alfonsi i dëboi ata kryesisht me ndihmën tënde. S’e di se ç’burrëri e re ka dalë në dritë. Mos ndoshta ke admiruar ndonjë yll të ri që ka veguar ndërmjet galëve? Pastaj ti e përbuz fisin tonë dhe arbrit i quan dele. Siç e ke zakon, ti flet me përbuzje dhe duket se nuk e njeh origjinën e fisit tonë.

Të parët tanë ishin epirotët, prej të cilëve doli ai Pirroja, sulmin e të cilit romakët mezi mundën ta përballonin dhe i cili pushtoi me armë Taranton e shumë vende të tjera të Italisë. Nuk mund të vësh përballë epirotëve, burra trima, tarantinët, këtë soj të qullosur njerëzish, të lindur vetëm për të zënë peshq të vegjël. Nëse thua se Arbëria është pjesë e Maqedonisë, e pranon se të parët tanë ishin shumë më fisnikë, të cilët nën Aleksandrin [e Madh] mbërritën deri në Indi, duke i mposhtur gjithë popujt që u dilnin përpara me sukses të paparë.

Prej atyre e kanë origjinën këta njerëz që ti i quan dele. Nëse jemi dele dhe natyra e gjërave s’ka ndryshuar, pse ju njerëz ikni para bagëtive? Ditët e fundit është provuar shumë herë a kanë qenë arbërorët apo puljezët bagëti; dhe ende s’kam takuar ndonjë [ushtar tëndin] që të mund të durojë fytyrën time. Kam parë për bukuri sa të armatosura janë shpinat e ushtarëve të tu, por ende s’kam mundur të shoh asnjë parzëm dhe as që ia njoh fytyrën ndonjërit, përveç atyre që i kam lidhur me pranga. Unë s’po kërkoj atdheun tënd, se më mjafton i imi. Por, duke parë se shpeshherë i ke përzënë bujarët fqinjë nga pronat e tyre, po përpiqem që ti të mos mund të dëbosh mbretin dhe siç të është mbushur mendja me të padrejtë, të shtiesh në dorë mbretërinë.

Në qoftë se vdes e varrosem në këtë punë, siç parathua ti, prapëseprapë shpirti im do të marrë shpërblimin nga Zoti, Sunduesi i të gjitha sendeve, për veprën fisnike që kam menduar dhe ndërmarrë, edhe sikur të mos kryhet plotësisht. Qofsh shëndoshë”.

Xhelko Maksuti ishte një nga figurat e rëndësishme të jetës kulturore, historiografike dhe organizative të shqiptarëve në Rumani.

I lindur më 8 mars 1931 në Ploiești, ai u formua në mjedisin arsimor dhe intelektual rumun, duke përfunduar Fakultetin e Historisë në Universitetin e Bukureshtit më 1956. Më vonë, në vitin 1980, mbrojti doktoraturën në shkencat historike, duke u përkushtuar veçanërisht studimit të historisë së shqiptarëve dhe marrëdhënieve shqiptaro-rumune.

Kontributi i tij nuk u kufizua vetëm në historiografi. Xhelko Maksuti ishte edhe publicist, studiues i diasporës shqiptare dhe organizator i jetës kulturore të shqiptarëve në Rumani.

Një moment i rëndësishëm i veprimtarisë së tij ishte 24 maji 1990, kur u themelua dhe u zyrtarizua Unioni Kulturor i Shqiptarëve në Rumani, ndërsa Xhelko Maksuti u zgjodh president i tij.

Në veprën e tij historiografike një vend të rëndësishëm zë historia e shqiptarëve në Rumani. Ndër botimet e tij të dokumentuara është libri “Istoria albanezilor din România”, botuar në Bukuresht më 2003.

Por, përtej veprës së tij shkencore, Xhelko Maksuti mbeti i lidhur fort edhe me rrënjët familjare shqiptare.

Familja e tij kishte prejardhje nga fshati Novosellë i Kërçovës. Në kujtimet e tij autobiografike ai e përmend gjyshen e tij, Selime Maksuti, si bijë të Novosellës dhe ruan kujtime për familjen, njerëzit dhe lidhjet e saj me Kërçovën.

Kështu, jeta e Xhelko Maksutit përbën një udhëtim të veçantë:

Nga Novoselli i Kërçovës në Ploiești të Bukureshtit dhe historia e shqiptarëve në Rumani.

Ai jetoi larg vendit të prejardhjes së të parëve, por Novoselli dhe Kërçova mbetën pjesë e kujtesës së tij familjare dhe identitare.

Xhelko Maksuti i përket atij brezi intelektualësh të diasporës që përmes studimit, shkrimit, dokumentimit dhe organizimit kulturor, kontribuan në ruajtjen e kujtesës historike shqiptare përtej kufijve të atdheut.

Trashëgimia e tij meriton të studiohet, dokumentohet dhe të përcillet te brezat e rinj.

Dr. Kujtim Kasami

Në bashkëpunim me Provincialin Françeskan të Shkodrës Patër Pashko Gojçaj, bashkëatdhetarët, dhe diasporen. Lidhja Miqtë e At Gjergj Fishtës në Diaspor ka filluar projektin për ribotimin e kryeveprës së At Gjergj Fishtës – Lahuta e Malcis.

Lahuta e Malcis është epika kombëtare e popullit Shqiptar që bashkon dhe lavdëron mozaikun tonë ndërfetar dhe kombëtar. At Gjergj Fishta punoi më shumë se tre dekada për ta përfunduar dhe në vitin 1937 u nominua për Çmimin Nobel në Letërsi, duke ia forcuar vendin në historinë ndërkombëtare të letërsisë.

Për shkak të rëndësisë së Lahutës së Malcis në zgjimin e shpirtit liridashës dhe kombëtar të popullit Shqiptar, libri u ndalua si në Shqipërinë komuniste ashtu edhe në ish Jugosllavinë. At Danjel Gjeçaj, Frati Françeskan i mërguar në Itali, e ruajti dhe e përsosi këtë kryevepër me botimin 1958 në Romë.

Ribotimi Luksoz Përkujtimor Edicioni 1958 përkujton sakrificën e popullit Shqiptar për liri, dhe njëkohësisht kujton kontributin e Françeskanëve në ruajtjen e letersisë dhe të historisë tonë të lavdishme gjatë gjithë kohërave.

Shpresojmë që do të jetë një projekt i suksesshëm që do të fyrmëzoj ruajtjen e këtij thesarit letrar dhe të vetëdijes kombëtare Shqiptare për brezat që vijnë. Jemi të vetëdijshëm për bamirësinë e miqve dhe bashkatdhetarëve tanë dhe shpresojmë që ata të na bashkohen për këtë projekt të rëndësishëm. Falenderojmë dhe nderojmë të gjithë donatorët.

Të gjitha kostot e projektit së bashku me donacionet do të llogariten në mënyrë transparente.

Parametrat e Projektit:

Numëri që do të Shtypet: 5,000 copë

Shtëpia Botues: Olymp në Prishtinë me pronar Liridon Zekaj dhe me sugjerim të Këshilltat Ministrit të Republikës së Kosovës në Londër Bejtullah Destani.

Kostoja e Projektit: €66,230 (përafërsisht $80,000) + transporti që do të llogaritet para ngarkimit me mas dhe pesh.

Përfundimi i Projektit: Dhjetor 2026

Linku per GoFundMe:

https://www.gofundme.com/…/fushat-per-ribotimin-e…

With Appreciation,

Nicholas Sinishtaj

Lev Tolstoi ishte shkrimtari që kërkoi Zotin përtej Kishës. Si kryengritës i madh i ndërgjegjes, ai i la botës jo vetëm monumente të krijimtarisë letrare, por edhe rebelimin e shenjtë të një shpirti të trazuar, i cili u përplas me institucionin fetar për të gjetur Krishtin.

Përtej kësaj, ai do të kujtohet gjithmonë si aristokrati që u ngrit kundër dogmave dhe kompromiseve të botës. Për të, letërsia nuk ishte, një art, por një kërkim existential për shpëtimin, një përpjekje e pandërprerë për të mos u pajtuar me asnjë shabllon mendimi dhe për t’u ngulitur në ndërgjegjen e njerëzimit si krijuesi që e ktheu vetë jetën në një kërkim sovran të së vërtetës.

Më 9 shtator 1828 lindi Lev Nikollajeviç Tolstoi, një prej penave më të vetvetishme, më të fuqishme dhe më vetëtimtare të shpirtit rus. Sot, 198 vjet më pas, ai mbetet jo vetëm një nga majat e letërsisë botërore, por edhe një prej atyre mendjeve të rralla që e kthyen jetën në një gjyq të vazhdueshëm ndaj vetvetes, shoqërisë, pushtetit dhe besimit.

Ka shkrimtarë që shkruajnë libra dhe ka të tjerë që, përmes librave, kërkojnë të shkruajnë vetë jetën. Tolstoi i përket kësaj të dytës. Ai nuk e pa letërsinë si strehë, as si zbukurim të ekzistencës. Për të, fjala duhej të kishte peshën e së vërtetës, edhe kur kjo e vërtetë ishte e hidhur, e pakëndshme, tronditëse dhe mbi të gjitha, e drejtuar kundër vetvetes.

Më 9 shtator 1828, në Jasnaja Poljana, erdhi në jetë ai që do të bëhej një prej zërave më të mëdhenj të letërsisë ruse dhe botërore. Një njeri i lindur në privilegj, por i dënuar nga ndërgjegjja e vet për të mos u pajtuar kurrë me privilegjin; një aristokrat që do të përfundonte duke e vënë në dyshim vetë rendin shoqëror që e kishte ushqyer; një besimtar që do të hynte në një konflikt të pakthyeshëm me institucionin fetar; një shkrimtar që, sa më shumë lavdi fitonte, aq më fort ndiqej nga pyetja: Si duhet të jetojë njeriu?

Kjo pyetje do ta përshkonte gjithë ekzistencën e tij.

Tolstoi është autori i “Lufta dhe Paqja” dhe “Ana Kareninës”, dy prej monumenteve më të mëdha të romanit botëror. Por ta kufizosh Tolstoin vetëm te madhështia e këtyre veprave do të thotë të lësh jashtë një pjesë thelbësore të figurës së tij. Ai ishte gjithashtu një moralist, filozof, reformator shoqëror, mendimtar fetar dhe kritik i ashpër i institucioneve që, sipas tij, e kishin humbur kuptimin e së vërtetës që pretendonin të mbronin.

Në letërsinë e tij, njeriu nuk është kurrë vetëm një personazh. Ai është një univers në konflikt me vetveten.

Princi Andrej, Pierre Bezuhovi, Ana Karenina, Konstantin Levin dhe dhjetëra figura të tjera të krijuara prej tij nuk janë thjesht personazhe të një rrëfimi. Ata janë forma të ndryshme të pyetjes së përjetshme mbi kuptimin e jetës, dashurisë, vdekjes, besimit, mëkatit, moralit dhe lirisë.

Tolstoi e njohu jetën në ekstremet e saj. Njohu luftën dhe paqen, famën dhe dëshpërimin, dashurinë dhe konfliktin, pasurinë dhe varfërinë, besimin dhe dyshimin. Dhe sa më shumë jetoi, aq më pak i mjaftuan përgjigjet që kishte marrë në rininë e tij.

Në një pikë të ekzistencës, shkrimtari i madh përjetoi një krizë të thellë shpirtërore. Pyetja nuk ishte më se si të shkruante një roman, por pse duhej të jetonte. Lavdia, pasuria, familja dhe suksesi letrar nuk mund ta qetësonin atë zbrazëti që po rritej brenda tij.

Pikërisht aty fillon Tolstoi tjetër.

Ai iu kthye Krishtit, por jo siç do ta kërkonte Kisha Ortodokse Ruse. Ai kërkoi një krishterim të zhveshur nga ceremoniali, nga hierarkia, nga dogma dhe nga pushteti. Kërkoi Krishtin e Predikimit në Mal, Krishtin e dashurisë, faljes, mosdhunës dhe përulësisë. Dhe pikërisht këtu nisi përplasja e tij e madhe me Kishën.

Tolstoi nuk e braktisi Zotin; ai sfidoi mënyrën se si institucionet njerëzore pretendonin ta përfaqësonin Atë.

Në këtë kuptim, ai është një figurë paradoksale: sa më shumë largohej nga Kisha institucionale, aq më thellë hynte në kërkimin e tij për Krishtin.

Kisha Ortodokse Ruse e shkishëroi në vitin 1901. Por kjo masë nuk e heshti. Përkundrazi, e shndërroi edhe më fort në një figurë të debatit moral dhe fetar të kohës.

Ai e shihte me shqetësim të madh hendekun mes mësimit të Krishtit dhe mënyrës se si jetonte shoqëria. Në kritikën e tij ndaj Kishës, Tolstoi shkruante:

“Bota bëri çka dëshiroi, i lejoi Kishës ta shpjegojë rëndësinë dhe synimin e jetës.”

Për të, tragjedia ishte pikërisht këtu: një botë që pretendonte të ishte e krishterë, por që jetonte në kundërshtim me parimet e dashurisë, mëshirës dhe mosdhunës që predikonte Krishti.

Kjo e bëri Tolstoin një heretik në sytë e institucionit, por një lloj murgut laik në sytë e vetvetes.

Ai nuk veshi petkun e murgut, nuk u mbyll në manastir dhe nuk u tërhoq nga bota. Përkundrazi, e luftoi botën me mjetet e ndërgjegjes. E sfidoi me fjalën. E kundërshtoi me jetën. Kërkoi të hiqte dorë nga pasuria, nga privilegjet, nga dhuna dhe nga mashtrimi moral i shoqërisë.

Dhe kjo ishte një nga paradokset më të mëdha të jetës së tij: një aristokrat që predikonte thjeshtësinë, një njeri i famshëm që kërkonte anonimitetin, një shkrimtar i pasur që dëshironte të jetonte si fshatar, një besimtar që u shkishërua dhe një kritik i Kishës që nuk pushoi së kërkuari Zotin.

Tolstoi nuk ishte ateist në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Ai ishte një njeri që nuk mund të pajtohej me një Zot të burgosur brenda dogmës. Besimi i tij kaloi përmes dyshimit, vuajtjes dhe revoltës. Dhe pikërisht kjo e bën figurën e tij shpirtërore kaq të ndërlikuar dhe kaq njerëzore.

Ai besonte se e vërteta fetare nuk provohej nga rituali, por nga mënyra se si njeriu sillej me tjetrin. Se dashuria nuk ishte një emocion sentimental, por një ligj moral. Se dhuna, edhe kur justifikohej nga shteti, lufta apo institucionet, mbetej dhunë.

Kjo pikëpamje do të ndikonte fuqishëm te mendimtarë dhe veprimtarë të mëvonshëm të mosdhunës, ndër ta edhe Mahatma Gandhi, me të cilin Tolstoi mbajti një korrespondencë të rëndësishme në vitet e fundit të jetës.

Por sa më shumë kërkonte paqen, aq më e trazuar bëhej jeta e tij.

Në pleqëri, konflikti mes idealit të tij shpirtëror dhe realitetit familjar, pasurisë, pronës, famës dhe jetës së tij aristokratike u bë gjithnjë e më i fortë. Tolstoi kërkonte një jetë të thjeshtë, ndërsa jetonte ende në një botë që nuk mund ta shkëpuste lehtë nga vetja.

Kjo është edhe arsyeja pse Tolstoi mbetet kaq njerëzor: ai nuk ishte shenjtor. Ishte një njeri që kërkonte shenjtërinë dhe dështonte, ngrihej, binte, dyshonte dhe përsëri kërkonte.

Në fund të jetës, ai bëri një nga aktet më dramatike të ekzistencës së tij. Më 28 tetor 1910, në moshën 82-vjeçare, Tolstoi u largua fshehurazi nga Jasnaja Poljana. Ishte një ikje nga një jetë që nuk po mundte më ta pajtonte me bindjet e veta. Udhëtimi përfundoi në stacionin e vogël hekurudhor të Astapovos, ku u sëmur rëndë.

Aty, më 20 nëntor 1910, Lev Tolstoi vdiq.

Ai nuk iku si një shkrimtar që kishte përfunduar së shkruari. Iku si një njeri që ende po kërkonte përgjigjen.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse Tolstoi nuk vdes me librat e tij. Ai vazhdon të jetojë në pyetjet që na lë.

Çfarë është një jetë e mirë?

A mund të jetë njeriu i lirë pa qenë i drejtë?

A mund të quhet një shoqëri e krishterë nëse jeton në kundërshtim me mësimin e Krishtit?

A është dashuria një ndjenjë apo një mënyrë ekzistence?

Dhe a mund të gjejë njeriu Zotin duke iu bindur verbërisht institucionit, apo duhet ta kërkojë Atë në thellësinë e ndërgjegjes së vet?

Tolstoi i kaloi gjithë jetën duke iu afruar këtyre pyetjeve, pa pretenduar se i kishte zgjidhur përfundimisht.

Prandaj ai është një nga ata shkrimtarë të rrallë që nuk lexohen vetëm me mendje. Lexohen me ndërgjegje.

Ai erdhi në këtë botë si një i krishterë i lindur në traditën e Kishës Ortodokse. U bë shkrimtari që sfidoi botën, pushtetin, pasurinë dhe institucionet fetare. Dhe iku si një “murg” heretik, jo sepse kishte pushuar së kërkuari Zotin, por sepse kishte refuzuar të besonte se Zoti mund të mbyllej brenda kufijve të një dogme.

Në qiellin e letërsisë ruse, Tolstoi mbetet një vetëtimë që nuk u shua me vdekjen e tij.

Sepse disa shkrimtarë na tregojnë histori.

Tolstoi na kërkon llogari për mënyrën se si jetojmë.

Albert Vataj

Prof. Asoc. Dr. Rovena Vata Mikeli/

Romani Kënga shqiptare përfaqëson një nga veprat më komplekse të letërsisë shqipe në raport me transformimin artistik të traditës gojore, ku elementet e folklorit nuk funksionojnë si materiale me karakter etnografik, por integrohen në strukturën e rrëfimit si pjesë përbërëse e poetikës narrative. Kënga popullore, legjenda, miti, proverbi, frazeologjia, besimet popullore, ritualet, simbolika numerike dhe organizimi kronotopik i hapësirës krijojnë një sistem të ndërthurur referencash kulturore, që vendos romanin në dialog të vazhdueshëm me traditën orale shqiptare.

Në prozën e Kasëm Trebeshinës, oraliteti nuk kufizohet në praninë e motiveve folklorike, por shndërrohet në një kategori themelore të organizimit estetik të tekstit. Elementet e traditës gojore nuk janë të fshehura në strukturën narrative, por paraqiten në mënyrë të vetëdijshme, duke dëshmuar zgjedhjen poetike të autorit për ta vendosur kujtesën kulturore në qendër të universit romanesk. Kjo prani e dukshme e oralitetit e dallon Trebeshinën nga modelet e folklorizimit sipërfaqësor, pasi materiali folklorik nuk riprodhohet në mënyrë dokumentare, por i nënshtrohet një procesi të vazhdueshëm transformimi estetik.

Në këtë aspekt, Trebeshina lidhet me traditën e autorëve, si: Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli, Martin Camaj dhe Anton Pashku, të cilët e kanë përdorur oralitetin si burim të poetikës së tyre. Megjithatë, romani Kënga shqiptare shfaq një nivel të veçantë të integrimit të traditës gojore, pasi ajo nuk shfaqet vetëm në nivel motivor, por organizon strukturën narrative, karakterizimin e personazheve, ndërtimin e hapësirës artistike dhe ritmin e ligjërimit. Përmes këtij transformimi, folklori humbet funksionin e tij dokumentues dhe fiton statusin e një sistemi estetik. Këngët popullore, mitet, legjendat, proverbat dhe ritualet nuk përdoren për të rikrijuar atmosferën e së kaluarës, por për të ndërtuar një univers letrar, ku memoria kolektive ndërthuret vazhdimisht me përvojën individuale të personazheve. Si rrjedhojë, oraliteti funksionon si një mekanizëm intertekstual që organizon marrëdhënien ndërmjet traditës dhe modernitetit, ndërmjet kulturës popullore dhe romanit bashkëkohor.

Ky proces është veçanërisht i dukshëm në mënyrën se si Trebeshina e ndërton identitetin kulturor të personazheve. Gjuha, mënyra e rrëfimit, ritualet, besimet dhe format tradicionale të komunikimit nuk shërbejnë vetëm për karakterizimin individual, por bëhen shenja të përkatësisë së tyre ndaj një universi kulturor të përbashkët. Në këtë mënyrë, oraliteti nuk është vetëm objekt përfaqësimi, por një parim organizues që strukturon të gjithë sistemin narrativ të romanit.

Një nga manifestimet më të rëndësishme të oralitetit në romanin Kënga shqiptare është prania e këngës popullore si një strukturë tekstuale me funksion të shumëfishtë estetik dhe simbolik. Trebeshina e vendos këngën në një pozicion qendror që në hapjen e romanit, duke e filluar veprën me “Këngë popullore”. Ky akt kompozicional nuk përfaqëson vetëm një zgjedhje stilistike, por shpreh një vetëdije të qartë autoriale mbi rolin e traditës gojore në ndërtimin e identitetit të tekstit.

Kënga popullore, në roman, nuk funksionon si një ndërhyrje e jashtme folklorike, por si një tekst brenda tekstit, pra si një formë intertekstuale që bashkëjeton me diskursin letrar. Ajo bart kujtesën historike të komunitetit, përvojat emocionale të individëve dhe normat morale të shoqërisë tradicionale. Nëpërmjet këngës, personazhet shprehin atë që shpesh nuk mund të artikulohet në ligjërimin e drejtpërdrejtë: dashurinë, dhimbjen, humbjen, mallin dhe konfliktin e brendshëm. Vetë Trebeshina e ka pranuar rolin formues të këngës popullore në formimin e tij artistik, duke e cilësuar këngën e vendlindjes si një “shkollë të madhe”.

Ky pohim tregon se raporti i autorit me folklorin nuk është rastësor, por përbën një komponent themelor të formimit të tij estetik. Kënga popullore është një nga burimet prej të cilave ai përvetëson jo vetëm motive dhe tema, por edhe mënyra të organizimit të rrëfimit, ritmin e ligjërimit dhe strukturat simbolike. Përveç këngës popullore, një tjetër shtresë e rëndësishme e oralitetit në roman është prania e modeleve mitike dhe legjendare. Që në pjesët hyrëse të veprës, mënyra e organizimit të rrëfimit krijon afërsi me strukturat e përrallës dhe të legjendës. Historia e familjes, prejardhja e saj dhe rrëfimet mbi të kaluarën marrin një dimension që tejkalon kronikën historike dhe afrohen me logjikën e rrëfimit tradicional.

Një tjetër element i rëndësishëm i oralitetit në roman është përdorimi i dendur i fjalëve të urta, shprehjeve frazeologjike dhe formulimeve aforistike. Këto njësi gjuhësore përfaqësojnë një nga format më të konsoliduara të kujtesës kolektive, pasi ato përmbledhin përvoja të gjata shoqërore në forma të shkurtra dhe të ngjeshura.

Oraliteti në Kënga shqiptare shfaqet jo vetëm në nivelin e motiveve dhe të njësive gjuhësore, por edhe në mënyrën e organizimit të rrëfimit. Narracioni shpesh ruan karakteristikat e tregimit gojor: ndërprerjet, komentet e narratorit, rikthimet retrospektive dhe krijimi i një marrëdhënieje të drejtpërdrejtë me marrësin e rrëfimit.

Ky organizim i ligjërimit krijon iluzionin e një akti të drejtpërdrejtë rrëfimi, sikur historia po transmetohet nga një tregues përpara një dëgjuesi. Kjo karakteristikë e afron romanin me logjikën performative të oralitetit, ku kuptimi nuk ndërtohet vetëm nga përmbajtja e rrëfimit, por edhe nga mënyra e transmetimit të tij.

Në këtë mënyrë, Trebeshina nuk e kufizon ndikimin e traditës orale vetëm në nivelin tematik, por e përfshin atë edhe në strukturën formale të romanit. Oraliteti bëhet pjesë e mënyrës së rrëfimit dhe kontribuon në krijimin e një zëri narrativ të veçantë, ku ndërthuren kujtesa kolektive, përvoja individuale dhe vetëdija autoriale.

Foto: Tirana Times