Bujar Leskaj/
38 vite mĂ« parĂ«, nĂ« 10 Gusht 1988, mĂ«suesi poet, ndĂ«r tĂ« paktĂ«t shkrimtarĂ« disidentĂ« qĂ« ka shĂ«nuar ShqipĂ«ria e periudhĂ«s komuniste, Havzi Nela, u var nĂ« litar. Trupi i tij u mbajt gjithĂ« ditĂ«n i varur nĂ« qendĂ«r tĂ« qytetit tĂ« KukĂ«sit. Por e keqja sâkishte fund. Trupin e tij e morĂ«n dhe e futĂ«n vertikalisht nĂ« njĂ« vrimĂ« tĂ« krijuar nga heqja e njĂ« shtylle druri duke i privuar mundĂ«sinĂ« pĂ«r tâu shtrirĂ« si tĂ« gjithĂ« tĂ« vdekurit.
Qëndroi në atë mënyrë për pesë vite e dhjetë ditë, deri më 20 gusht 1993.
38 vjet pas varjes nĂ« litar tĂ« poetit tĂ« fundit antikomunist nĂ« EvropĂ«, tĂ« poetit shpirtlirĂ« tĂ« âbrezit tĂ« humburâ tĂ« periudhĂ«s sĂ« zezĂ« komuniste shqiptare; poetit, qĂ« asnjĂ«herĂ« nuk iu nĂ«nshtrua regjimit komunist, dhe e luftoi me tĂ« gjitha mĂ«nyrat qĂ« kishte mundĂ«si, ende debatojmĂ« pĂ«r krimet e komunizmit dhe autorĂ«t e tyre.
38 vite më pas, Shqipëria postkomuniste ende vazhdon të vuajë nga bijtë e etërve komunistë, ndoshta më të sofistikuar, por po aq të ligj, antinjerëzorë, antishqiptarë e vrasës sa etërit e tyre, të cilët dënuan, firmosën e varën Havzi Nelën!
***
NĂ« librin “KryqĂ«zimi i Havzi NelĂ«s” me autor Petrit Palushin, i cili na sjell njĂ« portret tĂ« thellĂ« dhe tĂ« pasur tĂ« poetit disident, i cili e pagoi me jetĂ«n pas qĂ«ndrimit tĂ« tij tĂ« pathyeshĂ«m kundĂ«r diktaturĂ«s komuniste. Havzi Nela, mĂ«sues dhe poet, u bĂ« njĂ« simbol i lirisĂ« dhe i shpirtit tĂ« patrembur, duke e shprehur luftĂ«n e tij pĂ«r mendimin dhe shprehjen e lirĂ« pĂ«rmes poezisĂ«. Ekzekutimi i tij mizor mĂ« 10 gusht 1988, vetĂ«m tri vjet para rĂ«nies sĂ« regjimit komunist nĂ« ShqipĂ«ri, ishte njĂ« moment tragjik, por edhe njĂ« moment i fuqishĂ«m dĂ«shmie pĂ«r tĂ« ardhmen.
Palushi nuk e ka sjellë këtë libër si një thjesht biografi të poetit, por si një pasqyrë të një periudhe të errët të historisë shqiptare, ku poezia dhe arti u bënë mjet i disidencës. Ai thekson se poeti Havzi Nela nuk kërkonte të ishte hero, por ai thjesht donte të ishte vetvetja, një individ që e shprehu betejën e tij me një regjimin të dhunshëm përmes vargjeve dhe qëndrimit të tij të pathyeshëm.
NĂ«pĂ«rmjet vargut tĂ« tij, poeti arriti tĂ« kalonte pĂ«rtej kufijve tĂ« vdekjes fizike. Vargjet e Havzi NelĂ«s mbijetuan pĂ«rmes kohĂ«s dhe u bĂ«nĂ« njĂ« dĂ«shmi pĂ«r dhunĂ«n dhe terrorin qĂ« pĂ«soi ShqipĂ«ria nĂ«n regjimin komunist. “Sheshi ku e varĂ«n… mori pamjen e njĂ« ShqipĂ«rie nĂ« miniaturĂ«,” shkruan Palushi, duke nĂ«nvijĂ«zuar se ngjarja tragjike e varjes sĂ« poetit pĂ«rfshiu tĂ« gjithĂ« popullin shqiptar, duke u shndĂ«rruar nĂ« njĂ« akt terrori, por edhe nĂ« njĂ« kujtesĂ« tĂ« pashlyeshme tĂ« pĂ«rpjekjes pĂ«r tĂ« luftuar dhe pĂ«r tĂ« ruajtur lirinĂ«.
NjĂ« tjetĂ«r autor, Gezim Hajdari, ofron njĂ« vĂ«shtrim tjetĂ«r tĂ« tragjedisĂ« sĂ« Havzi NelĂ«s, duke e quajtur poetin “viktimĂ«n e pafajshme tĂ« vitit 1988”. Ai tregon se terrori i kuq, pas dekadash burgimesh dhe internimesh, nuk pati asnjĂ« ngopje dhe vazhdoi tĂ« shkatĂ«rronte jetĂ«t e atyre qĂ« ishin tĂ« guximshĂ«m tĂ« thonin tĂ« vĂ«rtetĂ«n. Pas daljes nga burgu, Nela nuk reshtoi sĂ« luftuari pĂ«r lirinĂ« e fjalĂ«s, pĂ«r tĂ« cilĂ«n ai pagoi me jetĂ«n. Ekzekutimi i tij nuk ishte thjesht njĂ« akt i dhunĂ«s, por njĂ« mesazh pĂ«r gjithĂ« ata qĂ« mendonin se mund tĂ« guxonin tĂ« ngrinin zĂ«rin kundĂ«r regjimit.
Në librin e Palushit, biografia e Havzi Nelës nuk është e thjeshtë. Ajo është një histori që, përtej datave dhe ngjarjeve, na flet për luftën e përditshme të një njeriu për të mbajtur lart idealet e lirisë dhe për të shprehur, me guxim dhe pasion, mendimet dhe ndjenjat e tij. Nderi i Kombit , Nela u bë një figurë që e kundërshtoi regjimin dhe shprehu atë që shumë të tjerë ishin të frikësuar ta thonin.
Poezia e Havzi Nelës e ka tejkaluar vdekjen e tij fizike dhe ka mbetur një testament i fuqishëm për brezat e ardhshëm, një mesazh për ndjekësit e ideve të lirisë dhe drejtësisë. Vargjet e tij janë një thirrje që na kujton se edhe në kushtet më të errëta, forca e shpirtit dhe besimi në vlerat e lirisë janë më të forta se çdo tirani.
