• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Bardhyl Londo, përkthyesi i parë i Yehuda Amihait

October 29, 2026 by s p

Për herë të parë jam njohur me poezinë e Yehuda Amihait kur miku im, poeti Bardhyl Londo, po përkthente një përmbledhje të shkurtër të poezive të tij në vitet nëntëdhjetë. Për shumë vite libri me poezi të Amihait, i përkthyer nga Bardhi mbeti një nga librat e mi më të dashur, një libër që e mbaja gjithmonë me vete. Poezitë e mrekullueshme të Amihait vinin në shqip me një gjuhë poetike të papërsëritshme, sepse vetëm një poet si Bardhyl Londo, mund të realizonte një magji të tillë në përkthim.

E megjithatë, ai libër vetëm sa ta shtonte etjen për t’u njohur më tej më krijimtarinë e këtij poeti, që për mua mbetët një nga poetet më të mëdhnj të shekullit të njëzetë, i papërsëritshëm në vetvete. Vite më vonë u shndërrua në ngjarja mbërritja në shtëpinë tonë e një libri më poezi në anglisht “Selected poetry of Yehuda Amichai” të përkthyer nga Chana Bloch dhe Stephen Mitchell. Brenda pak vitesh, ai libër u bë fletë fletë, sa mezi i bashkonim.

Me Bardhin diskutonim shpesh për poezitë e Amihait, sidomos kur unë përktheja ndonjë poezi të tij. Njëherë pasi kisha sjellë në Facebook, poezinë “Kujtime të pamëshirshme”, Bardhi shkroi një koment, ku shprehej:

“Ti e ke perkthyer shumë bukur. Por një pjesë të konsiderueshme të poezive ai i ka shkruar direkt anglisht. Në Amerikë është ndër poetët e huaj më të vlerësuar. Librat e tij para se të botoheshin në Izrael, më parë dilnin në ShBA.” Të nesërmen në kafe, biseduam gjatë për poezinë e Amichait. Me tha se përveç poezive që kishte botuar në libër kishte edhe përkthime të tjera të Amihait në shtëpi.

Pse nuk boton një libër tjetër me poezitë e Amichait, i thashë, ndoshta duke përfshirë të gjitha poezitë që Chana Bloch dhe Stepphen Mitchell kanë përfshirë në botimin e tyre në Amerikë? Do ta bëj në të ardhmen, më premtoi. Por e ardhmja është si një greminë, ku mbyten premtimet tona. Bardhi nuk mundi ta mbante premtimin e tij. Tani sa herë lexoj Amichain, ose përkthej ndonjë poezi të tij, më duket se shoh Bardhin të ulur në kafe përballë meje, të përhumbur në mendime. Edhe pse nuk do te më qortonte për përkthimin e di se askush nga ne nuk do ta përkthejë kurrë Amihain, siç do ta përkthente ai.

Yehuda Amichai: Kujtime të pamëshirshme

Këto ditë mendoj për erën në flokët e tu

dhe për vitet në këtë botë që paraprinë ardhjen tende

dhe për përjetësinë ku para teje do të shkoj;

dhe mendoj për plumbat që nuk më vranë në betejë

por vranë miqtë e mi –

me të mirë se unë ata ishin, sepse

ata nuk jetojnë më;

dhe mendoj për ty që rri zhveshur në furrnajën e verës,

përkulur mbi një libër që të lexosh më mirë

në dritën e ditës që po shuhet.

Po, kem’ jetuar më shumë se një jetë,

Dhe tani duhet ta peshojmë çdo gjë në peshoren e ëndrrave

dhe t’paqtojmë

kujtimet e pamëshirshme

me atë çka njëherë qe e sotme.

Përktheu: Lazer Stani

Filed Under: LETERSI

Kujtim për muzikologun Albert Paparisto

October 26, 2026 by s p

Nga Ilinka Dimashi/

Para disa ditësh, përfundova së lexuari një libër, për dajën tim, Albert Paparisto, të përgatitur nga muzikologu Edmir Ballgjati, nën kujdesin e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ndër të tjera, më tërhoqi vemendjen një episod i rrëfyer nga vetë Paparisto: Një mëngjes nëntori të vitit 1960, —tregon ai, — sapo kisha dalë në zyrë, më njoftuan se dikush dëshironte të takohej me mua.

— Le të vijë, — thashë.

Pas pak, te dera qëndronte një fshatar rreth të pesëdhjetave, i shoqëruar nga djali i tij dymbëdhjetëvjeçar.

— Urdhëroni! — i ftova të hynin.

Sapo kaluan pragun, atë e bir hoqën opingat dhe, duke iu shmangur qilimit, kaluan përgjatë anës së dhomës, që të mos e shkelnin. Pastaj më përshëndetën.

U thashë se nuk ishte nevoja të bënin gjithë atë kujdes dhe se mund të hynin lirisht, ashtu siç ishin. Por ata vepruan sipas zakonit të tyre. I ftova të uleshin dhe biseda nisi.

— Jemi nga fshatrat e Burrelit, — tha burri. — Kemi lexuar në gazetë se këtu do të hapet një shkollë për këngëtarë. Vendosa të shpenzoj ca para, të vij deri në Tiranë e të heq merakun. Djali ka shumë qejf të këndojë, di shumë këngë dhe thashë të vija një herë te ju.

— Po ti, — e pyeta, — dëshiron që djali të bëhet këngëtar opere e të këndojë këtu, në skenën tonë?

— Posi! — u përgjigj fshatari. — Përse jo?

Kaluam pastaj në njërën prej studiove të provave, ku na u bashkuan pianistja Lola Gjoka dhe tenori Ibrahim Tukiçi. Atje, djali i vogël, ende i papjekur për një shkollë të tillë, na këndoi një këngë popullore.

Më pas, të njëjtën këngë e këndoi edhe Ibrahim Tukiçi. Atë e bir e dëgjonin me admirim, me buzë në gaz.

Papritur, fshatari shpërtheu:

— Ej, ky paska zë të bukur!

Dukej sikur, në atë çast, dëshira e tij që edhe djali të bëhej këngëtar ishte dhjetëfishuar.

— Po, — i thamë ne, pasi i dhamë disa këshilla, — edhe ai mund të bëhet këngëtar, por duhet të rritet edhe pak e pastaj të ndjekë shkollën.

E shikoja atë burrë nga Burreli dhe mendoja se sa shumë kishte ndryshuar koha! Dikur, fshatari mezi priste që djali t’i rritej, që ta çonte me bagëti ose ta kishte krah të djathtë në punët e rënda të bujqësisë. Tani, ky baba dëshironte që i biri të bëhej artist!

Dhe kishte arsye të besonte se kjo ëndërr mund të bëhej realitet. Shembujt nuk mungonin: Mentor Xhemali, i cili nga hamall u bë një bariton i famshëm; Mustafa Krantja, që e kishte nisur punën si çirak te një furrxhi në Kavajë e u bë dirigjent i njohur; Hysen Kurti, ish-punëtor shtypshkronje, që u bë tenor. E të tjerë si ata.

Kështu përfundon ky episod i thjeshtë, por mjaft domethënës për muzikologun Albert Paparisto, në atë kohë drejtor i Teatrit të Operës dhe Baletit.

Ai që priti atë ditë babanë fshatar me të birin nuk ishte thjesht një drejtues institucioni, por një njeri që besonte se talenti mund të fshihej te çdo njeri dhe se detyra e punonjësit të kulturës ishte ta zbulonte e ta zhvillonte më tej.

Por cili ishte në të vërtetë profesor Paparisto dhe çfarë roli luajti ai në zhvillimin e muzikologjisë shqiptare dhe në trajtimin e problemeve të saj?

Më i vogli i gjashtë fëmijëve të Jorgjit dhe Krisavgjisë, dy banorëve të hershëm të Kalasë së Elbasanit, Alberti lindi më 21 tetor 1925.

NJË I RI I TALENTUAR

Alberti ishte djalë i talentuar. Kolë Papajani, bashkënxënës dhe bashkëmoshatar i tij në shkollën Normale të Elbasanit, më vonë kirurg i njohur, ka dëshmuar se Alberti ishte nxënës i shkëlqyer në të gjitha lëndët. Ai e përshkruante si njeri me karakter të qëndrueshëm, të sjellshëm dhe shumë të urtë.

Në Normalen e Elbasanit, përveç lëndëve të tjera, Alberti kishte marrë edhe mësime solfezhi, trombe dhe violine. Me sa duket, prirjet muzikore ishin një tipar i përbashkët i familjes. Vëllezërit dhe motrat e tij e kishin që të gjithë në gjak muzikën.

Në një familje me kaq shumë prirje e talente, Alberti, megjithatë, duket se kishte zgjedhur një rrugë tjetër. Ai kishte më shumë prirje për matematikë dhe dëshironte të studionte arkitekturë. Por strukturat shtetërore vendosën ta orientonin drejt studimeve muzikore, pasi vendi kishte më shumë nevojë për specialistë në këtë fushë.

Në vitin 1951, Alberti nisi studimet për muzikologji në Konservatorin “P. I. Çajkovski” të Moskës, të cilat i përfundoi më 1956 me rezultate të shkëlqyera, ndonëse nuk kishte kryer më parë një shkollë të mesme muzikore.

Gjatë studimeve pati fatin të ndiqte mësimet e personaliteteve me përmasa të mëdha artistike, ndër ta të kompozitorëve me famë botërore, Dmitri Shostakoviç dhe Aram Khaçaturian.

Sipas të dhënave që përcillen në materialet për jetën dhe veprimtarinë e Paparistos, Shostakoviçi e kishte përzgjedhur Albertin ndër studentët më të mirë për ta shoqëruar në një prej edicioneve të festivalit “Pranvera e Pragës” një veprimtari e rëndësishme e muzikës klasike në Evropën Lindore. Shostakoviç ka kompozuar “Valsin Numër 2”- një kryevepër botërore.

A shihte kompozitori i madh te studenti shqiptar një përfaqësues të denjë të kulturës muzikore të vendit të tij? Këtë nuk mund ta dimë me siguri, por vetë përzgjedhja është një dëshmi domethënëse e vlerësimit për të.

Një tjetër fakt me interes të veçantë lidhet me punimin e diplomës së Albertit, kushtuar epikës historike shqiptare. Sipas rrëfimeve të vetë atij, të përcjella në biseda mes të afërmve dhe miqve, ky punim ishte botuar në gazetën Pravda, një nga organet më të rëndësishme të shtypit sovjetik të kohës.

U përpoqa ta gjeja gazetën në fjalë, por nuk arrita të gjej botimin e punimit. Sidoqoftë, një mundësi e tillë, nuk u jepej të gjithë studentëve të konservatorit, aq më tepër një studenti nga një vend si Shqipëria e vogël.

NË TEATRIN E OPERËS DHE BALETIT

Me t’u kthyer në atdhe, më 1956, Alberti u emërua drejtues i sektorit të muzikës në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve. Njëkohësisht, u angazhua seriozisht në veprimtari studimore e publicistike, si dhe në mësimdhënie në Liceun Artistik «Jordan Misja». Ndërkaq, nisi edhe kompozimet e para.

Në vitin 1958 u emërua drejtor i Teatrit të Operës dhe Baletit. Në këtë detyrë, dha kontribut në konsolidimin e institucionit, në rritjen e nivelit artistik të trupës dhe në vënien në skenë të operave të mëdha botërore, si Traviata, Madamë Baterflaj, Berberi i Seviljes, Karmen e të tjera.

Krahas tyre, u nxitën dhe u vunë në skenë edhe vepra të kompozitorëve shqiptarë, si operat Lulja e Kujtimit dhe Mrika, si dhe baletet Halili dhe Hajria, Delina etj.

Më 1962, ndërsa ishte drejtor i Teatrit të Operës dhe Baletit, Alberti mori përsipër edhe drejtimin e Konservatorit Shtetëror, duke qenë njëkohësisht ideatori dhe nismëtari i hapjes së tij.

Ky institucion hodhi themelet e arsimit të lartë muzikor në Shqipëri. Konservatori u vendos në të njëjtën godinë me Teatrin e Operës dhe Baletit, gjë që përbënte një avantazh për studentët, të cilët mund të ndiqnin veprimtaritë artistike që zhvilloheshin në skenën e Operas.

Në një kohë kur mungonin edhe bazat materiale të nevojshme për zhvillimin normal të mësimit, Alberti dhe pedagogë të tjerë vunë në dispozicion partiturat dhe bibliotekat e tyre personale.

Megjithëse i ngarkuar me dy përgjegjësi të rëndësishme, ai nuk hoqi dorë nga mësimdhënia, duke dhënë leksione në muzikologji dhe harmoni.

Në se shkolla shqiptare e muzikës, do të arrinte brenda një kohe të shkurtër standarde të caktuara artistike, veçanërisht impresionuese për një vend të vogël e me tradita të pakta paraprirëse në arsimin e lartë muzikor, siç ishte Shqipëria, një meritë specifike i duhet njohur drejtuesit dhe pedagogut Albert Paparisto, ka thënë studiuesi Spiro Kalemi.

Ai karakterizohej nga serioziteti në punë, profesionalizmi i lartë dhe një autoritet i jashtëzakonshëm.

Muzikologia Ilirjana Dema është shprehur se ai kishte një autoritet të padiskutueshëm, nuk fyente njeri dhe nuk e ngrinte kurrë zërin, sepse nuk kishte nevojë ta ngrinte.

Ndërsa Spiro Kalemi, ka theksuar se ky autoritet nuk buronte nga detyra që kryente, por nga qëndrimi, vizioni i gjerë dhe fjala e ndërhyrjet e tij, gjithmonë të argumentuara e të arsyetuara.

NJË VLERËSIM QË VJEN NGA KOHA

Më 10 maj 2022, Albert Paparistos iu akordua nga Universiteti i Arteve titulli i lartë “Doctor Honoris Causa”,me motivacionin zyrtar:

“Pedagog dhe themelues i Konservatorit Shtetëror të Tiranës, si dhe drejtor i parë i këtij konservatori. Themelues i Muzikologjisë Shqiptare, me kontribut të madh e të jashtëzakonshëm në shkollën e parë shqiptare për muzikën, si dhe shembull për të rinjtë që kanë zgjedhur të jenë e nesërmja e muzikës shqiptare.”

Më 23 shtator 2026, figura e profesor Albertit u përjetësua edhe në një pullë poste shqiptare, duke u bërë pjesë e kujtesës filatelike të vendit.

Duke iu kthyer episodit të fshatarit nga Burreli me të birin, më ka bërë përshtypje bindja e prof. Paparistos se talenti mund të lindë kudo dhe meriton të zbulohet.

Ndoshta, kjo është një nga trashëgimitë më të bukura që ai na la: besimi te njeriu, te muzika dhe te mundësitë që mund të çelen kur dikush arrin të shohë përtej asaj që duket në pamje të parë.

Vepra e Albert Paparistos nuk është hulumtuar plotësisht. Janë me dhjetëra kompozime të tij që kanë parë prej kohësh dritën e diellit dhe disa prej tyre luhen nga studentët në shkollat e muzikës. Megjizhatë, ende ka mjaft të tjera që presin të zbulohen, të studiohen dhe t’u bashkohen veprave tashmë të njohura.

Kujtimi për të nuk është thjesht një kthim pas. Është edhe një mënyrë për t’ua përcjellë brezave të rinj vlerat që ai përfaqësoi.

Filed Under: LETERSI

Life in “Time Shelter”

October 20, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Vaysha, vajza që në tregimin e shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov njihet si Vajsha e Verbër, sheh të shkuarën me syrin e majtë dhe të ardhmen me të djathtin, por kurrë të tashmen. Dhuntia e saj e pazakontë ngërthen një dilemë intime: e shkuara është e gjallë, e ardhmja e dukshme, ndërsa momenti ku ajo jeton i pakapshëm. Po të ishe ti në vend të saj, çfarë do zgjidhje, të shohësh të shkuarën apo të ardhmen? Dhe çfarë do të mungonte nga tjetra?

Vaysha, the girl known as Blind Vaysha in Bulgarian writer Georgi Gospodinov’s story, sees the past through her left eye and the future through her right—but never the present. Her strange gift turns questions of memory and longing into an intimate dilemma: the past is vivid, the future visible, and the moment she inhabits remains out of reach. If you could chose to look back or ahead, which would you choose, and what might you miss by choosing one over the other?

Nostalgia, not simply a longing for what has gone, but a force that shapes how we perceive the present and imagine the future, was at the center of today’s presentation at NYU’s Eastern European Workshop. Georgi Gospodinov, winner of the 2023 International Booker Prize, discussed how his novel Time Shelter explores personal and collective memory. The event was hosted by Professor of European History Larry Wolff and Professor Cristina Vatulescu of NYU’s Comparative Literature Department and Center for the Humanities. The conversation suggested how society’s memories can become both a refuge and a trap.

One of Gospodinov’s wry observations stayed with me. It is easier now, he suggested, to be a Bulgarian writer. When he first encountered audiences outside Bulgaria in the 1990s, readers often approached him through stereotypes about what a Bulgarian writer should be. Those expectations may have changed, but his position has not become simple.

That sense of estrangement gives his reflections on nationalism particular force. National identity can offer people a sense of belonging, but it can also narrow the space for disagreement. Gospodinov’s account of alienation in Bulgaria felt larger than any one country: the pressure to conform to a national story, and the loneliness of resisting it, are recognizable far beyond Bulgaria. This may be one reason Time Shelter speaks to readers across borders. Its concern with nostalgia is not sentimental. The past can comfort us, but it can also be curated and idealized, used to promise a reassuring version of who we are. Georgi Gospodinov’s works ask what happens when the desire to return—to a remembered home, an imagined era, a supposedly simpler identity—begins to crowd out the uncertainties of the present.

His short-story collection The Man with Many Faces offers another point of entry into his writing. But the talk’s central question lingered beyond any single book: How do we live with the past without letting it dictate the present? Gospodinov’s answer, as I heard it, is not to abandon memory, personal or collective. It is to remain alert to the stories memory tells us and to ask who gets to belong within them.

Filed Under: LETERSI Tagged With: Rafaela Prifti

Drita që asnjë fron s’mund ta bëjë të vetin

October 14, 2026 by s p

Bilal Xhaferri përtej etiketimeve të historisë dhe dhuntia e shenjtë e poezisë që i mbijeton tiranisë.

Nga Hektor Çiftja,

Universiteti “A.Xhuvani”, Elbasan, Shqipëri

“Shall I compare thee to a summer’s day?” Shekspiri nis me një stinë dhe përfundon me një premtim. Ngrohtësia do të kalojë, lulet do t’i godasë era dhe bukuria do t’i dorëzojë diçka kohës. Megjithatë, qenia e dashur mund të vazhdojë të jetojë brenda poezisë, duke u përtërirë sa herë që vargjet e saj gjejnë një lexues tjetër. Soneti 18 e vendos këtë mundësi tek “eternal lines”: gjuha mund ta mbartë një prani njerëzore përtej jetës prej së cilës ajo lindi.

Për poetin shqiptar Bilal Xhaferri, ky premtim merr një thellësi veçanërisht prekëse. Një sundimtar mund t’ia kufizonte qarkullimin e librave dhe ta detyronte të mërgonte; lexuesit e ardhshëm të atyre librave mbeteshin jashtë pushtetit të tij. Sot, më shumë se tri dekada pas shembjes së sundimit komunist në pjesën më të madhe të Europës Lindore, pyetja se çfarë mbijeton në shkrimet e Xhaferrit është shndërruar në një pyetje për vetë artin. Çfarë mund të na prekë ende, kur institucionet që e dënuan tashmë i përkasin historisë?

Një lexues perëndimor që i afrohet letërsisë së vendeve ish-komuniste mund ta ndeshë fillimisht përmes një fjalori të panjohur: «realizëm socialist», «shkrimtar disident», «libër i ndaluar», «autor i dëbuar». Realizmi socialist ishte doktrina e miratuar zyrtarisht, që i kërkonte letërsisë t’i shërbente projektit komunist dhe ta paraqiste jetën sipas kërkesave ideologjike të përcaktuara prej tij. Disidenca emërtonte kundërshtimin ndaj pushtetit politik; ndalimi dhe dëbimi përshkruanin ndëshkimet që mund të pasonin. Këta terma dëshmojnë kushtet në të cilat punonin shkrimtarët dhe, nganjëherë, çmimin që paguanin për këtë punë.

Por lexuesi që i afrohet Xhaferrit kryesisht përmes këtyre termave rrezikon të ndalet në pragun e veprës. Një kategori politike mund të shpjegojë përse një dorëshkrim u pengua të qarkullonte. Nuk mund të shpjegojë përse imazhi i shiut mbi të shpërngulurit mbetet në mendje edhe pasi libri është mbyllur. As mund ta shpjegojë plotësisht tronditjen që shkakton një poezi kur pyet se ç’bëhet me bukurinë kur ajo vihet në shërbim të dhunës. Këto zbulime kërkojnë vëmendjen që i kushtojmë letërsisë: mënyrës se si përvoja merr trajtë në gjuhë dhe jetës që gjuha zgjon brenda nesh.

Etiketimet e ruajnë vendin e tyre në katalogët e bibliotekave, në arkiva dhe në historitë e letërsisë. Shkrimet e Xhaferrit kërkojnë të lexohen përtej tyre. Përndjekja meriton të kujtohet, por ajo nuk i fal vetvetiu pavdekësi një poezie. Sprova më e vështirë i përket vetë veprës: nëse gjuha e saj vazhdon të zbulojë diçka për jetën njerëzore dhe nëse ndërgjegjja e saj artistike ruan forcën për të prekur njerëz që nuk i kanë njohur kurrë rrethanat në të cilat ajo u krijua.

Megjithatë, rrethanat e jetës së Xhaferrit kanë rëndësi, sepse liria që vihej në rrezik në poezinë e tij kishte pasoja të drejtpërdrejta njerëzore. I lindur më 1935 në Ninat, një fshat pranë Konispolit, në kufirin jugor të Shqipërisë me Greqinë, ai u rrit dhe u burrërua nën diktaturën komuniste të Enver Hoxhës. Hoxha sundoi nga fundi i Luftës së Dytë Botërore deri në vdekjen e tij, më 1985. Gjatë atyre dhjetëvjeçarëve, shteti vendosi censurën, përndoqi kundërshtarët politikë dhe e nënshtroi jetën kulturore ndaj mbikëqyrjes ideologjike. Prej letërsisë pritej të ndihmonte në ndërtimin e përfytyrimit zyrtar të kombit dhe të së ardhmes së tij revolucionare.

Xhaferri hyri në atë botë me një trashëgimi familjare që pushteti e shihte si njollë. I ati, i lidhur me organizatën nacionaliste Balli Kombëtar, u pushkatua më 1945. I biri u rrit me pak shkollim, punoi si punëtor e teknik dhe pjesën më të madhe të dijes e fitoi vetë. Në një sistem ku e shkuara politike e familjes mund të përcaktonte të ardhmen e fëmijës, talenti nuk të shpëtonte nga dyshimi. Policia politike, e njohur si Sigurimi i Shtetit, e kishte vënë nën mbikëqyrje që më 1964.

Megjithatë, ai shkruante. Më 1966, tregimet e tij u botuan në vëllimin «Njerëz të rinj, tokë e lashtë». Përmbledhja poetike «Lirishta e kuqe» u pengua të qarkullonte lirisht. Në romanin historik «Krastakraus», ai iu drejtua botës së Skënderbeut, figurës së shekullit XV që zë një vend qendror në kujtesën kombëtare shqiptare. Përfytyrimi i tij përshkonte historinë e popullit të vet, ndërsa vendi i tij në jetën kulturore të atij populli mbetej i pasigurt.

Në prill të vitit 1968, në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve në Tiranë, ai kritikoi romanin «Dasma» të Kadaresë. Autoritetet e trajtuan ndërhyrjen e tij si një qëndrim politik armiqësor dhe e ashpërsuan përndjekjen. Përpjekjet e tij të hershme për t’u mbrojtur përdornin ende gjuhën ideologjike të regjimit; zëri haptazi kundër tiranisë, që do të shfaqej në shkrimet e mërgimit, u formua përmes një historie të mundimshme. Në gusht të vitit 1969, ai kaloi kufirin drejt Greqisë. Më vonë mbërriti në Shtetet e Bashkuara dhe, më 1974, themeloi në Çikago revistën shqip-anglisht «Krahu i Shqiponjës». Në tridhjetë e nëntë numrat e saj, revista u bë një vatër diskutimi për çështjet kombëtare shqiptare dhe kundërshtimin e sundimit komunist.

Prej këtej hapet një udhë e frytshme për ta lexuar sot: t’i kushtojmë vëmendje kredos artistike që shfaqet në shkrimet e tij, veçanërisht në poezinë «Poetit Ismail Kadare». Argumenti që parashtrohet këtu është një interpretim i poezisë, jo një doktrinë e cituar nga ndonjë ese ku Xhaferri e shpall shprehimisht artin sublim dhe dhunti të falur nga Zoti. Lexuesi i sotëm mund ta nxjerrë një bindje të tillë nga fuqia morale e poezisë; studiuesi mund të shqyrtojë se si kjo bindje e nënkuptuar i jep trajtë figuracionit të saj dhe përfytyrimit të misionit të poetit.

“Ti lulëzove në stinën me rubla,

Kur ne të tjerët hamë baltën e kënetave,

Ti u këndon serenata rrugëve të Moskës,

Natashave, Tatjanave, Katjenkave,

Kur ne të tjerët hamë plumbat e mashinkave

Me kadifenë e poemave të tua të kopjuara

Ti u jep xhelá çizmeve të xhelatëve,

çizme të rënda me gozhda ta përgjakura

që shkelën mbi fytyrat tona të masakruara.

Ti vije nga sallonet e aristokracisë së kuqe,

Vinje nga “Dasma” i dehur me lavdi,

Unë vija drejt nga zemra e popullit,

Vinja nga varrimi i babait të pushkatuar,

Vinja nga varrimi i lirisë së kombit.

Ne u ndeshëm në errësirë

Si dy re, në një natë me stuhi,

Por që të gjithë e dinë mirë

Që shenja e furisë sime s’ishe ti:

Unë u ndesha atje me tiraninë

Hodha jetën time në kthetrat e ujqërve

Dhe u shikova me vdekjen time sy më sy.

Poezia i drejtohet shkrimtarit shqiptar më të njohur ndërkombëtarisht, por kthesa e saj vendimtare e çon përtej njeriut të përmendur me emër. Duke iu rikthyer përballjes së tyre, Xhaferri emërton forcën me të cilën ishte ndeshur: «Unë u ndesha atje me tiraninë». Ngjarja e kujtuar bëhet një dëshmi ndërgjegjeje. Pas saj qëndron pyetja se çfarë detyrimi ka poeti ndaj dhuntisë së poezisë dhe çfarë ndodh kur besnikëria e artistit ndaj pushtetit e kërcënon këtë detyrim.

Poezia buron nga një jetë ku largësia mes privilegjit kulturor dhe pambrojtjes përballë pushtetit ishte bërë dhimbshëm e prekshme. Gjuha e saj është e zemëruar, herë-herë akuzuese. Pyetja e saj më e thellë lidhet me marrëdhënien mes madhështisë artistike dhe detyrimit njerëzor: a mund t’i mbijetojë lartësimi që mundëson arti nënshtrimit të artistit ndaj tiranisë?

Imazhi qendror i poezisë e zbret këtë pyetje në tokë me një saktësi të pamëshirshme. Xhaferri e përfytyron poezinë duke ua falur butësinë e saj çizmeve të njerëzve që shtypin të tjerët. Akuza përmblidhet në vargun therës: «Ti u jep xhelá çizmeve të xhelatëve». Bukuria është afruar aq shumë me dhunën, sa është bërë e dobishme për të. Shkëlqimi tërheq syrin; poshtë tij mbetet vegla e poshtërimit.

Në këtë imazh përmblidhet një arsyetim i tërë moral. Rreziku shkon përtej shkrimit të një vargu lajkatar. Arti ka fuqinë të ndryshojë mënyrën se si një shoqëri e përjeton atë që sheh. Muzika e tij mund ta bëjë sundimin të tingëllojë si harmoni. Shkëlqimi i tij mund t’i japë pamjen e dinjitetit një pushteti që ua mohon dinjitetin të tjerëve. Kur mjeshtëria poetike vihet në këtë shërbim, fytyra e lënduar zhduket pas sipërfaqes vezulluese. Xhaferri e detyron lexuesin të shohë poshtë saj.

Më pas, poezia sjell në vargje popullin dhe atin e pushkatuar. Zia vetjake hyn në hapësirën publike të gjykimit letrar. Një prind i vrarë nuk kthehet në jetë nga një përshkrim i hijshëm i përparimit kombëtar; vuajtjes së një kombi nuk i jepet përgjigje me prestigjin e përfaqësuesve të tij kulturorë. Populli mbetet masa e përgjegjësisë së poetit, përfshirë edhe ata që biografitë e tyre i kanë lënë jashtë portretit të miratuar të vendit.

Drejtimi që merr poezia në fund, kur emërton tiraninë, zbulon përmasën e kësaj kredoje. Një shkrimtar i përmendur me emër është bërë shkas për një pyetje me të cilën duhet të përballet çdo artist i pajisur me dhunti. Kujt i detyrohem për fuqinë përfytyruese që më është besuar? Përvoja e kujt bëhet e dukshme përmes veprës sime? Çfarë po i ndihmoj të tjerët të admirojnë? Poezia ia vë ndërgjegjes përpara këto pyetje me ngulmimin e dikujt që e dinte se një fjali e shqiptuar publikisht mund të ndryshonte një jetë.

E lexuar përmes idesë së një dhuntie të falur nga Zoti, kërkesa etike e poezisë bëhet një detyrim për ta ruajtur dhe përdorur me përgjegjësi atë dhunti. Një dhunti që vjen nga përtej pushtetit tokësor nuk mund të bëhet, me të drejtë, pronë e atij pushteti. Ai që e merr është ruajtësi i saj. Ajo që i është falur poetit duhet përdorur me nderim për qeniet njerëzore që mund të zgjojë, të ngushëllojë dhe të edukojë. Kjo është përgjegjësia e shenjtë që ky lexim zbulon në poezi, pa e shndërruar gjuhën e saj në një deklaratë teologjike.

Arti është sublim sepse mund ta zgjerojë aftësinë tonë për ta përjetuar jetën. Përmes një poezie, vuajtja e një njeriu të panjohur mund të hyjë në botën tonë të brendshme. Bëhemi të aftë të ndiejmë një dhimbje që nuk e kishim përfytyruar dhe të kuptojmë diçka që më parë nuk na ishte dashur ta kuptonim. Ky edukim i ndjeshmërisë i jep letërsisë rëndësinë e saj qytetare. Një popull që mëson t’ua vërë veshin të pambrojturve, bindet më vështirë se pambrojtja është faj, apo se mizoria bëhet virtyt kur ushtrohet në emër të kombit.

Prandaj, detyra e poetit lë hapësirë për gjithë begatinë e artit: dashurinë, mahnitjen, shumëkuptimësinë, kënaqësinë. Një peizazh mund ta ushqejë shpirtin pa dhënë ndonjë porosi politike. Një poezi dashurie mund ta mbrojë dinjitetin njerëzor thjesht duke i kushtuar vëmendjen e merituar një pranie njerëzore. Rëndësi ka që dhuntia të mbetet e lirë të ndjekë të vërtetën e asaj që sheh e ndien. Kur një diktator përcakton se çfarë meriton të vishet me bukuri, ai kërkon të sundojë vetë jetën e brendshme.

Poezia e Xhaferrit për Çamërinë tregon se si kjo liri e brendshme i shërben një populli. Çamëria është treva historike në veriperëndim të Greqisë, të cilën bashkësitë e saj shqiptare e ruajnë në kujtesë si atdheun e tyre. Gjatë trazirave të dhunshme të viteve 1944–1945, një pjesë e madhe e popullsisë së saj shqiptare myslimane u dëbua drejt Shqipërisë. Në «Baladë çame», pasojat e kësaj tragjedie jetojnë brenda peizazhit: ullishte të braktisura, udhë largimi, shi që bie mbi të shpërngulurit. Lexuesit nuk kanë nevojë ta njohin paraprakisht historinë e trevës për të kuptuar dhimbjen e largimit nga një shtëpi, hollësitë më të vogla të së cilës kanë formësuar jetën e tyre.

Këtu ndjenja kombëtare arrin trajtën e saj artistike më jetëgjatë. Dashuria për popullin tënd bëhet vëmendje ndaj humbjeve të tij, vetjake dhe të përbashkëta. Atdheu bartet përmes një imazhi aq të qartë, sa mund ta ndiejë edhe dikush shumë larg. Poezia atdhetare e Xhaferrit ruan kujtesën shqiptare, duke e ftuar njëkohësisht lexuesin e huaj të hyjë në një përvojë thellësisht njerëzore. Besnikëria e saj e zgjeron dhembshurinë.

Për shqiptarët e sotëm, kjo arritje lidhet drejtpërdrejt me kuptimin e atdhedashurisë. Lidhja e Xhaferrit me vendin e tij i mbijetoi përndjekjes nga qeveria e atij vendi. Nga mërgimi, ai vazhdoi të shkruante në gjuhën e tij dhe t’u jepte zë plagëve të tij. Jeta e tij i kërkon një kombi të nderojë ata që ia ruajnë ndërgjegjen, përfshirë zërat që ua prishin rehatinë sundimtarëve. Shërbimi i poetit ndaj popullit mund t’i kërkojë të mos pranojë që talenti i tij të përdoret për qëllimet që i cakton pushteti.

Hoxha vdiq më 1985; Xhaferri vdiq në Çikago më 14 tetor 1986. Asnjëri nuk e pa shembjen e rendit komunist në Shqipëri. Mbijetesa e poezisë nuk e ndreq atë padrejtësi. Megjithatë, ajo zbulon kufijtë e pretendimit të diktatorit për të sunduar edhe të ardhmen. Ai mund të kontrollonte botimet, të ndëshkonte mospajtimin dhe ta detyronte një shkrimtar të mërgonte. Nuk mund të siguronte që lexuesit e mëvonshëm do ta pranonin gjykimin e tij për vlerën e shkrimtarit. Eshtrat e Xhaferrit u kthyen në Shqipëri më 1995; vepra e tij e vijoi kthimin e vet përmes botimeve dhe vëmendjes së përtërirë.

Prandaj, vendi që Xhaferri do të zërë mes lexuesve të ardhshëm duhet të mbështetet te fuqia e pashuar e artit të tij. Kredoja e tij ka rëndësi sepse merr trajtë në përfytyrim: çizme që shkëlqejnë, por nuk mund ta fshehin dhunën e tyre; ati i kujtuar, mungesa e të cilit nuk gjen ngushëllim; atdheu i shkretuar, që bëhet sërish i pranishëm përmes një peizazhi. Vetëm bindja etike nuk mund ta sigurojë jetëgjatësinë e një vepre. E bashkuar me një gjuhë që na e zbulon përvojën në një dritë të re, ajo mund t’i japë veprës një arsye për t’u lexuar edhe pasi kundërshtarët e saj të dikurshëm të jenë zhdukur.

Për shqiptarët e sotëm, ky lexim kërkon më shumë se admirim ceremonial. Mësuesit, redaktorët dhe përkthyesit mund ta ndihmojnë veprën e tij të hyjë në jetën e lexuesve që nuk njohin as fjalorin e vjetër politik, as gjeografinë e përjetuar të humbjes së tij. Dosjet e historisë duhet të mbeten të hapura; edhe poezitë duhet të mbeten të hapura. Në to, një popull mund të zbulojë se shërbimi ndaj kombit nganjëherë nis me mospranimin për t’i thurur lavde atij që e qeveris.

Vera e Shekspirit rikthehet në fund të kësaj historie me një jehonë të ndryshuar. Në poezinë e Xhaferrit, një atdhe jeton sërish në kujtesën e atyre që lexojnë për humbjen e tij dhe një zë, dikur i dëbuar në mërgim, mund t’i flasë në gjuhën e vet një brezi të lindur në liri. Kjo vazhdimësi varet nga një gjest i brishtë dhe i zakonshëm: dikush hap një libër dhe ua kushton vëmendjen fjalëve. Drita e poezisë kalon në një jetë tjetër.

“So long as men can breathe or eyes can see, / So long lives this, and this gives life to thee.” Shekspiri ua beson premtimin e tij lexuesve që ende nuk kanë ardhur. Vepra e Xhaferrit duhet t’i takojë ata me fuqinë e bukurisë dhe të ndërgjegjes së vet. Vdekja e diktatorit nuk e përjashton poezinë nga gjykimi, por e lë edhe pa nevojën për të kërkuar leje. Nëse do t’i qëndrojë kohës, do t’i qëndrojë përmes dhuntisë që ka përmbushur misionin e vet: artit që ia rikthen praninë një populli, ia zgjeron lirinë dhe u mbetet besnik qenieve njerëzore për të cilat iu fal drita e tij.

Filed Under: LETERSI

Për nobelisten e re kanadeze që rikthen triumfin e mendimit antik

October 9, 2026 by s p

Nga Aleksandër Çipa/

Janë shumë shoqëri kombëtare nëpër botë që lëngojnë, aktualisht disi gjatë, në thatësirën e mendimit. Këto shoqëri kanë zërin ankimtar të shkretimit mendor dhe sidomos; të zbrazjes dhe ikjes në një arrati të mjerimtë nga shëndeti dhe e shëndetshmja e përjetshme e klasikes. Bëhet fjalë për një mërgim braktisës dhe harresë dramatike, nga gjeneratat e sotme, të pasurisë gravitetmbajtëse pra, asaj të antikitetit. I kemi injoruar, nuk po I lexojnë brezat dhe po I humbasim nëpër biblioteka tekstet unike dhe të përjetshme për nga vlera dhe pesha specifike e mendimit dhe artit. Por kryesisht edhe në dijedhënien dhe nxënien aktuale arsimore nuk I ushqejmë më nxënësit e studentët, sidomos me filozofinë dhe parimet morale të antikitetit greko-romak.

Kjo e fundit, pra filozofia antike, si shtyllë e përjetshme për shoqëritë dhe familjen, është shembur, sidomos në Perëndim. Ndërkohë që aktualsiht edhe Europa po e vuan si gjëmë për shkak të humbjes së një prej këmbëve më të shëndetshme të trupit të vet shpirtëror. Eshtë humbja e njërës prej këmbëve kryesore të mendjes dhe ekzistencës identitare e cila tashmë po I shkakton dhimbje dhe pasoja sakatuese ekzistenciale dhe ardhmërie.

Nobeli i akorduar në orët e ditës së sotme, për filologen, poeten dhe shkrimtaren kanadeze Anne Carson, është një lloj blatimi për një predikuese të leximit që di të shkruaj në mënyrë unike. Kjo shkrimtare nuk e ka braktisur asnjë dekikë në jetën e vet shkruese, adhurimin ndaj antikitetit, sidomos mendimit, fjalës, artit dhe specifikisht zhanreve të letërsise antike e kryesisht asaj greke. Kjo zonjë e mendimit, (ende e papërkthyer qoftë edhe në një libër në shqip), është një shenjë e re njeriu triumfues, për humbjen e vjetër themelore në kohën e kaosit pa brendi. Sidomos për shoqëritë shqiptare që nuk bëjnë dot së bashku një shoqëri kombëtare!

Nobeli i Anne Carson, mbase na kuriozon të shkojmë tek tekstet e saj, si njerëzi në urinë e mendimit dhe me shqipen tonë. Nëse e bëjmë këtë, ndoshta do të mësojmë apo ndikohemi t’ia dalim që të mos shkarkojmë përditshmërisht ndotje verbale mendore, pashtershëm në atmosferën dhe hapësirën tonë publike. Kemi një mundësi të mësojmë që të mos vazhdojmë të helmojmë gjeneratat dhe shkollën tonë të re të mosleximeve.

Në kujtesën time mbetet një fragment nga “ Arkiloku” i autores, ku flet për Erosin dhe ku përcakton se si: “Një dëshirë e tillë dashurie,/ që mbështillet përposh zemrës sime…” Zonja e Nobelit të merituar Carson, ndër veprat me pretencioze të saj ka ato për bashkëfamiljarët (Bukuria e bashkëshortit) apo “Nox”. Letërsia e sjellë prej saj është një materie kumtesh që në raportin mes së bukurës dhe përmbajtësores predikon asimetrinë në favor të së ciësishmes. Tek e fundit në kohët e kaosit dhe shoqërive jo përmbajtësore ajo preferon të mbetet konsistente në kapjen pas klasikes antike. Në të gjitha modernitetet shoqërore, kjo lëndë e së hershmes mendore të njerëzimit është më paraardhësja dhe më pasardhësja e vyer.

Filed Under: LETERSI

  • « Previous Page
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • …
  • 321
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • SHQIPTARËT KANË SHEMBUJ PËR T’U NDJEKUR — MJAFTON TË SHIKOJMË KONGRESIN E MANASTIRIN!
  • Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30
  • Ndre Mjeda, kontributori i zellshëm i shqipshkrimit dhe liriku buzëhollë, shërbestari i devotshëm atdhetar
  • Rasih Bej Dino, diplomat dhe bashkëpunëtor i shquar i Ismail Qemalit
  • Mustafa Kruja për Esat Pashë Toptanin
  • Ismail Qemali dhe diplomacia e pavarësisë shqiptare në nëntorin e vitit 1912
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – GOLD SPONSOR PËR PATRIOTIN RRUSTEM GECAJ “NDERI I KOMBIT”, DHUROI 5 MIJË DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • RREZIQET E REALITETIT JOARTIFICIAL
  • SHQIPËRIA NË HARTOGRAFINË EVROPIANE TË SHEKUJVE XVII–XVIII: ANALIZË HISTORIKO-GJEOGRAFIKE DHE TOPONIMIKE E NJË HARTE TË HERSHME MODERNE
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – SILVER SPONSOR PËR CUBI REALTY, DHUROI 2.500 DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • Vizita ime e parë nē Dardhë të Korçës
  • KLERI KATOLIK NË AFIRMIMIN E IDENTITETIT DHE MBROJTJEN KOMBËTARE, GJATË BETEJAVE BALLKANIKE
  • Rrok Zojzi dhe studimet e tij mbi Kanunet dhe ndarjen krahinore në Shqipëri
  • PROBLEMET E SHQIPËRISË INDIPENDENTE
  • Flamuri i Pavarësisë u ngrit mbi gjurmët e Aulonës antike

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT