PROF. ASOC. DR. ROVENA VATA MIKELI

Mirdita përbën një nga njësitë më të konsoliduara etnokulturore në veri të Shqipërisë, e njohur si pjesë e Shqipërisë së Epërme, ku ndërthuren në mënyrë organike faktorët natyrorë, historikë dhe kulturorë. Relievi i saj malor dhe organizimi tradicional i qëndrueshëm kanë krijuar një strukturë të veçantë shoqërore dhe kulturore, e cila ka garantuar ruajtjen dhe transmetimin ndërbreznor të identitetit kolektiv. Në këtë kuptim, Mirdita nuk përfaqëson vetëm një hapësirë gjeografike, por një sistem kompleks kuptimor me rëndësi të veçantë për studimet albanologjike. Nga perspektiva semantike, vetë emërtimi “Mirdita” mbart një dimension simbolik të veçantë, pasi lidhet me një formë përshëndetje të përhapur në komunikimin njerëzor. Ky aspekt e tejkalon funksionin e thjeshtë toponimik dhe i jep emërtimit një rezonancë universale, duke e shndërruar në një shenjë identitare me kuptim të zgjeruar kulturor.

Në planin gjeokulturor, elementë të tillë si Mali i Munellës funksionojnë si pika referimi jo vetëm fizike, por edhe simbolike. Roli i tyre në ndërgjegjen kolektive e tejkalon dimensionin hapësinor, duke u shndërruar në qendra rreth të cilave ndërtohen narrativa mitike dhe struktura kuptimore, që organizojnë përvojën e përditshme të komunitetit.

Një komponent themelor i identitetit të kësaj krahine është sistemi i normave zakonore, i cili mbështetet mbi një kodifikim të pashkruar të sjelljes shoqërore. Brenda këtij sistemi, fjala përfaqëson një instrument themelor komunikimi dhe njëkohësisht një bartëse të kuptimeve simbolike. 

Doket, zakonet dhe besimet kanë krijuar një univers normativ të qëndrueshëm, ku individi dhe komuniteti ndërveprojnë në mënyrë të strukturuar. Ligjërimi folklorik, etnologjik dhe gjuhësor funksionon si një mekanizëm i vazhdueshëm riprodhimi kulturor, duke siguruar vijimësinë e traditës në kohë.

Forma të tilla, si: lutjet, urimet, mallkimet dhe shprehjet frazeologjike, përbëjnë forma të institucionalizuara të komunikimit kulturor. Ato nuk janë thjesht mjete shprehje, por mekanizma për transmetimin e vlerave, normave dhe strukturave mendore ndër breza, duke kontribuar drejtpërdrejt në ndërtimin e identitetit kolektiv.

Kjo pasuri etnokulturore gjen një pasqyrim të plotë në romanin “Shtjellë fatesh” të autorit Llesh Ndoj, i cili rindërton një realitet social dhe kulturor të Mirditës, përmes rrëfimit. 

Romani “Shtjellim fatesh” ndërthur dimensionin historik, mitik dhe individual, duke krijuar një strukturë rrëfimore jo-lineare që pasqyron kompleksitetin e marrëdhënieve shoqërore dhe varësinë e individit nga sistemi normativ tradicional.

Një nga aspektet më të rëndësishme të romanit është përdorimi sistematik i toponimeve lokale. Emërtimet e hapësirave natyrore dhe vendbanimeve nuk kanë funksion thjesht simbolik, por përbëjnë elemente thelbësore të strukturës narrative dhe semiotike. Ato dëshmojnë vazhdimësinë historike të popullsisë, rrisin autenticitetin e rrëfimit dhe funksionojnë si bartëse të kujtesës kolektive, duke krijuar një lidhje organike midis hapësirës dhe zhvillimit të ngjarjeve.

Një dimension tjetër i rëndësishëm është pasqyrimi i jetesës tradicionale bjeshkë–vrri, e lidhur me praktikën e transhumancës. Kjo formë organizimi ekonomik dhe shoqëror ka ndikuar në forcimin e lidhjeve komunitare dhe në transmetimin e normave morale, duke krijuar një marrëdhënie të qëndrueshme midis njeriut dhe natyrës.

Në strukturën e romanit një rol të veçantë zënë elementet folklorike, veçanërisht këngët dhe vajtimet. Këto forma nuk funksionojnë si elemente dekorative, por si komponentë të rëndësishëm narrativë, të cilët ruajnë dhe transmetojnë kujtesën historike dhe emocionale të komunitetit. Ato përforcojnë identitetin etnokulturor dhe krijojnë një dimension simbolik, që lidh të kaluarën me të tashmen.

Romani “Shtjellë fatesh” paraqet gjithashtu një gamë të gjerë praktikash dhe normash tradicionale, që rregullojnë jetën familjare dhe shoqërore. Roli i njerkës në strukturën familjare, rregullat e trashëgimisë, marrëdhëniet ndërfisnore dhe institucionet sociale tradicionale pasqyrojnë një sistem të konsoliduar normativ, i lidhur ngushtë me të drejtën zakonore dhe dokesore. Këto elemente evidentojnë rëndësinë e nderit, përgjegjësisë morale dhe organizimit kolektiv në jetën e komunitetit.

Një dimension i veçantë i veprës është trajtimi kritik i periudhës së realizmit socialist, duke përdorur ironinë dhe satirën. Përmes humorit dhe relativizimit të diskursit ideologjik, autori evidenton kontradiktat e sistemit dhe ruan një qëndrim kritik, duke treguar rezistencën e identitetit kulturor ndaj imponimeve ideologjike.

Në pjesët përmbyllëse të romanit trajtohet përplasja midis traditës dhe modernitetit. Proceset e urbanizimit, migrimit dhe zhvillimit teknologjik, sjellin transformime të dukshme në strukturat shoqërore dhe kulturore, duke ndikuar në dobësimin e disa praktikave tradicionale dhe në ndryshimin e marrëdhënieve ndër njerëzore. Megjithatë, kujtesa kolektive dhe normat morale vazhdojnë të funksionojnë si mekanizma mbrojtës të identitetit.

Nga një perspektivë shumë disiplinore, romani përfaqëson një vepër me vlera të shumta. Ai funksionon njëkohësisht si tekst letrar, dokument etnologjik, burim folklorik dhe dëshmi e së drejtës zakonore. 

Në planin gjuhësor, vepra ruan dhe dokumenton pasurinë e dialektit mirditor, duke e shndërruar në një arkiv të rëndësishëm të trashëgimisë gjuhësore.

Nga pikëpamja letrare, romani karakterizohet nga ndërthurja e elementeve historike, mitologjike, folklorike dhe satirike, duke krijuar një univers narrativ kompleks, ku historia individuale dhe ajo kolektive bashkëjetojnë në harmoni me njëra-tjetrën. Struktura e ndërthurur e rrëfimit dhe përdorimi i gjuhës figurative i japin veprës një dimension estetik dhe interpretues të thelluar.

Si përfundim mund të themi se romani “Shtjellë fatesh”, mund të konceptohet si një “tekst-univers”, në të cilin ndërthuren gjuha, historia, folklori, e drejta dhe arti. Përmes kësaj ndërthurje, romani arrin të dokumentojë dhe të interpretojë identitetin kulturor të Mirditës, duke krijuar një urë të qëndrueshme midis së kaluarës dhe së tashmes.

Në këtë kuptim, vepra përfaqëson jo vetëm një arritje letrare, por edhe një burim të rëndësishëm për studime ndërdisiplinore, duke dëshmuar vazhdimësinë dhe aftësinë e kulturës shqiptare për t’u përshtatur pa humbur thelbin e saj.

Tiranë më datë 06 prill 2026

Dr. Ardiana MICI/

Mbi romanin “Brenga”, të Dr. Pashko Camaj.

Kur e mora romanin në dorë dhe fillova ta shfletoj, më erdhi në mendje biseda e parë me Dr. Pashkon për nxitjen fillestare që ai pati mbi shkrimin e këtij libri: një brengë sa personale aq edhe përgjithësuese e lidhur me përvojën e një brezi të tërë shqiptarësh që jetuan diktaturën komuniste, pjesë e të cilës ndihem edhe unë. Ndërsa faqet e romanit hapeshin njëra pas tjetrës dhe historia filloi të merrte formë, ndjeva nevojën ta lexoja ngadalë, duke përthithur narrativën që shpalosej gradualisht dhe aktivizimin e të gjitha shqisave për ta përjetuar atë.

Ngjarjet e romanit “Brenga” vendosen në sfondin e instalimit të diktaturës komuniste në Shqipëri, e cila kufizoi liritë individuale, solli izolim dhe ndëshkoi kundërshtarët politikë. Libri sjell në mënyrë sintetike fakte sesi sistemi u shtri përmes një zinxhiri dënimesh që fillonte nga izolimi shoqëror, punët e rënda e të detyruara, deri tek burgimet, vrasjet dhe internime të familjeve të tëra. Qëndrimi i shkrimtarit Pashko Camaj është i qartë kundër komunizmit; kjo vihet re me përdorimin e termave të tilla si: “regjim komunist”, “diktaturë komuniste”, “parti komuniste”, dhe tek përgjegjësia që ai vendos mbi këto “për vuajtjet e shqiptarëve”. Pa synuar të përshkruajë të gjithë realitetin e jetës në komunizëm, autori përqendrohet në dy nga aspektet më të errëta të kësaj periudhe: represionin në burgje dhe arratisjen drejt botës së lirë. Në këtë mënyrë romani ndërton një panoramë dramatike të dy zgjedhjeve që kishin njerëzit përballë diktaturës: të largoheshin nga vendi apo të qëndronin e të përballeshin me pasojat.

Në qendër të romanit autori vendos dy personazhe të zakonshëm, malësorë punëtorë të rritur në ajrin e maleve, ku “besonin se do të gjenin mbrojtje” ashtu si të parët e tyre kishin gjetur historikisht mbrojtje nga pushtuesit e hershëm. Por regjimi komunist ia doli të nënshtronte edhe malet, edhe cepat më të larta e të izoluara, ku as bora e as mali nuk shërbenin më si shpëtim. Pas malit ishte kufiri, perëndimi, ikja… Pikërisht këtu lind dilema themelore e romanit: a ishte ikja shpëtim?

Narrativa e romanit zhvillohet paralelisht mes dy fateve të ndara: Nga njëra anë është drama e arratisjes dhe rrugëtimi i Toninit drejt lirisë; ndërsa nga ana tjetër drama e qëndrimit dhe kalvari i vuajtjeve të Markut në burgjet e regjimit. Asnjëra nga këto rrugë nuk është e lehtë. Rrugëtimi i Toninit është i mbushur me sakrifica dhe pasiguri, por në horizont shfaqet shpresa për një jetë të lirë. Ai fillon me arratisjen nga Shqipëria në 20 shtator 1956, në ish Jugosllavi, e vazhdon me katër vjet vuajtje në kampet jugosllave, në kushtet e pasigurisë për jetën, mungesën e identitetit dhe të përkujdesjes deri në humbjen fizike të babait. Deri tani, liria ende ishte vetëm “shpresë”. Në gusht 1960 Tonini ndërmerr arratisjen e dytë nga Kampi i Gerovës në Kroaci drejt Italisë dhe në mungesë të të atit udhëheq familjen drejt perëndimit ku për herë të parë sheh dritat e botës së lirë.

Ndërkohë, fati i Markut mbetet i mbyllur brenda mureve hermetike të burgut, ku njeriu mbështetet vetëm te forca e karakterit dhe te aftësia për të përballuar atë që autori e përshkruan si “thyerje”, por jo shkatërrim të plotë të shpirtit. Ky kontrast mes fatit të dy personazheve shndërrohet në boshtin moral të veprës dhe krijon tensionin kryesor të romanit. Kontrasti i parë është mes rrugës së lirisë dhe diktaturës dhe së dyti është midis reflektimeve filozofike të personazheve mbi fatin e tyre dhe konfliktin e brendshëm moral që i shqetëson derisa ata ritakohen.

Eshtë domethënës dialogu që autori vendos mes Markut dhe Toninit në takimin e tyre kur Marku artikulon një pjesë të dhimbjes: “Ata më lanë mua vetëm të numërueshmet”, dhe ndërsa Tonini e pyet se cilat janë këto, ai numëron ditët, hapat, njerëzit e zhdukur dhe “ lutjet që ti bën deri kur ndalon së besuari se ato vlejnë”. Në këndvështrimin filozofik, romani ngre disa pyetje të rëndësishme mbi natyrën e vuajtjes dhe të lirisë. Sa vuajtje mund të durojë njeriu duke ruajtur dinjitetin? Ku e gjenin shpresën njerëzit e privuar nga liria? A ishte liria e plotë edhe pas arratisjes? Si mund të çlirohet ndërgjegjja nga konflikti i brendshëm që buron nga zgjedhjet që individi bën në jetë? Në këtë mënyrë romani shkon përtej një historie personale dhe shndërrohet në reflektim mbi moralin, përgjegjësinë dhe lirinë njerëzore.

Ndonëse ngjarjet e kanë zanafillën në Shqipëri dhe brenda një konteksti kulturor shqiptar, prekja e temave universale, të tilla si liria, qëndrueshmëria përballë vuajtjeve, dinjiteti njerëzor, pushteti dhe diktatura e bëjnë romanin të ketë audiencë ndërkombëtare. Fenomeni i arratisjes nuk ishte vetëm shqiptar, menjëherë në vitet e para të pas LIIB shumë njerëz u larguan nga vendet ku po instaloheshin regjimet komuniste. Viti 1956, kur Tonini arratiset nga Shqipëria, shënon një rritje të të ikurve, pas disa vitesh më të qeta, kur regjimi komunist testohej nëse do të kishte atë egërsi sa në vitet e para. Më pas numri i të arratisurve erdhi duke u ulur, dhe marrë përmasa më sporadike, ndërkohë që regjimi ishte konsoliduar dhe shpresat për përmbysje të tij ishin vakur.

Kampe për strehimin e refugjatëve ishin krijuar në Greqi, Itali dhe ish Jugosllavi. Në kampet e ish-Jugosllavisë ku autori i romanit ndërton kronikën e tij bazuar tek dëshmitë e personazhit kryesor Toninit mikpritja dhe kushtet ishin më të pasigurta edhe pse Konventat Ndërkombëtare synonin të krijonin ura kalimi drejt një vendi të qetë për të jetuar. Autori e quan Kampin e Gerovas në Kroaci, “një kryqëzim të çuditshëm të historisë”, me refugjatë nga e gjithë lindja komuniste. Ëndërra dhe liria e refugjatëve identifikoheshin me Amerikën, gjë që nga konteksti historik përkon me programin e posaçëm “për të ikurit” nga vendet komuniste që Amerika ndërtoi në vitin 1948 dhe me ligjin e shpëtimit të refugjatëve në vitin 1953 mbi lejimin e tyre në Amerikë. Autori në libër përmend Kontrollin që Kombet e Bashkuara ushtronin në kampet apo Konventën e Gjenevës për refugjatët duke i qëndruar besnik të vërtetës historike. Ishin vitet 1959-1960 kur Kombet e Bashkuara shpallën Vitin Botëror të Refugjatëve dhe krijuan programin për mbylljen e kampeve të refugjatëve në Evropë.

Kësaj periudhe i përkasin kryesisht të arratisurit nga Shqipëria dhe bashkë me ta edhe Tonini i romanit me familjen e tij. Pas një kalvari pesëvjecar nëpër kampe dhe arrati, të përshkruar mjeshtërisht në roman, Tonini largohet nga kampi i refugjatëve në Itali drejt SHBA në 24 Shkurt, 1961, duke prekur ëndrrën amerikane ndërsa mbarte me vehte brengën e të lënëve pas.

Ekzistenca, nevoja për dashuri dhe liri, ndjenja e fajit dhe e përgjegjësisë dhe mbi të gjitha rezistenca njerëzore ndaj të keqes, shoqërojnë rrëfimin nga fillimi deri në fund duke e gjetur zgjidhjen tek clirimi dhe komunikimi njerëzor. Personazhet e romanit nuk janë figura të shquara apo intelektualë disidentë. Ata janë njerëz të thjeshtë që ëndërrojnë gjërat më bazike të jetës: lirinë, familjen dhe të ardhmen. Pikërisht kjo thjeshtësi i bën ata të përfaqësojnë një përvojë kolektive dhe universale. Faji i Toninit ishte trashëgimia e tij familjare, mbiemri shqetësues për regjimin, ndërsa Marku eshtë fajtori pa faj, njëlloj si malësori Marash Deda, bariu.

Gjetja e Markut si personazh është merita e shkrimtarit Camaj për të përfaqësuar atë kategori njerëzish që nuk e kuptuan pse u dënuan. Fati i brishtë i njeriut në diktaturat komuniste mund të përcaktohej edhe nga një qëndrim, një lidhje gjaku, një miqësi si e Toninit me Markun, apo edhe një gjest bujarie apo një ngjarje rastësore si bariu malësor. Bariu Marash Deda në roman, është duke shtruar sofrën sipas zakonit, kur sheh nga larg njerëz që vijnë në lartësitë e izoluara të maleve të tij. Duke hapur derën për ta e duke thënë “Mirse u ka pru Zoti”, ai përfundon i torturuar dhe i vrarë nga sistemi që pretendonte të ndërtonte drejtësi duke shpalosur absurditetin dhe brutalitetin e vetë sistemit. Faji i vetëm i bariut ishte mirësia njerëzore. Por sistemi nuk kërkonte arsye, kur nuk i gjente, ai i shpikte vetë. Fate të ngjashme gjenden pothuajse në çdo familje shqiptare. Edhe pse kundërshtarët e hapur të regjimit dukeshin më të paktë, sistemi i përgjegjësisë kolektive bënte që ndëshkimi të përhapej përmes lidhjeve familjare dhe shoqërore, duke përfshirë shumë më tepër njerëz sesa imagjinohej.

Romani karakterizohet nga një stil narrativ i qetë, por emocionalisht i ngarkuar. Gjuha e thjeshtë u është përshtatur natyrës dhe formimit të personazheve.

Autori përdor me mjeshtëri metafora, simbolika dhe imazhe shqisore që e përfshijnë lexuesin në përjetimin e historisë. Përmes rrëfimit të ndërtuar me kujdes, gjuhës së pasur dhe sidomos përshkrimeve të hollësishme të detajeve, aromave, ngjyrave dhe tingujve, autori krijon një përvojë të fuqishme shqisore dhe emocionale dhe një atmosferë bindëse që synon të zgjojë empati te lexuesi. Kjo qartësi stilistike dhe aftësia tregimtare e bëjnë romanin të lexohet me interes dhe të nxisë reflektim. Lexuesi përfshihet thellësisht në përjetimet e personazheve, duke ndarë me ta ankthin, dilemën dhe brengën që mbartin. Për lexuesin shqiptar, romani prek edhe kujtesën personale dhe familjare. Gjatë leximit, është e vështirë të mos kujtosh histori të ngjashme nga familja ose rrethi i afërt. Arratisja ishte një krim që shpesh ndëshkonte më shumë familjen e mbetur në atdhe. Punët e rënda, kufizimi i arsimimit dhe stigma shoqërore ishin vetëm fillimi i pasojave, të cilat në shumë raste pasoheshin nga internimi dhe burgimi. Në memorien time vjen ashtu si në librin “Brenga”, kamioni i internimit, apo marrja e fëmijeve direkt nga shkolla, ndërsa më pas dëgjoheshin pëshpëritjet; “do ti internojnë”.

Romani hedh dritë mbi përvojat më të dhimbshme të individëve gjatë periudhës së diktaturës komuniste, përvoja që për një kohë të gjatë mbetën të pazëshme. Letërsia e realizmit socialist nuk përcillte vërtetësi, kështu që këto dhimbje kanë qenë të kycura mes vuajtësve dhe shkaktarëve të tyre. Edhe pas rënies së regjimit, të persekutuarit nuk e patën audiencën e duhur për të bërë të njohur të vërtetat e tyre. Sistemi i shkatërruar nxitonte të gjente zgjidhjet për mbijetesë dhe për tu përshtatur kushteve të reja, ndërsa të vuajturit përpiqeshin të gjenin kohën e humbur për të ndërtuar jetët e tyre, pa bërtitur dhe me ato forca që u kishin mbetur.

Përmes personazhit të Markut, autori trajton dimensione të thella të natyrës njerëzore, të tilla si qëndrueshmëria, dinjiteti njerëzor edhe në vuajtje, por edhe rrezikun e rrëshqitjes drejt fajësimit, hakmarrjes apo urrejtjes. Dr. Camaj me mjeshtëri e kanalizon dhimbjen drejt komunikimit, kujtesës dhe faljes. Kur Marku i thotë në letrën e tij Toninit, “nëse më mban mend, dmth që ia ka vlejtur” ndërton bazën e komunikimit përmes të cilës çlirohet brenga, ndjesia e fajit, energjia e mbledhur në vite dhe realizohet falja. Pema e gështenjës, e cila shfaqet në fillim dhe në fund të rrëfimit simbolizon paqen që njeriu gjen në natyrë dhe çlirimin që vjen nga komunikimi i ndjenjave.

Vepra e Dr. Pashko Camaj përcjell një mesazh të rëndësishëm për nevojën e ndërgjegjësimit shoqëror dhe të njohjes së të vërtetës historike.

Shoqëria shqiptare ka nevojë të kujtojë dhe reflektojë, pasi në emër të frikës nga hakmarrja apo urrejtja, ajo i la të vuajturit në hije. Madje në disa rrethe shoqërore dhe intelektuale artikulohej mendimi se “të gjithë kishin vuajtur në sistemin komunist, pasi të gjithë jetonin nën diktaturë”. Diktatura ishte korniza ku ishte mbërthyer vendi, ku edhe xhelati jetonte në izolim dhe palumturi, por nën dritën e fakteve të njohura, tashmë është e qartë se nuk kanë vuajtur të gjithë njësoj.

Në kontrast me atë qëndrim, romani Brenga kontribuon në ndërtimin e një letërsie të kujtesës, e cila synon të ruajë të vërtetën, të nxisë reflektimin dhe ti shërbejë kombit që ngjarje të tilla të mos përsëriten në të ardhmen. Edhe pse titulli i tij flet për dhimbjen dhe brengën, romani në thelb është një homazh për qëndrueshmërinë njerëzore, për aftësinë e njeriut për të ruajtur dinjitetin dhe vlerat përballë një sistemi të ndërtuar për ti shkatërruar ato. Autori i qëndron besnik të vërtetës historike, si në zhvillimet jashtë Shqipërisë ashtu edhe brenda saj, duke e shndërruar romanin në një burim të rëndësishëm për njohjen e së kaluarës. Ai nxit jo vetëm kujtesën, por edhe mendimin kritik dhe reflektimin më të thellë e më të ndjeshëm, shpesh më të fuqishëm sesa ai që ofrohet nga tekstet shkollore të historisë. Në letërsinë që trajton temat e identitetit, emigrimit dhe traumës historike, “Brenga” do të zërë një vend të çmuar si dëshmi artistike dhe njerëzore e një periudhe nga më të vështirat e historisë shqiptare.

Eduart Sulollari/

Tronditës. Si një ortek tek merr me vete frymën e dimrit. Aspak pendim, ndërgjegjës se po luaja me tradhti të vockla, verbuar nga krenaria. Pata mbyllur fletën e fundit të romanit “Mëkatet e zonjës Eva” të Mirela Kanini. Emër që askund nuk e pata hasur rrugëtimit të leximeve. Vjen dhe më shastis, “dhe të kontrolloja emocionet e mia të çakërdisura” shpotit thekur Kanini, hyrjes së romanit. Përpiqet të të shkatërrojë çastin e endjes që në nisje. Gjuhë e shkathët. Kërcitëse. Dhimbje që shkund tendën rehati me dialogë ulëritës. Është grisur cipa e natës që doje të të mbështillte strehës së ëndërrimit. Eva ka takuar Tonin. Zemra e tij e pret. Ka etjen përvëluese të shkretëtirës. Eva vetë, zjarri i tempullit.

Gëzim puritan, “si ujvarë e vogël që thyente qetësinë e thellë” citon Kanini. “I puthja lotët duke mos mbajtur të miat”. Janë në territorin e prehjes së dehur. Melankoli ëndërrimtare tretur takimit të prushtë, pastaj mbërrin rrokada tinzare e autores. Djeg gjasme e pakujdesshme rrëfimin, lë në hije Tonin. Eva, i duhet një telefonatë me Benin, bashkëshortin, por zë femre i është gjegjur përtej oqeanit. Ngashërimit gati paralizohet.

“U ndjeva e tradhtuar”. Sapo ndeshi pakujdesinë shkatërruese të tij. Kacavirret trishtimit. Je peng i trillit të Kaninit tashmë. Të hedh. Të përplas. Herë në të shkuarën. Herë në të tashmen e të paktëve personazhe të vet. Ka shkelur me kohë tokën e çoroditjes tënde. Harruar je të panjohurës. Të gllabëron faqe pas faqe. Në ajrin e thatë të natës loti yt ujit rrëfimin e Evës adoleshente. Zhbën varfërinë e dhjamosur të frazave bajate ndaj ngjarjeve të rëndomta. Kurthe. Gracka. Nuk guxon të gabojë në shtegun ku të ka degdisur mëkati i Evës.

Gati e mallkoj Kaninin tek zhvat orët e mia të mesnatës me truket si të magjistricave shtatzëna. Drama e ndarjes së prindërve shpon si kamë trinën e tëndit kraharor. Gjoksi ulet e ngrihet si dunë grindavece. Ditët e enjtura me mllefin e urrejtjes karshi babait humbës. Pastaj ndihet trok gëzimi – lindja e vajzës, por Kanini gati ka kamxhikun e torturës. Godet me të tjera të papritura. Kthesat dinake janë aty me të fshehtat tinzare që si prestidigjator endacak kalb pagjumësinë. Toni ka arritur në Amerikë. Eva përplaset dyerve të rënda të divorcit. Faqe të tëra me dramë.

Tashmë je i paralizuar. Lakmia e Kaninit të hodhi rrjetën. Të ka bërë për ujë të ftohtë edhe atë pak qëndresë se do t’i lësh pa lexuar faqet që të kanë mbetur. Mos po më merr për të lajthitur. Të tregova kaq shumë? Apo për t’u afruar tek errësira gjerb dritën e agut dhe unë të rri ende me ty?

Hej?!? Para kam “Për pak dashuri” “Trafikanti”

“Mallkimi i Mellonëve” “Arratisje” dhe “Klienti”, romane të tjera të Mirela Kaninit.

Prof.Myrvete & Prof.Begzad Baliu/

Duke përmbyllur trajtesën për një vëllim të shkrimtarit Fatmir Musai, Profesori i letërsisë bashkëkohore, studiuesi e kritiku Agim Vinca, theksonte me të drejtë një detyrë të kritikës që vlerat letrare “t’i zbulojë dhe afirmojë ato kudo që janë”. Me të drejtë! Kritika e sotme është stërngarkuar me gjykime për kritikën e deridjeshme: për kritikën e letërsisë së realizmit socialist, për kritikën përjashtuese e për kritikën ideologjike. Po kritika e nesërme çfarë do të thotë për kritikën paskomuniste, për kritikën mënjanuese të shkrimtarëve, të cilët nuk jetojnë a nuk punojnë në Tiranë e në Prishtinë, për shkrimtarët që punojnë, shkruajnë e botojnë në Shkodër, në Elbasan, në Tetovë, në Gjirokastër, e madje në disa qytete krejt të skajshme të hapësirës etnike. Çka do të thonë për shkrimtarët dhe përkthyesit e qyteteve, të cilat nuk i njeh as harta e parashikimit të motit në televizionet tona, si Tuzi e Rahoveci, ku punojnë e jetojnë shkrimtarë me njohje kombëtare e përkthyes të Xhems Xhojsit, Ismail Kadaresë, Rexhep Qosjes etj.

Për shkak se jetojnë larg Tiranës e Prishtinës dhe institucioneve politike, akademike, universitare e kulturore dhe sidomos për shkak se nuk pinë kafen e mëngjesit në po ato kafene ku pinë kafen bardët e politikës, kulturës e letërsisë sonë, shkrimtarë, përkthyes e intelektualë të pranuar e të vlerësuar gjerësisht, nuk arrijnë të bëhen objekt trajtimi në temat e diplomave, të masterit e të doktoratës, të hyjnë në tekstet shkollore me krijimtarinë e tyre, të bëhen objekt i kumtesave në konferencat shkencore, ndërkohë që të tjerë dhe idhuj të tyre, bëhen objekt studimi e madje konferencash e tryezash shkencore edhe me një ide fare modeste të tyre në fushë të letrave.

Në këtë hapësirën tonë me njohje e komunikim global jetojnë disa shkrimtarë shqiptarë në kryeqendrat tona e në skajet e tyre, në kryeqendrat e Europës e Amerikës dhe në skajet e saj, ndërsa njëri prej tyre është shkrimtari, eseisti e publicisti veprën e të cilit do ta paraqesim këtu.

Fatmir Musai (Elbasan, 1955), shkollën fillore dhe të mesme e mbaroi në Elbasan, ndërsa Fakultetin e Filologjisë në Tiranë. Në Elbasan punoi për më shumë se një dekadë, fillimisht mësues në rrethin e Librazhdit, pastaj gazetar dhe drejtor kulture në Elbasan. Shkruan poezi, prozë dhe ese. Fatmir Musai është autor i më shumë se njëzet veprave të botuara nga viti 1977, kur botoi vëllimin me poezi Thirrja e jetës, deri te vëllimet e botuara në vitet 2024 e 2025, të cilat i kemi bërë objekt leximi e vlerësimi: Poetikë yjesh, Ditë pas dite, E di një shteg, Njeriu i pamundur, Barbiky dhe Anonimi i artë.

Duke e lexuar poezinë e vëllimeve të fundit të Fatmir Musait nuk është vështirë të shihet një standard i krijuar në poezinë e tij, në raport me trashëgiminë e poezisë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX, kur ai hyri në poezinë shqipe. Në të vërtetë, poezia e tij me motivet, me idetë, me konceptet filozofike për jetën dhe vdekjen, me botën komplekse të individit e veçanërisht krijuesit, është një vazhdimësi e asaj tradite që e kanë krijuar shkrimtarët më të mirë të kësaj periudhe: Esat Mekuli, Dritëro Agolli, Ismail Kadare, Din Mehmeti, Azem Shkreli, Fatos Arapi, Rrahman Dedaj, Rexhep Elmazi, Agim Vinca, Xhevahir Spahiu, Anton Papleka etj.

Poezia e tij e botuar brenda vëllimeve Ditë pas dite, E di një shteg, Njeriu i pamundur dhe Anonimi i artë sjell një univers të vlerave të trashëguara, prandaj ndonjëherë edhe të rimotivuara e të ridimensionuara, sikur ndodh me krijimin e katrenave dy (vargje të poezisë së Kadaresë apo Agollit) plus dy (vargje të tij), një formë krijimi ky i rrallë, të cilën e kemi ndeshur veçmas rrallë kryesisht me vargje popullore, që sjell jo vetëm kureshtje leximi po edhe frymë ridimensionimi artistik, formë konceptualizimi semantik dhe si përbërës perceptimi kohor të poezisë.

Rrafshin e parë të poezisë së tij, të këtyre vëllimeve, e përbën tradita, përkatësisht kënga popullore. Një nga veprat e tij madje Anonimi i artë, me nëntitullin (Poezi rrënjë) hapet me një tekst për pikëpamjet e Ismail Kadaresë për poezinë popullore “më shumë se art”, ndërsa pjesa më e madhe e poezive të këtij vëllimi janë shkruar në stilin dhe vargun popullor, dhe janë me motive popullore, me personazhe historike e mitike popullore, me vargje të strukturës ritmike popullore etj., disa prej tyre madje fillojnë me dy a tri vargje popullore, ndërsa në njërën prej poezive të tij ai i këndon madje pikërisht poezisë popullore. Në numrin më të madh të poezive ai ka sjellë motive, tema, vende e krahina etnografike, këngëtarë e luftëtarë, kulla e tradita popullore për leshverdhat, djepin e këngës, gjeneralët e këngës, artin popullor, Nasradin Hoxhën, dasmën arbërore, këngën e Dudisë, duvakun, baladën e kurbetit, kreshnikun e fundit, vdekjen e çobanit, kullën malësore, Ali Pashë Tepelenën e këngës popullore, gërshetëzën, vetë këngën, legjendën e murimit, kurbetin, pleqërishten, syrin e keq, baladën e Vitës, Besim Zekthin, shtojzovallen etj.

Megjithëse tema të shkruara mbi temën dhe me stilin popullor shumë prej tyre sjellin kujtesën për drama të mëdha familjare në jetën kombëtare, tragjedi të papërsëritshme individuale dhe referenca universale me përmbajtje semantikisht të pasura për krijimtarinë artistike. Megjithëse vëllimi me poezi quhet Anonimi i artë, që të kujton nocionin shkencor për poezinë popullore si fond i artë i trashëgimisë, kjo vepër më parë do të mund që quhej këngë për këngën, duke marrë para sysh që pjesa më e madhe e poezive janë shkruar në stilin popullor të këngëve të anonimit popullor.

Rrafshin e dytë të poezive të tij e shfaqin tekstet poetike të vëllimeve E di një shteg dhe Ditë pas dite, në të cilat bashkohen motivet popullore, përsiatjet ditore, ndjenjat individuale shpirtërore, ndërsa poezia kur e kur merr strukturë të fabulës. Në katër vargjet e para të kësaj poezie bëhet përshkrimi tematik, ndërsa në dy vargjet e fundit jepet përgjigjja.

Në vëllimin e parë, motivet janë më të shumta, ditore, rastësore, madje të përditësuara, ndërsa në vëllimin e dytë poezitë janë më të kërkuara dhe më të strukturuara. Në të parën është botuar poezia katrenë dhe madje vepra është hapur me një himn për katrenën, ndërsa në vëllimin e dytë është botuar poezia fabul. Karakteristikë e përbashkët ndërkaq janë fjalët orientale, rurale e urbane të Elbasanit me rrethinë (hakaret, ingliz, vegjetonarë/vegjetarianë, grah, djalë levend, gram, telisman, pocaqi, karakafte, keçe, kulloshtër, ogiç, asllan, xherah etj.,) dhe madje bashkëkohore (akces etj.), rreth të cilave jo njëherë është krijuar struktura e poezisë dhe rimës apo është ndërtuar motivi. Nuk është e rastit pse në fund të shumë poezive është krijuar një fjalorth i vogël i një a më shumë fjalëve të panjohura me shpjegime të shkurtra.

Karakteristikë e vëllimeve E di një shteg…dhe Ditë pas dite, janë numri i madh i poezive të përfshira brenda tyre, jo shumë të zakonshme në letrat tona. Në vëllimin E di një shteg… janë përfshirë rreth pesëqind poezi pa asnjë ndarje, si një tërësi dhe si një sistem motivor e kompelementar, ndërsa në vëllimin Ditë pas dite, po kaq poezi por të sistemuara në pesë cikle: Shpirti i burgosur, Rënie e bukur, Jaranishte, Shata dhe lopata, si dhe cikli i fundit Jarania poezi.

Në këtë vëllim dominon poezia e dashurisë, para se gjithash për vlerat estetike, si kjo me titull Po iki…!:

Ti më thua se tani që po iki

Unë ty po të lë!?…

Po iki se të dhashë çka kisha,

Tani s’kam ç’të jap më (131)

Vepra poetike Njeriu i pamundur (2025) është njëra nga veprat më të realizuara të poetit, prozatorit, eseistit e publicistit Fatmir Musai. Këtë vepër e përbëjnë ciklet e poezive Shtëpi e vjetër, Kaleidoskop, Një natë e vonë dhe Heremitja dashuri. Poezitë e këtij vëllimi janë të realizuara për motivet që sjellin, për strukturën poetike të tekstit, për gjuhën dhe stilin e përdorimit të saj, pra, për pasurinë tematike dhe për strukturën semantike.

Në ciklin e parë janë përfshirë tema nga jeta sociale me motive përditshmërie, sikur janë ato për ditëlindjen, familjarët, trashëgiminë, mallin, ëndrrat, prindërit, enët e shtëpisë, gjuhën, kosovaren etj. Poezitë e këtij cikli shquhen për natyrën e pasur të ndërtimit të tërësisë së poezisë, si gjuhë, si shumëkuptimësi, si varg, si strofë dhe si poezi.

Cikli i dytë i këtij vëllimi shquhet për poezinë me tema sedentare, historike dhe përkushtuese, pa ndonjë dallim të madh nga cikli i parë, por mbase më shumë për praninë e ironisë mes temash, vargjesh e rikonceptualizim fjalësh. Bien në sy poezia e rindërtuar dhe madje ridimensionuar mbi poezinë e Dritëro Agollit, Prit edhe pak.

Kam lënë ca punë të pambaruara

Që nuk i bëj dot përmatan’,

Mënjanë ca vargje të shkëndijuara…

Ndaj të them: Prit dhe pak! (85)

Cikli i tretë është parimisht Cikël i dashurisë në të cilin nuk mungojnë poezitë e dashurisë në kuptimin erotik të ndjenjave të netëve të vona, por dominojnë poezitë e dashurisë njerëzore dhe universale. Fjala është për poezitë dhe për tema të mëdha etike e estetike të kësaj bote: yjet, bukurinë, dashurinë, Shën Valentinin, zhgënjimin, shpirtin, hirin, mallin, krenarinë, mitin, gjuhën etj. Po kaq miqësi e dashuri ka edhe tek disa kategori estetike e etike të personifikuara me autoritete të rëndësishme, të caktuara dhe madje të identifikuara me çështjet: Ismail Kadarenë, Dritëro Agollin, Valter Memishajn etj. Në rastin e parë (Kadarenë), duke rindërtuar/përmbysur temën me po ato vargje dhe rimarium; në rastin e dytë duke parë Agollin dhe Kadarenë në kontekstin e diskutimeve ditore; dhe në rastin e tretë (Memishajn) duke rindërtuar kultin e studiuesit mbi kultin e heroit në poezinë e Fan Nolit.

Cikli i fundit quhet Heremitja dashuri. Në të vërtetë shqipja e ka Eremitja dashuri, ndërsa autori me gjasë këtë fjalë greke erēmitēs e ka marrë nga anglishtja ose frëngjishtja hermit. Fjala është për një cikël poezish me temë dashurie, shtrirë në një dimension të gjerë temash dashurie dhe të realizuara me sukses, duke filluar nga poezia Pa ty, deri te poezia Katarakt. Ndryshe nga cikli Kjo natë e vonë në të cilin autori ju referohet autorëve dhe temave pak a shumë të njohura, cikli Heremitja dashuri e bën autorin më personal, me zgjedhje më personale dhe me realizime të një përmase tashmë të sprovuar në krijimtarinë e tij më të mirë.

“Fatmir Musai, shkruan Profesor Agim Vinca, i takon kategorisë së poetëve që shkruajnë me varg të matur e të rimuar dhe sipas sistemit strofik. Varg i tij i preferuar është tetërrokëshi, strofa më e shpeshtë katrena, kurse në rimariumin e tij të pasur mbizotërojnë rima e puthme dhe rima e alternuar. Kjo e dhënë nuk ka a priori rëndësi për poezinë: i rëndësishëm është fakti që autori e zotëron mirë këtë mënyrë vjershërimi; e ka veçori të individualitetit të vet poetik”.

Ai në poezinë e tij përdor dyvargëshin, sigurisht jo në nivel të vargut konceptualizues të Azem Shkrelit e Rrahman Dedajt, por të pasur e rimues, si dhe semantikisht reflektues sa edhe ai i Dritëro Agollit. Ai përdor trevargëshin në haikun e tij, jo sipas strukturës së trevargëshit të bashkëkohësve të tij, po duke u mbështetur në parimet që i kërkon haiku. Ai shkruan edhe katrenën, në të vërtetë në të shumtën e rasteve ai ka përdorë katrenën brenda sistemit rimariues që e njeh poezia jonë bashkëkohore dhe brezi që i takon.

“Fatmir Musain do të mund ta quanim një Ali Asllan elbasanas, por humori i tij, me gjithë një tis të hollë oriental, ka ngjyrën e kohës sonë, erës së globalizmit. (Nëse poezia shqipe e viteve gjashtëdhjetë e shekullit XX, e Kadaresë me shokë, fuste furishëm në fjalorin poetik fjalët asfalt, antenë dhe ekran, fjalë me frekuencë të madhe në tekstet e sotme poetike janë fjalët: internet, feisbuk dhe celular)”, do të thoshte Profesor Agim Vinca. Poezia e Musait është më urbane dhe më familjare në krahasim me Dritëro Agollin, i cili në poezinë e tij ka më shumë pamje rurale dhe personazhet e tij dominohen nga kafshët.

Përfundime

Shkrimtari Fatmir Musai i takon brezit të autorëve tashmë të pjekur të poezisë shqipe të gjysmëshekullit të fundit. Megjithëse poezitë e tij ka filluar t’i botojë që në vitet ’70, pjesën më të madhe të veprave të tij poetike i ka botuar tri dekadat e fundit.

Megjithëse me motivet, me temat, me strukturën e vargut, i takon brezit të parë të krijuesve të viteve shtatëdhjetë, që i takon edhe me jetën dhe moshën e tij, në poetikën e poezisë së tij ato janë zgjeruar në shumë rrafshe dhe në shumë dimensione, duke filluar me gjuhën dhe ridimensionimin e fjalës e të motiveve tashmë të njohura në poezinë shqipe.

Në krijimtarinë e tij, në botën e kërkimeve të tij poetike, shkrimtari Fatmir Musai e ka shkruar edhe poezinë me motive nga bota kozmike, me të cilën poetikën e poezisë shqipe e ka pasuruar jo vetëm me fjalë po edhe me togfjalësha e kërkime planetare të botës së tij shpirtërore e imagjinare.

Fatmir Musai ka shkruar edhe poezinë humoristike e satirën, po edhe haikun, të cilën brezi i tij, as në Shqipëri e Kosovë as në diasporë, nuk e ka lëruar. Nëse për poezinë humoristike-satirike të tij mund të themi që është satirë që nuk ther por dhemb, për haikun mund të themi më parë se sa haiku i provuar nga disa shkrimtarë të dekadave të fundit, i afrohet gjëgjegjëzës, të cilën shkrimtari Fatmir Musai e provon paraprakisht në disa poezi, të cilat ne i kam quajtur fabula poetike.

Me të gjithë këta përbërës dhe me më shumë të tjerë, të cilët do të identifikohen në ndonjë lexim e vlerësim tjetër, Fatmir Musai e ka pasuruar ndjeshëm poezinë e brezit të tij e të letërsisë së sotme shqipe.

Pjeter Beqi/

Do flas për Beqajt gjatë komunizmit, vuejtjet, vrasjet, vdekje në burgje e burgosjet. 1946 janë ba kulakë dhe kanë ardhë e na kanë marrë 4 mijë napolona jo ari, por Napolona letër se në kohën e Mbretit Zog mblodhi arin dhe rriti letrën ma tepër se Napolonin, p.sh. ari bante 100 dollarë, letrën e rriti e bani 1.15, pra 15 përqind ma shumë se Napolonin ar, se kishte hallin me mbledhë arin

se këtu kishte interes vetë Mbreti Zog. Kur hini komu nizmi Beqajt u kontrolluan e jau mori shteti u kanë marrë edhe 50kv lesh edhe 5kv gjalpë ose tëlynë, u mori 16 krenë lope e qe, u mori 1 kalë dhe 3 mushq, u mori shumë gjana, qylyma që i kishte punua me veke, u morën sixhade qi kishin porositë në Vuthaj të Kosovës. Beqajt leshin e shitshin kry pazarit të Shkodrës se bleshin lesh e tëlyn e viça e kiqja e të gjithë i merrshin te Ura e Bunës se i merrte Italia, Franca, Austria dhe kësaj familje si shumë familje shqiptare i morën edhe nuk jau dha asë nji kryq lekut. Masandej filluan gjanat

tjera me shkua nëpër aksione, me punua pa pare, pa pullë ka 6 muej Beqajt kanë marrë pjesë qysh në Rrogozhinë e krejt veriun tuj punua nëpër aksione, Mark Zef Beqi, Nik Zef Beqi, Marash Beqi, Gjeto

Beqi, se Beqajt janë kenë shumë punëtorë për çdo lloj punet. Në vitin 1951 Gjeto Mark Beqi punoi në aksion në Bardhaj, mbi Shkodër 6 javë dhe ishte shumë i ri në moshë, 18 vjeç edhe Gjeton, ata inxhinierat ishin nga jugu, edhe për Gjeton nuk kishin urrejtje se nuk ishin thellua se kush asht ky djalosh por e kishin dekorua me dekorat Sulmues. Gjetoja ishte djalë shumë i pashëm dhe binte në sy kudo si në fshat, si në qytet. Gjeto Beqi, mbasi përfundoi aksionin doli në Vermosh se kishte familjen në bjeshkë qi quhej Sefençe, ishte lerg Vermoshit 4 orë dhe nji ditë u mlodh Kelmendi nga kryetari i Legalitetit, quhej Vatë Gjeloshaj, për me çua rininë në aksione poshtë, ka doshin me u ndërtua kanale për kullime e me ba kanale për ujësjellësa.

Por rinia e kundërshtoshin për arsye se kishin pretendime se nuk jena mësua me pi ujin se jena mësua në ujë të mirë dhe kena frigë se na damton shndetin, bela edhe jetën, por kryetari i Legalitetit i thotë Gjeto Beqit, çou në kambë dhe Gjetoja u çua dhe kryetari i Legalitetit u thotë popullit, a e shifni këtë djalin qi ka ndejë 6 javë në aksion në Bardhaj të Shkodrës dhe nuk i ka ba gja. Po atë ditë Gjeton e vuni në sy Sigurimi i Shtetit dhe mbas 2 javësh Sigurimi e arrestoi, gjoja se asht takua me trockista, që e qute shteti komunist, pra e fut në burg dhe e dënoi 2 vjet burg, asht arrestua në vitin 1951 e asht lirua në vitin 1953. Asht largua nga shtëpia e tina me 7 tetor 1954 dhe u nis me ikë në Jugosllavi

dhe ka hi në ujë Bune e ka kalue Bunen me not 15 metër pa dalë në tokën e Jugosllavisë asht qëllua nga ushtarët tanë dhe ka gjetë vdekjen në vend dhe e kanë gjetë ushtarët e Jugosllavisë dhe kanë

lajmërua popullin e Shtojit të Ulqinit se asht gjetë nji djalë në moshën e re dhe nji kushë ri i Beqajve asht interesua se jetonte në Shtojin e Ulqinit dhe ky ishte Mark Pjetër Deda dhe ai e mori vesh se asht

Gjeto Beqi dhe bani kërkesën edhe shteti i dha të drejtë me e marrë me e varrosë dhe Mark Pjetër Deda e varrosi ndër vorre të familjes së vet dhe në vitin 2004 vëllezërit e tij Marashi me familje e me vllezër e me krejt gjakun e kanë pru eshtrat e Gjetos ku sot janë në mesin e krejt gjakut të Gjeto Beqit.

Gjeto Beqi ishte nji djalë shumë i pashëm dhe shumë i vërtetë dhe mbasi doli nga burgu ishte shumë

antikomunist se e kishin dënua pa kurrfarë fajit veçse si djalë i pashëm qi bite në sy dhe si djalë kulakut dhe kështu përfundoi jeta e Gjeto Beqit në moshë të re. Flasim për Nikë Zef Beqin. Po si i erdhi edhe këtij vuajtjet dhe vdekja në Burgun e Burrelit. Nik Zef Beqi ishte nji njeri shumë i zoti dhe shumë puntor dhe shumë besnik dhe ishte shumë i zoti për jetesë dhe ishte i caktuem prej familjes së madhe me shitë e me ble e me ba çdo lloj punet si përkiste kësaj familje të madhe prej tre vllezerve, me gra, me fëmij e me nipa, pra ishte njeri i veçantë në këtë familje edhe për popullin mbarë të Velipojës. Nik Zef Beqi ka punua nëpër aksione qysh nga Vau i Dejës e Berdica e Trush, Velipojë dhe asht dallua disa herë me titull “Sulmues i Punës”. Por kur Nika u arrestua erdhën në shpinë e Beqe të gjitha ato dekorata punet qi ka gjetën ia morën, edhe shumë gjana tjera. Operativ i Sigurimit ka kenë Smajl Zeka, origjinë malësor, fisi Grudë. Thuaj pse iu vu Nikës kaq shumë se ai

ishte mundua me ba pjesë e Sigurimit por Nika nuk asht ba ba pjesë e asaj rruge se kështu e kishte ba Enver Hoxha, qi me i futë hundët në familje të mëdha për me punua për Sigurimin, por Nika nuk e ka pranua me u ba spijun se shumë njerëz edhe të prekun kanë kenë të lidhun me Sigurimin. Kam edhe nji person tjetër si Smajl Zeka si operativ asht mundua me futë në Sigurim dhe ai nuk e ka ndigjua por Smajl Zeka e futi në burg 8 vjet. Ai ka kenë Ndua Prel Matusha, shumë burrë i besuamë e shumë burrë i mirë.

Ndua Prel Matusha ka kenë ushtarë me Smajl Zeken dhe të gjithë kohën asht mundua me kthy prej vetit e me lidhë me Sigurimin, por Ndue Prela nuk e ka pranua se ka kenë prej mate mirën shpi në Shkrel e ka pasë emrin në derë të Stambollës e asht qujtë në emër Matush Leka i Shkrelit e i krejt Velipojës e krejt Malsisë së Madhe. Ndua Prel Matusha ka kenë djali i Age Marashit, e motra e Llesh Marashit, qi e ka vjerrë Enver Hoxha në konop e pushkatua me shumë burra të njoftun. Duhet me shkrua nji roman për këta njerëz të nderuamë qi masakroi regjimi komunist. Do flasim gjanë e gjatë për regjimin komunist, çka u ka ba malësorëve, si ka vra e internua e burgosë e vjerrë në konop

e vdeke nëpër burgje e nuk dihet ku i kanë eshtrat e tyne. Nik Zef Beqi asht arrestua më 21 qershor 1961, ditën si asht arrestua, operativi i Sigurimit, Smajl Zeka e ka mbledhë popullin edhe i ka thanë Nikës këto fjalë: “në emër të popullit je i arrestuam”. Nika asht çue në kamë dhe aj i ka vu hekurat dhe e kanë marrë e kanë ngjitë nëpër male dhe kur ka dalë në majën e malit i ka thanë këto fjalë Smajl Zeka, “shikjoje shpinë se nuk do ta shofish ma me sy”, dhe Nika ju përgjigj, i tha: “ma mirë vdekun se me kenë në diktaturën tande, mor bolshevik”.

Operativi i zonës e urrente Nikën shumë se Nika nuk donte me u ba pjesë e Sigurimit. Po çka bani operativi, bisedoi me spiuna qi kishte vu vetë në lojë të Sigurimit, i çoi në gjyqe gjoja se Nika kishte folë disa gjana kundër shtetit. këta ishin 6 vetë bashkëfshatar përreth, për me dënua për axhitacion e propagandë. Por Nika i hodhi poshtë se ishin të sajueme nga operativi bashkë me këta që ishin në Sigurim, 3 ishin të prekun e të pushkatuam prej shtetit e 3 tjerë ishin me detyrë partie e në Këshill Popullr, pra të 6 burra i hodhi poshtë, emrat nuk po i përmendi se më vjen keq për fëminë e tyre se këta ishin njerëzit ma të ulët në shoqëri shqiptare. Por Nika u dënua se kishte pshtua nji mik shpijet, e përcolli në Jugosllavi në 1951 dhe u zbulua në vitin 1961 nga UDB-ja e Jugosllavisë nëpërmjet Sigurimit të Shtetit shqiptar dhe e dënuan 12 vjet burg. 2 vjet mos denoncim e 10 vjetë shkelje kufinit, se kështu i kishte ligji komunist. Miku ishte Gjergj Kola nga ishulli Shëngjin, malësor fisi zagorjan i Shkrelit. Gjergji ishte i fejuemi i vajzës së vllaut të Nikës dhe pranoi me vdekë në burgje e mos me e pre mikun në besë, pra Nik Zef Beqës. Ka vdekë në Burgun e Burrelit me 13.10.1965 dhe i kanë humbë eshtrat e tij se shteti kur ka vdekë e ka varrosë në Burrel atë ku asht varrosë asht ndërtua ma vonë stadiumi i futbollit, mbi eshtra të shumë personave. Flasim për Fran Mark Beqa, edhe këte e futën në burg se u kundërshtoi do njerëzve qi përfaqsoshin disa detyra shtetnore dhe e dënuan nji vjet burg se gjoja mosbindje e fymje njerëzve të Këshillit, e pra të gjithë ishin bashkë – fshatarë ata që e futën në burg, se kështu e kishte rregullua qi edhe vllau me spiunua. Frani ishte kenë shumë i dershëm dhe shumë punëtor. Fillon tragjedia tje tër e familjes të madhe Beqaj ve me dt. 19.5.1990.

Gjek Marash Beqi 35 vjeç, bashkë me vëllanë e tij, Vat Marash Beqi 25 vjeç u nisën me ikë në Jugosllavi për arsye se nuk jau dha kush të drejtën për kurrgja dhe po me ketë datë i ndaluan tuj

dalë me gomone dhe Gjekën e plagosën e Vatën e vranë.

Gjekën e plagosën në ujë, vllai i tij, Vata e mori në shpinë e qiti në tokën shqiptare e nuk e la vllanë me u mbytë se kur ishin në Lumin Buna tuj kalua për në Jugosllavi e gjuan me breshëri dhe plagosën Gjekën edhe çpuan gomonen por kur ka qitë Vata Gjekën në bregun shqiptar oficeri, nji shpirt katil, me emër Bimo, Bimo, nga Vlora e qilloi Vatën dhe e la vdekun në vend. Vata ishte nji djalë shumë fizik e shumë djalë i zoti, por oficeri e vrau. Vata i dha fund jetës së tij më 19.5.1990 nga nji kriminel. Kurse Gjek Beqi ishte njeri shumë inteligjent për shkollë edhe ishte në klasën e tetë dhe pati nji disfatë, nji smundje në njeren kambë, kishte damtua kambën dhe u detyrua me përdorë patericat se nuk mundte me vu kambën në tokë se dëmtonte nervin dhe kreu shkollën e mesme dhe kishte qefë me shkua në shkollë të naltë, por nuk ia dhanë atë të drejtë si djalë kulakut, e plagosën me 19.5.1990 dhe e futën në burg dhe e dënuan 3 vjet. Ka ba burg dhe nuk i ka dhanë kush as kurrfarë shpërblimi, i plagosun dhe ba burg, si përfitim 0, 0, 0, e pra kja ka kenë Partia Komuniste e Enver Hoxhës. Baba Marash Beqi ka kenë nji person shumë punëtor e shumë mjeshtër. Marash Beqi ka ba shumë punime në kooperativë bujqësore, qi ishte me u dekorua për hero socialist, por jo, se ishte

kulak edhe nuk ia ka njoftë kush punën qi ka ba. Tom Beqi ishte nji burrë i ndershëm i pa të keqe, e çoshin, ku ishte puna ma e vështirë dhe kurrë nuk jepeshin. Shokët e tij merrshin 3-fishin po në të njëjtën punë, por nji herë ndodha te Toma dhe kishte punua në traktor 24 orë pa pushim dhe i kishin qitë gjysën e hakut qi kishte punua dhe Toma ishte shumë i mërzitun dhe i tha gruas së vet si kam me i majtë gruan e 5 fëmijë me 12 norma e shokët e mi merrshin 30 norma, por gruja e Tomës i tha këto fjalë, “Tomë mos u mërzit se kena Zotin”, e pra i doli fjala gruas së Tomës se sot qi po i flasim këto fjalë djelmë e vajza i ka në Amerikë me fëmi e me gjithë të mirat me shpija të mrekullueshme,

me biznese të veta. Fëminë i kanë nëpër shkolla të mira.

Tesh po flasim për Kanto Beqin, i vëllau i Gjekës e i Vatës, qi njerin ia vranë e tjetrin ia plagosën. Por sot Kanto Beqi asht në Amerikë me punë të mirë e shpi të mirë si zotëri me grua, me fëmi, në shkollë të naltë djali Divasë Kanto Beqi inxhinier i lartë berthamor, vajza me shkollë të lartë, profesion doktoreshë farmaciste. Pra kështu Zoti e nimon njeriun qi ecën drejt me ndershmëni. Flasim për Gjon Z. Beqin. Ky ishte vëllau i madh dhe ishte shumë i respektueshëm prej familjes dhe krejt popullit nga Velipoja në Vermosh. Dinte me ndejë me folë për çdo lloj pleqnijet. Gjoni për fat të keq nuk ka lanë djalë se i kanë vdekë të vegjël. Gjon Zef Beqi u martua 2 herë. Me grua të parë pati djelmë e vajza. Djemtë nuk jetune por vajzat jetuan 2. Gruja e parë i vdiq e re. U martua për të dytën herë edhe me gruan e mrame pati 1 djalë por nuk jetoi e pati 4 vjaza me grua të mrame. Pra Gjoni i martoi të gjitha vajzat. Shumë vajza të nderume, shumë të pashme me fëmijë shumë mirë dhe janë shumë kryenaltë te shpija Beqe për vajzat e Gjonit. Flasim për Mark Zef Beqin. Pati djem e vajza, 4 djem e 3 vajza. 3 vajzat të martueme me nderë me të gjitha të mirat e me shpi e me bursë e me fëmi. Por Marku pat 4 djem e 3 të martuem me fëmijë e me jetesë përsmart, punëtorë, të sjellshëm me gjithë popullin, por Marku pati rrezik me djalin e dytë, asht quajtë Gjeto Mark Beqi. Ai u vra në kufi me Jugosllavinë më dt. 7 tetor 1954 në moshën 23 vjeçe.

Tashti dumë me folë për Nik Zef Beqin. Ai ka lanë nji djalë, quhet Pjetër Nik Beqi, jeton në Amerikë me grua e me fëmi, me dy vajza e djalin me fëmi me biznes të vetin kurse Pjetri edhe 3 fëmi në Itali jetojnë mirë me fëmi të gjithë të martuam shumë përsmarit dhe shumë me educate familjare. Marku pati 4 djem. Djali i dytë Gjeto Mark Beqi pati nji rrezik se u vra në kufi me Jugosllavinë nga ushtarët tonë se Gjetoja ishte antikomunist dhe kishte frikë se do ta damtonte komunizmi se Gjetoja hin në burg në 1951 në moshë shumë të re dhe doli nga burgu në 1953 dhe ndejt në shpi deri më dt. 7 tetor 1957. Atëherë ai u nis me ikë në Jugosllavi, por me ketë datë u vra nga shteti komunist. Mark Zef Beqi ka kenë vullnetar i Prek Calit dhe ka dhanë shumë për kufijtë e Kelmendit, bashkë me shumë

vullnetarë të tjerë seljanë, Prekë Cali vendosi kufijtë e Kelmendit me 17 vetë vullnetarë seljanë, kjofshin të paharruem përjetë. Flasim për Pjetër Nikë Beqi, për jetën e tij. Pjetri ka kenë i vetmi pa motër pa vlla. Pjetri deri në vitin 1961 ka kalu kohë të mirë se kishte babën e nanën dhe ishte shumë djalë i hedhun, këndonte si malësor majakrahut, i binte lahutës, pra Pjetri ka pasë babën e nanën gjallë. Pjetri nuk e kishte nevojë me u marrë me kurrfarë pune se të gjitha ia hjekte baba dhe nana e vet. Me dt. 21 qershor 1961 arrestojnë babën, Nik Zef Beqin, me dt. 14 korrik Pjetrit i vdes e ama,

quhej Katrinë, me dt. 21 gusht e marrin ushtar dhe e dërgojnë në Lushnje, ku quhej Tërbufi i Lushnjes, vendi ma i keq ku aty kanë vdekë njerëz të dënuam me burg e kishte të internuam. Pjetri i ri në moshë dhe i pavuejtun dhe i rritun djalë i vetëm me babë e me nanë. Por Pjetri kaloi nën stres të papamë dhe nuk ishte në gjendje me komandua vedin, ishte shumë i mërzitun për çfarë i kishte ndodhë. Pjetri gjeti do kushërij nga Vermoshi, ishin të internuem, ishin 3 vllezër, kishin edhe nanën edhe nji motër. Nana quhej File, shumë e dashtun dhe shumë e pritun dhe Pjetri e donte fort se ishte në nji moshë me djemtë e saj. Kishte edhe vajzën, Dranen, kishte djemë Zefin, Markun e Franin.

Këta ishin të internuam se u kishte ikë baba në Jugosllavi, Mark Gjergj Vushaj. Djali i dytë ishte shumë i mirë dhe shumë i dashtun dhe Pjetrin e donte fort se edhe baba i Markut kishte shkua mirë me babën e Pjetrit. Marku e ka ndimua Pjetrin shumë deri sa Pjetri asht lirua nga ushtria. Mark Gjergj Vushaj ishte shumë i pashëm dhe shumë i ndershëm. Pjetri kurrë nuk jau harronte këtë nderë qi kanë ba kushëritë e vet. Pjetri ishte shumë i mërzitun për çka i kishte ndodhë se u nda me nanë e me babën mbrenda 2 muejsh e ishte shumë i lodhun. Pjetri u bashkua me do shokë prej vendit të vet nga Velipoja, ishin Rrustem Sadiku, Ndua Selmani, Mustaf Ali Muçaj, Hasan Taro Keqi me Luc

Malën e me Ndoc Rushen nga Bajza e Kastratit, se Pjetri ishte i njoftun nga këta persona dhe e doshin fort se Pjetri ishte shumë i shoqërisë, pamvarsisht se çka i kishte ndodhë me babë e nanën. Delshin liridalje me Pjetrin dhe Pjetri ka kenë shumë kangëtarë me këndua lahutës dhe me këndua

majakrahut si e kanë zakon malësorët edhe i bashin rixha me këndua edhe Pjetri e mori vetin, por mbas nji viti Pjetrit i erdhi ushtar po në ketë repart edhe djali i axhës Fran Mark Beqi edhe Pjetri e mori vetin dhe ju largua paksa ajo merzi. Në vitin 1961 der në vitin 1963 familja Beqajve kishin shumë vështirsi se Nik Zef Beqi ishte në burg e Pjetri e Frani ishin ushtarë e sa me punua ishin shumë pak, ishin veçse Marashi e Toma qi punojshin e kishin shumë shpenzime por me vullnetin e njeri-tjetrit i përballuan këto halle.

Në vitin 1963 u lirua Pjetri nga ushtria, në vitin 1964 u lirua edhe Frani. Këta dy djemtë u martuan, Pjetri në vitin 1963 e Frani në vitin 1964. Frani kishte babë e nanë, vllezër e motra, por Pjetri ishte shumë i mërzitun se nuk kishte njeri nga baba ose nana e tij, pavarësisht se Pjetrin e respektoshin familja e madhe e Beqajve, por edhe Pjetri i respektonte. Pjetri mori nusen e vet nga Velipoja në nji familje shumë të mirë, shumë puntore dhe Frani mori nusen nga nji familje shumë e mirë dhe kështu filloi jeta e Pjetrit dhe Franit. Pjetrit i lindi nji fëmi me 14 korrik 1965 dhe quhej Margarita. Pjetri i tregoi babës së vet se i ka lindë nji vajzë edhe baba i Pjetrit e uroi me jetë të gjatë kjoftë. por në këto vite ndodhi nji gja shumë e randë Pjetrit se me 13 etor 1965 gjeti vdekjen baba i Pjetrit, Nik Z. Beqi. Me dt. 16 tetor 1965 shkoi Pjetri me pa babën e tij dhe babën e gjeti vdekun se kishte vdekë shumë shpejt nga nji tension gjaku shumë i naltë. Pjetri shkoi te dera e burgut për me takua për së gjalli por e gjeti vdekur se atë ditë kishte takim, simbas rregullit qi kishte burgu.

Pjetri asht afrua dhe asht takua me oficerin e rojës dhe ai oficeri kishte shumë respekt për Nik Beqin dhe përgjigja e oficerit ka kenë kjo, i thotë Pjetrit qi baba ka shkua me la do tesha se nuk mujti me i thanë se të ka dekë baba. Pjetri priti se i thanë po vjen Drejtori i Burgut. Erdhi Drejtori i Burgut,

nji kriminel dhe posa e pa Pjetrin i tha “baba të ka vdekë”. Pjetrit i ra e papritme menjiherë i ka ra të fiktë dhe e kanë marrë ushtarët e kanë çua në infermieri dhe për pak kohë Pjetri nuk e ka ditë ku asht dhe oficeri i rojës ka marrë Pjetrin dhe nji ushtar dhe ka kanë nji bashkëfshatar nga Velipoja, ai asht quajtë Pater Tom Gjon Marku, e ka rrëfye, vaju e ka varrosë dhe ja ka krye të gjitha shërbimet qi bahet nji katolikut në ditën e vdekjes. Pra ky oficeri ishte kenë shumë shpirtmirë dhe i ka tregua varrin ku e kanë varrosë. Pjetri mori teshat e babës qi kishte pasë në burg dhe u nis për me shkua në shpi me makina rasti. Erdhi deri në Laç se aty kishte lanë biçikletën te nji familje shumë e nderume,

quhej Vasil Coku dhe ky ishte në burg në Spaç. Pjetri vinte me biçikletë nga Velipoja në Laç dhe linte biçikletën te kjo familje e nderueme. Me 18 tetor 1965 e gjeti babën vdekun dhe erdhi në Laç. Mbasi ishte ba natë shkoi te kjo familje e u kallxoj çfarë i kishte ndodhë edhe la teshat te kjo familje

me ardhë me i marrë nji ditë tjetër. Mbas disa ditëve shkoj Pjetri e mori teshat dhe i pruni në shpi dhe shpija e madhe vendosi me i ftua disa njerëz e miq me ardhë me u mbledhë si ka kenë zakoni me ruajt të vdekunin, por kjo ndodhi ndryshe se rujten teshat pa kufomë dhe atë natë e kaluan sikur po ruajn Nik Zef Beqin. Në nadje heret njerzit duelen se kishin frigë me i pa kush se Beqajt ishin kulakë edhe Nika kishte vdekë në burg…