Xhelal Zejneli/

Përse Kadaresë dhe Koelho nuk iu dha nobeli!? Gjatë historisë, ka ndodhur që Akademia Suedeze t’i anashkalojë edhe gjigantët e letërsisë botërore.

Paulo Koelho është një prej shkrimtarëve më të lexuar në botë. Veprat e tij janë botuar në dhjetëra vende të botës dhe janë shitur në miliona kopje. Megjithëkëtë, ai nuk është vlerësuar me çmimin “Nobel”. Përse vallë?! Braziliani nuk është fitues i çmimit prestigjioz për arsye se ai përdor një stil popullor dhe krijon vepra për masat. Veprat e tij shiten në miliona kopje dhe kjo shkakton komercializim. Me fjalë të tjera, stili i tij nuk përputhet me kriteret letrare artistike të përcaktuara nga Akademia Suedeze. Kritikët dhe studiuesit letrarë veprën e tij e konsiderojnë si prozë popullore, prozë shpirti dhe jo si art i nivelit të lartë. Arti i madh është elitist. Çmimi “Nobel” në letërsi jepet me kritere të caktuara. Vepra e vlerësuar duhet të posedojë vlerë të madhe estetike dhe vlerë letrare të qëndrueshme.

Nuk duhet harruar se shumë pjesë të krijimeve të Koelhos janë të pakapshme për lexuesin e rëndomtë. Edhe mesazhet e veprave të tij, jo gjithmonë deshifrohen lehtë.

* * *

Me rastin e marrjes së çmimit “Nobel”, tregimtari dhe liriku gjerman Herman Hese (pseudonim Emil Sinclair; Hermann Hesse; Calw, Gjermani, 1877 – Montagnola, Zvicër, 1962) thotë:

“Nuk ka shumë kuptim që çmimi “Nobel” t’i jepet ndonjë shkrimtari plotësisht të afirmuar, e që është në moshë të shtyrë, në një kohë kur e njeh dhe e çmon e gjithë bota.”

Nobeli në duart e Bob Dilanit ngjalli tema dhe debate të shumta. Poeti amerikan Bob Dylani (1941- ) është këngëtar dhe kompozitor, një nga më të mëdhenj e të gjitha kohërave. Gjatë karrierës së tij, ka qenë figurë e rëndësishme e kulturës popullore. U vlerësua me çmimin “Nobel” për letërsi në vitin 2013, përkatësisht më 13 tetor 2016. Çmimin e mori prej Akademisë Suedeze “për krijimin e shprehjeve poetike të reja në kuadër të traditës së madhe poetike amerikane.”

Edhe Herman Hesi edhe Bob Dilani janë vlerësuar me çmimin e sipërthënë atëherë kur betejat më të mëdha qëmoti i kishin lënë pas vetes, beteja që duhej t’i bënin vetë dhe që i fituan vetë.

Kur çmimi “Nobel” vjen në duart e autorit i cili është në perëndim të karrierës, atëherë kjo ndarje e çmimit më tepër i shërben komitetit të Nobelit sesa autorit të lauruar. Kjo i mundëson Komitetit të ndarjes së çmimit “Nobel” që të mbrohet nga ndonjë akuzë eventuale se ka bërë gabim.

* * *

Komiteti i ndarjes së çmimit “Nobel” ka bërë edhe gabime, ndaj shpesh ka qenë shënjestër e sulmeve. Në mesin e shkrimtarëve që nuk janë vlerësuar me Nobel, çdokush e ka ndonjë që e admiron. Ka raste kur shkaqet e anashkalimit nuk kanë pasur të bëjnë me letërsinë.

* * *

Shkrimtarë të mëdhenj që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel” – Akademia Suedeze historikisht ka anashkaluar shumë figura të mëdha të letërsisë botërore. Nuk janë fitues të Nobelit shkrimtarët si: prozatori, dramaturgu dhe publicisti rus Leon Nikolajeviç Tolstoj (1828-1910), tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986); prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce; Dublin, 1882 – Cyrih, 1941).

Çmimi “Nobel” filloi të ndahet në vitin 1901. Atëherë Leon Tolstoi ka qenë gjallë dhe ka qenë i nominuar disa herë. Akademia Suedeze e ka refuzuar punën e tij për shkak të pikëpamjeve religjioze dhe politike të tij.

Horhe Luis Borhesi (Jorge Luis Borges) është konsideruar si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të shekullit XX. Ka qenë i nominuar disa herë. Çmimin s’e ka fituar asnjëherë kinse “për shkak të qëndrimeve politike kontradiktore të tij”.

* * *

Çmimi “Nobel” nuk jepet postume, pas vdekjes. Mirëpo, Tolstoi ka vdekur në vitin 1910, kurse Nobeli ka filluar të jepet qysh në vitin 1901. Kur “Nobeli” i parë shkoi në duart e poetit dhe eseistit francez Syli Prydom (“Sully” Prudhomme, i lindur si René François Armand Prudhomme, Paris, 1839 – Châtenay-Malabry, 1907), 42 intelektualë suedez, midis tyre edhe shkrimtari August Strindberg (Stokholm, 1849 – Stokholm, 1912), i dërguan letër Tolstoit. Aty shprehnin pakënaqësinë për vendimin e Akademisë së tyre. Tolstoi u përgjigjet: “Më vjen mirë që s’ma kanë dhënë Nobelin. Nuk di se ç’do kisha bërë me paratë. Me siguri, ato do të më sillnin diç të keqe në jetë.”

* * *

Sipas studiuesve të caktuar, çmimi “Nobel” në duart e një muzikanti rokënrol (rock and roll), qoftë ky edhe më i madhi ndër më të mëdhenjtë, është pasqyrë e një dekadence të madhe të kulturës perëndimore. Bob Dilani, pa kurrfarë faji të vet, u shndërrua në mollë sherri midis adhuruesve konservatorë dhe liberalë të fjalës së shkruar dhe të kënduar.

Ka pasur që kanë pyetur: “A thua vallë, këngëtari Dilan, në fushën e letrave, është më i merituar se shkrimtari Paulo Koelho, i përkthyer në dhjetëra gjuhë të botës dhe i shitur në miliona kopje. Shtrohet pyetja: “Fiton apo humb Bob Dilani, me këtë çmim?!”

* * *

Me çmimin “Nobel” nuk është vlerësuar as romancieri francez Marsel Prust (Marcel Proust; Parsi, 1871 – Paris, 1922). Ky nuk është nobelist, ndonëse krijoi gjatë shekullit XX. Prusti kurrë s’ka qenë shkrimtar bestseller. Megjithëkëtë, kudo në botë dhe në çdo katedër të letërsisë, ai është pjesë e programit mësimor. Letërsia moderne as që mund të paramendohet, po qe se i shmangim të gjitha ndikimet që ka ushtruar mbi të autori i ciklit prej tetë romaneve me titull të përbashkët “Në kërkim të kohës së humbur” (À la rëcherche du temps perdu, 1913-1927). S’është lehtë të supozohet se kush do ta fitojë Nobelin e ardhshëm, ngase edhe procesi i nominimit nuk është i thjeshtë. Kandidatët për çmimin “Nobel” mund të propozohen prej anëtarëve të Akademisë Suedeze, prej ish-laureatëve, prej kryetarëve të shoqatave kombëtare të shkrimtarëve dhe nga disa profesorë të zgjedhur të letërsisë. Si duket, të këta, Prustin e kanë përjetuar si një autor tepër eksperimental. S’ka qenë as i propozuar për ta marrë çmimin.

* * *

Një shkrimtar i madh që nuk është vlerësuar me Nobelin është edhe prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce, Dublin, 1882 – Cyrih, 1941). Është autor i romanit legjendar, një nga më të rëndësishmit e shekullit XX, “Ulksi” (Ulysses, 1922). Popullariteti i autorit është rritur nga viti në vit, edhe pas vdekjes së tij. Por në të gjallë, shkruante në kundërshti të plotë me kriteret e akademikëve të veshur me rroba të zeza. Sipas anëtarëve të Komitetit të Nobelit, letërsia e nivelit të lartë shkruhet ndryshe. Në fillim, Xhojsi dëshironte ta shkatërrojë narrativin (rrëfimin), fabulën, shtyllën kurrizore (subjektin e veprës që nga fillimi i saj. Për t’u pranuar një risi e tillë përmasash të këtilla, nevojitet kohë. Më vonë, nga shumëkush, “Uliksi” i tij u konsiderua si romani më i rëndësishëm i shekullit XX.

Sipas arkivave, Xhojsi s’ka qenë as i nominuar për çmimin e sipërthënë.

Shënim: Legjendari Semjuel Beket (Samuel Beckett; Dublin, 1906 – Paris, 1989), laureat i çmimit “Nobel” (1969), autor i antidramës mitike “Duke pritur Godonë” (En attendant Godot, 1952), ka qenë sekretar i Xhojsit.

* * *

Virxhinia Ulf (Virginia Voolw, Londër, 1882 – Rodmell/Sussex, 1941) ka qenë prozatore dhe eseiste angleze. Nuk është laureatë e çmimit prestigjioz. Qëkur ka filluar të jepet çmimi, për letërsi atë e kanë marrë deri tani vetëm 18 femra. Kjo përbën 15% të numrit të përgjithshëm të laureatëve në këtë kategori. Numri i laureatëve femra për paqe është më i madh se ato të fushave të tjera.

Laureatë femra janë: Selma Lagerlef (1909), Gracija Deleda (1926), Sigrid Unset (1928), Perl Bak (1938), Gabriela Mistral (1945), Neli Zaks (1966), Nadin Gordimer (1991), Toni Morison (1993), Vislava Shimborska (1966), Elfride Jelinek (2004), Doris Lesing (2007), Herta Myler (2009), Alis Manro (2013), Svetlana Aleksijeviç (2015), Olga Tokarçuk (2018), Luiz Glik (2020), Ani Erno (2022, Han Kang (2024).

Shënim: Në shtëpinë e Virxhinia Ulfit, në lagjen Bloomsbury, në qendër të Londrës, tuboheshin personalitete me renome profesionesh të ndryshme – historiani Liton Strashej (Lytton Strachey, 188- 1932); filozofi dhe prozatori anglez Bertrand Rasel (Bertrand Russell, 1872 – 1970), laureat i Nobelit më 1950; ekonomisti anglez, njëri nga më me ndikim i shekullit XX, themelues i makroekonomisë moderne, Xhon Mejnard Kejnis (John Maynard Keynes (1883–1946); poeti, kritiku dhe dramaturgu anglo-amerikan Tomas Stërnz Elliët (Thomas Stearns Eliot, 1888 – Londër, 1965), laureat i Nobelit më 1948; dhe E. Sitwell, romancieri, eseisti dhe kritiku anglez Eduard Morgan Forster (Edward Morgan Forster, 1879 – 1970); esteti Roxher Fraj (Roger Fry, 1866 – 1934), historiani i artit, anglez, Kliv Bel (Arthur Clive Heward Bell; Great Shefford, Mbretëri e Bashkuar, 1881 – Londër, 1964) me të shoqen Vanessa e cila ishte motër e Virxhinia Ulfit.

Shoqërimi i tyre njihet si Grupi Blumsberi (The Bloomsbury Group).

Shënim: Përkundër prirjes erotike ndaj grave, Virxhinua Ulf ka pasur raporte të afërta me bashkëshortin i cili i gjendej pranë në çastet kur ajo manifestonte probleme mentale.

* * *

Horhe Luis Borhes – Tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986) ishte disi në moshë të shtyrë kur deklaroi: “Çmimin Nobel nuk e kam fituar për arsye se zotërinjtë në Stokholm mbase mendojnë se tashmë ma kanë dhënë një herë..”

Shënim: Gjyshja e Borhesit nga vija e babait ka qenë angleze.

Komiteti për ndarjen e çmimit gjithmonë i ka marrë parasysh edhe zhvillimet politike, momentin historik dhe qëndrimet joletrare të shkrimtarëve. Këtë e dëshmon shembulli i Borhesit. Me fjalë të tjera, shkrimtari argjentinas ka qenë i lidhur me disa diktatorë të shekullit të kaluar. Midis tyre është edhe Pinoçe (Augusto Pinochet Ugarte, 1915-2006).

* * *

Vladimir Vladimiroviç Nabokov (Shën Peterburg, 1899 – Montreux, Zvicër, 1977) është prozator dhe poet ruso-amerikan. Deri në vitin 1940 mbante pseudonimin Vladimir Sirin. Është autor i romanit kontradiktor “Lolita” (1955). Në fillim vepra u ndalua për përmbajtjen “pornografike”, Flitet për dashurinë e mashkullit të moshës së pjekur ndaj “nimfetës” Lolita.

Nabokovi dhe Borhesi janë themelues të prozës postmoderne. Që të dy bëjnë pjesë në grupin e krijuesve që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel”. Nabokov ka qenë i nominuar disa herë. Në vitin 1974, për çmimin “Nobel” kanë qenë të nominuar edhe Naokovi, edhe Borhesi, edhe prozatori anglez, një prej më të rëndësishmëve të shekullit XX, Graham Grin (Graham Greene, 1904 – 1991), edhe prozatori kanadezo-amerikan, bir i hebreut të ardhur në Kanada prej Rusie, Sol Belou (Saul Bellow; Lachine, Quebec, 1915 – Brookline, Massachusetts, ShBA, 2005). Atë vit, çmimi nuk iu dha asnjërit prej tyre. Atë e ndanë prozatorët dhe poetët suedezë Eivind Junson (Eyvind Johnswon, 1900-1976) dhe Hari Martinson (Harry Edmund Martinson, 1904 – 1978), që të dy anëtarë të jurisë për ndarjen e çmimit “Nobel”.

Shënim: Nimfetë – vajzë tejet e re, lolitë, tinejxhere.

Shënim: Sol Belou u vlerësua me Nobelin në vitin 1976. .

* * *

Autorë të caktuar si prozatori anglez Xhorxh Oruell (George Orwell, 1903-1950), tregimtari austriak me prejardhje hebraike, Franc Kafka (Pragë, 1883 – Kierling, Vjenë, 1924), prozatori amerikan Fransis Skot Fixhërald (Francis Scott Fitzgerald, 1896-1940) nuk u kurorëzuan me Nobelin ngase vdiqën para kohe.

Franc Kafka është kryeidhull i modernizmit. Në veprën e tij flitet për individin të përndjekur prej forcave të padukshme të territ, të tmerrit, të ferrit. Individi i ndjekur nga shteti, nga pushteti, nga të fortët, nga tiranët, despotët, autoritarët, autokratët, sundimtarët, diktatorët, totalitarët, nga langonjtë e pushtetarëve siç janë gjyqtarët, dëshmitarët e rrejshëm, hetuesit, policët, milicët, xhandarët, gardianët, spiunët, agjentët, proceset gjyqësore të montuara, dënimet drakoniane.

Kafka tha: “Fajësia është gjendja në të cilën ndodhemi të gjithë ne, pavarësisht nga faji.”

Më pas ai shtoi: “E gjithë jeta ime ka qenë një histori e mbylljes së syve.”

* * *

Midis atyre që kanë lënë gjurmë të mëdha në letërsi dhe që kanë gëzuar popullaritet në radhët e publikut të gjerë, kanë qenë shkrimtari amerikan Xherom Dejvid Selinxher (Jerome David Salinger, 1919 – 2010); poeti, romancieri dhe autori i tregimeve të shkurtra, amerikani Çarls Bukovski* (Charles Bukowski, Andernach, Gjermani, 1920 – San Pedro, Kaliforni, 1994). Asnjëri prej tyre nuk e ka fituar vërtetimin zyrtar të Akademisë Suedeze për vlerat që i kanë poseduar.

Shënim: Selinxheri njihet për romanin “Gjuetari në thekër” (The Catcher in the Rye, 1951).

Shënim: Çarls Bukovski nënën e ka pasur gjermane, ndërsa babanë ushtar amerikan. Qysh i vogël vjen në Los Anxhelos.

* * *

Krijues të mëdhenj kanë qenë edhe dramaturgu norvegjez Henrik Ipsen (Henrik Ibsen, pseudonim Brynjolf Bjarme, 1828-1906) dhe novelisti e dramaturgu rus Anton Pavloviç Çehov.(1860-1904). Krijimtaria e tyre ndërlidhte me shekullin XIX, por ata kanë jetuar edhe në shekullin XX, kur Nobeli ndahej.

* * *

Ismail Kadareja (Gjirokastër, 28 janar 1936 – Tiranë, 1 korrik 2024) është një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të botës. I përkthyer në 47 gjuhë, i botuar në dhjetëra shtete të pesë kontinenteve. Shumë shkrimtarë që janë vlerësuar me çmimin “Nobel” nuk mund të krahasohen me penën e gjigantit të letrave. Kadareja është nominuar për çmimin “Nobel” të paktën 15 herë, që prej viteve ’90 e deri në vitet e fundit të jetës së tij. Gjithmonë ka qenë favorit. Krijimtaria e tij është vlerësuar me shumë çmime prestigjioze të botës. Akademia Suedeze e la pa çmim shkrimtarin i cili gjatë gjithë jetës së tij, me penën dhe shpirtin e vet, e luftoi tiraninë dhe diktaturën, si asnjë krijues tjetër i lindjes evropiane.

Madhështia e Kadaresë qëndron në faktin se ky kolos i artit të fjalës ia zbuloi Perëndimit një botë të re, mitet dhe legjendat e gadishullit, të vjetra sa poemat homerike, ia zbuloi labirintet kafkiane të një perandori që u shemb si dhe tiraninë antinjerëzore në lindje të kontinentit. Te Kadareja, si te Kafka, kemi qëndresën e individit përballë të fortit.

Artan Nati/

Në diskursin publik shqiptar, si kafene, parlament, studio televizive apo familje, mendoj se kemi arritur një shkallë të admirueshme të konfuzionit gjuhësor. Thjesht kur dikush thotë diçka që nuk na pëlqen dhe menjëherë deklarojmë se “na ofendoi”. Pastaj kaq mjafton për të filluar telenovelen shqiptare, që zhvillohet me pasion prapa krahëve duke krijuar armiq imagjinarë. Më tej vazhdojmë me minigjyqe publike per kërkim falje, tërheqje deklarate, ndëshkim, censurë dhe në raste më të avancuara të demokracisë sonë emocionale, edhe kokën e autorit. Këtu ekziston një ngatërresë e vogël, që në një shoqëri demokratike nuk është aspak e vogël, biles ky eshte problemi yne themelor.

Fyerja dhe ofendimi nuk janë e njëjta gjë. Fyerja është akti i atij që flet. Ofendimi është reagimi i atij që dëgjon. Fyerja është veprim, ndërsa ofendimi është përjetim. Fyerja mund të jetë e qëllimshme, ndërsa ofendimi mund të lindë edhe pa qenë fare qëllimi i folësit. Dikush mund të të fyejë dhe ti të mos ofendohesh. Dikush tjetër mund të mos ketë ndërmend të të fyejë, por ti të ndihesh i ofenduar. Pikerisht këtu fillon problemi i madh i shoqërisë tonë. Lind pyetja: “kush ka të drejtë të përcaktojë kufirin e ofendimit?” Nëse standardi është ndjenja ime personale, atëherë demokracia shpejt kthehet në një shesh lufte. “U ofendova!” “Pse?” “Sepse nuk më pëlqeu.” “Po çfarë të tha?” “Nuk ka rëndësi. Unë u ofendova.” Me këtë logjikë, argumenti më i fuqishëm nuk është më arsyeja, por ndjeshmëria. Pra nuk fiton ai që ka argumentin më të mirë, por ai që arrin të deklarojë i pari se është lënduar.

Nëse një ish-komunist thotë se Lufta Nacionalçlirimtare ishte lavdia më e madhe e kombit dhe se komunizmi i solli Shqipërisë përparim, mirëqenie e dinjitet, ai ka të drejtë ta mendojë dhe ta thotë. Por edhe unë kam të drejtë t’i them se e ke gabim. Mund t’i them se ka harruar burgjet, internimet, persekutimet dhe mijëra njerëzve të cilëve komunizmi u mohoi lirinë, dinjitetin dhe jetën normale. Madje mund ta quaj edhe injorant të historisë ose egoist. Dhe këtu fillon demokracia: unë nuk i sulmoj biologjinë, apo personin dhe familjen, por sulmoj idenë. Nëse ai ofendohet, kjo është ndjenja e tij. Nuk mund të kërkojë që unë të hesht vetëm sepse ai u ndje keq. Sepse po ta pranojmë këtë rregull, herën tjetër nuk do të debatojmë më për komunizmin, por do të debatojmë se kush u ofendua më shumë. Dhe kështu demokracia do të shndërrohet nga sistem i lirisë së fjalës në gjykatë ofendimesh dhe thashethemesh.

Nëse një intelektual i persekutuar gjatë komunizmit pyetet: “Pse nuk e kundërshtuat ju dhe disa të tjerë të persekutuar qeverinë e Berishës, kur ishit pjesë e saj?”, kjo është thjesht një pyetje mbi marrëdhënien e intelektualit me pushtetin. Nëse përgjigjja është: “Kishim familje dhe kishim frikë nga persekucioni”, atëherë pyetja tjetër është e pashmangshme: Nëse një ish-i burgosur politik kishte frikë nga një pushtet demokratik, çfarë tregon kjo për raportin e tij me pushtetin? Këtu duhet të fillojë debati, jo të mbyllet. Por në kulturën tonë politike ekziston një mënyrë më e lehtë: në vend që t’i përgjigjesh pyetjes, diskredito pyetësin. Pyetja bëhet “dashakeqe”, pyetësi “inkuzitor”, ndërsa kritiku “armiqësor”. Nqs nje shkrimtar paraqitet ne publik si disident dhe i thuhet se ne komunizëm ne Shqiperi nuk lejohej disidenca, Kjo nuk është fyerje.

Mendoj se eshte ndryshim opinionesh. Une mendoj se është mashtrim ne rastin me te keq dhe injorancë në rastin më të mirë. Mund të jem i gabuar, por kjo është bukuria e demokracise. Diskutimi I hapur eshte vlere, sepse çfarë vlere ka një artikull apo studim që nuk i lëndon ndjenjat e askujt? Paradoksi përsëritet edhe me historinë. Një studiues idealizon disa figura të së djathtës shqiptare të Luftës së Dytë Botërore dhe, kur pyetet pse, ai përgjigjet: “Komunizmi i shau aq shumë, sa ne duhet t’i mbrojmë.” Pra, nëse komunizmi tha “i keq”, ne duhet të themi “i mirë”. Nëse ai tha “tradhtar”, ne duhet të themi “hero”. Kështu, pa e kuptuar, vazhdojmë të jetojmë nën hijen e komunizmit. Vetëm kemi ndërruar shenjën: nga minus në plus.Dhe kjo nuk është mendim kritik. Është thjesht komunizmi i kthyer përmbys.

Demokracia nuk premton të mos të fyejnë

Shoqëria demokratike është një shoqëri ku njerëzit kanë të drejtë të thonë edhe gjëra që të tjerëve nuk u pëlqejnë. Në një demokraci, një politikan mund të kritikohet, një intelektual mund të tallet, porj edhe feja mund të diskutohet. Ndoshta edhe dikush do të ofendohet, por kjjo nuk është domosdoshmërisht një defekt i demokracisë. Në një farë mase, është çmimi i saj, sepse alternativa është shumë më e rrezikshme. Por a do të thotë kjo se çdo fyerje është e pranueshme? Aspak. Fakti që demokracia mbron lirinë e shprehjes nuk do të thotë se çdo sjellje e trashë bëhet automatikisht fisnike vetëm sepse quhet “liri”. Ka një ndryshim të madh midis të drejtës për të fyer dhe virtytit për të fyer. Një njeri mund të ketë të drejtë të thotë diçka idiote. Por kjo nuk e bën atë më pak idiot. Disa njerëz mendojnë se sapo thonë diçka fyese, janë bërë “të guximshëm”. Ndonjëherë thjesht kanë thënë diçka fyese. Po ofendimi?

Ofendimi është më interesant sepse nuk kontrollohet plotësisht nga autori i fjalës. Unë mund të them: “Ky politikan është i paaftë.” Ti mund të ofendohesh, por unë nuk mund të marr përgjegjësi të plotë për emocionin tënd. Mund të kem thënë diçka të padrejtë, ose dashakeqe, por fakti që ti u ndjeve keq nuk e zgjidh automatikisht çështjen. Përndryshe, çdo debat do të mbyllej me një fjali magjike: Më ofendove, prandaj je fajtor. Kjo është një mënyrë shumë efikase për të shmangur argumentin. Mjafton të thuash: “U ndjeva keq.” Mendoj se pyetja më interesante është: Nëse nuk po ofendojmë njerëzit që duhet të ofendohen, mos vallë po bëjmë diçka gabim?

Nëse me “duhet të ofendohen” kuptojmë ata që kanë pushtet, që abuzojnë me pushtetin, që korruptohen, që gënjejnë publikun, që poshtërojnë të tjerët ose që përdorin institucionet për interesin e tyre, atëherë një shoqëri demokratike ka nevojë për njerëz që dinë të shqetësojnë. Historia e mendimit nuk është shkruar nga njerëzit që i bënë të gjithë të ndiheshin rehat. Filozofi duhet të shqetësojë opinionin, satiristi pushtetin dhe shkrimtari të shqetësojë moralin konvencional. Nëse çdo ide që shqetëson dikë duhet të heshtë, atëherë do të mbetemi me një shoqëri ku të gjithë janë të qetë dhe askush nuk mendon. Dhe kjo është një qetësi shumë më e frikshme se konflikti. Atëherë pyetja korrekte është: “Si ta godasim një ide, një sjellje ose një pushtet pa e humbur dinjitetin tonë?” Fyerja më e dobët është ajo që thotë: “Je idiot.”, apo “Te ka hyre e keqja” Fyerja më e zgjuar është ajo që e detyron idiotin të kuptojë pse po e quan idiot. Një kontradiktë e ekspozuar vështirë se harrohet.

Rregulli i artë

Nëse duhet të kemi një “etikë të fyerjes”, ajo mund të jetë fare e thjeshtë: Sulmo atë që njeriu zgjedh, jo atë që ai nuk mund ta zgjedhë. Pra sulmo idenë dhe jo personin, sulmo hipokrizinë dhe jo identitetin dhe mbi të gjitha nuk duhet përdorur fyerja si zëvendësim i argumentit.

Shoqëria që nuk duron dot fyerjen nuk është domosdoshmërisht shoqëri më morale. Ndoshta problemi ynë nuk është se fyejmë shumë. Ndoshta problemi është se ofendohemi shumë shpejt dhe mendojmë shumë pak. Jemi bërë një shoqëri ku egoja është aq e brishtë, saqë një kritikë në Facebook kërkon ndërhyrjen e Kushtetutës. Një gazetar shkruan një opinion dhe dikush kërkon pushimin e tij. Një humorist bën një shaka dhe kërkohet ndjesë kombëtare. Një qytetar kritikon një politikan dhe përgjigjja nuk është argumenti, por: “Kush je ti që flet?” Ky është momenti kur demokracia fillon të bëhet dekor. Një shoqëri e lirë duhet të ketë lirinë edhe për të qenë e bezdisshme.

Madje, shoqëria shqiptare duhet të jetë jashtëzakonisht e bezdisshme. Duhet të ketë njerëz që pyesin pyetjet e gabuara në kohën e gabuar. Njerëz që qeshin kur të gjithë të tjerët duartrokasin. Njerëz që thonë “mbreti është lakuriq”, edhe kur oborri mbretëror ka organizuar një komision për të provuar se rrobat ekzistojnë. Dhe midis një shoqërie që flet paksa tepër ashpër dhe një shoqërie që hesht me shumë edukatë, demokracia duhet të zgjedhë gjithmonë të parën. Sepse demokracia nuk na premton që do të ndihemi mirë. Na premton diçka shumë më të vështirë: të kemi të drejtë të flasim edhe kur të tjerët nuk duan të na dëgjojnë. Dhe ndoshta ky është paradoksi i fundit: qytetari demokratik nuk duhet të pyesë gjithmonë, “A do të ofendohet dikush nga ajo që po them?” Ndonjëherë pyetja më e rëndësishme është: “A është e vërtetë ajo që po them dhe a kam guximin ta them?” Sepse nëse askush nuk ofendohet kurrë nga e vërteta, ka shumë mundësi që nuk po themi asgjë të rëndësishme.

Nga Raimonda Moisiu-SADE  

-Agim Gjakova, një Krijimtari pa Kufi…

Në pranverën e këtij viti, ndodhesha në Tiranë, dhe një telefonatë nga mikja ime e ndritur e fisnike, Kozeta Mamaqi, e cila më ftonte në promovimin e një serie veprash, prozë e poezi të autorit dimensional, mikut të saj, Prof. Agim Gjakovës! 

“Takimi im i parë” me Prof. Agim Gjakovën e ka zanafillën në rininë time të hershme, kjo ndodhi krejt rastësisht, si një “bashkëbisedim intim” me poezinë dhe prozën e tij të shquar. Në atë kohë studioja në Gjuhët e Huaja, -në atë auditor ku vite më parë kishte kryer studimet e larta për Gjuhë dhe Letërsi Angleze edhe Profesori i nderuar.

Sa herë gjendem në atdhe ftesat për të marrë pjesë në promovime libri, i mirëpres me ndjesinë e një kënaqësie të vecantë të fuqisë së librit, sepse bën jo vetëm bashkë shkrimtarë, poetë dhe dashamirës të artit e letërsisë, porse ndjen atë lidhjen njerëzore dhe empatinë e pastër, për të përjetuar dhe kuptuar botën krijuese të dijes dhe respektit për autorin, mendërisht dhe shpirtërisht, një moment vlerësimi dhe mirënjohje edhe për ata që e duan dhe e shkruajnë letërsinë. Ftesa për promovimin e veprës së Prof. Agim Gjakovës ishte një mundësi harmonie, besimi dhe e shkëlqyer për të kaluar disa orë të këndshme, produktive e plot kulturë. Aty gjendeshin, bashkëbiseduan dhe vlerësuan letërsinë e Prof. Gjakovës plot shkrimtarë, poetë, publicistë të njohur, miq e kolegë të kahershëm e të rinj të tij. Secili prej tyre shprehte fjalën e tij/saj, për këtë njeri fisnik, modest e fjalëndritur, për letërsinë e tij të pasur, jo vetëm në sasi – mbi dhjetra e dhjetra libra të botuar – por edhe të realizuar denjësisht, cilësisht e krejtësisht të veçantë. Madje për Profesor Gjakovën u theksua se; “letërsia e tij meriton shumë më tepër vlerësim dhe vëmendje!”

Prof. Agim Gjakova është një nga figurat më interesante dhe jetëgjatë të letërsisë shqipe, ka një histori njerëzore dhe krijimitari të jashtëzakonëshme. Të shkruash dhe të sjellësh në vëmendjen e audiencës së lexuesve dhe kombit shqiptar, biografinë krijuese dhe bukurinë e gjuhës shqipe të pasur të prozatorit, dramaturgut, skenaristit, publicistit, dhe poetit Agim Gjakova, do të thotë të hysh në një botë ku arti i fjalës gërshetohet me thellësinë e dijes universale, që reflekton shpirtin e pathyeshëm rebel, prek zemrat dhe lartëson ndjenjën e përkatësisë kombëtare.  

Udhëtimi krijues i shkrimtarit të shquar Prof. Agim Gjakova nis aty ku fillon kurreshtja jonë për letërsinë, që në bangat e shkollës, ai nuk u mbyll kurrë brenda një kornize të vetme, porse sfidoi veten dhe fjalën shqipe në çdo zhanër: Vjershëtor dhe Tregimtar, që preku shpirtin e lexuesit të ri dhe të rritur, Novelist dhe Romancier, ku ndërtoi struktura të ndërlikuara dhe personazhe të gjallë, Eseist dhe Studiues, që analizoi me mprehtësi shoqërinë dhe letërsinë, Folklorist i talentuar, ku mblodhi dhe ruajti thesaret e shpirtit popullor.

Prof. Agim Gjakova deri më tani ka botuar mbi 30-ë libra duke përfshirë dhjetra romane, romani i tij i fundit “I pabinduri”, dhe “E dashura e katër djemve”, e dhjetra e dhjetra përmbledhje me poezi, prozë, publicistikë, dhe vecmas në letërsinë dokumentare. 

Ajo që e bën të veçantë profilin e tij është guximi intelektual, dhe mjeshtri i rrëfimit të një shpirti rebel të paepur, në çdo rresht të shkruar, ai ecën në fillin e hollë midis të mundshmes dhe të pamundshmes; si një mjeshtër i vërtetë i rrëfimit, ai arriti të kthejë vështirësitë e kohës në art të qëndrueshëm. 

Prof. Agim Gjakova është një erudit, prozator profilik, dhe poet modernist, që nuk mjaftohet vecse me frymëzimin e castit dhe ndjenjat personale, ai ndërton urat mes epokave, lidh të shkuarën klasike me shqetësimet moderne të kohës që ai jeton, ndërton urat e komunikimit përherë “Në kërkim të së vërtetës”, mes poezisë, prozës, publicistikës, filozofisë, historisë, mitet e lashta dhe heronjtë. Ritmika dhe ngrohtësia e stilit të tij krijues, reflektojnë shpirtin e pathyeshëm dhe lidhjen e vecantë me Atdheun dhe Historinë, kompromisi që ai ka bërë me admiruesit e shumtë të veprës së tij. 

Në letrat shqipe, kombëtare, ballkanike dhe ato ndërkombëtare, figura të tilla emblematike si Prof. Agim Gjakova, përfaqësojnë panteonin e mendimit human, qytetari, dije dhe mëncuri, që shpalosin një erudicion të jashtëzakonshëm. Sinteza e lirizmit poetik dhe letërsisë dokumentare në veprat e Prof. Agim Gjakovës përfaqësojnë modelin unik në letërsinë bashkëkohore shqipe, që harmonizojë dy pole shpesh të largëta: lirizmin e thellë dhe saktësinë dokumentare.  Gjakova nuk mjaftohet me pasqyrimin e ftohtë të fakteve, ai i vesh ato me një ndjeshmëri të lartë njerëzore, që ngjarjet reale të mos mbeten thjesht kronika, por të kthehen në përjetime shpirtërore për lexuesin. Si një shkrimtar që dëshmoi dhe krijoi nëpër faza vendimtare historike, Gjakova shërben si urë lidhëse mes tri epokave: Historisë modern, ku vendoset baza e stilit të tij- realizmit socialist, prej nga trashëgon vëmendjen ndaj kontekstit social dhe letërsisë postkomuniste, ku fiton lirinë e plotë të shprehjes dhe analizës objektive. Kulmi i tij pubicistik dhe artistik identifikohet në fushën e letërsisë dokumentare, një “gërshetim hibrid” mes letërsisë artistike -fantazisë dhe ndjenjës- dhe asaj dokumentare -faktit dhe dëshmisë -mbrohet nga një aureolë e fortë integriteti professional. Prof. Agim Gjakova na dëshmon se e vërteta historike dhe bukuria estetike mund të bashkëjetojnë pa e cënuar njëra-tjetrën.

-Metafora e Shpirtit të Lirë dhe Rebel, që nuk u përkul kurrë në  “Vargje Gjakoviane”.

Të jesh poet apo vetë termi poezi në kuptimin thelbësor të fjalës, nënkupton atë që ta shohësh botën me ndjeshmërinë e bukurisë të një shpirti artistik, ku cdo përjetim apo emocion njerëzor buron nga ndjeshmëria impulsive e shpirtit të lirë, talentit dhe pjekurisë artistke, e cila ekziston brenda gjithckaje njerëzore dhe në akord me lirinë e të shprehurit shndërrohet në një poezi gjallëruese që shkon përtej vargjeve të shkruara. Mes dhjetra vëllimeve me poezi unë zgjodha të analizoj atë – i titulluar “Poezia 19”, të prozatorit, dramaturgut, skenaristit, publicistit, dhe poetit të shquar të kombit, Prof. Agim Gjakova, 

Struktura e këtij vëllimit poetik është ndërtuar në cikle të ndjeshme përmes emërtimeve metaforike dhe numerike, që mbartin një peshë të madhështisë simbolike dhe filozofike. Cikle poetike që përfaqësojnë një nga shtyllat më intime dhe më dramatike të lirikës së poetit, ato mbartin një peshë të rëndë biografike, duke pasur parasysh se poeti jetoi nën dy diktatura dhe u dëbua nga Kosova në Shqipëri, ku u përball me izolim dhe përndjekje. Vëllimi përmban poezi lirike, me ton qytetar, intelektual, patriotik, kujtime, mall, dhimbje, dashuri, të cilat shprehin ngazëllimin dhe enthusiazmin e një komuniteti të brishtë, në rastin tonë si te vëllimi poetik “Poezia 19”, një fitore e arritur në liri, progresin social, romantizmin, frymëzimin e frymëzuese, deklamimin e bukurisë shpirtërore e trupore në vjershërimin klasik. 

Çdo cikël poetik përfaqëson një temë të vetme në lidhje me Prof. Agim Gjakovën si individ dhe si poet i një shpirti të trazuar dhe kryengritës, i cili ka sfiduar regjimet dhe ka vuajtur përndjekjet, kjo eksperiencë jetësore reflektohet thellësisht në strukturimin e poezisë së tij.

Eksperiencat jetësore dhe përkushtimi krijues, si ciltërsia e ndjenjave, humbja, dhimbja, vetmija, dashuria, shpresa, intimiteti, ngazëllimi apo enthusiazmi- këto sentimente të jetës, -poeti e ndjen të nevojëshme t’u japë zë duke i hedhur në vargje e poezi. Poezia e Prof. Agim Gjakova është rrëfyese, -jo abstrakte-ajo del nga realiteti aktual i botës që jetojmë dhe thjeshtësia e jetës së përditshme. Gjenialiteti i ambicies së tij si poet balancohet nga një ndjenjë e ftohtë absurditeti, me shkëndija talljeje të butë me veten, nga muzat, meditimet dhe spekulimet rreth jetës, gjërat e përjetëshme të ekzistencës humane, – jetës e vdekjes. 

Veprat poetike të tij janë madhështore, pa hezitim po përdor termin “vargje gjakoviane”, ku përfshihen poezi lirike, erotike, poezia e dashurisë për atdheun, Shqipërinë e Kosovën, për vendlindjen dhe poezi me tematikë sociale, historike dhe refleksive që amplifikojnë stilin ekspresiv të dhimbjes së bukur –dashurisë! Poeti Gjakova blasfemon në emër të instiktit njerëzor, me konceptimin mistik të lexuesit për botëndijimin, botëperceptimin dhe arritjen e një poeti të shquar, duke e vendosur madhështinë e epikës reale, përmes integritetit të gjuhës së pastër, strukturës fizike dhe kulturës thellësisht poetike që dëshmohen prej secilit cikël në kontekstin e poezive.  

Libri nis me poezinë lirike e titulluar  “Gruas sime”, autori përshkruan karakterin e zgjuar, dhe të ngrohtë – por edhe të sertë, të një gruaje të bukur fizikisht, unike, vitale dhe shpirtbukur, -një grua e mrekullueshme për ta pasur pranë edhe në kohë të vështira; “shigjetim i agut nëpër këto vite të gjatë/ ndërsa qielli im ishte fytyra jote nëpër hekura/ hapësira më mbeteshin buzëqeshjet e tua të rreshkura”. 

Forca frymëzuese dhe shpërthyese e Gjakovës është e ndërthurur me kujtimet personale, dhe përfaqëson një nga simbolikat më intime dhe dramatike të lirikës së tij, për të shprehur atë universalen, ekzistencën e burrit dhe gruas–dashurinë dhe frymëzimin! 

Në këtë cikël, figura e gruas ngrihet përtej një subjekti të thjeshtë lirik dhe romantik, ajo shndërrohet në një simbol të mbijetesës dhe besnikërisë. Gjakova shpërfaq një ton intim, të drejtëpërdrejtë dhe jashtëzakonisht të sinqertë, -të zhveshur nga patetizmi. Prof. Gjakova e di fare mirë se njerëzit fillojnë të mplaken kur heqin dorë nga dashuria, andaj ai i lutet bashkëshortes: “Buzëqesh edhe njëherë për mua”- me një gjuhë e ndjenjë të ngrohtë por të përzishme, ku dashuria shërben si e vetmja strehë përkundrejt egërsisë së botës së jashtme; sepse  “drita mbi fytyrë tremb terrin e egër në një skutë/ dhe vështrimin e luanit dalngadalë me zbutë”, – për të shprehur atë universalen, ekzistencën e burrit –dashurinë, vazhdimësinë e jetës.  

Kjo është edhe arësyeja pse Prof. Gjakova zhvendoset nga vargu në varg në cdo moment të ditës, sepse poeti dhe gruaja, dashuria e jetës së tij, aty gjejnë vetveten; “buzëqesh edhe njëherë për mua, /si një karvan thneglash mendimet ma pickojnë trurin, / helmin ma thith si shpendi kokërr për kokërr gruri.”

Këto vargje të mirë-vendosura në strofë, i japin rrjedhë procesit të transformimit të dukshëm; mendimi e ndjek këtë proces-në fakt e nxjerr dhe e prezanton atë, – si një kompleks mamorfozash të imazhit që është treguar. Kursi logjik i këtij transformimi që ndihet shpesh si një ndjenjë faji të pafajshëm i poetit, i cili, për shkak të idealeve dhe fateve të tij politike, e ka ekspozuar edhe qënien e saj më të shtrenjtë ndaj stuhive të jetës, në përpjesëtim të vetë ndryshimit.

Në poezinë  “Gruas sime”, “buzëqeshja” shpreh optimizmin dhe forcën për t’i mbijetuar errësirës së jetës, është një metaforë e fuqishme që përcjell mesazhe shprese, intimiteti, dhimbje dhe trishtimi të përmbajtur dashurie. “Buzëqeshja” nuk është thjesht një shprehje fizike, por një dritare shpirtërore që zbulon kontrastin mes botës së brendshme të poetit dhe realitetit.  Për të sfiduar padrejtësitë, dhe fatin e tyre, Gjakova fsheh një plagë e dhimbje të madhe shpirtërore me një qetësi therrëse, ironie e revolte, ai shpreh ngrohtësi, afrimitet dhe magjinë e çasteve romantike; “buzëqesh edhe njëherë për mua, /le të më lëvizin ngjyrat përtej kohës më thellë, /ah cfarë ndjesish, vrullesh, shpërthimesh të valëta ndjell!”

Poezia “ Gruas sime” kontraston “për një buzëqeshje gjithkujt ja kam zili”, / -teksa gjen ngushëllim me bukurinë dhe ndjenjë përhershmërie në “buzëqeshjen dhe sytë e gruas së tij”, vend ku “vecse ai mund të hyjë”, ngaqë “ka vite zemra e ka harruar atë stoli!” Prof. Gjakova na sugjeron se kujtimet, vizionet dhe ëndërrimet, ofrojnë strehë nga kalimi i kohës dhe përkohshmëria e jetës, porse ato nuk do të vdesin kurrë! 

Secili cikël poetik si bosht strukturor ka simbolikën e numurit “Shtatë”, përdorimi i përsëritur i këtij numri nuk është i rastësishëm. Në letërsi dhe mitologji, ky numër përfaqëson plotësinë, ciklin e mbyllur kozmik (shtatë ditët e krijimit) dhe transformimin e plotë, ndërsa Poeti Gjakova, përmes këtij numri, ndërton një univers poetik të mbyllur dhe të vetë-mjaftueshëm. Në mënyrë të ngjashme, stili i shkrimit të Gjakovës është një strukturë pothuajse ritualistike, i thjeshtë, i shkruar në vetën e parë dhe pothuajse bisedor e lidhur me numrin “shtatë”-mitologjik dhe biblik që e con lexuesin në zbulimin e jetës së tij, përpjekjet me makthin e historisë e atdheut, që përfaqëson kulmin e tronditjes ekzistenciale dhe kombëtare të autorit. 

Përmes cikleve; “Shtatë Ditë”/ “Shtatë Net”/- numuri “shtatë” është ura lidhëse midis reales dhe mitikes, që Poeti Gjakova luan me dualitetin Ditë/ Natë/, kalimin nga errësira e natës, ku dhimbja dhe makthet gdhihen te zgjimi i ditës, dhe shpirti dërgohet sërish në frontin e përballjes me realitetin e vështirë. 

Në poezinë e titulluar “Nata e shtatë – (“Ëndërrimi i Shtatë”) –Nata dhe Ëndrra, janë hapësira ku poeti gjen lirinë absolute për të dëgjuar “të gjithë zërat” e shtypur nga realiteti. Andaj poeti përdor elemente të natyrës si “lumi” për të përshkruar zërat e brendshëm të njeriut; gurgullon, këndon, mallkon, grindet; “Disa thonë se lumi gjëmon, /se gurgullon, /se cicërinë, /se këndon/ se tallet, / se zemërohet/ se flet përcart, / se mallkon/ se grindet, /se përkëdhel, / bie në gjumë, / ku ta gjej atë lumë, /t’ia dëgjoj të gjitha zërat.” 

Cikli “natë-ditë” na tregon se krijimtaria e Prof. Gjakovës refuzon të mbetet statike; ajo është në lëvizje të përhershme, ashtu si vetë natyra. “Nata” lidhet me ëndërrimin, meditimin, kujtimet e hidhura të së shkuarës dhe zërat e brendshëm, ndërsa “Dita” sjell zgjimin, përballjen me realitetin e vrazhdë dhe dërgimin e shpirtit e të zjarrmisë drejt qiellit e botës së prekshme, një përballje ekzistenciale me të vërtetën. 

Ciklet poetike: “Shtatë Lule” / “Shtatë Puthje” paraqesin esencën e shpirtit të lirë dhe botës shpirtërore më lirike, më intime dhe më filozofike të Gjakovës. Ato shpërfaqen si një dialog me veteveten që merr formën e monologut intim – gërshetimin e ndjenjës së thellë mes dashurisë njerëzore; “puthjet” dhe bukurisë shpirtërore të natyrës;  “lulet” që paraqesin sinqeritetin emocional dhe një raport mbi strukturën e ciklit mitik dhe ritual, të numurit “shtatë”. Metafora të fuqishme që simbolizojnë bukurinë, rritjen shpresën, lidhjen njerëzore dhe rilindjen e natyrës së ndjenjave. “Shtatë Puthje”, një titull metaforik e lirik që kapërcen erotiken e thjeshtë, ato janë ura mes dy brigjeve (sipas Jakov Xoxes te “Lumi e vdekur” – “Një e puthur mbyll dy brigje e cel dy zemra”) -që nuk janë vecse akti fizik njerëzor, por një element mistik, që përfaqëson shtatë pika takimi midis shpirtit të poetit dhe botës, pajton shpirtin e Gjakovës me fatin, dhe njerëzit që e rrethojnë.  “Shtatë Puthje” këtu shndërrohen në një bekim ekzistencial, në kërkimin e dashurisë dhe të paqes pas një dëshpërimi apo traziatje të gjatë shoqërore e personale.

 Puthja është dashuri, dhe paqe që vjen pas stuhive të jetës; “Po puth tokën…/ Po puth detin e shkumëzuar. / Po puth pyllin, /Po puth pragun e shtëpisë, /Po puthë vreshtin, /Po puth shtegun e fëmijërisë, / Po puth fotografinë e nënës.”

“Shtatë Lulet” simbolizojnë zvetënimin, bukurinë, por edhe brishtësinë e jetës e të memories. Çdo “lule” është një stacion poetik që prek një dimension të veçantë të jetës: dashurinë, vendlindjen, vuajtjen, besnikërinë dhe qëndresën.

Ciklet poetike; “Shtatë Rrezatime” / “Shtatë Udhëtimet” mbartin një peshë të rëndësishme simbolike dhe filozofike, mëncurinë dhe shpirtin e poetit; rrezatimi nënkupton energji, dritë, zgjimin intelektual dhe filozofik si një strehë shpirtërore për të gjetur qetësinë dhe përfaqësojnë pastërtinë, rininë dhe mbijetesën e shpirtit njerëzor përballë dhunës, shtypjes dhe persekutimit; 

Vargjet e “Shtatë Rrezatime” janë simbole të dritës dhe dijes, rrezatime të mendimit të lirë, dhe shpresës që depërton përmes errësirës;  (Syzeza)… 

Kall pyllin, /copëton hënën, /ndrit yllin. / (Harkvetulla)…ma skizon një rrudhëz, / si zbulim marramendës. / (Buzëkuqja)… ma mpreh dëshirën, / m’i shti ethet, / …në vorbill ngacmimesh. / (Qafëgastarja)…e ma hedh tutje mugëtirën, /ma vërtitë tërë rruzullimin. /

Ndërsa te cikli “Shtatë Udhëtimet”- madje poeti e shoqëron edhe me nëntituj sikundër  – “Vesi im i parë/ dytë/ tretë/ katërt/ pestë/ gjashtë/ dhe shtatë në shpirt” – shpreh përshkallëzimin emocional të tij që mbart pjekurinë shpirtërore, sekretin dimensional të dashurisë dhe dhimbjes njerëzore. “Vesi” është dialogu unik dhe lirik i ndjenjës, rrugëtimit shpirtëror të vazhdueshëm i poetit mes udhëtimeve dhe endjes së tij; “në mbretërinë e amëshuar të ndjenjave”/… porse….”nuk ndalet së udhëtuari” derisa -“dhe gjej shëmbëllimin e dashurisë”-vargëzon poeti. 

“Vesi” nis nga i pari që shfaq pikënisjen e ndjenjës, pafajësinë, fëmijërinë ose shkëndijën e parë të vetëdijes, tek “i dyti” takimin me dashurinë apo botën që e rrethon, “i treti” kulmon me ndjenjat rinore, zjarrin e brendshëm dëshirat dhe energjinë krijuese, “I katërti” na rrëfen pikën e kthesës, “I pesti” reflekton; urtësi, vështrimin te vetvetja, pranimin e fatit të jetës ashtu sikundër vjen –ai fat i shkruar diku në “të tretat e lindjes, e ardhjes në këtë botë”, derisa arrin atë pjekurinë e stuhive emocionale te “Vesi i gjashtë” përtej reales, materiales, mistikes, artit dhe lirisë së plotë shpirtërore. 

Te “Vesi i shtatë” arrin paqen absolute, mes hyjnores, njerëzores dhe përjetësisë së kujtesës. 

Cikli “Shtatë Udhëtime” simbolizon vlerat njerëzore, që lidhen drejtpërdrejtë me kalvarin, persekutimin politik e social, sakrificat për të qenë i lirë, për të vërtetën e madhe, identitetin, kujtesën, integritetin dhe dinjitetin kombëtar. Poeti udhëton përmes krahëve dhe mëndjes së shëndetshmë, për t‘i gjetur kuptimin e jetës, drejtësinë e lirinë absolute në një botë të trazuar përtej mureve të censurës.  “Shtatë Fluturime” reflektojnë aftësinë e poetit Gjakova për t’i kthyer përvojat personale në përvoja universale, kombinimi i artit me filozofiken, artistiken, psikiken dhe shpirtëroren, lirinë e shtegëtimit të pandalshëm të shpirtit njerëzor drejt të panjohurës dhe të bukurës, ku fluturimi shihet si një mjet për të kapërcyer kufijtë dhe izolimin. Te cikli “Shtatë Tundime”, Prof. Gjakova shpërfaq dualitetin njerëzor midis rënies –tundimit- dhe ringritjes, përplasjet në jetë me dobësitë e veta, dëshirat, sfidat e brendshme, dilemat morale dhe vuajtjen ekzistenciale, përmes sprovave historike dhe politike që ka kaluar autori dhe populli që nga izolimi, përndjekja dhe mbijetesa. 

Te “Shtatë Ligjërime”, Prof. Agim Gjakova shquhet për ndjeshmërinë ndaj fateve historike, social-politike të atdheut që përbëjnë edhe një shtyllë kryesore të motiveve e përvojave të tij. Poeti komunikon me figurat historike dhe mitet historike për të gjetur forcë; mali, shqiponja dhe shkëmbi shërbejnë si simbole të paluajtshmërisë, të identitetit, kthimin tek rrënjët, për të kujtuar historinë, gjuhën dhe trashëgiminë etnike, cdo “ligjërim” është një akt rezistence intelektuale dhe qytetarie! 

Te  “Shtatë të Dhimbëshmë” -poeti Gjakova ndërton një monolog të brendshëm mbi dhimbjen e tokës, duke përdorur metafora të natyrës, lumi që gjëmon apo mallkon, malet, breshëri për të pasqyruar trazirat e shpirtit jo vecse të tij, por të cdo bashkëatdhetari. Cikli poetik i dhimbjes fillon me poezinë “Dhembja e parë” (NANA) -ja si vargëzon poeti; 

“…më dridhen buzët”, / më njomen sytë, / më shungullojnë veshët, / më meket goja.”

 Në mënyrë të ngjashme, stili i shkrimit të Prof. Gjakovës është informal, i thjeshtë, i shkruar në vetën e parë dhe bisedor; “të thërras e nuk më përgjigjesh, /drithërimë, zjarrmi, ftohtë akull, / ngarend, të të arrij, /por/ooo…/është hija jote bir.” 

Poeti Gjakova shpërfaq atë që kritikët e quajnë “poezi me këmbë në tokë, troç dhe pa doreza”, ai shpreh dhimbjen për fatin e Kosovës dhe Shqipërisë, duke goditur hipokrizinë shoqërore, humbjen e vlerave njerëzore dhe deformimin e idealeve të lirisë nga udhëheqësit analfabetë apo tradhtarët, siç e thotë te “Dhimbjet nuk mashtrohen si njerëzit”.  

Përmes gërshetimit të dy cikleve; ”Shtatë Ligjërime“/ “Shtatë të dhimbëshme”, Gjakova vendos një ekuilibër me elementet mitike, dhe paktin e shpirtit intim, melankolik, reflektiv, herë-herë rebel, e i guximshëm, herë-herë provokues dhe reformator, i fenomeneve të jetës, plagët që mbart një popull, dhe duke shtrytëzuar verbin poetik, me energji shprehëse, intensitet të vrullshëm, shqipton me zërin e vet poetik, lirik dhe estetik; zërin dhe dinjitetin që nuk lejojnë tjetërsimin e tij. Kjo dyshe poetike mbetet një dëshmi e fuqishme e mbijetesës shpirtërore dhe kombëtare. 

Te cikli “Shtatë të Kundërta” simbolizon filozofinë e kontrasteve të mëdha të jetës dhe realitetit politik e shoqëror, mes të mirës e së keqes, dhe pavarësisht “të kundërtave”, cikli përçon mesazhin e nevojës për ekuilibër dhe zgjim shpirtëror të individit dhe kombit. 

Cikli  “Shtatë Vrragë”, vetë fjala “vrragë” nënkupton një shenjë, plagë të mbetur apo gjurmë vuajtjeje. Ato tregojnë se çdo sakrificë ka lënë një gjurmë të pashlyeshme te poeti dhe tek identiteti kombëtar, duke kujtuar burgjet, persekutimet dhe dhunën e genocidin etnik. 

Cikli “Shtatë Nostalgji” përfaqëson botën e ndjeshme, shpirtin e lënduar, dhe fyerjen e inteligjencës së poetit. 

Prof. Gjakova e kthen mallin (nostalgjinë) për tokën për shtëpinë, prindërit, rrugicat me kalldrëm të Çarshisë, shokët e rinisë, lirinë e humbur, dhe për njerëzit që e rrethonin, -në durim, kurajo dhe frymëzim, për të mbajtur gjallë identitetin kombëtar. Nostalgjia këtu nuk është thjesht një ndjenjë passive, lirike, erotike apo romantike, por një formë rezistence shpirtërore, që poeti nuk mund ta shohë e prekë, andaj e sjell atë përmes vargjeve. 

Cikli “Shtatë cilësitë” – paraqet karakterin e fortë dhe qëndrestar para furtunave dhe stuhive të jetës; “Shpartalloj të gjitha shpikjet e së ligës, / me detin e përballimit”/ – dinjitetin e ndërgjegjes së poetit; “ a më thoni ku shitet ndërgjegja, /t’i shpenzoj edhe paratë e fundit, / t’ua dhuroj dykëmbëshve që u dridhet dora!”

 Krenaria alias (burrëria) është motiv tejet i fuqishëm që paraqet lidhjen me rrënjët, vendlindjen dhe identitetin, andaj poeti Gjakova vlerëson dhe mbron vlerat, traditat dhe historinë e popullit të tij: “ ta vështroj dreqin në sy, / ta dridh dheun si tërmet, /…”më falni njerëz, / që nuk linda nga balta”!

Prof. Gjakova është mjeshtër i artikulimit të integritetit emocional, moral dhe atij artistik që krijon një harmoni të plotë midis vlerave që vetë poeti ka në jetën reale dhe vlerave që ai mbron përmes vargjeve të tij.  Prof. Gjakova shkruan me vërtetësi, sinqeritet të plotë dhe pa kompromise, ai i qëndron besnik zërit të tij unik, përshkruan ndjenjat njerëzore, gëzimin, dhimbjen, vret frikën ashtu sic janë në të vërtetë, pa i zbukuruar apo ekzagjeruar ato në mënyrë të rreme. Bota poetike e Prof. Agim Gjakovës konsiston në vizionin, shpirtëror, real e virtual të ekzistencës humane, e arësyeshme brënda përmbajtjes gjenetike nga tradita e besimi, hapësira e koha, në të cilën krijon atë lidhjen e fortë të besimit midis vetë atij dhe lexuesit, duke e bërë poezinë të ndihet e gjallë, e fuqishme dhe e pavdekshme; “askush s’mund të ma lëvrojë qenien /…”më falni njerëz, / që nuk linda nga balta!”

Poezia e Prof. Agim Gjakovës funksionon përmes kodeve numerikë, dhe metaforave të shumta, -kur ai ndërthur jetën-lulet, ndjenjën-puthjet, dhe dritën –rrezatimet, -poeti me mjeshtëri artistike e filozofike ndërton një manifest të qëndresës shpirtërore, duke na rrëfyer se pavarësishit kalvarit të netëve të gjata të vuajtjeve e sakrificave, njeriun gjen forcë dhe energji të rilindë e të zgjohet…

Poeti Agim Gjakova flet qartshëm për kufirin midis artit dhe jetës, ku iluzioni bindës i artit lëkundet. Poezia e tij eksploron tensionin midis natyrës së përkohshme të ekzistencës fizike dhe cilësisë së qëndrueshme të ëndrrave, të cilat mund të ofrojnë ndjenjë përhershmërie dhe arratisjeje.

“Nuk gjej mënyrë si t’ua fshij fëlliqësitë,  – dhe na lejon të shohim diçka që lëviz rreth realitetit dhe imagjinatës;  “vec t’i përcoj në hapësirë, / t’i pranojë ndonjë planet i marrosur.” 

Vargjet e cituara më lart flasin për dëshirën e poetit për t’u shkëputur nga vuajtjet njerëzore dhe për të gjetur qetësi në natyrë. Kjo poezi pasqyron një melankoli të thellë për ikjen nga realiteti i lodhshëm. 

Titujt numerikë dhe metaforikë dëshmojnë se njeriu, pavarësisht copëtimit shpirtëror apo thyerjeve historike, kërkon gjithmonë një strukturë dhe një pikë zgjimi për të gjetur kuptimin e ekzistencës së tij.

-Prof. Agim Gjakova: Historia dhe Atdheu, –Një Trashëgimi që Vazhdon edhe Sot… 

Poeti i shquar Agim Gjakova i ka kushtuar një vëmendje të admirueshme gjuhës shqipe jashtëzakonisht të pasur, të pastër, të drejtpërdrejtë dhe të punuar mirë, “me këmbë në tokë”, por thellësisht figurative. Ai nuk përdor një thurrje klasike rime; ai preferon vargun e lirë por me një ritëm të brendshëm të diktuar nga anafora dhe paralelizmi strukturor. Ndarja në kapituj numerikë i jep librit karakterin e një obelisku letrar, ku çdo varg mbështet tjetrin.  Stili i tij i veçantë letrar ndërton një urë të natyrshme komunikimi midis dy dialekteve kryesore të shqipes. Struktura gramatikore, zhargoni dhe shtrirja gjuhësore, koha e foljeve dhe drejtshkrimi i fjalëve, tregojnë se autori ka njohuri të shkëlqyera e profesionale të gjuhës shqipe.  Origjina dhe jeta e tij mes Kosovës e Shqipërisë, arësimin e hershëm e kryen në vendlindje –Kosovë- dhe pas dëbimit të familjes së tij, ai mbaron studimet e larta në Universitetin e Tiranës, për gjuhë e letërsi angleze, më pas ai punoi për dekada si redaktor e skenarist, që e bënë Prof. Gjakovën zotërues të shkëlqyer të toskërishtes dhe gjuhës standarde, dhe një mbrojtës të flaktë i pastërtisë së gjuhës shqipe, që shmangte fjalët e huaja të panevojshme duke shfrytëzuar burimet e brendshme të të dy dialekteve. 

Si në poezi e prozë, Prof. Gjakova nuk e braktis forcën, ritmin dhe leksikun e gegënishtes, porse ai e pasuron atë me strukturën dhe butësinë e toskërishtes. Romanet dhe poezitë e Prof. Gjakovës përherë hapin dyert, dhe përherë mbërrijnë te lexuesi. Ajo që shkëlqen në krijimtarinë dimensionale të tij, është pasioni i përjetshëm i Prof. Gjakovës për poezinë dhe letërsinë. Pasioni i tij i paepur dëshmon se letërsia e mirë i mbijeton çdo stuhie, një trashëgimi që vazhdon edhe sot, kur kthejmë kokën pas në udhëtimin e tij krijues, shohim një monument të pasur letrar. Për shumë breza lexuesish, emri i tij nuk është thjesht një emër në kopertinë, ai është një udhërrëfyes përmes botëve të ndryshme letrare. 

Figura e vlera kombëtare dhe historike të tilla si Poeti e Shkrimtari i Shquar Prof. Agim Gjakova, duhet të vlerësohen më krenari e dinjitet kombëtar, për artin dhe kulturën, letrat shqipe dhe brezat e ardhshëm, ai na mësoi se shkrimtari nuk është thjesht një vëzhgues, por një dëshmitar i epokave dhe kohës së vet.

I mencur, i matur, aktiv dhe me një shpirt të madh, edhe pse me nëntë dekada mbi supe, Prof. Agim Gjakova vazhdon të na japë vepra brilante nga shpirti, talenti dhe pasioni i tij krijues, – shpirtin e tij të lirë dhe rebel, që nuk u përkul kurrë, përherë në emër të humanes dhe dashurisë njerëzore. 

Prof. Agim Gjakova mbetet një personalitet shumëdimensional që ka lënë gjurmë të pashlyeshme në kulturën tone. 

Vepra e Trashëgimi e tij jeton e plotë, duke frymëzuar sot e kësaj dite brezat e ardhshëm, dhe studiuesit e historisë kombëtare.  

Raimonda Moisiu-SADE 

Author/Freelancer

Gusht, 2026

Jacksonville Florida USA 

Hysen Dizdari/

Në vitin 1938 miratohet me një Qarkore të veçantë të Ministrit të Arsimit, botimi i librit të atdhetarit Kristo Floqi: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”.

Kristo Floqi ishte jurist i shquar, avokat, gjykatës, nëpunës, ministër, shkrimtar, dramaturg, komedian, por edhe poet dhe atdhetar i madh. Kristo Floqi lindi në Korçë, në vitin 1872. Mësimet e para i mori në shkollën qytetëse në Korçë, ndërsa studimet e mesme dhe të larta i kreu në Greqi, ku familja e tij ishte shpërngulur. Përfundoi shkollën e lartë për drejtësi në Athinë, dhe aty nisi të ushtrojë profesionin e avokatit në vitin 1899. Më pas shkon në Korçë, ku hap zyrë avokature, ku punoi gjatë viteve 1902-1908 avokat në vendlindje e Manastir dhe anëtar i gjyqit të shkallës së parë në Dibër.

Në vitin 1908 drejton në SHBA, gazetën “Dielli”. Më 24 dhjetor 1911 drejton mbledhjen për krijimin e Komisionit për Bashkimin e organizatave shqiptare në SHBA. Më 28 prill 1912, është themelues dhe anëtar i komisionit qendror të Federatës së Vatrës. Në vitin 1913 merr pjesë në Kongresin e Triestes, si i dërguar së bashku me Faik Konicën. Më 6 qershor 1913 emërohet në krye të gjykatës civile e penale.

Më 1914 u emërua kryesekretar i Ministrisë së Drejtësisë. Në maj të 1919 drejtonte botimin e të përkohshmes, gazetës “Agimi”. Më 1921 u emërua ministër Arsimi në qeverinë e Iljaz Bej Vrionit. Në legjislaturën 1921-1923 u zgjodh deputet i prefekturës së Dibrës. Më 8 janar 1922 ai hapi një zyrë avokatore në Rrugën e Dibrës. Në vitet 1925-1926 botoi gazetën “Indipendenca Shqiptare”, kur edhe u rizgjodh si deputet i prefekturës së Korçës gjer në vitin 1928.

Në vitet 1929 – 1944 me ndonjë ndërprerje, punoi si anëtar i Këshillit të Shtetit, ndërsa më 1940 zëvendësisht kryetar i tij dhe drejtor i zyrës ligjore të këtij institucioni.

Kristo Flloqi, krahas detyrave të ndryshme shtetërore që kreu në fushën e drejtësisë, ai punoi pa ndërprerje edhe në fushën e artit dhe të letërsisë. Gjatë viteve 1927-1928, Kristo Floqi falë dashurisë për atdheun e Shqipërinë, ai shkroi librin “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”;

-16 drama e tragjedi;

– 28 komedi, 2 opereta;

– 8 poema, poezi e satira;

-6 vepra në fushën e gjuhës e letërsisë,

-4 vepra në fushën e drejtësisë.

Libri i shkruar me dashuri për atdheun e Shqipërinë: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”, ka një histori shumë të veçantë sepse ky libër fiton konkursin e shpallur nga Ministria e Arsimit në vitin 1927.

Qarkorja Nr.1290 /V, e Ministrisë Arsimit e nënshkruar nga Zv.Ministri i Arsimit,(Ministër i punve të Brendëshme ), Abdurahman Dibra, Tiranë, më 27 Frorit 1928, e cila njofton Z. Kristo Floqi se libri i tij: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm” ka fituar konkursin si libri më i mirë dhe miratohet botimi e shpërndarja e tij ,për të gjitha shkollat e shtetit shqiptar.” Gjatë viteve 1927-1928, Kristo Floqi falë dashurisë për atdheun e Shqipërinë, ai shkroi librin: “Një predikim mbi Patriotizëm e Nacionalizëm”.

Libri e ka shkruar me ndjenja të larta patriotizmi dhe atdhedashurie.

Ky libër përbëhet nga këta nënkapituj:

1-Atdhe e Kombësi

2-Besa Shqiptare

3-Nderi, karakteri, virtytet e shqiptarit

4-Trimëritë e rracës tonë

5-Stërgjyshërit tanë Ilir

6-Maqedonasi- Filip

7-Leka i Madh e triumfet e tij

8-Epiriotët-Pirro i Madh

9-Kohët e pastajme deri tek Kastriotët

10-Gjergj Kastrioti –Skënderbeu dhe vepra e tij

11-Lidhja e Prizrenit

12-Shpallja e indipendencës shqiptare

13-Kongresi i Lushnjes

14-Zogu i shqiptarëve dhe vepra e tij

Libri fillon me pyetjen: Po kush është atdheu juaj?

ATDHETARI, KRISTO FLOQI SHKRUAN:

“Atdheu i juaj është Shkodra për Korçarin, Korça për Kosovarin, Kosova për Kolonjarin, Kolonja për Hotasin e Grudasin, Hoti e Gruda për Devollasin, Devolli për bregdetasin dhe çamin, dhe Çamëria e Himara për Dibranin e Lumjanin. Atdheu juaj është gjithë Shqipëria, ku flitet siç thamë gjuhë e lehtë e zanore Shqipe,dhe ku jetojnë Shqiptarët, është gjaku jonë, ai gjak i vlertë që kanë derdhur gjyshër gjyshët tonë mbi altarin e Atdheut. Atdheu është Kombi jonë të cilin kemi detyrë ta duam, ta nderojmë e ta mbrojmë me mish e me shpirt kundra çdo mësymsi e invadori, e të mos lëmë kurrë asnjë pëllëmbë dheu të shkelet prej thundrës të një të huaj…”

Ky libër edhe sot duhet të futet nga Ministria e Arsimit në programin e shkollave 9-vjeçare dhe të mesme.

ME NJË PJESË NGA POEMA “EPOPEJA E SKËNDERBEUT” E SHKRUAR NGA KRISTO FLLOQI PARA 88 VJETËVE, PËRSHËNDESIM, VËLLEZËRIT SHQIPTARË KUDO NËPËR BOTË:

KTHIMI NË KRUJË

EJA ZAN E LIGJËRONA

ZGJUJTËSIN E ATIJ TRIMI

SI E KE ZAKON KËNDONA

ZJAR E FLAGËN E KUXIMIT,

NA TREGO SHPEJTËSIN E TIJA

DHE DËSHIRËN E LIRISË,

AFTËSITË ATO VETIJA,

TË FATOSIT TË SHQIPËRISË….

ZBRIT PREJ MAJËS SË TOMORRIT

PREJ ASAJ SELIS HYNORE,

JEPI SHPIRT ATIJ KRAHRORIT,

M’ATË HARPEN TINGËLLORE,

NA RADHITË ATO BETEJA,

QË HABITNË BOTË MBARË,

E QË SHPREPNË SI RRUFEJA,

QË GJËKUNDI S’ISHIN PARË!

AGOJ HYLLI I LIRISË,

DIT, TË BARDHA KISHTE LE,

ISHTE OR’ E SHQIPËRISË,

FAT I MIRË PËR ATDHE,

E ZBARDHEU E NDRITI QIELLI,

EDHE SHKREPI DIT E RE,

RET, U ZHDUKNË, SHKËLQEU DIELLI,

SEPSE LEU NJË SKËNDERBE,

QË SHPËTOJË ATDHEN, E DASHUR,

PREJ VARGONJËVE TË ROBRISË,

DHE SHQIPTARVE BUZË -PLASUR,

U DHA DRITËN E LIRIS’…”

Pjesë nga poema “Epopeja e Skënderbeut” e Kristo Flloqit, faqe 69-70,

Botimet “M&B”-2024

Përkthyes: Luket Hasaj/

Autori italian Pietro Lombardo në librin e tij «Ta jetojmë jetën», sjell pjesën që vijon, e cila flet për një përjetim të thellë në një kamp përqendrimi nga Viktor Frankl psikolog, filozof austriak, themelues i logoterapisë dhe autor i shumë librave, i cili ishte një i mbijetuar i Holokaustit:

Do të doja të vazhdoja me një pjesë në gjendje të dëshmojë forcën dhe poezinë e dashurisë. Autori e ka përjetuar këtë çast në një kamp përqendrimi, gjatë një marshimi herët në mëngjes, në acarin e dimrit, nën kërcënimin e rojave naziste që çirren dhe shtyjnë para me kondakun e pushkëve. Si është e mundur në këto kushte të provosh një ndjenjë dashurie? Dëgjoni me kujdes këtë përshkrim prekës dhe do ta kuptoni:

«Pothuaj nuk flasim; era e akullt e agimit s’e këshillon këtë. Gojën e kam fshehur pas jakës së ngritur të xhaketës, ndërsa shoku që ecën pranë meje, pëshpërit në çast: ‘’Ej ti, po të na shihnin gratë tona tani…! Shpresoj që në kampet e tyre të jenë më mirë se ne. Do të doja që të mos dyshonin aspak se ç’po na ndodh këtu‘’.

Papritur, kam para meje imazhin e gruas sime. Kur pengohemi, shikojmë borën ose rrëshqasim mbi copa akulli, gjithnjë duke u mbështetur te njëri-tjetri, duke ndihmuar njëri-tjetrin dhe duke u tërhequr zvarrë përpara, asnjëri nuk flet më, por e dimë mirë se në këto çaste secili nga ne mendon për gruan e vet. Herë pas here kundroj qiellin, ku zbehen yjet ose atje, ku nis të zbardh dita, pas një pëlhure të errët resh: por shpirti im tani është krejt i rrëmbyer nga figura që ndryhet në fantazinë time tejet të ndezur, dhe të cilën s’e kam ndier kurrë më parë, në jetën normale. Flas me gruan time. E dëgjoj të më përgjigjet, e shoh të më buzëqesh ëmbël, shoh sytë e saj, dhe trupor ose jo, sytë e saj shndrisin më shumë se dielli që lind në këtë çast.

Përnjëherësh, një mendim më bën të drithërohem: për herë të parë në jetëm time provoj të vërtetën e asaj që për shumë mendimtarë ka qenë kulmi i urtësisë, të asaj që shumë poetë i kanë kënduar; përjetoj në vete të vërtetën se dashuria është, në njëfarë kuptimi, pika e fundit, më e larta, tek e cila krijesa njerëzore mund të ngrihet.

Tani e marr vesh kuptimin e sekretit më të madhërishëm që poezia, mendimi njerëzor si dhe feja mund të japin: shpëtimin e krijesave nëpërmjet dashurisë dhe në dashuri! Kuptoj se njeriu, edhe kur s’i mbetet gjë tjetër në këtë botë, mund të shijojë lumturinë më të lartë, qoftë vetëm për një çast, në soditjen shpirtërore të qenies së dashur. Në situatën e jashtme më të mjerueshme që mund të përfytyrohet… njeriu mund të realizojë veten në një soditje dashurie, në kundrimin e imazhit shpirtëror të personit të dashur që mbart me vete. Për herë të parë në jetën time, jam në gjendje të marr vesh cili është kuptimi i asaj, kur thuhet: ’’Engjëjt janë të lumtur në soditjen e dashur, të pambarim të një shkëlqimi të pafund…’’»112.

112 V. Frankl, Uno psicologo nei lager, Edizioni Ares, Milano 1995 pp. 73-74-75.