– Një monument i rikthyer në dritë –

Historia e kombeve të vjetra është shpesh një pëlhurë e endur me fije gjaku, harrese dhe, fatmirësisht, ringjalljeje. Shtëpia Botuese “Fiorentia” ka nderin dhe përgjegjësinë e lartë të sjellë para lexuesit shqiptar një vepër monumentale, një dëshmi të pashlyeshme të atdhedashurisë dhe të sakrificës sublime. Kur rrugëtimi ynë filloi si një vizion i qartë kulturor në vitin 2001, për t’u ngjizur më pas me plotni si shtëpi botuese në vitin 2012, misioni ishte pikërisht ky: t’i japim zë të vërtetave të mëdha të kombit, të nxjerrim nga pluhuri i harresës ata burra që bënë historinë, por që historia i la nën hijen e mosmirënjohjes.

Kjo vepër e përmbush plotësisht këtë mision të shenjtë. Libri “O sot, o kurrë! O flamur, o dekë!” i autorit dhe studiuesit të palodhur Pjetër Logoreci, është një akt i mirëfilltë drejtësie historike, një monument i ngritur me fjalë dhe dokumente aty ku mermeri dhe bronzi kanë munguar. Në qendër të këtij vëllimi qëndron figura e Imzot Nikollë Kaçorrit, klerikut dhe atdhetarit të pashoq, arkitektit të heshtur, por thelbësor, të Pavarësisë së Shqipërisë. I lindur në ashpërsinë fisnike të maleve të Lurës dhe i brumosur me dije në djepin kulturor të Shkodrës, Dom Nikollë Kaçorri përfaqëson atë sintezë të përsosur ku kryqi dhe flamuri bëhen një. Feja për të nuk ishte një izolim nga bota, por një thirrje hyjnore për t’i shërbyer me devotshmëri atdheut të robëruar.

Autori Logoreci na e zbulon Kaçorrin jo thjesht si një prelat të devotshëm, por si një strateg të çështjes kombëtare. Përballë Perandorisë Osmane dhe synimeve gllabëruese të fqinjëve ballkanikë, ai nuk reagoi verbërisht si një viktimë e fatit. Përkundrazi, ai i llogariti lëvizjet e tij diplomatike dhe kryengritëse me saktësinë e një mjeshtri në një lojë të ndërlikuar shahu, ku çdo lëvizje e gabuar mund të kushtonte ekzistencën e vetë kombit. Si nënkryetar i qeverisë së parë të Vlorës, duke qëndruar në krah i djathtë të Ismail Qemalit, ai ishte organizatori i vërtetë i rezistencës, njeriu që shndërroi famullinë e tij në Durrës në një epiqendër të atdhetarizmit, të shpërndarjes së librit shqip dhe të përgatitjes së lëvizjeve të armatosura të Kurbinit.

Në këtë libër, autori nuk synon të shkruajë një biografi klasike të kësaj figure historike, por të sjellë në dritë dokumente, dëshmi dhe materiale të panjohura që hedhin dritë mbi rolin e Kaçorrit në ngjarjet kyçe të Rilindjes Kombëtare dhe të shpalljes së pavarësisë. Një pjesë e madhe e këtyre dokumenteve janë zbuluar nga vetë autori në arkivat e Vjenës dhe janë botuar për herë të parë në këtë libër.

Puna hulumtuese e Logorecit në arkivat e Vjenës është e një rëndësie të jashtëzakonshme për historiografinë tonë. Me një përkushtim vullnetar që kapërcen thjesht pasionin e historianit, ai ka gërmuar nëpër fondet e pluhurosura dhe shpesh të paeksploruara të diplomacisë austro-hungareze për të sjellë në dritë dokumente thelbësore të panjohura më parë. Letrat dërguar personalisht Perandorit Franz Josef ku kërkohej mbrojtja e trojeve shqiptare, telegramet konfidenciale të konsujve austriakë, apo raportet e detajuara mbi arrestimin, burgosjen dhe keqtrajtimin brutal të Kaçorrit nga xhandarmëria turke – të gjitha këto vijnë të zbardhura me një saktësi shkencore.

Imzot Nikollë Kaçorri: klerik, patriot dhe arkitekt i pavarësisë

Në qendër të kësaj vepre qëndron figura e Imzot Nikollë Kaçorrit (1862–1917), një personalitet që mishëron një ndërthurje të rrallë mes përkushtimit fetar dhe idealit kombëtar. I lindur në trevën e Lurës dhe i formuar në traditën kulturore të seminarit jezuit të Shkodrës, ai përfaqësonte një brez klerikësh shqiptarë të cilët e panë shërbimin fetar të pandarë nga detyrimi moral ndaj atdheut.

Studimet e tij teologjike në Itali dhe shërbimi si meshtar në dioqezën e Durrësit e vendosën atë në një pozicion ku ai mund të ndikonte jo vetëm në jetën shpirtërore të komunitetit, por edhe në zhvillimet kulturore dhe politike të vendit. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Shqipëria gjendej në një moment kritik historik: perandoria osmane po dobësohej, ndërsa aspiratat për autonomi dhe pavarësi po merrnin formë gjithnjë e më të qartë.

Në këtë kontekst, Kaçorri u shndërrua në një nga figurat më aktive të lëvizjes kombëtare shqiptare. Ai mori pjesë në disa nga ngjarjet më të rëndësishme të kohës, si Kongresi i Manastirit, ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe, si dhe në kongreset e tjera kombëtare që synonin zhvillimin e arsimit dhe forcimin e identitetit kombëtar shqiptar.

Veprimtaria e tij nuk ishte vetëm kulturore. Kaçorri ishte një nga organizatorët e kryengritjeve kundër pushtetit osman në zonën e Shqipërisë së Mesme dhe një figurë me ndikim në organizimin politik të shqiptarëve në prag të pavarësisë. Kulmi i kësaj veprimtarie ishte pjesëmarrja e tij në Kuvendin Kombëtar të Vlorës më 28 nëntor 1912, ku u shpall pavarësia e Shqipërisë. Në këtë kuvend historik ai mori pjesë si delegat i Durrësit dhe u zgjodh nënkryetar i qeverisë së parë shqiptare në krah të Ismail Qemalit, duke u bërë një nga figurat kryesore të shtetit të ri shqiptar.

Një figurë në hijen e harresës historike

Një nga temat që përshkon librin është edhe reflektimi mbi mënyrën se si historia shqiptare ka trajtuar figurën e Nikollë Kaçorrit. Pavarësisht rolit të tij të rëndësishëm në shpalljen e pavarësisë dhe në qeverinë e parë shqiptare, emri i tij nuk ka zënë gjithmonë vendin që meriton në historiografinë dhe në kujtesën publike. Sipas autorit, kjo harresë lidhet pjesërisht me faktorë ideologjikë që ndikuan në interpretimin e historisë gjatë periudhës së regjimit komunist. Si klerik katolik dhe si figurë e lidhur me elitën politike të kohës së pavarësisë, Kaçorri nuk u trajtua gjithmonë me objektivitet në historiografinë zyrtare.

Pikërisht për këtë arsye, një nga synimet kryesore të këtij libri është rehabilitimi historik i kësaj figure dhe rikthimi i saj në vendin që i takon në panteonin e figurave të mëdha të kombit shqiptar.

Riatdhesimi i eshtrave të Kaçorrit

Një nga kapitujt më prekës të kësaj vepre lidhet me përpjekjet e autorit për të rikthyer në atdhe eshtrat e Imzot Nikollë Kaçorrit. Pas vdekjes së tij në Vjenë në vitin 1917 dhe varrosjes në varrezat qendrore të qytetit, për gati një shekull figura e tij mbeti në një farë harrese historike. Vetëm në vitin 2011 eshtrat e tij u riatdhesuan dhe u rivarrosën në Durrës.

Fati i këtij kolosi mund të përshkruhet denjësisht vetëm përmes një metafore të fuqishme danteske, një rrugëtim shpirtëror i ndarë në tre epoka: jeta e tij e mbushur me persekutime, dhunë fizike dhe burgje osmane përkthehet në një ferr të vërtetë tokësor; vdekja e tij larg atdheut në një sanatorium të Vjenës në maj të vitit 1917 dhe harresa institucionale 94-vjeçare në një varr të huaj, përfaqësojnë një purgator të gjatë e të dhimbshëm për shpirtin e tij dhe për vetë ndërgjegjen tonë kombëtare; ndërsa exhumimi dhe riatdhesimi i eshtrave të tij në shkurt të vitit 2011, falë përpjekjeve titanike dhe krejtësisht vetmitare të Pjetër Logorecit, shënon ngjitjen e merituar të këtij heroi në parajsën e përjetshme të lavdisë së kombit tonë.

Lexuesi do të prekë në këto faqe me dridhje zemre kalvarin burokratik, administrativ dhe sfidat e pafundme që autori kaloi në Austri për të realizuar këtë projekt sublim. Dhe kjo bëhet edhe më tronditëse kur vendoset përballë një indiference të ftohtë e shpesh të turpshme të institucioneve shtetërore e politike shqiptare, të cilat e lanë në heshtje këtë ngjarje madhore. Zoti Logoreci luftoi me burokracinë e huaj, me kostot financiare dhe me heshtjen zhurmuese të zyrtarëve të Tiranës, duke dëshmuar me vepra se dashuria e vërtetë për atdheun nuk pret dekrete nga lart, por kërkon veprim e sakrificë të menjëhershme. Kthimi i sargut të mbuluar me flamurin kuqezi në kishën e Shën Luçisë në Durrës, i rrethuar vetëm nga dashuria e qytetarëve të thjeshtë, është fitorja përfundimtare e dritës mbi errësirën e harresës.

Në këtë paraqitje, e cila i paraprin kësaj vepre monumentale, ftojmë lexuesit, historianët, studiuesit dhe çdo qytetar të zhytet në këto faqe me një ndjenjë nderimi e përulësie të thellë. Ky libër i jep botimit tonë një peshë jashtëzakonisht prestigjioze, pasi nuk është thjesht letër dhe bojë. Është një testament kombëtar, një akt-akuzë e drejtpërdrejtë ndaj mosmirënjohjes dhe një homazh sublim për ata që sakrifikuan gjithçka që ne sot të quhemi e të jemi shqiptarë.

Një vepër për kujtesën historike

Libri “O sot, o kurrë! O flamur, o dekë!” është një kontribut i rëndësishëm në pasurimin e historiografisë shqiptare dhe në rivlerësimin e figurave të rëndësishme të së kaluarës sonë. Përmes një pune kërkimore të gjatë dhe të përkushtuar, autori arrin të ndërtojë një tablo të pasur historike që ndriçon jo vetëm jetën dhe veprën e Imzot Nikollë Kaçorrit, por edhe kontekstin politik dhe kulturor të një periudhe vendimtare për kombin shqiptar.

Në këtë kuptim, libri është një dëshmi e rëndësishme për kujtesën historike dhe një ftesë për të reflektuar mbi rolin që figurat e mëdha të historisë kanë në formimin e identitetit dhe ndërgjegjes kombëtare.

Puna kërkimore e Pjetër Logorecit dëshmon se historia nuk është vetëm një rrëfim i së kaluarës, por edhe një detyrim ndaj së vërtetës dhe ndaj kujtesës së atyre që kontribuan në ndërtimin e shtetit dhe të kombit shqiptar.

“O sot, o kurrë! O flamur, o dekë!” Ky ishte kushtrimi i Imzot Nikollë Kaçorrit në orët më të errëta të Shqipërisë. Dhe ky mbetet edhe sot detyrimi ynë suprem moral: të mbrojmë, të ndriçojmë dhe të nderojmë historinë tonë të vërtetë.

Redaksional

i Shtëpisë Botuese “Fiorentia”

Ndriçim Kulla/

Zavalani mbetet një kujtesë e fortë se liria fillon gjithmonë nga refuzimi për të gënjyer veten. Tajar Zavalani mbetet një nga ato figura të mendimit shqiptar që nuk mund të kuptohet thjesht si një emër në histori, por si një ndërgjegje që refuzoi të pajtohej me kohën e vet. Ai i përkiste atij brezi intelektualësh që e shihnin Shqipërinë jo si një realitet të përfunduar, por si një projekt të papërmbushur, si një ide që kërkonte vazhdimisht sakrificë dhe qartësi morale. Në këtë kuptim, jeta e tij ishte më shumë një përballje sesa një rrëfim: përballje me pushtetin, me iluzionet dhe me vetë kufijtë e njeriut shqiptar.

Në thelb, Zavalani ishte një njeri i mendimit kritik. Ai nuk u kënaq kurrë me të vërtetat e gatshme dhe as me kompromiset e lehta që shpesh i joshin shpirtrat e lodhur. Në një kohë kur ideologjitë kërkonin besnikëri të verbër, ai zgjodhi rrugën më të vështirë: të mbetej besnik ndaj arsyes. Kjo e bëri të papërshtatshëm për çdo regjim që kërkonte uniformitet, sepse ai nuk ishte thjesht kundërshtar i një sistemi, por një dëshmi e gjallë se mendimi i lirë nuk mund të nënshtrohet.

Por ajo që e bën Zavalanin të rëndësishëm nuk është vetëm qëndrimi i tij kundër tiranisë, por mënyra se si ai e kuptonte lirinë. Për të, liria nuk ishte një slogan, as një premtim i largët politik; ishte një gjendje e brendshme, një përgjegjësi që kërkonte guxim të përditshëm. Në këtë kuptim, ai i përkiste një tradite të rrallë mendimi, ku intelektuali nuk është vetëm vëzhgues, por edhe dëshmitar i së vërtetës, edhe kur kjo e vërtetë e dënon me vetmi.

Historia e tij personale, e shënuar nga përndjekja dhe mërgimi, e bën edhe më të qartë këtë dimension tragjik. Ai nuk ishte viktimë e rastësishme e rrethanave, por një njeri që pagoi çmimin e bindjeve të veta. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: në refuzimin për të hequr dorë nga vetja, edhe kur bota përreth i kërkonte të bëhej dikush tjetër.

Sot, kur e shohim në distancë, figura e Tajar Zavalanit na vë përpara një pyetje të thjeshtë, por të pakëndshme: a kemi ende guximin për të menduar si ai? Sepse problemi nuk është më mungesa e lirisë në formën e saj brutale, por shpesh mungesa e vullnetit për ta përdorur atë. Në një botë ku konformizmi vishet me maska të reja, Zavalani mbetet një kujtesë e fortë se liria fillon gjithmonë nga refuzimi për të gënjyer veten. Në fund, ai nuk na lë një trashëgimi të lehtë. Ai nuk na ofron ngushëllim, por një sfidë. Dhe ndoshta kjo është forma më e ndershme e një jete intelektuale: të mos të lërë të qetë, por të të detyrojë të mendosh.

 TASHMЁ JEMI TЁ VJETЁR PЁR T’U KTHYER NЁ SHTЁPI

Unё dhe ti kemi me mijёra vite qё largohemi prej vetes

dhe sot qё i ngjajmё vetvetes mё pak se kushdo tjetёr,

tashmё jemi shumё tё vjetёr pёr t’u kthyer nё shtёpi,

nuk do tё guxonim tё hidhnim njё hap drejt saj

se jemi mёsuar nё tё qёnit larg.

Ne kemi me mijёra vite qё kalojmё pranё shtёpisё

dhe çdo herё mbetemi nё prag.

Gjithmonё ёshtё diçka qё na mban larg,

njё zё, njё perёndim a njё gjysmёfjalё.

A ndoshta jemi vetё ne qё e pyesim njёri-tjetrin:

“Kur ёshtё hera e fundit

qё e ke parё nё ёndёrr shtёpinё?”

Tё tillё janё njerёzit edhe nё parajsё

do t’i marrё malli pёr tё ashtuquajturёn shtёpi.

Vetёm se shtёpia e njerёzve si unё,

shtёpia e njerёzve si ti

ёshtё njё dikur, njё nesёr, njё letёr, njё kurrё.

E jona ёshtё njё shtёpi qё nuk ekziston

askund tjetёr pёrveçse nё fёmijёrinё tonё.

Jemi ne ata qё pasi nuk pёrkasim nё atё qё duam,

thjesht nuk mund tё pёrkasim mё askund.

Jemi ne njerёzit qё shkojnё

me tё gjitha stinёt e mbyllura brenda vetes.

A thua sikur zogjtё,

vetёm zogjtё mund t’i shpёtojnё stinёt brenda nesh?!

FËMIJA ME KOKËN MBI RE

Si njё fёmijё me kokёn mbi re,

im at nuk kishte kohё pёr dhè,

as pёr ne. 

Kur tё tjerёt nxitonin të hidhnin hapat e tyre mbi tokё, 

ai nxitoi të hidhte hapat e tij për në qiell, 

e gjitha bota pёr tё ishte atje lart mbi re

dhe diku aty mes reve endeshin

e djeshmja, e nesërmja dhe e përjetshmja. 

I tillё mbeti gjithmonё ai

njё fёmijё me kokёn mbi re

edhe kur i humbёm ato pak metra katrorë

që ne i quanim strehë 

na tha: tё paktёn tani e shohim qiellin mё shpesh.

Bijë, nuk janё zogjtё, janё njerёzit 

ata qё sot kanё mё shumё nevojё pёr qiellin. 

Kur vdiq, të gjithë njerёzit erdhёn nji më nji 

(të gjithë ata që e gjykuan se 

kurrë nuk rreshti së qëni fëmijë)

dhe mbi varr i hodhёn një grusht dhé.

O njerёz, – mё vinte tё thёrrisja,

pёrse e pritё aq larg prej asaj qё donte mё sё shumti?

Pёrse vazhdoni t’i hidhni dhè

kur gjithё jetёs ai kёrkoi veçse pak qiell?

Dhe pikërisht sot ai ёshtё mё larg qiellit se kurrё!

Por ishte tepёr vonё, gjithё dheun e kёsaj bote

tim eti tashmё ia kishim hedhur mbi shpirt.

***

Dhe e lamё tim at tё vetëm atje

tё vetёm me mijëra tё ikur tё tjerё

tё vetёm pёr pak qiell.  

NJË DITE PRILLI

Kujt i përket vallë kjo ditë 

që më erdhi sot në duar?

Nga cila strehë kujtimesh,  

nga cila strehë qiejsh e kohësh të pajetuara 

do të jetë mërguar? 

Se aroma e saj shumë e njohur m’u duk

si aroma e asaj dite që nuk e jetova kurrë.

Dhe më erdhi pak çudi se kam dëgjuar 

se çastin e pajetuar, as përjetësia ta shlyej nuk di.

                       ***

Dikur, fëmijë, bindur se vetëm ditë kisha shumë,

ndieja se si shkriheshin krahët e tyre në pëllëmbët e mia, 

hapja duart e i lija të lira. 

E ç’do të thoshte për një fëmijë një ditë më pak,

një ditë më shumë,

kur ndër duar kisha të shkruar lamtumirën e çdo stine,

lamtumirën e çdo dite, lamtumirën e çdo ikjeje

dhe kurrë nuk pyeta drejt kujt niseshin,

drejt kujt perëndonin krahët e ditëve të mia

se mendoja se kujt i fal fluturimin, 

me vete merr dhe pak nga ti

dhe unë pak prej meje i dhashë çdo dite,

pak prej meje çdo stine, pak prej meje në çdo ikje,

me sy drejt qiellit thoja atje ku më perëndojnë ditët,

atje do të jetë dhe vendi im.

                    ***

Kush do mendonte vallë se duart e një fëmije

do të ktheheshin në kafaz ditësh, në kafaz stinësh,

në kafaz dashurie…

                   ***

se kush nuk ka fluturuar kurrë, as të dhurojë flatra më nuk di.

Studim nga Rafael Floqi
Shkëputur nga libri në proces botimi “Noli dhe Konica në Dritën e ‘Diellit’”

 Foto: Noli dhe Konica në vitin 1909 ( edituar me ai)

Asnjë analizë e stilit nuk është e plotë pa hyrë në galeritë e figuracionit stilistik, aty ku gjuha bëhet më shumë sesa instrument komunikimi: bëhet ritëm, ngjyrë, aromë, kujtim, plagë, magji. Te Faik Konica dhe Fan Noli figuracioni nuk ka të bëjë me zbukurimin; ka të bëjë me mënyrën sesi ata e konceptonin botën. Figuracioni i tyre është struktura e mendjes dhe përjetimit moral. Ndryshe nga shumë autorë të tjerë shqiptarë, te Konica dhe Noli figura stilistike nuk janë hir, por nevojë. 

Ironia, Sarkazma dhe Polemika e Fan S. Nolit  Polemika e Fan S. Nolit nuk ishte një lojë gjuhësore, as një stolisje stilistike. Ishte një akt moral, një ligjërim alarmi, një protestë e shpirtit që kërkonte t’i jepte shqiptarëve ndjesinë e përgjegjësisë historike. Në këtë kuptim, ironia e tij vjen gjithnjë si një akt dashurie – por një dashuri e zemëruar. 

“Populli ynë ka një ves: i falet çdo sharlatanit dhe i mallkon njerëzit që i duhen”, shkruan Noli me një sarkazëm biblike që më shumë se të tallet, kërkon të shërojë. 

Në qendër të kësaj sarkazme nuk është individi, por veset: prirja për të adhuruar autoritarizmin, përçarja e brendshme, nënshtrimi ndaj fjalës së huaj. Noli e godet këtë mentalitet me një gjuhë të mprehtë, që shpesh kujton profetët e Dhiatës së Vjetër. Kritika e tij nuk lë të qetë askënd. Edhe aleatët e tij, edhe kundërshtarët politikë preken pa mëshirë nga bisturia e tij. “Shqiptarët janë të guximshëm – shkruan ai – por fatkeqësisht guximi i tyre harxhohet zakonisht në drejtim të gabuar”.

Polemika e Nolit ndaj qeverisë së Zogut dhe kompromiseve politike ishte e ngarkuar me një ironi të dendur, që dënonte përdorimin e pushtetit kundër kombit. Ai e cilësonte Zogun “burrë të fortë, por fatkeqësisht gjithë forca përdoret për të shtypur Shqipërin딳, një fjali që për nga tonet përmban gjithë peshën e zhgënjimit dhe të protestës së tij morale. 

Kjo gjuhë e ashpër kontraston bukur me “elegancën therëse” koniciane. Faik Konica e shihte Nolin si një polemist të zjarrtë, me një energji retorike të paparë në kulturën shqiptare. Në publicistikën polemike pas vitit 1924, Konica e përshkruan Nolin si figurë me energji revolucionare, por pa aftësi shtet formuese — një ide që më vonë është përmbledhur në sentencën aforistike: “Noli është i zoti të ndezë një revolucion; por nuk është i zoti të shuajë një kandil”.

1. Metafora koniciane: elegance, ftohtësi dhe finesë intelektuale

Metafora e Faik Konicës është e ftohtë, por e ndritshme si kristali. Ajo ka rrënjë franceze, shpesh ngërthen satirë aristokratike dhe është e lidhur me traditën e prozës së iluminizmit. Në shkrimet e tij, metafora nuk buron nga pasioni, por nga distanca. Konica e sheh realitetin si spektator, jo si pjesëmarrës. Kjo e bën metaforën e tij të ketë karakter të përmbajtur, të rafinuar dhe goditës pa ngarkesë sentimentale. 

Kur ai shkruan se “Shqipëria është një trëndafil i bukur në dorën e një fëmije që nuk di ta mbajë”, metafora nuk synon të ngjallë emocion, por të prodhojë njohje estetike dhe zhgënjim. Trëndafili është bukuria; fëmija është paaftësia kolektive. Kjo është metaforë e një mendjeje që analizon dhe dënon me qetësi. Tek Konica metafora është instrument racional, jo flakë. 

    2. Metafora noliane: zjarri, profecia dhe shenjtërimi i fjalës

Noli, në kontrast të plotë, përdor metafora të ngarkuara emocionalisht dhe shpesh të frymëzuara nga teksti biblik. Ato janë figura që synojnë shpirtin dhe jo arsyen. Metafora noliane nuk është ornament, por është pasqyrim i misionit të tij etik dhe fetar. Për Nolin, fjala është medium shpirtëror. 

Kur ai thotë se “Kombi ynë është si një Samson i verbër që po rrëzon muret e shtëpisë së vet”, ai ndërton një figurë që ngërthen paralelizma biblikë, tragjizëm dhe moralizim. Metafora noliane është gjithnjë shpërthyese, e thellë, e mbarsur me peshë morale. Ajo nuk synon të analizojë realitetin, por ta shkundë atë. 

   3. Antiteza si strukturë psikologjike

Të dy autorët janë mjeshtër të antitezës, por burimet e antitezës së tyre janë rrënjësisht të ndryshme. Konica përdor antitezën për të zbuluar kontradiktën e natyrës njerëzore dhe absurde të jetës politike shqiptare. Antiteza e tij është aristokratike dhe racionale. Ajo lind nga zhgënjimi dhe është pjesë e një filozofie të moderuar pesimizmi. 

Antiteza noliane, ndërkohë, lind nga përpjekja për të vënë në dukje luftën e brendshme midis së mirës dhe së keqes. Tek Noli antiteza është strukturë etike, shpirtërore dhe profetike. Kur ai thotë “Pa dritë s’ka shpëtim, pa sakrificë s’ka ringjallje”, antiteza është binom biblik, jo teknikë estetike. 

Këto dy mënyra e bëjnë antitezën çelësin e psikologjisë së secilit autor: te Konica, antitezë e mendjes; te Noli, antitezë e shpirtit. 

4. Ironia koniciane: e ftohtë, kirurgjikale dhe aristokratike 

Ironia është mjeti kryesor i Faik Konicës. Nuk ka paragraf ku ironia të mos jetë pas hirit të fjalive. Ironia e tij është e rafinuar, e heshtur dhe e vështirë për t’u përkthyer plotësisht në gjuhët e tjera, sepse është produkt i një kulture të lartë franceze. Ajo nuk bie si shi, por si vesë e hollë mbi tekst. 

Sipas Adrian Vehbiut ka momente kur ironia koniciane është më therëse se sarkazma e Nolit, pikërisht sepse nuk klith: ajo buzëqesh.“ Konicës i interesonte më shumë e vërteta sesa lavdia; dhe kjo e bën të papërshtatshëm për shoqëritë që ushqehen me vetëlavdërim.”

Ai krijoi një lloj gjuhe ‘të qytetëruar’ për shqiptarët, një idiomë që nuk ishte thjesht gjuhë, por një mentalitet.”.   “Tek Konica, ironia nuk është llastim i intelektit; është instrument i kirurgut.” 

Ironia e Konicës është forma e tij e mbrojtjes, mënyra si ai ruan distancën ndaj realitetit. Teksti i tij është një teatër i ironisë, ku çdo personazh, përfshi edhe vetveten, paraqitet me një lloj përbuzjeje estetike. Kjo ironi është shenjë e mendjes elastike dhe e shpirtit të ndritshëm, që sheh të metat e botës pa u asgjësuar prej tyre. . “Ironia e Konicës nuk ishte mënyrë e të folurit, por mënyrë e të menduarit.” 

      5. Sarkazma noliane: profecia si thikë morale

Noli nuk ishte ironik në sensin francez të fjalës. Ai ishte sarkastik. Sarkazma e tij është më e drejtpërdrejtë, më e nxehtë, më e ngarkuar emocionalisht. Kur sulmon padrejtësinë, ai nuk i shmanget tonit të ndezur. Noli nuk buzëqesh për të treguar të vërtetën; ai e klith atë. 

Sarkazma noliane është pjesë e retorikës profetike. Ajo është mjeti me të cilin ai trajton hipokrizinë politike dhe shoqërore. Ndryshe nga Konica që tallet për të qeshur, Noli përdor sarkazmën për të djegur. Është një stil që ngrihet mbi moralitetin, jo mbi estetikën e ftohtë. 

6. Paralelizmat dhe ritmi i brendshëm nolian

Paralelizmat janë një nga gurët themelorë të poezisë dhe prozës së Nolit. Janë të ardhur nga struktura e psalmeve, nga gjuha e Davidit dhe e profetëve biblikë. Paralelizmi tek Noli e krijon ritmin e brendshëm të fjalive. Ai e shton solemnitetin, harmoninë dhe peshën tekstuale. Nga ana e tij, paralelizmi është njëkohësisht edhe mjet muzikor, edhe teknikë retorike. 

Tek Konica, paralelizmat janë të rrallë dhe përdoren vetëm për efekt logjik, jo emocional. 

7. Litota koniciane: arti i të thënit duke mos thënë

Litota është një figurë ku thuhet më pak për të nënkuptuar më shumë. Është instrument i ironisë së hollë. Konica është mjeshtër i litotës. Kur ai thotë për një politikan shqiptar se “Nuk është nga më të mençurit që ka pjellë vendi ynë”, ai nënkupton të kundërtën në mënyrë elegante. Litota koniciane është barometri i estetikës së tij. 

8. Hiperbola noliane: flakë që shndrit tekstin

Hiperbola tek Noli nuk është e tepruar; është e domosdoshme. Ai e përdor për të dhënë madhështi morale, për të krijuar dramë, për të bërë shpëtimin të duket i largët por i prekshëm. Tekstet e tij, sidomos në kohë krizash politike, janë të mbushura me këtë frymë të hiperbolës profetike. 

Lidhja midis Fan Nolit dhe konceptit të ironisë është thelbësore në vlerësimin e figurës së tij, si shkrimtar, ashtu edhe si personalitet politik. Ironia shfaqet në disa dimensione të veprës dhe jetës së tij. Ironia shfaqet në këto aspekte:

Në përkthimet letrare: Noli arriti të ruajë jo vetëm peshën e fjalës, por edhe ironinë therëse në por Ag Apolloni mendon se ironia e Nolit është një lloj predikimi i gjatë: ai rrëfen, ngre dorën, godet, qorton, dhe e bën me një elegancë gjuhe që s’është e zakonshme.

Qosja e quan Faik Konicën, me një ironi karakteristike, “Dhe në polemikat mes tyre  duket qartë këto elemente të dialektikës dhe të polemikës mes tyre. rikthimet e tij të veprave madhore të letërsisë botërore, si ajo e Shekspirit, ku refreni i famshëm “Bruti është burrë nderi” përcjell sarkazmën e thellë të origjinalit. 

Në publicistikë dhe fjalime politike: Fjalimet dhe shkrimet e Nolit karakterizoheshin nga një ndërthurje e thellë e entuziazmit patriotik, dimensionit kozmopolit, dhe ironisë ideologjike. Ai përdorte shpesh ironinë për të kritikuar kundërshtarët politikë, si Ahmet Zogun, apo për të theksuar problemet e shtetit të brishtë shqiptar. 

Në poezinë e tij: Edhe në krijimtarinë e tij origjinale, si te poezia ikonike “Anës lumenjve”, Noli përdor një gjuhë që, Megjithë thelbin dramatik, mban gjurmë të pasqyrimit kritik dhe ironik të realitetit shqiptar të kohës. 

Në thelb, Noli e përdori ironinë si një mjet të fuqishëm retorik dhe letrar për të shprehur qëndrimet e tij, për të analizuar situatat politike dhe shoqërore, dhe për të angazhuar lexuesin apo dëgjuesin në një nivel më të thellë reflektimi. 

“Në këtë duel të dyanshëm, studiues si Aurel Plasari japin qartësinë teorike që mungon në polemikën e kohës. Ai e sheh Nolin si një figurë me solemnitet të lartë moral dhe Konicën si një kritik të përkryer të epokave, duke thënë: “Konica ther me elegancë; Noli godet me solemnitet. Të dy e duan të vërtetën, por me mjete të ndryshme: njëri bisturinë, tjetri çekiçin.”

Ky vlerësim jo vetëm përcakton dallimet e tyre stilistike, por edhe ndriçon natyrën e tensionit: Noli kërkon ringjalljen, Konica kërkon disiplinimin; Noli është orakull moral, Konica është kirurg estetik. 

Një tjetër studiues i rëndësishëm, Rexhep Qosja, e interpreton ironinë e Nolit si rezultat të një shpirti demokratik të pandashëm nga etika: “Noli, si polemist, nuk godet kundërshtarin si person; ai godet vesin, prapambetjen, mendjemadhësinë .Konica nuk ngurron ta akuzoj Nolin si “revolucionar i improvizuar”

“Noli është i zoti të ndezë një revolucion; por nuk është i zoti të shuajë një kandil.”  Dhe ai shton për zjarrin polemik të Nolit “I nxehti i tij është poetik, jo praktik; ai digjet në fjalë, jo në vepra.”

Polemika e Fan S. Nolit nuk ishte një lojë gjuhësore, as një stolisje stilistike. Ishte një akt moral, një ligjërim alarmi, një protestë e shpirtit që kërkonte t’i jepte shqiptarëve ndjesinë e përgjegjësisë historike. Në këtë kuptim, ironia e tij vjen gjithnjë si një akt dashurie – por një dashuri e zemëruar. “Populli ynë ka një ves: i falet çdo sharlatanit dhe i mallkon njerëzit që i duhen”, shkruan Noli me një sarkazëm biblike që më shumë se të tallet, kërkon të shërojë

Në qendër të kësaj sarkazme nuk është individi, por veset: prirja për të adhuruar autoritarizmin, përçarja e brendshme, nënshtrimi ndaj fjalës së huaj. Noli e godet këtë mentalitet me një gjuhë të mprehtë, që shpesh kujton profetët e Dhiatës së Vjetër. Kritika e tij nuk lë të qetë askënd. Edhe aleatët e tij, edhe kundërshtarët politikë preken pa mëshirë nga bisturia e tij. “Shqiptarët janë të guximshëm – shkruan ai – por fatkeqësisht guximi i tyre harxhohet zakonisht në drejtim të gabuar”

Polemika e Nolit ndaj qeverisë së Zogut dhe kompromiseve politike ishte e ngarkuar me një ironi të dendur, që dënonte përdorimin e pushtetit kundër kombit. Ai e cilësonte Zogun “burrë të fortë, por fatkeqësisht gjithë forca përdoret për të shtypur Shqipërinë”, një fjali që për nga tonet përmban gjithë peshën e zhgënjimit dhe të protestës së tij morale. 

Kjo gjuhë e ashpër kontraston bukur me “elegancën therëse” koniciane. Faik Konica e shihte Nolin si një polemist të zjarrtë, me një energji rtorike të paparë në kulturën shqiptare. “Noli është i zoti të ndezë një revolucion; por nuk është i zoti të shuajë një kandil”, shkruante Konica me një ironi të hollë, të trazuar, por edhe me një dashuri të fshehur për kundërshtarin e vet më të madh. 

Robert Elsie, në analizën e tij për stilin e Nolit, e përkufizon ironinë e tij si një armë intelektuale të shekullit xx, duke shkruar: “Noli është mjeshtër i hiperbolës ironike. Polemikat e tij kanë goditje të menjëhershme, të tipit amerikan.”Kjo ndërthurje e kulturës amerikane, formimit evropian dhe shpirtit shqiptar e bën stilin e Nolit të papërsëritshëm. 

Në fund, sarkazma e Fan S. Nolit nuk është as helmuese, as mizore. Është një mjet ndërtimi kombëtar, një mënyrë për ta zgjuar ndërgjegjen shqiptare. Dhe në këtë duel të gjatë mes tij dhe Konicës, dy zëra të kundërt, por të domosdoshëm, i dhanë Shqipërisë dy fytyrat e një të vërtete: kritikën dhe profecinë, therjen dhe ringjalljen, ironinë dhe solemnitetin. 

Të jesh jashtëzakonisht i lavdëruar si Konica dhe të jesh kaq shumë i kritikuar, kjo tregon se ai vërtet pati një ‘karakter të jashtëzakonshëm’ 

“Me Faik Konicën Noli kishte më së shumti cilësi të ngjashme dhe po aq të pangjashme. Babai i Albanisë. . . ishte një shqiptar i evropianizuar dhe, ndoshta, përfaqësuesi më i spikatur i atyre që ia ngjisin kulturës për bishti e jo për kreje: shqiptar i evropianizuar që ka humbur cilësinë themelore të shqiptarit spontan.”

Letërsia e hershme shqiptare, që më parë ka folur latinisht, në kontekstin e njohur mesjetar evropian, me “Mesharin” e Buzukut flet shqip. Ai ka hyrë tashmë, në këtë stad të njohjes sonë, si vepra e parë e shkruar në gjuhën tonë, si monumenti më i vjetër i kulturës shqiptare në gjuhën shqipe. Tashmë dihet që për Buzukun dhe jetën e tij personale kemi vetëm të dhënat që nxjerrim nga pasthënia e “Mesharit”. Aty marrim vesh se ishte prift katolik, famullitar i një kishe.

Librin e shkroi apo e shtypi nga 20 marsi 1554 gjer më 5 janar 1555. Ishte nga Veriu, sepse vepra është shkruar në gegërishten veriperëndimore. Nuk dihet as ku lindi, ku punoi dhe ku e shtypi veprën e tij. Edhe në gjendjen në të cilën kanë arritur studimet tona letrare në të gjithë hapësirën shqiptare shumë prej pyetjeve kanë mbetur të hapura dhe pa një zgjidhje përfundimtare. Problemi i parë që është shtruar për diskutim është fakti, a përbën ky libër, të parën vepër në gjuhën tonë. Mendimet e dhëna nga studiuesit pajtohen me mendimin se duhet patjetër të ketë patur një traditë më të hershme të shkrimit shqip. Dëshmi për këtë sillen dokumentet e para të shqipes, pohimi i Brokardit (Guliem Adae) që flet më 1332 për ndryshimin e gjuhës shqipe nga ajo latine, por përdorimin e alfabetit latin në të gjithë libat e tyre.

Arsyetimet e F. Konicës dhe më pas të E. Çabejt e lënë tashmë të hapur për zbulime të reja shtegun në të ardhmen, sadoqë E. Çabej mendon se me trajtën e vet si një vepër e tërë, libri i Buzukut mund të jetë i pari, siç pohon vetë autori. Por Prof. Eqrem Çabej, nisur nga niveli i njohjes shkencore, ka pohuar për të se ai është në të njëjtën kohë një fillim dhe vazhdim i madh.

Studiuesi Rexhep Qosja ka hedhur idenë se është e vështirë me zhvillimin që kishin shqiptarët në trojet e tyre në Mesjetë t’i kenë fillimet e gjuhës së tyre të shkruar dy a më shumë shekuj më vonë se kroatët, malazezët, bullgarët e serbët dhe duke iu referuar supozimit të E. Çabejt, ai pohon “dhe në qoftë fillim, është fillim i madh, dhe në qoftë vazhdim, është vazhdim i madh”. Po kështu një nga problemet më të diskutueshme është edhe ai i vendit të botimit. Disa mendojnë se është botuar diku brenda trojeve shqiptare ose në Shqipërinë Venedikase, të tjerë mendojnë në Itali e më shumë në Venedik ku ishte shtypur edhe “Rrethimi i Shkodrës” i Barletit. Por nuk kanë munguar edhe supozimet që libri të jetë botuar diku në Mal të Zi apo Kroaci. Për vendin ku mund të jetë botuar në Shqipëri është folur për Shkodrën, Durrësin, Tivarin dhe Ulqinin. Më shumë ka të ngjarë që libri të jetë botuar në Ulqin e sidomos në Tivar.

Këto qytete dhe viset përreth ranë në duart e turqve vetëm në 1571 dhe deri në atë kohë, u kishin shpëtuar rrënimeve që pësuan qytetet e tjera. Tivari atë kohë ishte një qendër e rëndësishme fetare e kulturore, seli argjipeshkvie prej disa shekujsh. Në bregdetin e Adriatikut verior në shekullin e 16-të ka pasur tipografi të qëndrueshme por edhe punishte të lëvizshme. Një e tillë mund të ketë qenë në Tivar apo Ulqin. Fshatrat e Krajës e të Shestanit ndërmjet Shkodrës e të Ulqinit, me të folmet e të cilave ka mjaft afri gjuha e Buzukut, ishin në këtë kohë nën protektoratin e Venedikut. Kështu Buzuku mund të ketë punuar nga Kraja e Shestani, pra në Shqipëri, e librin ta ketë botuar në Tivar.

Ky supozim përkon edhe me faktin që diktohet në “Meshar”, se autori Buzuku ka qenë në kontakte kulturore me Venedikun, sllavët e Dalmacisë e të Bosnjes. Nga ana tjetër, arsyetimi se libri mund të jetë botuar në Venedik nuk mund të hidhet poshtë. Nga ky libër i parë i letërsisë shqipe njihet vetëm një kopje, që ruhet në Bibliotekën e Vatikanit. E zbuloi së pari Gjon Nikollë Kazazi nga Gjakova më 1740. Pasi humbi për afër dy shekuj, u diktua sërish me interesimin e arbëreshit Pal Skiroit, më 1910. Kopja e vetme që na ka arritur, është e mangët e jo e plotë. Nga 110 fletë që ka pasur libri ose 220 faqe, me nga dy kolona shkrimi faqja, ka vetëm 94 fletë. Mungojnë ndër të tjera tetë fletët e para ndër to edhe fleta e ballit me titullin, vendin e botimit dhe mundet ndonjë parathënie apo shënim i autorit. Anës kolonave ka të shkruara me dorë nga meshtarë që e kanë pasur në duar, fjalë të shkëputura shqip, latinisht, italisht, emra e fraza të shkurtra. Nga këto shihet se vepra ka qenë në përdorim të gjerë ndër meshtarët e Shqipërisë. Libri përmban lëndë të ndryshme fetare, meshët e të kremteve kryesore të vitit, komente të librit të orëve ose të lutjeve, pjesë nga Bibla, pjesë të ritualit e të katekizmit. Meshari zë afërsisht dy të tretat e vëllimit. Kemi të bëjmë kështu me përkthimin e pjesëve kryesore të liturgjisë katolike, me lëndën që i nevojitet meshtarit në praktikën e përditshme të shërbimit kishtar. Kjo gjë ka rëndësi të veçantë.

Nisma e Buzukut, që merr përsipër përkthimin e pjesëve të liturgjisë, është përpjekje për të futur gjuhën shqipe në kishë. Është fjala për Mesjetën e vonë dhe pragun e Rilindjes në Evropë, kur kjo dukuri shënonte vërtet progres por ende të paligjëruar. Shekulli XVI kur botohej “Meshari” ishte shekulli i Reformës Protestane në Evropë dhe i Kundërreformës që ndërmori Kisha Romane. A ishte “Meshari” produkt apo nën efektet e Reformës, që u përhap në Evropën Qendrore, qe erdhi deri në Kroaci e Dalmaci, apo ishte produkt apo nën efektet e Kundërreformës? Ky problem është shtruar që në vitet ’30 të shek. XX nga dy albanologë të huaj, nga Mario Roque, francez, dhe Giuseppe Valentini, italian. I pari mendon se libri nuk është botuar nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Romës, kurse i dyti mendon të kundërtën.

Pas Luftës së Dytë Botërore studiuesit u ndanë në tre grupe: në ata që librin e shohin të jetë shkruar e botuar nën influencën e Reformës (Dh. S. Shuteriqi, I. Zamputi), ose që nuk mbajnë një qëndrim të prerë e pa ekuivoke (M. Domi, I. Rugova) dhe së treti kishte studiues që mendonin se libri i Buzukut është shkruar në pajtim me Kundërreformën (E. Çabej, K. Ashta, etj.). Të parët mbështeten në faktin se me Reformën u bë normë përkthimi në gjuhët e folura popullore të liturgjisë katolike si dhe atë që thotë Buzuku në pasthënien e veprës “Desha me zdritun mendjen e atyne që më ndiglojnë”, sepse sipas tyre zdrtija, ndriçimi i vetëdijes ishte bërthama e Reformës në Evropë. Ndërsa të dytët e shohin veprën në pajtim me Kundërreformën për vetë kohën kur u botua, çfarë koincidon me Koncilin e Trentit që konsolidoi disa lëshime në përdorimin e gjuhëve popullore në shërbesat kishtare, të imponuara nga shtrirja e Reformës, si dhe nga lutja për Papën që nuk mungon në veprën e Buzukut. Që libri u përfshi në listën e inkuizicionit, këta studiues nuk e pranojnë për faktin se ajo listë nuk njihet dhe ruajtja e saj në Vatikan në një kopje të vetme mund të dëshmojë jo ndjekjen e asgjësimin, por përkujdesjen për ruajtjen e saj.

Sidoqoftë problemi është i vështirë për t’u zgjidhur deri në fund. Po pavarësisht nga rrethanat e jashtme, faktorë përcaktues kanë qenë rrethanat e brendshme. Vepra e Buzukut nuk është pa lidhje me këto ngjarje. Jo rrallë në studimet tona është vërejtur iluzioni që kërkon, që shkasin ose origjinën e atyre veprave që shënojnë ngjarje në kulturën tonë kombëtare ta kërkojë diku jashtë trojeve tona.

Përpjekja dhe vepra e Buzukut, e këtij eruditi arbër, pa dyshim që është e lidhur me faktorët e jashtëm, por gjithsesi ato mbeten faktorë dytësorë. Për përparësinë e faktorëve të brendshëm, që hedhin dritë në vazhdimësinë e një tradite më të hershme etnokulturore, flasin edhe vëzhgimet në veprën e Buzukut si dhe pasthenia e veprës, ku ai deklaron se ia ka hyrë kësaj nga dashuria për botën tonë si dhe nga shqetësimi se ende nuk ka në gjuhën shqipe diçka nga Shkrimi i Shenjtë, çka flet më së miri për lidhjen e Buzukut me popullin dhe vendin e vet. Vepra e Buzukut nuk është pa lidhje të brendshme me veprën e humanistëve të tjerë shqiptarë, jo aq për hapësirën gjeografike të veprimit që afron atë me Barletin, Beçikemin nga Shkodra, me Dhimitër Frëngun nga Drishti apo me Marin Segonin që kishte jetuar në Ulqin, sa për elementet humanistë etnokulturorë që i bashkojnë. Por përveç faktorëve të jashtëm, që ushtronin ndikimin përmes ideve humaniste, prania e të cilave vërtetohet tashmë edhe në zonat veriperëndimore dhe sidomos bregdetare të Gadishullit të Ballkanit, tiparet e të cilave gjenden edhe në veprën e shkrimtarit tonë të hershëm, të cilat ia rritin vlerat veprës së tij, vërehen edhe tipare që lidhen me faktorë të brendshëm.

Vepra e Buzukut e krahasuar me veprën e humanistëve të tjerë zbulon lidhje dhe vijimësi edhe në një plan të brendshëm si vazhdim i afirmimit të personalitetit të popullit tonë, i vetëdijes së tij. “Meshari” me lëndën liturgjike që përmban, që hyn në ritualin kishtar, i hartuar dhe i botuar në një truall ku krishtërimi roman ndeshej me ortodoksinë bizantine, në rrethana et trysnisë së fesë që sillte pushtuesi osman, përfaqësonte pa dyshim prirjen historikisht progresive për një kishë në gjuhën shqipe, çfarë shprehë krahas të tjerave edhe atë shtysë të brendshme për institucionalizimin e mvehtësisë së kombësisë. Si e tillë vepra e Buzukut nuk lindi në një truall të zbrazët, jo vetëm nga pikëpamja gjuhësore, por ajo që ka rëndësi më tepër është se vepra lindi si produkt i ndjenjave dhe vetëdijes së formuar të etnosit. Libri i Buzukut është shkruar në alfabetin latin të tipit gjysmë gotik që përdorej në Italinë Veriore. Por autori përdor edhe pesë shkronja të posaçme për tinguj të shqipes që nuk i ka latinishtja. Këto pesë shkronja ngjasojnë me shkronja të alfabetit cirilik të sllavëve të jugut. Studiuesit mendojnë se alfabeti i përdorur nuk duhet të jetë krijuar prej tij, sepse autori nuk flet për vështirësi në krijimin e tij. Ai duhet të ketë ndjekur një traditë më të vjetër, së cilës mundet t’i ketë sjellë modifikime.

Sido që të jetë, ai është i pari, me sa dimë deri tani, në një gjurmët e traditës së vjetër, nis një traditë të re të shkrimit shqip, tashmë në një vepër të tërë. Ndjenjat patriotike të Buzukut dallohen jo vetëm në përpjekjen për të futur gjuhën shqipe në shërbesat fetare por edhe në vetë idenë dhe realizimin e të shkruarit të një libri shqip në rrethanat e shekullit të parë të robërisë turke.

Ato dallohen edhe përmes tekstit të librit, por edhe të pasthënies që shpreh bindjet e shkrimtarit. Ai në tërë librin e tij tregon se është i frymëzuar nga dashuria për gjuhën shqipe dhe popullin e vet. Librin, siç shprehet në pasthënie, e ka shkruar duke parë se nuk kishte në shqip ndonjë gjë të përkthyer nga Shkrimet e Shenjta dhe nga dashuria që ndjente për bashkatdhetarët për të ndritur mendjet e tyre. “U Dom Gjoni, i biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shumë herë se gluha jonë nukë kish gja të ndigluem në Shkruomit të Shenjtë, nësë dashunit së botës sanë, desha me u fëdiguë, përsa mujta me ditunë, me zdritunë pak mendjet e atyne që të ndiglonjinë”.

Ndër lutje ka vënë një uratë me të cilën i drejtohet Zotit për të ruajtur Shqipërinë prej murtajës “Gjithë popullinë e krështenë ndë Arbanit atë murtajet largo, Ty të lusmë o Zot”. Është për t’u dalluar dhe ajo që ndër meshë ka përfshirë meshë që u përkasin shenjtorëve që ishin popullorë në Shqipëri si Shën Mëhilli, Shën Gjergji, Shën Qurku etj.

Vepra e Buzukut është vepra e parë e letërsisë sonë, prodhimi para saj nuk njihet. Ajo na shfaqet me një gjuhë të punuar, me fjalor relativisht të pasur dhe me ortografi të stabilizuar e konsekuente, rezultat i traditës të mëhershme letrare të shkrimit shqip dhe i mjeshtërisë së autorit. Buzuku me sa kuptohet, sipas studiuesve, ka punuar mbi tekste latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Përkthimi i pjesëve të Biblës, që përmban, nuk ishte një punë e lehtë. Me gjithë vështirësitë, përkthyesi ia ka dalë në krye të japë shpesh një përkthim të lirë, pa ngurruar të bëjë edhe ndonjë ndryshim në tekst. Shkruan rrjedhshëm, pa ndërtime të ndërlikuara. Me përmasat që ka kjo vepër e Buzukut ai është dokument i rëndësishëm i gjendjes së shqipes në atë kohë, me tekstin në llojin e vet, ai na flet në mënyrë të gjallë për përpunimin e gjuhës së folur në gjuhë të shkruar por në të njëjtën kohë edhe për përpunimin e saj letrar në shprehjen e teksteve të shenjta. Ai ka ditur të nxjerrë nga thesari i gjallë i shqipes mesjetare atë që i nevojitet dhe me brumin vetjak të saj të gatuajë një lëndë si ajo e “Mesharit”. Në stilin e tij që është stili i kohës por edhe i karakterit të tekstit fetar, ai shpesh merr liri shprehjeje. Dallohen tek Buzuku fjalitë e ngjeshura me çifte sinonimesh si dhe me kundërvënie stilistike si dhe me mjaft togje të qëndrueshme.

Interesant na del shkrimtari në stil të tij dhe në mënyrën se si disa shprehjeve u jep formë pyetjeje dhe anasjelltas, por edhe në monologët e dialogët e zhdervjellët tipikë për stilin bisedor-letrar. Studuesit kanë hulumtuar mbi bazën e metodës krahasuese për përcaktimin e poezive origjinale dhe të përkthyera në veprën e Gjon Buzukut. Siç del nga shqyrtimi i lëndës që përmban libri, vërejnë studuesit, nuk mund të flitet për ndonjë tërësi të teksteve liturgjike, por vetëm për pjesë të tëra të tyre. Në këtë seleksionim të tekstit burimor kanë gjetur shprehje shija e përkthyesit të shkolluar dhe krijues që mbështetet në poetikën e tij mbi tekstet më të bukura liturgjike të kohës, duke përfshirë këtu psalmet, himnet, uratat dhe “Kangët”, siç i ka quajtur edhe vetë Buzuku si “Kanga e Zojsë” etj. Seleksionimi i Buzukut është bërë në dy drejtime, se pari ka të bëjë me ato poezi dhe urata që ishin në përdorim dhe ishin pronësuar në popull, së dyti seleksionimi ka të bëjë me zgjedhjen sa më të ngushtë të himneve, psalmeve dhe të prozës biblike.

Këndimi festiv i poezisë së kultivuar popullore kishtare (që do të lëvrohet më pas nga Budi dhe Variboba) në letërsinë e shkruar fillon me Buzukun. Konstatimet e E. Çabejt se: “të parët rudimente të një poezie në literaturën shqipe i gjejmë që më 1555 te Gj. Buzuku” studiuesit tashmë mbi bazën e krahasimeve tekstologjike, i kanë shtuar dhjetra poezi të kënduara nga ai vetë, të përkthyera, të përshtatura e të formësuara gjuhësisht. Në këtë rast autori i “Mesharit” vetëm sa ka bërë mbarështimin edhe përgatitjen e tyre për shtyp. Shumë prej tyre kanë qenë tekste të përsëritura në popull, dhe nuk mund të quhet tekst i përkthyer prej tij, siç ndodh me tekstin: “O Mëri hirlplote. Ama e përmëshirëshme ti neve n’armikut na defendo, n’ditët së mortesë sonë ti neve na përze. E bekuar je ti ndër gjithë grat, e bekuam frujtëtë e barkut tit”. Lutja “Lavdi i qoftë Atit, e Birit e Shpirtit Shenjtë” si dhe një formësim prej natyre të letërsisë popullore ka lutja “O ati ynë…”. Sado që këto këngë dhe urata nuk janë origjinale të Buzukut mbasë as përkthime të tij, por janë tekste mjaft karakteristike.

Përveç pasthënies, dhe të atyre pjesëve ku evokohet “Arbani” sikur dhe ato tekste ku jepen udhëzime për kryerjen e disa ritualeve fetare që janë tekste origjinale të Buzukut, poezitë dhe lutjet origjinale të Buzukut janë pak. Mund të veçohet dy lutje, ku hyn vetë si personazh. Është me rëndësi fakti se në to ai lutet për veten dhe për të gjithë njerëzit e tij, të qarkut të tij, që me siguri nuk kanë figuruar në librat e rrethit evropian. Po riprodhojmë njërën nga këto lutje të kthyer në gjuhën e sotme:
“Përze oratetë e mi
O Zot i të gjallëvet e i vdekunet
Shelbuesi i gjithëve
qi ti z do mortnë e të gjallinjë
ndiejmë u ty të lus
e m’i a fësë mua Dom Gjonit
E muo shkatrërro të shkruomitë
e gjithë mëkatet e mive
E ty t’u pëlqeym
përze oratetë e mi
qi u m ty përda
Zot, për muo
e për gjithë njerëzit të mi
n gjakut sim.
e për miq të mi
e për anëmiqt të mi
për të gjallët
porsi për të vdekunitë” (“Meshari”, fleta XIX)

Përveç tri fragmenteve të “Këngës mbi këngët”, të njezeteshtatë psalmeve të përkthyera nga teksti burimor latinisht dhe të dhjetëra uratave, ai ka përkthyer edhe disa himne në një përkthim të lirë. Nga poezitë e përkthyera kuptojmë se Buzuku nuk është një përkthyes i rëndomtë, por poet i frymëzuar. Talenti i tij shfaqet sidomos në poezinë “Kënga e Zonjës” (“Meshari”, f.XX). Duke patur parasysh rregullin që diferencat në strukturë në mes të tekstit biblik dhe letërsisë së mirëfilltë të Mesjetës kanë qenë gati të papërfillshme, është konteksti historik që i jep vlera letrare përkthimit të autorit tonë të hershëm, në një kohë kur Bibla konsiderohej një korpus vlerash të mirëfillta estetike. Veprimi i Buzukut për t’u sjellur shqiptarëve pjesë të Biblës, veprës më të përkthyer në rruzullin tokësor sot, për atë kohë shënonte një akt të madh civilizues, emancipues letrar e kulturor. Siç ka vënë në dukje filologu më i madh, prof. Eqrem Çabej në parashtrimin e prozave të ungjijve, por sidomos në ato të sakramenteve të shenjta, Buzuku përdor shumë fjalë dhe shtesa nga vetja. Kështu po të shihen pjesët që bëhen për pagëzimin apo për martesën në kishë, Buzuku ka krijuar dialogun duke përdorur si emër shembulli, emrin e vet. Në prozën origjinale të Buzukut ne gjejmë proza që ngjajnë me proverba popullore. Kështu është për shembull shprehja e Buzukut që në qoftë se shqiptarët do të jenë të devotshëm, do të zgjaten të vjelat deri në kohën e korrurave dhe të korrurat deri në kohën e të mbjellave. Kjo mënyrë të shprehuri metaforike flet për kulturën gjuhësore por edhe filozofike e letrare të autorit.

Buzuku është shkrimtar dhe krijues i mirëfilltë. Një përkthyes jo i zakonët. Vepra e tij është më shumë se fetare, liturgjike, është më shumë se vepër gjuhësore. Ajo është me vlera të jashtëzakonshme e të pazëvendësueshme jo vetëm në rrafshin e shqipes së kultivuar, por edhe në rrafshin më të gjerë të albanologjisë e të studimeve krahasuese ballkanike, po aq dhe me vlera letrare.
Gjon Buzuku është padyshim një nga kolosët e kulturës shqiptare. Ai është nismëtar i madh. Emri i parë i Bibliotekës së Gjuhës Shqipe “Meshari”, është monument kulturor, filozofik e fetar i një populli që do të sfidonte perandori të Lindjes e të Perëndimit. Ai është shprehje e vetëdijes së civilizuar të identitetit gjuhësor dhe kulturor etnik të shqiptarëve.

Prof.Dr.Fatbardha Fishta Hoxha
Dergoi: Besnik Fishta