• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ORALITETI SI INTERTEKST NË ROMANIN “KËNGA SHQIPTARE” TË KASËM TREBESHINËS

September 1, 2026 by s p

Prof. Asoc. Dr. Rovena Vata Mikeli/

Romani Kënga shqiptare përfaqëson një nga veprat më komplekse të letërsisë shqipe në raport me transformimin artistik të traditës gojore, ku elementet e folklorit nuk funksionojnë si materiale me karakter etnografik, por integrohen në strukturën e rrëfimit si pjesë përbërëse e poetikës narrative. Kënga popullore, legjenda, miti, proverbi, frazeologjia, besimet popullore, ritualet, simbolika numerike dhe organizimi kronotopik i hapësirës krijojnë një sistem të ndërthurur referencash kulturore, që vendos romanin në dialog të vazhdueshëm me traditën orale shqiptare.

Në prozën e Kasëm Trebeshinës, oraliteti nuk kufizohet në praninë e motiveve folklorike, por shndërrohet në një kategori themelore të organizimit estetik të tekstit. Elementet e traditës gojore nuk janë të fshehura në strukturën narrative, por paraqiten në mënyrë të vetëdijshme, duke dëshmuar zgjedhjen poetike të autorit për ta vendosur kujtesën kulturore në qendër të universit romanesk. Kjo prani e dukshme e oralitetit e dallon Trebeshinën nga modelet e folklorizimit sipërfaqësor, pasi materiali folklorik nuk riprodhohet në mënyrë dokumentare, por i nënshtrohet një procesi të vazhdueshëm transformimi estetik.

Në këtë aspekt, Trebeshina lidhet me traditën e autorëve, si: Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli, Martin Camaj dhe Anton Pashku, të cilët e kanë përdorur oralitetin si burim të poetikës së tyre. Megjithatë, romani Kënga shqiptare shfaq një nivel të veçantë të integrimit të traditës gojore, pasi ajo nuk shfaqet vetëm në nivel motivor, por organizon strukturën narrative, karakterizimin e personazheve, ndërtimin e hapësirës artistike dhe ritmin e ligjërimit. Përmes këtij transformimi, folklori humbet funksionin e tij dokumentues dhe fiton statusin e një sistemi estetik. Këngët popullore, mitet, legjendat, proverbat dhe ritualet nuk përdoren për të rikrijuar atmosferën e së kaluarës, por për të ndërtuar një univers letrar, ku memoria kolektive ndërthuret vazhdimisht me përvojën individuale të personazheve. Si rrjedhojë, oraliteti funksionon si një mekanizëm intertekstual që organizon marrëdhënien ndërmjet traditës dhe modernitetit, ndërmjet kulturës popullore dhe romanit bashkëkohor.

Ky proces është veçanërisht i dukshëm në mënyrën se si Trebeshina e ndërton identitetin kulturor të personazheve. Gjuha, mënyra e rrëfimit, ritualet, besimet dhe format tradicionale të komunikimit nuk shërbejnë vetëm për karakterizimin individual, por bëhen shenja të përkatësisë së tyre ndaj një universi kulturor të përbashkët. Në këtë mënyrë, oraliteti nuk është vetëm objekt përfaqësimi, por një parim organizues që strukturon të gjithë sistemin narrativ të romanit.

Një nga manifestimet më të rëndësishme të oralitetit në romanin Kënga shqiptare është prania e këngës popullore si një strukturë tekstuale me funksion të shumëfishtë estetik dhe simbolik. Trebeshina e vendos këngën në një pozicion qendror që në hapjen e romanit, duke e filluar veprën me “Këngë popullore”. Ky akt kompozicional nuk përfaqëson vetëm një zgjedhje stilistike, por shpreh një vetëdije të qartë autoriale mbi rolin e traditës gojore në ndërtimin e identitetit të tekstit.

Kënga popullore, në roman, nuk funksionon si një ndërhyrje e jashtme folklorike, por si një tekst brenda tekstit, pra si një formë intertekstuale që bashkëjeton me diskursin letrar. Ajo bart kujtesën historike të komunitetit, përvojat emocionale të individëve dhe normat morale të shoqërisë tradicionale. Nëpërmjet këngës, personazhet shprehin atë që shpesh nuk mund të artikulohet në ligjërimin e drejtpërdrejtë: dashurinë, dhimbjen, humbjen, mallin dhe konfliktin e brendshëm. Vetë Trebeshina e ka pranuar rolin formues të këngës popullore në formimin e tij artistik, duke e cilësuar këngën e vendlindjes si një “shkollë të madhe”.

Ky pohim tregon se raporti i autorit me folklorin nuk është rastësor, por përbën një komponent themelor të formimit të tij estetik. Kënga popullore është një nga burimet prej të cilave ai përvetëson jo vetëm motive dhe tema, por edhe mënyra të organizimit të rrëfimit, ritmin e ligjërimit dhe strukturat simbolike. Përveç këngës popullore, një tjetër shtresë e rëndësishme e oralitetit në roman është prania e modeleve mitike dhe legjendare. Që në pjesët hyrëse të veprës, mënyra e organizimit të rrëfimit krijon afërsi me strukturat e përrallës dhe të legjendës. Historia e familjes, prejardhja e saj dhe rrëfimet mbi të kaluarën marrin një dimension që tejkalon kronikën historike dhe afrohen me logjikën e rrëfimit tradicional.

Një tjetër element i rëndësishëm i oralitetit në roman është përdorimi i dendur i fjalëve të urta, shprehjeve frazeologjike dhe formulimeve aforistike. Këto njësi gjuhësore përfaqësojnë një nga format më të konsoliduara të kujtesës kolektive, pasi ato përmbledhin përvoja të gjata shoqërore në forma të shkurtra dhe të ngjeshura.

Oraliteti në Kënga shqiptare shfaqet jo vetëm në nivelin e motiveve dhe të njësive gjuhësore, por edhe në mënyrën e organizimit të rrëfimit. Narracioni shpesh ruan karakteristikat e tregimit gojor: ndërprerjet, komentet e narratorit, rikthimet retrospektive dhe krijimi i një marrëdhënieje të drejtpërdrejtë me marrësin e rrëfimit.

Ky organizim i ligjërimit krijon iluzionin e një akti të drejtpërdrejtë rrëfimi, sikur historia po transmetohet nga një tregues përpara një dëgjuesi. Kjo karakteristikë e afron romanin me logjikën performative të oralitetit, ku kuptimi nuk ndërtohet vetëm nga përmbajtja e rrëfimit, por edhe nga mënyra e transmetimit të tij.

Në këtë mënyrë, Trebeshina nuk e kufizon ndikimin e traditës orale vetëm në nivelin tematik, por e përfshin atë edhe në strukturën formale të romanit. Oraliteti bëhet pjesë e mënyrës së rrëfimit dhe kontribuon në krijimin e një zëri narrativ të veçantë, ku ndërthuren kujtesa kolektive, përvoja individuale dhe vetëdija autoriale.

Foto: Tirana Times

Filed Under: LETERSI

At Zef Pllumi, simboli i dijes, qëndresës dhe kujtesës

August 28, 2026 by s p

Bujar Leskaj/

Sot, më 28.08.2026 shënohen 102 vjet nga lindja e At Zef Pllumit, Nder i Kombit. Ndonëse 19 vite më parë, në 2007 ai u nda nga kjo botë, vepra e tij është një jehonë buçitëse në ndërgjegjen e çdo shqiptari, një akuzë dhe një thirrje për katarsisin aq të nevojshëm për shqiptarët.

Me kryeveprën e tij “Rrno vetëm për me tregue” At Zef Pllumi dha një kontribut të jashtëzakonshëm, të pakrahasueshëm në rrëfimin e historisë së vërtetë, aq të dhimbshme të Shqipërisë nën regjimin komunist.

At Zef Pllumi ishte qëndresa përballë përbindëshve komunistë, ishte mëshira në dyluftim me krimet e torturat mizore, ishte falja përballë hakmarrjes, ishte dashuria përballë urrejtjes, ishte e mira përballë të keqes, ishte drita përballë errësirës, ishte dija përballë padijes vulgare.

Ai përfaqësonte qytetërimin përballë injorancës e mizorisë komuniste.

Ishte jeta përballë vdekjes, ishte drejtësia përballë padrejtësisë, ishte kujtesa përballë harresës, ishte liria përballë prangave.

At Zef Pllumi (Bogë, 28 gusht 1924 – Romë, 26 shtator 2007) ka qenë frat françeskan, publicist e shkrimtar memuarist shqiptar.

Kur ishte 22 vjeç, më 14 dhjetor 1946 u arrestua dhe u dënua me tre vjet burgim që e vuajti pranë Burgut të Madh të Shkodrës dhe në kampet famëkeqe të Bedenit në Myzeqe, dhe Orman-Pojanit në Maliq.

Në vitin 1958 shugurohet meshtar. Më tej, për 12 vjet shërben si meshtar i Dukagjinit me qendër në Shosh.

Më 1967 u arrestua dhe për 23 vjet vuan dënimin në burgje dhe kampe të ndryshme. 1967–1989, për 23 vjet rresht, u burgos përsëri dhe vuan dënimin në Spaç, Reps, Skrofotinë të Vlorës, Ballsh, Zejmen-Shënkoll, Shën Vasil dhe Tiranë.

Ndërroi jetë më 25 shtator të vitit 2007 në spitalin Gemelli, Romë, dhe u varros më 30 shtator 2007 në Shkodër.

Në Shqipëri vepra e tij u njoh gjerësisht pas vitit 1992.

Mua më vjen mirë që në cilësinë e Ministrit të Kulturës gjatë viteve 2005-2007 promovova veprën e tij edhe në Kosovë, që gjatë detyrës sime si ministër i kulturës u vlerësua me çmimin “Penda e Artë” dhe që pas propozimit tim Presidenti i Shqipërisë, Alfred Moisiu, në vitin 2006 e dekoroi Pllumin me Urdhrin “Nderi i Kombit”..

Më shumë se një dekret presidencial për mua vlen vlerësimi i At Zef Pllumit, i cili shprehu mirënjohjen në një letër, të cilën më dërgoi pas marrjes së çmimit. (Më poshtë faksimilja e letrës.)

Në një speciale të gazetës “55” në 27 shtator 2007 kam shkruar: “Vepra e tij monumentale “Rrno vetëm për me tregues” e të tjera “Histori të shkrueme ” janë një sinor i përjetshëm, ato “dëshmojnë para botës se asnjë njeri nuk është i detyruar prej rrethanave të bëhet i keq, i ulët, të humbasë humanizmin e tij. At Zef Pllumi tregon me jetën e tij se edhe ne shqiptarët mund ta kalojmë provën e zjarrit, atë që ndan mënjanë arin e kulluar dhe ndan mënjanë skoriet e kombit. At Zef Pllumi, nxënësi i Fishtës, Harapit, Shllakut, mësuesve të përjetshëm të këtij kombi, sot më shumë se kurrë më ngjan me Diogjenin, filozofin grek, “atij s’mund t’i marrësh asgjë, pse s’ka asgjë të vetën dhe s’mund t’i japësh asgjë që i mungon, pse ai ka zemrën plot e përplot me dashuri!…”

At Zef Pllumi la një trashëgimi të jashtëzakonshme, veprat, jetën dhe mësimet e tij të vyera sesi njeriu nuk duhet ta humbasë kurrë shpresën, besimin dhe shpirtin, por të qëndrojë, te rezistojë dhe të mos i nënshtrohet asnjëherë të keqes.

Filed Under: LETERSI

“Të lexosh një vepër të letërsisë së mëhershme shqipe: grishje receptimi ndaj një brendie të përveçme tekstore”

August 28, 2026 by s p

Prof. Evalda Paci*

Lexuesi i veprës letrare në letërsinë tonë mbetet dhe një interpretues i rëndësishëm që ka siguruar në vijimësi edhe receptimin e saj në kohë, fakt që veçanërisht në lidhje me letërsinë e vjetër shqipe përbën një element vlerësie dhe shenjë vazhdimësie. E kemi fjalën për një traditë letrare për të cilën interpretimet përqendrohen si në shtjellimin tematik, njëherësh i larmishëm dhe i konkretizuar në veçori autoriale dhe përmbajtësore, por edhe të analizuar nga një lexues i kultivuar, që cilësohet që në hyrje të veprave themelore të saj. Me Prefationën e mirënjohur të veprës me titull “Cuneus prophetarum” (Patavii, 1685), Pjetër Bogdani e konsideron veten para këtij lexuesi, të cilësuar me një përveçim të kohës, të plazmuar mbi një model formimi që buron në mënyrë të drejtpërdrejtë nga trashëgimia leksikore latine e artit të brendësimit të veprave, e që përbën dhe një fjalë kyçe të rëndësishme për vetë arsenalin përkatës që kultura e leximit dhe e transmetimit të nocioneve që lidhen me të kishte bërë të mundur të krijohej. Por edhe më herët, duke iu drejtuar bashkëkohësve e me gjasë edhe pasardhësve në tekste përmbyllëse të përpilimeve përkatëse, autorët shprehin ndjesinë e të pasurit një lexues kritik, para të cilit ndihen të përgjegjshëm dhe në përgjegjësi.

Kjo traditë ka bërë të mundur të ketë një spektër përkatës semantik mbi përdorime që lidhen me leximin e veprave dhe përçimin e tyre në sinkroni dhe diakroni, duke mbetur edhe fjalë-terma mbi një kulturë të një kohe më të largët, por themelore për vetë ecurinë e konsiderimit të librit si një objekt përdorimi. Me lexuesin e veprës lidhet dhe zbërthimi tekstor i pjesëve më të rëndësishme të saj, shpesh të ngërthyera në vetë projektin autorial për të shpënë më tej shumë ide dhe grishje të shtruara nga vetë koha për të qenë koherentë dhe njëherësh të lexuar. Për vepra të caktuara, leximi dhe rileximi nxiten si nga vështrimet më të përafruara me brendinë e tyre, aq edhe me nevojën e rikthimit te çdo element që e përforcon një nxitje të tillë.

*Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare.

Filed Under: LETERSI

“Ditëve të Kulturës Shqiptare” në Rumani

August 27, 2026 by s p

Dr. Luan Topçiu/

🔴⚫️ Po përgatitemi për edicionin e VIII-të të „Ditëve të Kulturës Shqiptare“!

🔴⚫️ Këtë vit, veprimtaritë do të zhvillohen në periudhën 18 shtator – 15 tetor 2026, në Bukuresht dhe Krajovë. Në Krajovë, veprimtaritë do të zhvillohen në selinë e re të Qendrës Kulturore të Shoqatës „Lidhja e Shqiptarëve të Rumanisë“.

🔴⚫️ Programi i këtij edicioni përfshin pesë veprimtari kulturore, që do të mbledhin së bashku përfaqësues të Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë, anëtarë dhe miq të komunitetit shqiptar, artistë, personalitete të kulturës dhe të ftuar të veçantë nga Rumania dhe Shqipëria.

🔴⚫️ Serinë e veprimtarive e çelim më 18 shtator, në Bukuresht, me koncertin e jashtëzakonshëm „Zëri i Miqësisë“, që do të mbahet në Teatrin Kombëtar të Operetës dhe Muzikalit „Ion Dacian“. Më pas, deri në mesin e muajit tetor, do të vijojmë me veprimtari kushtuar letërsisë, artit dhe kulturës shqiptare.

🔴⚫️ Hollësitë për secilën veprimtari do të publikohen në vijim në faqen e Facebook-ut të Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë.

🔴⚫️ Ju presim të jeni me ne në „Ditët e Kulturës Shqiptare“ – edicioni i VIII-të!

Filed Under: LETERSI

SHKRIMTARË TË MËDHENJ QË NUK U VLERËSUAN ME ÇMIMIN “NOBEL”

August 26, 2026 by s p

Xhelal Zejneli/

Përse Kadaresë dhe Koelho nuk iu dha nobeli!? Gjatë historisë, ka ndodhur që Akademia Suedeze t’i anashkalojë edhe gjigantët e letërsisë botërore.

Paulo Koelho është një prej shkrimtarëve më të lexuar në botë. Veprat e tij janë botuar në dhjetëra vende të botës dhe janë shitur në miliona kopje. Megjithëkëtë, ai nuk është vlerësuar me çmimin “Nobel”. Përse vallë?! Braziliani nuk është fitues i çmimit prestigjioz për arsye se ai përdor një stil popullor dhe krijon vepra për masat. Veprat e tij shiten në miliona kopje dhe kjo shkakton komercializim. Me fjalë të tjera, stili i tij nuk përputhet me kriteret letrare artistike të përcaktuara nga Akademia Suedeze. Kritikët dhe studiuesit letrarë veprën e tij e konsiderojnë si prozë popullore, prozë shpirti dhe jo si art i nivelit të lartë. Arti i madh është elitist. Çmimi “Nobel” në letërsi jepet me kritere të caktuara. Vepra e vlerësuar duhet të posedojë vlerë të madhe estetike dhe vlerë letrare të qëndrueshme.

Nuk duhet harruar se shumë pjesë të krijimeve të Koelhos janë të pakapshme për lexuesin e rëndomtë. Edhe mesazhet e veprave të tij, jo gjithmonë deshifrohen lehtë.

* * *

Me rastin e marrjes së çmimit “Nobel”, tregimtari dhe liriku gjerman Herman Hese (pseudonim Emil Sinclair; Hermann Hesse; Calw, Gjermani, 1877 – Montagnola, Zvicër, 1962) thotë:

“Nuk ka shumë kuptim që çmimi “Nobel” t’i jepet ndonjë shkrimtari plotësisht të afirmuar, e që është në moshë të shtyrë, në një kohë kur e njeh dhe e çmon e gjithë bota.”

Nobeli në duart e Bob Dilanit ngjalli tema dhe debate të shumta. Poeti amerikan Bob Dylani (1941- ) është këngëtar dhe kompozitor, një nga më të mëdhenj e të gjitha kohërave. Gjatë karrierës së tij, ka qenë figurë e rëndësishme e kulturës popullore. U vlerësua me çmimin “Nobel” për letërsi në vitin 2013, përkatësisht më 13 tetor 2016. Çmimin e mori prej Akademisë Suedeze “për krijimin e shprehjeve poetike të reja në kuadër të traditës së madhe poetike amerikane.”

Edhe Herman Hesi edhe Bob Dilani janë vlerësuar me çmimin e sipërthënë atëherë kur betejat më të mëdha qëmoti i kishin lënë pas vetes, beteja që duhej t’i bënin vetë dhe që i fituan vetë.

Kur çmimi “Nobel” vjen në duart e autorit i cili është në perëndim të karrierës, atëherë kjo ndarje e çmimit më tepër i shërben komitetit të Nobelit sesa autorit të lauruar. Kjo i mundëson Komitetit të ndarjes së çmimit “Nobel” që të mbrohet nga ndonjë akuzë eventuale se ka bërë gabim.

* * *

Komiteti i ndarjes së çmimit “Nobel” ka bërë edhe gabime, ndaj shpesh ka qenë shënjestër e sulmeve. Në mesin e shkrimtarëve që nuk janë vlerësuar me Nobel, çdokush e ka ndonjë që e admiron. Ka raste kur shkaqet e anashkalimit nuk kanë pasur të bëjnë me letërsinë.

* * *

Shkrimtarë të mëdhenj që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel” – Akademia Suedeze historikisht ka anashkaluar shumë figura të mëdha të letërsisë botërore. Nuk janë fitues të Nobelit shkrimtarët si: prozatori, dramaturgu dhe publicisti rus Leon Nikolajeviç Tolstoj (1828-1910), tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986); prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce; Dublin, 1882 – Cyrih, 1941).

Çmimi “Nobel” filloi të ndahet në vitin 1901. Atëherë Leon Tolstoi ka qenë gjallë dhe ka qenë i nominuar disa herë. Akademia Suedeze e ka refuzuar punën e tij për shkak të pikëpamjeve religjioze dhe politike të tij.

Horhe Luis Borhesi (Jorge Luis Borges) është konsideruar si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të shekullit XX. Ka qenë i nominuar disa herë. Çmimin s’e ka fituar asnjëherë kinse “për shkak të qëndrimeve politike kontradiktore të tij”.

* * *

Çmimi “Nobel” nuk jepet postume, pas vdekjes. Mirëpo, Tolstoi ka vdekur në vitin 1910, kurse Nobeli ka filluar të jepet qysh në vitin 1901. Kur “Nobeli” i parë shkoi në duart e poetit dhe eseistit francez Syli Prydom (“Sully” Prudhomme, i lindur si René François Armand Prudhomme, Paris, 1839 – Châtenay-Malabry, 1907), 42 intelektualë suedez, midis tyre edhe shkrimtari August Strindberg (Stokholm, 1849 – Stokholm, 1912), i dërguan letër Tolstoit. Aty shprehnin pakënaqësinë për vendimin e Akademisë së tyre. Tolstoi u përgjigjet: “Më vjen mirë që s’ma kanë dhënë Nobelin. Nuk di se ç’do kisha bërë me paratë. Me siguri, ato do të më sillnin diç të keqe në jetë.”

* * *

Sipas studiuesve të caktuar, çmimi “Nobel” në duart e një muzikanti rokënrol (rock and roll), qoftë ky edhe më i madhi ndër më të mëdhenjtë, është pasqyrë e një dekadence të madhe të kulturës perëndimore. Bob Dilani, pa kurrfarë faji të vet, u shndërrua në mollë sherri midis adhuruesve konservatorë dhe liberalë të fjalës së shkruar dhe të kënduar.

Ka pasur që kanë pyetur: “A thua vallë, këngëtari Dilan, në fushën e letrave, është më i merituar se shkrimtari Paulo Koelho, i përkthyer në dhjetëra gjuhë të botës dhe i shitur në miliona kopje. Shtrohet pyetja: “Fiton apo humb Bob Dilani, me këtë çmim?!”

* * *

Me çmimin “Nobel” nuk është vlerësuar as romancieri francez Marsel Prust (Marcel Proust; Parsi, 1871 – Paris, 1922). Ky nuk është nobelist, ndonëse krijoi gjatë shekullit XX. Prusti kurrë s’ka qenë shkrimtar bestseller. Megjithëkëtë, kudo në botë dhe në çdo katedër të letërsisë, ai është pjesë e programit mësimor. Letërsia moderne as që mund të paramendohet, po qe se i shmangim të gjitha ndikimet që ka ushtruar mbi të autori i ciklit prej tetë romaneve me titull të përbashkët “Në kërkim të kohës së humbur” (À la rëcherche du temps perdu, 1913-1927). S’është lehtë të supozohet se kush do ta fitojë Nobelin e ardhshëm, ngase edhe procesi i nominimit nuk është i thjeshtë. Kandidatët për çmimin “Nobel” mund të propozohen prej anëtarëve të Akademisë Suedeze, prej ish-laureatëve, prej kryetarëve të shoqatave kombëtare të shkrimtarëve dhe nga disa profesorë të zgjedhur të letërsisë. Si duket, të këta, Prustin e kanë përjetuar si një autor tepër eksperimental. S’ka qenë as i propozuar për ta marrë çmimin.

* * *

Një shkrimtar i madh që nuk është vlerësuar me Nobelin është edhe prozatori dhe poeti irlandez Xheimz Xhojs (James Joyce, Dublin, 1882 – Cyrih, 1941). Është autor i romanit legjendar, një nga më të rëndësishmit e shekullit XX, “Ulksi” (Ulysses, 1922). Popullariteti i autorit është rritur nga viti në vit, edhe pas vdekjes së tij. Por në të gjallë, shkruante në kundërshti të plotë me kriteret e akademikëve të veshur me rroba të zeza. Sipas anëtarëve të Komitetit të Nobelit, letërsia e nivelit të lartë shkruhet ndryshe. Në fillim, Xhojsi dëshironte ta shkatërrojë narrativin (rrëfimin), fabulën, shtyllën kurrizore (subjektin e veprës që nga fillimi i saj. Për t’u pranuar një risi e tillë përmasash të këtilla, nevojitet kohë. Më vonë, nga shumëkush, “Uliksi” i tij u konsiderua si romani më i rëndësishëm i shekullit XX.

Sipas arkivave, Xhojsi s’ka qenë as i nominuar për çmimin e sipërthënë.

Shënim: Legjendari Semjuel Beket (Samuel Beckett; Dublin, 1906 – Paris, 1989), laureat i çmimit “Nobel” (1969), autor i antidramës mitike “Duke pritur Godonë” (En attendant Godot, 1952), ka qenë sekretar i Xhojsit.

* * *

Virxhinia Ulf (Virginia Voolw, Londër, 1882 – Rodmell/Sussex, 1941) ka qenë prozatore dhe eseiste angleze. Nuk është laureatë e çmimit prestigjioz. Qëkur ka filluar të jepet çmimi, për letërsi atë e kanë marrë deri tani vetëm 18 femra. Kjo përbën 15% të numrit të përgjithshëm të laureatëve në këtë kategori. Numri i laureatëve femra për paqe është më i madh se ato të fushave të tjera.

Laureatë femra janë: Selma Lagerlef (1909), Gracija Deleda (1926), Sigrid Unset (1928), Perl Bak (1938), Gabriela Mistral (1945), Neli Zaks (1966), Nadin Gordimer (1991), Toni Morison (1993), Vislava Shimborska (1966), Elfride Jelinek (2004), Doris Lesing (2007), Herta Myler (2009), Alis Manro (2013), Svetlana Aleksijeviç (2015), Olga Tokarçuk (2018), Luiz Glik (2020), Ani Erno (2022, Han Kang (2024).

Shënim: Në shtëpinë e Virxhinia Ulfit, në lagjen Bloomsbury, në qendër të Londrës, tuboheshin personalitete me renome profesionesh të ndryshme – historiani Liton Strashej (Lytton Strachey, 188- 1932); filozofi dhe prozatori anglez Bertrand Rasel (Bertrand Russell, 1872 – 1970), laureat i Nobelit më 1950; ekonomisti anglez, njëri nga më me ndikim i shekullit XX, themelues i makroekonomisë moderne, Xhon Mejnard Kejnis (John Maynard Keynes (1883–1946); poeti, kritiku dhe dramaturgu anglo-amerikan Tomas Stërnz Elliët (Thomas Stearns Eliot, 1888 – Londër, 1965), laureat i Nobelit më 1948; dhe E. Sitwell, romancieri, eseisti dhe kritiku anglez Eduard Morgan Forster (Edward Morgan Forster, 1879 – 1970); esteti Roxher Fraj (Roger Fry, 1866 – 1934), historiani i artit, anglez, Kliv Bel (Arthur Clive Heward Bell; Great Shefford, Mbretëri e Bashkuar, 1881 – Londër, 1964) me të shoqen Vanessa e cila ishte motër e Virxhinia Ulfit.

Shoqërimi i tyre njihet si Grupi Blumsberi (The Bloomsbury Group).

Shënim: Përkundër prirjes erotike ndaj grave, Virxhinua Ulf ka pasur raporte të afërta me bashkëshortin i cili i gjendej pranë në çastet kur ajo manifestonte probleme mentale.

* * *

Horhe Luis Borhes – Tregimtari, poeti dhe eseisti argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, Buenos-Aires, 1899 – Gjenevë, 1986) ishte disi në moshë të shtyrë kur deklaroi: “Çmimin Nobel nuk e kam fituar për arsye se zotërinjtë në Stokholm mbase mendojnë se tashmë ma kanë dhënë një herë..”

Shënim: Gjyshja e Borhesit nga vija e babait ka qenë angleze.

Komiteti për ndarjen e çmimit gjithmonë i ka marrë parasysh edhe zhvillimet politike, momentin historik dhe qëndrimet joletrare të shkrimtarëve. Këtë e dëshmon shembulli i Borhesit. Me fjalë të tjera, shkrimtari argjentinas ka qenë i lidhur me disa diktatorë të shekullit të kaluar. Midis tyre është edhe Pinoçe (Augusto Pinochet Ugarte, 1915-2006).

* * *

Vladimir Vladimiroviç Nabokov (Shën Peterburg, 1899 – Montreux, Zvicër, 1977) është prozator dhe poet ruso-amerikan. Deri në vitin 1940 mbante pseudonimin Vladimir Sirin. Është autor i romanit kontradiktor “Lolita” (1955). Në fillim vepra u ndalua për përmbajtjen “pornografike”, Flitet për dashurinë e mashkullit të moshës së pjekur ndaj “nimfetës” Lolita.

Nabokovi dhe Borhesi janë themelues të prozës postmoderne. Që të dy bëjnë pjesë në grupin e krijuesve që nuk janë vlerësuar me çmimin “Nobel”. Nabokov ka qenë i nominuar disa herë. Në vitin 1974, për çmimin “Nobel” kanë qenë të nominuar edhe Naokovi, edhe Borhesi, edhe prozatori anglez, një prej më të rëndësishmëve të shekullit XX, Graham Grin (Graham Greene, 1904 – 1991), edhe prozatori kanadezo-amerikan, bir i hebreut të ardhur në Kanada prej Rusie, Sol Belou (Saul Bellow; Lachine, Quebec, 1915 – Brookline, Massachusetts, ShBA, 2005). Atë vit, çmimi nuk iu dha asnjërit prej tyre. Atë e ndanë prozatorët dhe poetët suedezë Eivind Junson (Eyvind Johnswon, 1900-1976) dhe Hari Martinson (Harry Edmund Martinson, 1904 – 1978), që të dy anëtarë të jurisë për ndarjen e çmimit “Nobel”.

Shënim: Nimfetë – vajzë tejet e re, lolitë, tinejxhere.

Shënim: Sol Belou u vlerësua me Nobelin në vitin 1976. .

* * *

Autorë të caktuar si prozatori anglez Xhorxh Oruell (George Orwell, 1903-1950), tregimtari austriak me prejardhje hebraike, Franc Kafka (Pragë, 1883 – Kierling, Vjenë, 1924), prozatori amerikan Fransis Skot Fixhërald (Francis Scott Fitzgerald, 1896-1940) nuk u kurorëzuan me Nobelin ngase vdiqën para kohe.

Franc Kafka është kryeidhull i modernizmit. Në veprën e tij flitet për individin të përndjekur prej forcave të padukshme të territ, të tmerrit, të ferrit. Individi i ndjekur nga shteti, nga pushteti, nga të fortët, nga tiranët, despotët, autoritarët, autokratët, sundimtarët, diktatorët, totalitarët, nga langonjtë e pushtetarëve siç janë gjyqtarët, dëshmitarët e rrejshëm, hetuesit, policët, milicët, xhandarët, gardianët, spiunët, agjentët, proceset gjyqësore të montuara, dënimet drakoniane.

Kafka tha: “Fajësia është gjendja në të cilën ndodhemi të gjithë ne, pavarësisht nga faji.”

Më pas ai shtoi: “E gjithë jeta ime ka qenë një histori e mbylljes së syve.”

* * *

Midis atyre që kanë lënë gjurmë të mëdha në letërsi dhe që kanë gëzuar popullaritet në radhët e publikut të gjerë, kanë qenë shkrimtari amerikan Xherom Dejvid Selinxher (Jerome David Salinger, 1919 – 2010); poeti, romancieri dhe autori i tregimeve të shkurtra, amerikani Çarls Bukovski* (Charles Bukowski, Andernach, Gjermani, 1920 – San Pedro, Kaliforni, 1994). Asnjëri prej tyre nuk e ka fituar vërtetimin zyrtar të Akademisë Suedeze për vlerat që i kanë poseduar.

Shënim: Selinxheri njihet për romanin “Gjuetari në thekër” (The Catcher in the Rye, 1951).

Shënim: Çarls Bukovski nënën e ka pasur gjermane, ndërsa babanë ushtar amerikan. Qysh i vogël vjen në Los Anxhelos.

* * *

Krijues të mëdhenj kanë qenë edhe dramaturgu norvegjez Henrik Ipsen (Henrik Ibsen, pseudonim Brynjolf Bjarme, 1828-1906) dhe novelisti e dramaturgu rus Anton Pavloviç Çehov.(1860-1904). Krijimtaria e tyre ndërlidhte me shekullin XIX, por ata kanë jetuar edhe në shekullin XX, kur Nobeli ndahej.

* * *

Ismail Kadareja (Gjirokastër, 28 janar 1936 – Tiranë, 1 korrik 2024) është një prej shkrimtarëve më të mëdhenj të botës. I përkthyer në 47 gjuhë, i botuar në dhjetëra shtete të pesë kontinenteve. Shumë shkrimtarë që janë vlerësuar me çmimin “Nobel” nuk mund të krahasohen me penën e gjigantit të letrave. Kadareja është nominuar për çmimin “Nobel” të paktën 15 herë, që prej viteve ’90 e deri në vitet e fundit të jetës së tij. Gjithmonë ka qenë favorit. Krijimtaria e tij është vlerësuar me shumë çmime prestigjioze të botës. Akademia Suedeze e la pa çmim shkrimtarin i cili gjatë gjithë jetës së tij, me penën dhe shpirtin e vet, e luftoi tiraninë dhe diktaturën, si asnjë krijues tjetër i lindjes evropiane.

Madhështia e Kadaresë qëndron në faktin se ky kolos i artit të fjalës ia zbuloi Perëndimit një botë të re, mitet dhe legjendat e gadishullit, të vjetra sa poemat homerike, ia zbuloi labirintet kafkiane të një perandori që u shemb si dhe tiraninë antinjerëzore në lindje të kontinentit. Te Kadareja, si te Kafka, kemi qëndresën e individit përballë të fortit.

Filed Under: LETERSI

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • …
  • 321
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • SHQIPTARËT KANË SHEMBUJ PËR T’U NDJEKUR — MJAFTON TË SHIKOJMË KONGRESIN E MANASTIRIN!
  • Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30
  • Ndre Mjeda, kontributori i zellshëm i shqipshkrimit dhe liriku buzëhollë, shërbestari i devotshëm atdhetar
  • Rasih Bej Dino, diplomat dhe bashkëpunëtor i shquar i Ismail Qemalit
  • Mustafa Kruja për Esat Pashë Toptanin
  • Ismail Qemali dhe diplomacia e pavarësisë shqiptare në nëntorin e vitit 1912
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – GOLD SPONSOR PËR PATRIOTIN RRUSTEM GECAJ “NDERI I KOMBIT”, DHUROI 5 MIJË DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • RREZIQET E REALITETIT JOARTIFICIAL
  • SHQIPËRIA NË HARTOGRAFINË EVROPIANE TË SHEKUJVE XVII–XVIII: ANALIZË HISTORIKO-GJEOGRAFIKE DHE TOPONIMIKE E NJË HARTE TË HERSHME MODERNE
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – SILVER SPONSOR PËR CUBI REALTY, DHUROI 2.500 DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • Vizita ime e parë nē Dardhë të Korçës
  • KLERI KATOLIK NË AFIRMIMIN E IDENTITETIT DHE MBROJTJEN KOMBËTARE, GJATË BETEJAVE BALLKANIKE
  • Rrok Zojzi dhe studimet e tij mbi Kanunet dhe ndarjen krahinore në Shqipëri
  • PROBLEMET E SHQIPËRISË INDIPENDENTE
  • Flamuri i Pavarësisë u ngrit mbi gjurmët e Aulonës antike

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT