Akademik Gjovalin Shkurtaj/

(Gjuha shqipe është tipar themelor i kombit shqiptar, prandaj atë duhet ta ruajmë dhe ta mbrojmë , ta shkruajmë e ta flasim sa më thjeshtë, me saktësi e sa më bukur. Natyrisht edhe ta pasurojmë e ta vlerësojmë ashtu si të gjitha kombet e qytetëruara.)

Data 21 shkurt është Dita Ndërkombëtare e Gjuhëve Amtare. Me këtë rast, ashtu si dhe herë të tjera, le të kujtojmë interesimin dashamirës për gjuhën shqipe si tipari kryesor përbashkues i kumtimit dhe i marrëveshjes midis të gjithë shqiptarëve në trojet e veta ballkanike, si dhe të atyre që janë në diasporat e hershme (në Greqi, Itali, Zarë, Mandricë, Ukrainë etj.) dhe të grupeve mërgimtare më të reja në metropolet e Evropës, të SHBA-së , të Kanadasë, të Australisë etj.

Të gjithëve sa janë shqiptarë në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi etj. gjuha shqipe u shërben si mjet komunikimi, po edhe si tregues e simbol i përbashkësisë etnike dhe shpirtërore e kulturore, si hallkë e fortë lidhjeje e shqiptarie.

Kjo përbashkësi është kënduar e lëvduar në vjershat e poetëve më të shquar të Kombit tonë, të cilat çdo shkollar shqiptar duhet jo vetëm t’i dijë përmendsh, po edhe t’i kujtojë me nderim e t’i ketë si peng të çiltër qytetar e kombëtar.

Të flasësh e të shkruash në gjuhën amtare, në gjuhën e nënës (apo sikundër thuhet zakonisht “në gjuhën e të parëve”), për shumicën e popujve të botës ka qenë një nga gjërat më të natyrshme dhe të patjetërsueshme, si procesi i frymëmarrjes dhe të ushqyerit apo i rritjes dhe i jetesës së njeriut. Por, për fat të keq, nuk ka qenë kështu për shqiptarët, për njërin nga popujt më të hershëm të Evropës, autokton në trojet e veta në brigjet e Adriatikut e të Jonit, në këtë vend të bukur, me pasuri e bukuri të mahnitshme natyrore, i lakmuar dhe i pushtuar me shekuj prej të huajve, të cilët, ndër të tjera, për ta mbajtur nën sundim, popullin shqiptar nuk e lejonin as të hapte shkolla shqipe. Kjo, sidomos, në kohën e pushtimit pesëshëkullor nga Perandoria Osmane, prandaj, historikisht, përpjekjet dhe lufta e popullit tonë për çlirim kombëtar, kanë pasur si kërkesë të parë e themelore ruajtjen e gjuhës shqipe, të drejtën për të pasur shkolla në gjuhën amtare, të drejtën për t’iu lutur Zotit në gjuhën shqipe.

Gjuhës amtare, shqipes e shkronjave shqipe u janë kënduar këngë popullore ku, ndër të tjera, thuhet: “E ka marrë lahutën në dorë,/mirë po i bjen, ma mirë po i këndon,/krejt po e këndon kangën në gjuhë të të parëve”(Eposi i Kreshnikëve); “Se për atdhe e për gjuhë amtare, o ngrihen prapë o heronjtë ndër varre.” (Mirditë), kurse yjësia e poetëve dhe e shkrimtarëve arbëreshë e shqiptarë vargjet më të përmallshme e më të pavdira ia kanë thurur shqipes. Poeti Nikollë Keta, nga diaspora arbëreshe e Sicilisë, qysh në agimet e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, në shekullin XVIII, shkruante: “Na i lutemi t’ën Zoti, po me gjuhën që na dha, /si i lutej Kastrioti e gjiria ka rrjedhim na.”

Në atë hulli, do të ngrihej i fuqishëm zëri i mbarë rilindasve arbëreshë e shqiptarë, duke pasur si kërkesë kryesore: ”Të nxëmë gjuhën tënë, / kombin ta ndritojmë, gjithë ç’është e ç’ka qenë, ngadalëz ta mësojmë”.

Dita e 21 shkurtit, natyrisht, është rasti që, jo vetëm t’i përmendim porositë e vyera të poetëve dhe atdhetarëve shqiptarë për gjuhën amtare shqipe, po edhe të na shërbejnë për të bërë një “mea culpa” të thellë për dëmin që i është sjellë e po i sillet gjuhës shqipe në ditët tona nga mungesa e kujdesit për shqipen e shkruar e të folur në mjedise e për qëllime zyrtare, shtetërore a private, por me karakter publik. Kurrë më me forcë se sot nuk ka qenë e domosdoshme të zbatohet kërkesa e Naim Frashërit që, pa u lodhur së lëvduari shqipen (“Pa shihni sa e mirë, sa e ëmbël, sa e dlirë) përgjërohej e na linte si porosi të pavdirë “…Shqip të flisni përherë, fjesht e të papërzjerë”.

Sa herë bie rasti që ndokush, me dashakeqësi e me synime të mbrapshta, rreket të mbjellë përçarje e gërvërre të dëmshme e antikombëtare, na vijnë me të drejtë në mendje vlerësimet e Mjedës që thotë: “Kjoftë mallkue kush qet ngatërrime,/ ndër këta vllazën shoq me shoq,/ kush e ndan me fjalë e shkrime/ çka natyra vetë përpoq!” Kurse Fishta, i cili me mllef e forcë të madhe, shprehet kundër fjalëve të huaja të panevojshme: “Dhe atij ju thaftë, po goja,/ që në gjuhë të huaj kur nuk asht nevoja/ flet e të vetën e len mbas dore!”.

Dëgjoj shpesh me ëndje një këngë të Nikollë Nikprelajt, këngëtar i shquar nga trojet shqiptare në Malin e Zi, që thotë: ”Pse jemi toskë e pse jemi gegë,/Jemi një lis po me dy degë,/Nuk ka fe as ka parti, që e përçan këtë shqiptari ”.

Prandaj, kërkesa për ta dashur, për ta njohur, për ta nxënë me baza të shëndosha gjuhën shqipe ka qenë dhe duhet të mbetet edhe më tej kërkesë me rëndësi të dorës së parë për shkollat shqipe, për administratën shtetërore e publike, për të gjitha botimet me karakter zyrtar e publik.Gjuha amtare është jo vetëm mjet kumtimi e marrëveshjeje, po edhe ushqyese e përbashkësisë etnike e kombëtare të një populli.

Me keqardhje shohim se është zbehur ose edhe mungon kujdesi apo disiplina gjuhësore e shtetit dhe e institucioneve arsimore e kulturore. Në të gjithë botën e qytetëruar gjuha mbahet gjallë dhe përpunohet nëpërmjet shkollës dhe institucioneve kulturore, ku tradicionalisht kanë luajtur rol të madh letërsia artistike dhe teatri e, mbi të gjitha, gjuha e zyrave të shtetit dhe institucioneve zyrtare. Edhe tek ne për shumë vjet radhazi në këtë drejtim është punuar dhe ka pasur suksese të ditura.

Në kohët e reja, sidomos në fund të shekullit që u mbyll e në ditët tona, rolin e dorës së parë përsa i takon modelit gjuhësor e kanë marrë mediat e shkruara (gazetat, revistat, interneti) dhe të folura (televizioni, radio dhe cd-të). Për gjuhën e shkrimit, pas viteve të shkollës, njerëzit kanë si model kryesor atë që gjejnë në gazetat dhe revistat që lexojnë përditë, ndërsa për gjuhën e folur, natyrisht, ndikojnë fuqishëm gjuha e radios dhe e televizionit. Me fjalë të tjera, mediat, qofshin të shkruara, qofshin të folura, ditë për ditë, me atë që shkruajnë e thonë, o ndreqin o prishin diçka në gjuhë. Kam thënë gjithnjë dhe po e përsëris: shoqëria shqiptare dhe kombi shqiptar u detyrohen mjaft shtypit dhe radio-televizionit për sukseset që kemi arritur në gjuhën letrare të njësuar. RTSH-ja dhe radiot e televizionet private kanë pasur e kanë mjaft folës e redaktorë të mirë, që e kanë shqiptuar e intonuar bukur shqipen dhe kanë dhënë modelin e të folurit të mirë për masën e gjerë të dëgjuesve e shikuesve.

Dikur bëhej shumë kujdes nga autorët dhe redaktorët, po kishte edhe një korrektor gjuhësor për çdo gazetë. Edhe fjalimet apo artikujt e raportet më të rëndësishme të personaliteteve politike të asaj kohe, cilido që të ishte autori, po të kishin gabime drejtshkrimore, nuk lejoheshin të dilnin ashtu, por korrektoheshin e ndreqeshin. Periudha ka qenë ajo që e dimë, por përvoja e saj për sa i takon gjuhës ka qenë e mirë dhe nuk ka pse të mos zbatohet.

Ruajtja dhe mbrojtja e gjuhës shqipe nuk është censurë, por detyrim zyrtar për secilin institucion që shkruan e boton. Kjo duhet bërë sidomos në titujt e gazetave e revistave, në përkthimet me shkrim të filmave, në reklamat e faqet popullarizuese etj.Të ndjekim shembullin e Francës dhe të vendeve të tjera të Evropës së qytetëruar, të cilat punojnë shumë për mbrojtjen e gjuhës amtare si tipar i përbashkësisë dhe i njëjtësisë së kombit. Në Francë revista “Defence organizèe de la langue française” (Mbrojtja e organizuar e gjuhës frënge) vazhdimisht boton artikuj e studime “contre le franglais” kundër fjalëve të huaja nga anglishtja).Edhe në Itali, çdo të shtunë e të diel, në RAI-1 mbahet rubrika “Prontosocorso linguistico” (Ndihma e shpejtë gjuhësore) si dhe punohet me kujdes për cilësinë e të gjitha llojeve të botimeve zyrtare.

Shqiptarët e Maqedonisë, ndonëse janë pakicë gjuhësore e etnike, po kërkojnë e po punojnë me ngulm për mbrojtjen e shqipes zyrtarisht. Dhe kanë krijuar edhe institucionin e “INSPEKTORIATIT GJUHËSOR” për ruajtjen e zbatimin e rregullave të gjuhës shqipe.

Me keqardhje shohim se në Shqipëri,në vend që të jepnim modelin e pastrimit e zbatimit të rregullave të shqipes, në plot raste të gazetarisë së shkruar e të folur, si dhe në reklamat në mediat e shkruara e të folura, si dhe në mbishkrime e tituj të enteve, objekteve, udhëve e shesheve publike ka vërshim të papranueshëm të fjalëve të huaja të panevojshme e të pakuptueshme, po edhe të mënyrave të të thënit krejt në kundërshtim me rregullat gramatikore të shqipes.

Gjuhëtarët e kanë kryer detyrën e tyre, kanë hartuar e botuar rregullat e drejtshkrimit, gramatika e fjalorë të përgjithshëm leksikorë dhe terminologjikë, po realizohet nga Akademia e Shkencave dhe Projekti madhor për një Fjalor më të plotë apo një Fjalor të përditësuar të shqipes së sotme. Përkundrazi, institucionet zyrtare shtetërore e publike, jo të gjitha e jo gjithmonë i lexojnë dhe i zbatojnë rregullat dhe normat e shqipes së njësuar.

Me ngut e me përgjegjësinë e duhur kërkohet të pastrohen e të rishikohen nga ana gjuhësore reklamat e televizioneve dhe titujt e titullimet e rubrikave, shumica e të cilave janë padrejtesisht e pa asnjë motivim bindës vetëm në gjuhë të huaja.

Ka pasur e vijon të ketë ka gabime të rënda në gjuhën e teksteve shkollore, ndaj të cilave me të drejtë duhet të shqetësohet krejt shoqëria shqiptare. Ka një rënie të dukshme të kujdesit për gjuhën e këngëve të reja, në të cilat, ndonjëherë, mbushen me aq shumë forma dialektore saqë nuk kuptohen dhe, sigurisht, kjo shkon edhe kundër vetë artit të këngës.

Po lexoja një poezi të një poeti bashkëkohës që e do gjuhën dhe, ndër të tjera, më pëlqeu metafora “gjuha është këmisha e shpirtit”(Ilrian Zhupa). Sa metaforë e bukur, por puna është se këtë këmishë të bukur, të hershme e të hirshme të shpirtit të shqiptarëve, po na e ndyjnë (ndotin e baltosin) dhe po na e grisin paturpësisht e padrejtësisht disa “analfabetë me diplomë”, që nuk po pyesin fare as për rregullat më elementare të gramatikës shqipe.

Dita e sotme, natyrisht, na jep rastin të shprehim edhe disa kërkesa konkrete të lidhura me disiplinën gjuhësore të shtetit e të shoqërisë shqiptare, duke theksuar (qoftë edhe pse të përsëritura) vërejtjet e kritikat dashamirëse që janë bërë nga gjuhëtarët dhe dashamirësit e shqipes deri sot, por që nuk kanë gjetur zbatim, për të mos thenë: janë shpërfillur gati masivisht. Si p.sh.: në zyrat e shtetit, në Kuvendin e Shqipërisë e në gazetarinë e shkruar e të mediave elektronike nga prirja veskeqe për t’i thënë mbrapsht, shtrembër e me kalkime prej anglishtes kumtet, lajmet e shkrimet që mund (e duhet) të thuhen shqip e që, në të vërtetë, do të ishin shumë më këndshëm e bukur ashtu si janë thënë në shqipen motejetë.

Një sy qoftë edhe i shpejtë i publikimeve, reklamave, lajmeve të shkruara e të folura na jep rastin të tmerroheni nga përçudnime të palejueshme leksikore dhe kuptimore (semantike), si: SHI AGRESIV (në vend të -i rrëmbyeshëm, i fortë), RRUGË E PAAKSESUESHME (për e pakalueshme); ÇMIME TË ÇMENDURA (për-të lira, të mira), RRËMBEU ÇMIMIN (në vend të fitoi, mori); KËRKESË ULURITËSE, athua se jetojmë në ndonjë kopsht zoologjik apo në pyjet e Amazonës etj. etj. Për të mos u marrë me gabime qesharake, si p.sh. BETONALJA e Shkodrës, në vend të pedonalja, VENDE TË PAHARTUARA ( që nuk janë hedhur në hartë); LEKSIONOJ (ligjëroj, mbaj leksion); SPIKEROJ (jap lajmet në radio apo në televizor).

Shpesh ndeshim gabime gramatikore trashanike, që as analfabetët e dikurshëm nuk do t’ia lejonin vetes. Askund dhe në asnjë prej gjuhëve të Evropës nuk ndodh si në gazetarinë dhe mediat elektronike të Shqipërisë, që nuk dinë të dallojnë se kur duhet thënë KUSH dhe kur duhet CILI, CILA, CILËT, CILAT, ÇFARË, Ç’.

Mund të duket e rëndë, por ai (apo ajo) që kur flet a shkruan thotë: “Kush është problemi? Kush ministër? Kush qeveri? Kush deputet? Kush dyqan? Kush televizion? Me kë kryebashkiak (në vend të me cilin…) etj. e meritojnë epitetin e Konicës së madh.As bariu i Vermoshit apo bujku i Konispolit nuk thotë KUSH DASH apo KUSH DELE, KUSH KRYETAR apo KUSH QEVERI?!

Kurse në mediat shqiptare është përhapur si epidemi gjuhëprishëse përdorimi i gabuar i KUSH në vend të CILI, CILA, ÇFARË.

Latinët e urtë thoshin: “Të gabosh është njerëzore, por të mos i ndreqësh gabimet është djallëzore”.

Shumë shkrues e folës në publik kanë rënë në dashuri me foljezime të çuditshme e të papranueshme, të sajuara nga fjalë të huaja, si DAKORDËSOHEM ( në vend të merrem vesh, pranoj), SPIKEROJ (në vend të lexoj lajmet, flas në radio e televizion), HOSPITALIZOHET ( në vend të shtrohet në spital); ALOKOJ (në vend të ndaj, ruaj, caktoj), KOMISONOHET (në vend të del para komisionit mjeko-ligjor); ALERT, ALERTOHET (në vend të alarm, alarmohet); si dhe tmerri veshçjerrës i fjalëve fokus, fokusohem e fokusim, si dhe i reklamave ku nuk mungojnë limit, limtoj, i limituar. Dhe, si qershia mbi tortë, fjala e kotë PROBLEMATIKË, që ka marrë një dendri të shfenuar e të palejueshme.

Në mediat e shkruara e të folura, po edhe ne dokumentacionin zyrtar po përdoret gabimisht: me pa tjetër, madje tashti se fundmi po thuhet edhe “me se s’bën”, kur dihet se shqip thuhet: duhet bërë pa tjetër, duhet bërë se s’bën.

Mbi të gjitha përbëjnë shkelje të rregullave gramatikore numërori tre, që po përdoret për të dyja gjinitë, kur dihet se shqipja ka si normë: tre (për meshkuj) tre djem, tre burra; tre byrekë, tre kulecë,tre gjela; kurse përkundrazi tri (për gjininë femërore): tri gra, tri vajza, tri lugë, tri petulla; tri pula.

Në ligjërimin e folur të disa politikanëve dhe në mediat e folura shpesh ka sharje të rënda e të pakontrolluara, ka vulgarizma e prurje nga pornoligjërime. Shikoni (dhe dëgjoni) sa për turp janë shtrirë togfjalëshat: nuk më plas, nuk më rruhet, si dhe shumë të tjera të disa “analfabetëve me diplomë”, që për fjalët e ndyra dhe zotësinë e sharjeve, ua kalojnë edhe ngjelkave më gojështhurura të lagjeve anësore të qyteteve shqiptare.

Gjuha shqipe është tipar themelor i kombit shqiptar, prandaj atë duhet ta ruajmë dhe ta mbrojmë , ta shkruajmë e ta flasim sa më thjeshtë, me saktësi e sa më bukur. Natyrisht edhe ta pasurojmë e ta vlerësojmë ashtu si të gjitha kombet e qytetëruara.

Tiranë, 21 shkurt 2026

Rafaela Prifti/

“Nga të lypset t’ia nisësh më parë: nga poezia, apo nga poeti?!” pyet Romelda Bozhani, autore në antologjinë e hartuar enkas për njëqind vjetorin e ciklit me poezi “Kockat e sepjes” të Eugjenio Montale (1896-1981). Turneu nisi në Romë me një mbrëmje mbresëlënëse muajin e kaluar, prej andej shkoi në Milano, dhe ndalesa tjetër është në Kozenca të dielën, duke bërë pjesë të saj studiues dhe akademikë, krijues e intelektualë nga e gjithë Italia, që festojnë 100 vjetorin e poezisë montaliane në përvjetorin e 130 të lindjes së poetit. Antologjia “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit” është homazh artistik për poetin, i cili, pas Dantes, rikrijoi poezinë italiane në një shekull tjetër zhgënjimi me iluzionet.

I lindur në Gjenova të Italisë në 1896, Montale, autor i pesë koleksioneve me poezi, dhjetëra antologjive lirike, kritikave letrare dhe përkthimeve, mori çmimin Nobel në moshën 79 vjeçare në vitin 1975. Kishin kaluar 50 vjet nga botimi i ciklit poetik Kockat e Sepjes, botuar në Torino në 1925 nga një miku i tij intelektual. Për titullin ka ende hamendje e interpretime nga më të ndryshmet prej studiuesve dhe kritikëve të artit, por dhënia e çmimit të madh përmbante simbolikë të fortë për botën letrare dhe artin në përgjithësi.

Nobelisti 79 vjeçar, që kishte shkelur normat e imponuara dhe madhështinë boshe të poezisë italiane të kohës, ofronte paralele me qasjen danteske. Doktori i Filozofisë, Prof. Arshi Pipa, ish-editor i Diellit, studimin e tij profetik Montale dhe Dante, botuar pak përpara nderimit me çmimin Nobel, ia kushton kësaj analize krahasuese. Për sa i takon transformimi të shprehjes së emocionit në art, poeti shihej nga kritika letrare si i afërt me një figurë tjetër të modernizmit T.S. Elliot. Por biri i bregdetit ligurian, nuk reshti së kërkuari poezinë edhe ditën kur mori Nobel-in. Montale ishte krijuesi, që, si kundërpërgjigje ndaj perversionit të kohës dhe për të ruajtur autonominë e artit, bashkëthemeloi hermeticizmin. Ai ishte artisti që refuzoi lëvizjen fashiste në Itali, u dëbua nga puna botuese, dhe kurrë nuk u pendua për bindjet e tij.

Nobelisti Montale, që jetonte ashtu si krijonte, u njoh në çerekun e fundit të shekullit 20 si simboli i kohës së “asgjësimit të qenies njerëzore,” ngjashëm me një bashkëkohës e bashkëvuajtës tjetër si ai, poeti ynë, Migjeni. Këtu fokusohet eseja e Romelda Bozhanit e botuar në studimet e paraqitura nga grupi hartues i antologjisë.

Një nga tre kontribuesit shqiptarë të botimit “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit” (Eugenio Montale-Tra il mal di vivere e il mare), nga shtëpia botuese Passerino, Milano, Bozhani thotë se këtë radhë, “ne u ndalëm te poeti”. Arjan Kallço, Docent në Universitetin Fan Noli, Korçë, Jorida Tollkuçi, Drejtoreshë e Bibliotekës Publike Thimi Mitko, Korçë, dhe Romelda Bozhani, autore dhe ligjëruese, së bashku me shumë studiues, profesorë, historianë, gazetarë, artistë italianë e të huaj, si: Stefania Romito, Gianluca Borgese, Lidia Caputo, Gianluigi Chiaserotti, Mario de Rosa, Pina Colitta, Marvi del Pozzo, Angela Valenti Durrazzo, Emilio Filieri, Antonella Monaco, Adolfo Polignano, Regina Restame, Walter Rossi, Simone Saccomani, Pino Sassano, Luca Siniscalco, piktorja Ylenia Paladino, që u kujdesua edhe për kopertinën, Lorena Sambruna, Nadia Martorano, i dhanë librit vulën e një “projekti ndërkombëtar.” Natyrshëm pikënisja ishte Roma me prezantimin e parë ku folësit ishin studiues të njohur dhe kritikë letrarë e publicistë, ku pjesëmarrësit e ftuar në sallën UNAR ndoqën edhe interpretimet e disa poezive të Montales nga aktori napoletan Giancarlo Lobasso.

Ideatore dhe nismëtare e botimit antologjik është Stefania Romito. Romelda e përshkruan atë me këto fjalë: “Për të kremtuar këtë poet të paharrueshëm, që i ka kënduar çdo gjëje, me shpirt e me mendje, duke e vëzhguar me ngenë më të madhe, edhe ne hartuam një antologji, nën drejtimin e Stefanias sonë. Ajo është gazetare, shkrimtare, poete, ideatore dhe përgjegjëse e Projektit Shkencor Ndërkombëtar “Montale Kockat e sepjes – Njëqind vjetori”. Si Drejtoreshë e shoqatës kulturore “Ophellia’s friends Projekte Kulturore”, së bashku me Shoqatën “Drejt një lindje të re APS” në Milano, Romito është edhe një nga promotorët e parë të projektit. Por, mbi të gjitha, Stefania është dritë, që thith dritë tjetër, shpërndarë nëpër botë e në këtë rast, ka thithur dritën tonë.”

Antologjia për Montalen e “poetikës së mbetjeve” dhe “njeriut pasiv” që mediton nën zhurmën e detit ku dëgjon heshtjen e një jete që s’të ofron asgjë përcjell tingëllim të thellë dhe të fortë bashkëkohor për një tjetër shekull shkretimi shpirtëror.

Të ftuarit në katin e fundit – Fragment nga eseja në antologjinë “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit”

Romelda Bozhani

Poetin e përfytyroj të ulur, jo në këmbë. Me një copëz ashkle në gojë, si cigare, për t’u çeplendisur. S’kishte asnjë ngutje të merrte pjesë në shpejtësinë e çmendur, me të cilën ecte bota. Është njeriu përballë natyrës. Sepse poeti, tjetër gjë s’ka bërë, përveçse, tërë jetën, butë-butë, është përpjekur t’i japë formë e ta latojë çdo vuajtje a përpëlitje që nis nga ndjenja, kujtime, përjetime e vëzhgime.

Gjatë leximeve e rileximeve për përpilimin e punimit në antologji më bënte përshtypje kërkimi me ethje e këmbëngulje e poezisë, e vargut, nga ana e Montales. Më solli ndër mend një tjetër poet: përpëlitjet, pasthirrmat, klithjet, grushtin e fort, për t’i rënë “mu në zemër malit që s’bëzanë”, ia njoh mirë. Edhe Migjeni ynë, në atë epokë të vështirë, si bashkëkohës e bashkëvuajtës me Montalen, në atë katrahurë plot luftëra, varfëri, trishtim e përhumbje të njeriut, kërkonte poezinë, në kohën e një epoke ideale për të ndryshuar gjithçka. Siç shkruaj në esenë time Të ftuarit në katin e fundit:

“Në fillim të shekullit të 20-të, një shkrimtar shqiptar lutej deri në dëshpërim për pak poezi. Ishte shekulli i urisë, i luftërave, i asgjësimit të qenies njerëzore, por ai shkonte përtej çdo gjëje e kërkonte diçka më shumë.

“Pak poezi…. pak poezi të dridhshme si fjala që del drejtpërsëdrejti nga zemra e emocionueme…

Pak poezi, të rrojsh një çast të shënueshëm.

Një shkëputje, vetëm një shkëputje çasti nga jeta, në të cilën të gjitha ndjenjat u shitën për bukë dhe pare…” (Migjeni, “Vepra” Shtëpia Botuese Migjeni, Tiranë 2011).

Ai konsiderohet ende poeti dhe shkrimtari më modern dhe më i shkëlqyer i letërsisë sonë. Quhej Migjeni, pseudonimi i Millosh Gjergj Nikollës. E donte qytetin e tij, Shkodrën, rrugët, njerëzit, nxënësit, librat, botën, por, pavarësisht gjithçkaje, shpirti i tij vuante nga një e keqe e përbashkët e asaj kohe: trishtimi… Jeta e tij i ngjasonte një proze që të therte, por ishte thelbësore e letërsia e tij u bë një himn për “poetikën e krijesave njerëzore”. Ai vdiq nga turbekulozi në Torino, në vitin 1938, në moshën njëzet e shtatë vjeçare e deri në fund të jetës mbeti një shpirt i shqetësuar në një trup të sëmurë.

Në të njëjtën epokë të trazuar, një poet tjetër jokonformist, Eugjenio Montale, i lindur në Gjenova të Italisë, i papunë, antifashist, një shpirt përjetësisht i shqetësuar, po kërkonte gjithashtu poezinë. Në vitin 1925 dhe pikërisht në Torino, ku trembëdhjetë vjet më vonë do të vdiste Migjeni ynë, pa dritë libri i tij i parë me poezi, “Kockat e sepjes” (Ossi di seppia), botuar nga intelektuali dhe miku i tij, që vdiq shumë i ri, Piero Gobetti.

Kanë kaluar njëqind vjet nga ai botim i parë dhe ne ende e konsiderojmë Montalen si shpërthimin e një vullkani. Atëherë, një zemër e çmendur digjej brenda një të riu njëzet e nëntë vjeçar, plot probleme ekzistenciale dhe metafizike, një pasqyrim i kohëve të errëta. Ashtu si poeti ynë shqiptar, edhe ai ndjeu një pesimizëm kozmik ndaj botës. Dhe kishte të drejtë: në atë kohë, bota mbante erë hekuri….

Trishtimi, një sëmundje e pashërueshme e një shpirti të vetmuar, përplaset “brigjeve të detit midis algave, yjeve e rrënojave të padobishme”, siç shkruan te poezia “Mesdheu”. Dhe kështu, i zhytur në hutimin, apo meditimin e tij, i riu Eugjenio përpiqet të ndërtojë një botë të vetën, “midis detit dhe të keqes së të jetuarit”, që i ngjan një sëmundjeje të pashërueshme….

Në botën e tij prej një mijë katesh, Montale jeton në krye, në katin e fundit, ku i vetëm, ndonjëherë në shoqërinë e ndonjë muze, ndonjë lexuesi imagjinar ose të ndonjë “gabimi shtypi të pashfrytëzueshëm, një ëngjëlli”, ai endet, vëzhgon, mediton, reflekton dhe shkruan poezi…

“Nëse e marrim poezinë si një objekt, atëherë mund të themi se ajo ka lindur si nevojë për t’i shtuar një tingull vokal (fjalë) goditjes së fortë të muzikës së hershme fisnore”, thotë ai në fjalimin që mbajti në Akademinë Suedeze më 12 dhjetor 1975. Poeti sapo kishte marrë çmimin Nobel e, megjithatë, pyet si i çuditur: “A është ende e mundur poezia?”. Me sa duket, për një poet si ai, poezia është një gjendje e pastër metafizike, një krijesë e arsyeshme e një çasti ose e një diçkaje që nuk njeh arsye, por vetëm nuanca pasionesh e mendimesh intelektuale e ekzistenciale, të vulosura nga pesimizmi, nga zbrazëtia…

Vetëm ky libër me 23 poezi do të kishte qenë i mjaftueshëm që Montale të meritonte një vend nderi në aradhën e të ndriçuarve të letërsisë botërore. Poezia është lutja e një poeti. Poezia e vërtetë është “një pikturë, pronari i së cilës është i panjohur”, siç pat thënë kur mori çmimin Nobel. Shumë gjunjëzohen para një poezie të tillë, që s’i përket kujt, veç lartësive dhe, ne, jemi ndër të shumtët.”

Nga Dr. Sarë Gjergji

Hyrje metodologjike – Ky lexim mbështetet në teorinë postmoderne të fragmentit, të traumës kulturore dhe të kujtesës kolektive, duke e vendosur vëllimin “Dritë që ecën zbathur” të Visar Zhitit në dialog me kritiken perëndimore mbi post-totalitarizmin, intertekstualitetin dhe etikën e dëshmisë. Analiza synon të tregojë se poezia e Zhitit nuk operon thjesht si rrëfim autobiografik, por si arkiv estetik i dhunës historike, i migrimit dhe i shpresës së brishtë.

Përvoja e burgjeve politike gjatë diktaturës komuniste në Shqipëri dhe tranzicioni postsocialist përbëjnë substratin historik të kësaj poetike; në këtë vëllim, megjithatë, trauma artikulohet në një horizont transnacional — nga Tirana në Romë e Chicago — duke e zhvendosur subjektin nga dëshmitar lokal në figurë tejevropiane të kujtesës.

I. Poetika e fragmentit, kujtesa traumatike 

dhe subjekti postmodern

Vëllimi “Dritë që ecën zbathur” i Visar Zhitit shfaqet si një tekst i ndërgjegjshëm për fragmentimin e botës bashkëkohore dhe për pamundësinë e një rrëfimi totalizues — një tipar themelor i estetikës postmoderne perëndimore siç e formulon Jean-François Lyotard. Poezitë ndërtohen mbi ndërprerje diskursive, mbi kalime të menjëhershme nga intimiteti familjar në katastrofën historike, nga mitologjia biblike në kronikën politike, duke krijuar një strukturë të hapur, policentrike, që refuzon unitetin narrativ klasik.

Në poezinë hapëse “Poezi të lirisë, të vdekjes dhe të dashurisë” (f. 7) subjekti poetik artikulon identitetin e tij si produkt i shkrimit dhe i mungesës:

“vdisja shpesh, kur nuk shkruaja,

por as nuk jetoja dot”

Krijimi poetik shfaqet këtu si teknologji ekzistence: poezia nuk përfaqëson jetën, por e prodhon atë. Në këtë kuptim, Zhiti afrohet me konceptin derridian të trace (gjurmë), sipas të cilit subjekti formohet përmes mungesave dhe zhvendosjeve gjuhësore. “Vdekja” dhe “jeta” nuk janë kategori ontologjike stabile, por efekte të shkrimit.

Topografia e vëllimit — Chicago, Roselle, Romë, Tiranë — krijon një subjekt migrues, tipik për poetikën post-totalitare të Evropës Lindore. Ky subjekt nuk ka një qendër identitare fikse; ai ekziston në një hapësirë arkivore ku kujtesa personale përzihet me historinë kolektive.

Kjo strategji arrin kulmin në poemën “Eshtra të shokëve të burgut” (f. 40–41), ku subjekti zhvendoset nga dëshmitar në arkeolog të traumës:

“bie më gjunjë mbi grumbullin e eshtrave. Ju jeni aty?

Vetëm kaq?” (f. 41)

Në vend të rrëfimit linear, Zhiti përdor përsëritje obsesive, pyetje të ndërprera, enumeracione trupash dhe sendesh — një teknikë që përputhet me përkufizimin që Cathy Caruth i jep traumës si përvojë që i shpëton integrimit. Poezia nuk shëron traumën; ajo e mban të hapur si plagë etike.

Në këtë kontekst, fragmentariteti formal i poezive nuk është thjesht strategji stilistike, por një mënyrë epistemologjike për të menduar historinë: bota nuk mund të rrëfehet më në mënyrë lineare sepse vetë përvoja historike është e thyer. Zhiti i shmanget narrativës së qetësuar retrospektive; ai ndërton një diskurs poetik që operon me ndërprerje, kthime obsesive dhe pamundësi për përmbyllje semantike. Kjo e afron veprën me atë që Andreas Huyssen e quan “culture of memory” në modernitetin e vonë, ku kujtesa nuk është restaurim harmonik i së kaluarës, por fushë konflikti interpretativ.

Subjekti poetik, në këtë optikë, nuk është dëshmitar sovran i traumës, por bartës i saj i fragmentuar: një figurë që flet nga brenda rrënojave diskursive të historisë. Prania e vazhdueshme e toponimeve ndërkombëtare dhe e kalimeve gjeografike krijon një kronotop postmodern të zhvendosur, ku identiteti nuk është më territorial, por arkivor — i ndërtuar mbi depozitime kujtese, imazhe të shpërndara dhe trauma të transportueshme.

II. Intertekstualiteti biblik, historia dhe dekonstruksioni i shenjtores

Një bosht tjetër themelor i vëllimit është ndërthurja e diskursit biblik me historinë politike dhe aktualitetin global. Zhiti nuk e përdor tekstin e shenjtë si autoritet transcendental, por si arkiv kulturor të hapur, të nënshtruar procesit të ri-semantizimit historik dhe poetik — në përputhje me konceptin e intertekstualitetit të Julia Kristevës.

Cikli “Nga Bibla e ullinjve të vendit tim” (f. 30–33) ndërton një narrativë të krijimit që përmbys Zanafillën biblike klasike:

“Natën e pestë

ullinjtë u bënë poetë të rinj

dhe mërmërisnin poezi të blerta” (f. 32)

Figura e ullirit shndërrohet në arkiv kolektiv të dhunës dhe shpresës, duke krijuar atë që Paul Ricoeur e përkufizon si “kujtesë narrative”.

Dekonstruksioni i figurës së shenjtë arrin kulm në poemën “Elegjia ime për ikjen e Nënë Terezës” (f. 45–49), ku ikona kombëtare dhe universale zhvishet nga monumentaliteti:

“Kam thënë, plagët janë atdheu i Nënë Terezës.” (f. 48)

Këtu shenjtorja nuk është më objekt kulti statik, por figurë e traumatizuar që endet nëpër qytete të shkatërruara. Ky operacion poetik është thellësisht postmodern në sensin e dekonstruksionit të “narrativave të mëdha” morale: Zhiti nuk e rrëzon figurën e shenjtë, por e zhvendos nga transcendenca drejt historisë së plagosur.

Rishkrimi i diskursit biblik në këtë vëllim nuk ka funksion apologjetik, por hermeneutik: tekstet e shenjta aktivizohen si forma kulturore që kalojnë përmes historisë dhe traumës politike. Në këtë mënyrë, Zhiti ndërton atë që Northrop Frye e ka përkufizuar si “Bible as Great Code” të kulturës perëndimore, por tashmë të ekspozuar ndaj shpërbërjes historike dhe riinterpretimit postsekular.

Figura e shenjtores, veçanërisht në rastin e Nënë Terezës, shndërrohet në nyje ku kryqëzohen etika globale, kujtesa kombëtare dhe zhgënjimi modern. 

Zhiti nuk rrëfen një shenjtëri triumfuese, por një shenjtëri të lënduar, që endet nëpër hapësira të braktisjes urbane dhe politike. Kjo përputhet me atë që Gianni Vattimo e ka quajtur “pensiero debole”.

III. Erosi, teksti dhe metapoetika e trupit

Një dimension tjetër qendror i vëllimit është erotika e shkrimit dhe shndërrimi i aktit poetik në kontakt trupor. 

Poezia “Jam libër në prehrin tënd” (f. 20–21) formulon qartë këtë estetikë metatekstuale:

“Jam libër në prehrin tënd…

Fletët bëhen duar”

Teksti shndërrohet në trup dhe trupi në tekst — një figurë që lidhet drejtpërdrejt me refleksionet e Roland Barthes, ku leximi konceptohet si përvojë erotike dhe destabilizuese e subjektit.

Erotika në Zhitin nuk është thjesht sensuale, por ontologjike: ajo shërben si kundër-diskurs ndaj politikës së zhdukjes, ndaj arkivave të eshtrave dhe epitafeve. Përballë varreve masive, dashuria krijon mikro-hapësira të jetës, duke funksionuar si formë rezistence etike.

Në këtë prizëm, poezia e Zhitit mund të lexohet edhe në dritën e teorisë së trupit të Julia Kristevës, ku kufijtë mes trupit dhe gjuhës shpërbëhen dhe rindërtohen vazhdimisht. Trupi erotik në Zhitin është gjithnjë i rrezikuar nga vdekja, por pikërisht kjo e bën atë qendër të afirmimit ekzistencial.

Erotika e shkrimit në këtë vëllim nuk është escapiste (arratisëse nga realiteti historik), por funksionon si zonë etike kundërshtimi ndaj shfarosjes historike. Trupi që dashuron është i njëjti trup që kërcënohet nga arkivat e dhunës; për këtë arsye, sensualiteti merr dimension politik në kuptimin postmodern të rezistencës mikrologjike – jo përmes ideologjisë, por përmes mbijetesës intime.

Në këtë prizëm, metapoetika e trupit në Zhitin lidhet edhe me reflektimet e Maurice Merleau-Ponty mbi trupin si medium i përvojës dhe i kuptimit, edhe pse Zhiti e vendos këtë trup brenda një hapësire historike të shkatërruar, jo në një botë perceptive neutrale. Trupi është njëkohësisht tekst dhe relike, libër dhe plagë, hapësirë leximi dhe dëshmi mortore.

Përfundim

“Dritë që ecën zbathur” është një nga librat më kompleksë të poezisë shqipe bashkëkohore, sepse e përball lexuesin me një subjekt të shpërbërë, me histori të përgjakshme dhe me një transcendencë të pasigurt. 

Zhiti ndërton një poetikë të kujtesës post-totalitare, në të cilën trauma, dashuria dhe intertekstualiteti biblik bashkëjetojnë në tension të vazhdueshëm.

Në perspektivën e kritikës postmoderne perëndimore, ky vëllim mund të lexohet si një arkiv poetik i fragmentuar që refuzon narrativën e madhe të shpëtimit, por nuk heq dorë nga një etikë e brishtë shprese. “Drita” e titullit nuk është metafizikë triumfaliste: ajo ecën “zbathur”, e pambrojtur, nëpër histori — dhe pikërisht kjo e bën atë figurë qendrore të poetikës së Zhitit në këtë vepër.

Në këtë mënyrë, vëllimi i Zhitit pozicionohet brenda traditës së poezisë evropiane post-diktatoriale dhe memoriale, duke dialoguar me format bashkëkohore të shkrimit të traumës dhe të ekzilit. “Dritë që ecën zbathur” nuk propo”zon një teleologji shpëtimi, por një estetikë të përballjes: një poezi që nuk synon të mbyllë plagët e historisë, por t’i mbajë të dukshme si kushte të etikës dhe të përgjegjësisë ndaj tjetrit.

(Shkruar në nderim të “Dita e Lirisë” që shteti i Illinois-it në SHBA e shpalli zyrtarisht vitin e kaluar 28 Janarin, dita kur u lirua nga burgu poeti Visar Zhiti.)

Nga Rafael Floqi

Reflektim mbi studimin e Nexhat Peshkëpisë mbi Nolin si përkthyes.

Ka poezi që i mbijetojnë kohës sepse janë të forta. Ka poezi që i mbijetojnë gjuhës sepse janë të thella. Por ka edhe poezi të rralla që i mbijetojnë përkthimit vetëm kur përkthyesi pranon një të vërtetë themelore: në poezi kuptimi nuk ecën vetëm — ecën me ritmin. “The Raven” ‘Korbi” i Edgar Allan Poe-s është pikërisht një nga ato tekste ku muzika e brendshme nuk është zbukurim estetik, por vetë mekanizmi psikologjik i poezisë. Refreni nuk shërben për hijeshi, por për dhunë mendore; nuk është dekor, por çekiç që rreh me këmbëngulje në mendjen e njeriut. Dhe pikërisht këtu ndahet rruga e përkthyesve.

E botuar në vitin 1845, poema “Korbi” e shkrimtarit dhe kritikut letrar amerikan Edgar Allan Poe gjeti shumë shpejt rrugën e saj në jetën letrare të Francës. Në fakt, ishte poeti dhe eseisti francez Charles Baudelaire (1821–1867) ai që e prezantoi Poe-n në Francë dhe në pjesën tjetër të Evropës, përmes zbulimit të veprave të tij amerikane në vitin 1847. Baudelaire e konsideronte Poe-n një shpirt binjak dhe përktheu shumicën e shkrimeve të tij në frëngjisht. Madje, Baudelaire e përshkroi Poe-n si një “shpirt të shenjtë”, si edhe si një natyrë “shpirtërore dhe engjëllore”. (Kevin J. Hayes, red., Edgar Allan Poe in Context. Cambridge: Cambridge University Press, 2013: 43.)

Përdorimi i simbolizmit nga Poe për të paraqitur përvoja komplekse psikologjike u bë tërheqës për artistët në të dy anët e Atlantikut. Për shembull, artistët simbolistë synonin të shprehnin përvojën emocionale individuale përmes përdorimit të hollë dhe sugjestiv të një gjuhe fort të simbolizuar. Poe e zgjodhi qëllimisht figurën e korbit në poemën me të njëjtin titull, sepse në shumë kultura korbi lidhet me vdekjen. Fjala e famshme e zogut, “kurrë më”, i referohet faktit se rrëfimtari nuk do ta shohë më kurrë dhe as nuk do të jetë në gjendje ta harrojë të ndjerën Lenore.

Ilustratori i famshëm francez Gustave Doré (1832–1883) e ndriçoi me mjeshtëri lidhjen e poemës mes korbit dhe vdekjes. Shkrimet e Poe-s e magjepsën po aq edhe një ndjekës të Baudelaire-it, poetin simbolist Stéphane Mallarmé (1842–1898). Mallarmé filloi të përkthente disa nga veprat e Poe-s që në vitet 1860 dhe më pas bashkëpunoi me mikun e tij, artistin Édouard Manet (1832–1883), për të krijuar përkthimin e ilustruar Le Corbeau, botuar në vitin 1875. Mallarmé i bëri jehonë ndjenjave të Baudelaire-it për Poe-n, duke iu referuar atij si “më i pastri ndër shpirtrat… i bërë prej yjesh, i bërë prej rrufesh”. 

Franca e mori Poe-n seriozisht, por edhe me një lloj distance aristokratike. Charles Baudelaire dhe Stéphane Mallarmé e përkthyen “Korbin” në prozë — një zgjedhje që në pamje të parë duket paradoksale, por në fakt ishte e menduar me elegancë. Proza u lejonte të ruanin atmosferën, simbolet, errësirën metafizike dhe ankthin intelektual, pa hyrë në një duel të pamëshirshëm me rimën dhe metrikën angleze. Ishte një Poe për t’u lexuar, për t’u analizuar, për t’u shpjeguar. Franca, me fjalë të tjera, zgjodhi ta mendojë Korbin. Shqipëria bëri diçka tjetër. Shqipëria, përmes Fan Nolit, vendosi ta dëgjojë.

Përkthimi si akt estetik dhe moral

Përkthimi i “The Raven” nga Noli nuk mund të gjykohet me kriteret e zakonshme të saktësisë filologjike. Pyetja thelbësore nuk është “a përputhet fjala?”, por “a funksionon poezia?”. Noli nuk e pa veten si shërbyes besnik të tekstit origjinal, por si interpret të një partiture. Ai nuk e trajtoi poezinë si objekt muzeal që duhet ruajtur nga prekja, por si instrument që duhet të tingëllojë.

Në këtë kuptim, përkthimi i tij është një akt estetik, por edhe moral. Estetik, sepse merr përsipër rrezikun e formës. Moral, sepse refuzon rrugën e lehtë të shpjegimit dhe zgjedh barrën e përjetimit. Noli e kuptoi se “The Raven” nuk është poezi që lexohet në heshtje; është poezi që përsëritet, që rreh, që kthehet mbi veten. Nëse kjo humbet, humbet gjithçka.

Ndryshe nga tradita franceze, që shpëtoi idenë duke sakrifikuar vargun, Noli bëri të kundërtën: sakrifikoi rehatínë e përkthyesit për të shpëtuar jetën e poezisë.

Shqipja përballë ritmit obsesiv

Shqipja nuk është gjuhë e lehtë për rimë të vazhdueshme. Ajo nuk ka elasticitetin fonetik të frëngjishtes, italishtes dhe as përsëritjen mekanike të anglishtes viktoriane. Rima e shpeshtë në shqip rrezikon të bëhet ose këngë naive, ose tingull artificial. Dhe pikërisht këtu qëndron guximi i Nolit: ai e detyron shqipen të mbajë peshë, ta durojë monotoninë hipnotike të refrenit, ta përballojë kthimin e pandërprerë të së njëjtës ide.

Në përkthimin e tij, refreni nuk është zbukurim, por presion. Fjala rikthehet, rëndon, ngulitet. Lexuesi nuk ka luksin të qëndrojë jashtë poezisë; ai futet në të, bëhet bashkëvuajtës i narratorit. Korbi nuk është më simbol romantik i errësirës; ai shndërrohet në një zë të brendshëm që nuk pushon.

Kjo e afron Nolin më shumë me përvojën dramatike sesa me traditën simboliste. Ndryshe nga poetë italianë si Giovanni Pascoli, ku figura e zogut shpesh mbart një melankoli natyrore dhe introspektive, te Noli korbi nuk vjen nga peizazhi, por nga mendja. Ai nuk fluturon mbi natyrë; ai ulet mbi ndërgjegje.

Nga përkthim në përvetësim kulturor

Këtu lind pyetja thelbësore: a kemi të bëjmë ende me përkthim? Apo me diçka tjetër?

“Korbi” i Nolit është një rast i rrallë i asaj që mund të quhet përvetësim kulturor në kuptimin pozitiv të fjalës. Teksti hyn në shqip jo si trup i huaj, por si organizëm që përshtatet, merr frymë dhe vepron brenda gjuhës pritëse. Ai nuk kërkon falje që ekziston; flet me autoritet.

Pikërisht për këtë arsye, përkthimi i Nolit lexohet sot jo si ushtrim gjuhësor, por si pjesë e traditës sonë letrare. Ai nuk qëndron në margjinë si “tekst i huaj i sjellë në shqip”, por në qendër si vepër që ka ndikuar mënyrën se si shqipja mund të përballojë poezinë e errësirës, obsesionit dhe ankthit modern.

Noli nuk e “respektoi” Poe-n në kuptimin muzeal të fjalës. Ai e respektoi duke e sfiduar. Duke mos u fshehur pas prozës. Duke mos u dorëzuar para vështirësisë. Duke e trajtuar si të barabartë.

Besnikëri ndaj ritmit, jo ndaj fjalës

Një nga keqkuptimet më të zakonshme rreth përkthimit letrar është ideja se besnikëria matet fjalë për fjalë. Rasti i Nolit e përmbys këtë nocion. Besnikëria e tij është ndaj efektit, ndaj përvojës, ndaj tronditjes psikologjike që poezia prodhon. Ai pranon se për ta ruajtur këtë, ndonjëherë duhet të jesh i pabesë ndaj detajit leksikor.

Kjo është arsyeja pse “Korbi” i Nolit nuk është thjesht Poe në shqip. Është Poe i kaluar nëpër filtrin e një gjuhe tjetër, të një ndjeshmërie tjetër, të një kulture që e njeh mirë peshën e fjalës së përsëritur dhe autoritetin e zërit të errët.

Poe (origjinali) ndërton poemën mbi trokaikun oktametrik me refrenin monoton që rikthehet obsesivisht; ritmi është makinerik, hipnotik, që përforcon ankthin.

Noli (përkthimi) e rikodifikon ritmin duke përdorur tetërrokshin shqiptar, një varg me traditë popullore. Kjo zgjedhje dyfishon numrin e vargjeve, por ruan pulsin e përsëritjes dhe efektin hipnotik. Rezultati nuk është imitim mekanik i metrikës angleze, por ekuilibrim funksional i ritmit në shqip.

Përfundim: Noli sakrifikon identitetin formal për të shpëtuar funksionin estetik të ritmit.

Refreni dhe përsëritja semantike

Poe përdor një refren të pandryshueshëm që gradualisht zhvendos kuptimin: nga përgjigje neutrale në damnacion metafizik.

Noli zgjedh një ekuivalent shqip që ruan shkurtësinë, prerjen fonetike dhe fatalitetin, duke e bërë refrenin të tingëllojë i natyrshëm në shqip, jo huazim artificial.

Përfundim: Përkthimi arrin të ngarkojë emocionalisht refrenin pa e zgjatur apo shpjeguar.

Muzikaliteti dhe tingëllimi

Poe mbështetet fort te aliteracioni, asonanca dhe rimat e brendshme për të krijuar muzikën e errët. Noli nuk i kopjon skemat fonike një-për-një; ai krijon një muzikë alternative shqipe, duke përdorur rima të shpeshta, theksim zanor dhe përsëritje leksikore.

Përfundim: Muzikaliteti ri-krijohet, nuk përkthehet mekanikisht.

Korbi – Edgar Allan Poe

Përkthyer nga Fan Noli

Një mes-natë të bezdisur

Tek këndonja i zalisur

Disa pralla dhe magjira

Të një shkence te harruar,

Tek dremitnja i kapitur

Befas vjen një e trokitur,

Me ngadalë e goditur

Përmi derë t’ odës sime…

Imazheria dhe simbolika

Poe ndërton një hapësirë gotike ku objekti (korbi, busti, dritarja) kthehet në simbol mendor. Noli ruan boshtin simbolik, por e ankoron figuracionin në shqip pa e ekzotizuar. Simbolet mbeten universale, por gjuhësisht të besueshme për lexuesin shqiptar.

Përfundim: Nuk ka “shqiptarizim” banal; ka universalizim në shqip.

Toni filozofik dhe psikologjik

Poe eksploron obsesionin, kujtesën traumatike dhe pamundësinë e harresës. Noli e thekson dimensionin tragjik-etik të fatit njerëzor; përkthimi tingëllon si meditim i rreptë, jo thjesht si horror psikologjik.

Përmi derë t’ odës sime

Sa me-zi ma zuri veshi.”

Dhe e hapa derën sheshit,

Errësir’ e asgjë më.

Syrin thellë n’ errësirë

Shumë ndenja në drithtirë,

Endërra duke shikuar

Që njeri s’ ka ëndërruar;

Mirpo nat’ e errët heshtte

Edhe tjatër gjë s’ më theshte

Vec një emër që më deshte

Pëshpëritur si “Lenore!”

Këtë un’ e pëshpërita,

Dikush m’ u –përgjeq: “Lenore.”

Vetem kjo, dhe asgjë më.

N’ odë prapë me të kthyer

Shpirti ndezur, zemra thyer

Përsëri vjen një trokitje

Pak m’ e fortë se më parë.

“Pa dyshim pa fjalë thashë

Përfundim: Noli e zhvendos lehtë theksin nga gotikja drejt tragjikes klasike.

Strategjia e përkthimit

Poe (si autor) vetë theksonte kontrollin racional mbi efektin poetik. Noli vepron si poet-përkthyes, jo si filolog strikt: ai ndjek parimin “besnikëri ndaj efektit, jo ndaj fjalës”.

Përfundim kritik: Përkthimi i Nolit është vepër poetike autonome, e krahasueshme në efekt estetik me origjinalin, edhe pse formalisht e ndryshme.

Se asnjë s’ munt të më thotë

Që nonjë njeri në botë

Gjer tani ka parë shpendë

Mun mi derë t’ odës tij,

Shpend’ a shtazë mi statujë

Mun mi derë t’ odës tij,

T’ emëruar “Kurrë më.”

Mirpo Korbi rrinte shtruar

Përmi bustin e latuar

Dhe thosh vetëm atë fjalë

Që nga shpirti plot me flagë.

Asnjë pendë më s’ lëviste

Asgjë tjater s’ murmuriste,

Edhe zemra më thërriste:

“Miqt’ e tjere ikn’ e shkuan;

Nesër edhe ky do t’ ikë

Si dhe shpresat që m’u-shuan.”

Thotë Korbi: “Kurrë më.”

I habitur nga përgjigja

Që më dha kur nuk e prisnja…

Përkthimi i Nolit i “Korbit” nuk është kopje, por ri-kompozim poetik. Ai humb diçka nga arkitektura metrike angleze, por fiton natyrshmëri, muzikalitet dhe gravitet emocional në shqip. Në këtë kuptim, kemi jo vetëm Poe-n në shqip, por Poe-n përmes Nolit.

Pse kjo ka rëndësi sot

Në një kohë kur përkthimi shpesh reduktohet në shërbim teknik, ose në produkt të shpejtë editorial, rasti i Nolit mbetet mësim. Ai na kujton se përkthimi letrar është akt krijues, zgjedhje estetike dhe përgjegjësi kulturore. Pyetja nuk është vetëm çfarë sjellim nga jashtë, por si e sjellim.

Noli zgjodhi rrugën më të vështirë. Ai rrezikoi. Dhe pikërisht për këtë arsye fitoi. Kur korbi flet shqip, ai nuk përsërit mekanikisht një refren të huaj. Ai dëshmon se një gjuhë e vogël, kur merr guximin e formës, mund të mbajë peshën e një kryevepre botërore pa e ulur zërin, pa e zbutur errësirën, pa e humbur ritmin.

Prandaj “Korbi” i Nolit nuk është thjesht përkthim. Është provë se poezia, kur përkthehet me vesh e jo vetëm me fjalor, mund të lindë dy herë.

Ia di pёr nder shkrimit të Nexhat Peshkopisë që më dha shtysë pёr ketë analizë, dhe tani ja shkrimi i tij….. 

NEXHAT PESHKEPIA MBI NOLIN SI POET PËRKTHYES

“Korbi” i Edgar Allan Poe

Veprimtaria letrare e e Nolit si shqipërues mbetet një nga kontributet e tij më të vlefshme në letrat e shqipes, thotë Kuteli, dhe në vazhdim të kësaj thënie unë mendoj se dy shembujt më shëmbëlltyrorë të Nolit si poet përkthyes janë Rubaiat e Omar Khajamit dhe Korbi i Poe-s. Dua të përmend se në rregullisht veprat në prozë të Poe-s i ka përkthyer shumë bukur Baudelaire, por përkthimi i tij i Korbit duhet të quhet i dështuar. 

Të njëjtin dështim e gjejmë në përkthimin e simbolistit Mallarmé, që më së shumti e lexonte anglishten “vetëm për të lexuar (shijuar) më mirë Poe-n”, sikurse thotë ai vetë. Edhe poeti italian Giovanni Pascoli iu vu përkthimit të Korbit me titullin “Il Corvo” (Errore), por s’ia doli dot dhe, pas dy strofash të para, s’vazhdoi më. Këto dy strofa i ka botuar Schinetti në artikullin e tij “Pagine inedite di G. Pascoli”, në Secolo XX, maj 1912.

A e teproj unë, nëqoftëse them që s’ka shembull aq magjepsës në shqip sesa përkthimi i Korbit? Ku anglishtja dhe shqipja mund të vulosin këtë thënie, sepse magjia që të mbërthen duke kënduar vjershën shqipe të Fan Nolit është e njëjta me atë që të mbërthen duke kënduar vargjet e Poe-s në anglisht. Noli është poet i pakapërcyeshëm si shqipërues.

Zonjushja amerikane Janet Byron, që ka mësuar gjuhësinë shqipe në Universitetin e Prishtinës, përsa i përket përkthimit të Korbit, më shkruan këtë shënim: «Poe shpjegon në veprën e tij Filozofia e kompozicionit, sesi ai e shkroi poemën Korbi. Ai përshkruan teknikën që përdori, gjithashtu edhe karakteristikat që do të shfaqeshin në poemë. Këto janë: Gjatësia : 

Poe pohon se një poemë duhet të jetë e shkurtër ose e gjatë në një masë sa të lexohet brenda një kohe të caktuar. Prandaj vendosi ta shkruajë Korbin me 100 rreshta (vargje). Në të vërtetë poema përbëhet prej 108 rreshtash. 

Noli, duke përdorur tetërrokshin, që është vargu nga më të përdorurit ndër vjershat popullore shqipe, ka dyfishuar numrin e vargjeve, por ka mbajtur ritmin e poezisë origjinale.»

Era frynte që përjashta,
Rrihte perdet e mëndafshta…

2. Toni: Bukuria, domethënë bukuria qiellore, gjithashtu një parim themelor në veprën e Poe-s. Për poetin, toni i shfaqjes, i shprehjes më të lartë i bukurisë është toni i trishtimit. 

Përmbajtja e veprës e shpreh këtë trishtim, po gjithashtu ky trishtim dhe dëshpërimi i pashpresës shprehen me anë të përdorimit të materialit gjuhësor. Një element kryesor gjuhësor i përdorur në Korbin për shprehur idenë e trishtimit, e vetë pashpresisë, është përdorimi i një fjale me kumbim e me kuptim të caktuar që rrjedh nga humbja e shpresës, nga pashpresia: Nevermore, që tingëllon më bukur në shqip si “Kurrë më”, përdorur nga Noli.

Një gjë tjetër, Byron shton se, gjithmonë e marrë nga ana e tingullit, “u”-ja në shqip e fjalës “kurrë” është më e zezë, më e përshtatshme për trishtim nga “o”-ja e fjalës “more” në anglisht dhe se “rr”-ja është më tingëlluese nga “r”-ja angleze që është pothuajse e shuar. Gjithashtu, një tjetër shenjë për prerjen dhe humbjen e shpresës që ka dashur të shprehë Poe, e gjejmë në theksin tonik që bie mbi fjalën “më”.

Ne besojmë se dëshmia, pohimi, dua të them, i dhënë nga Byron duhet të ketë një vlerë më të madhe se çdo pohim tjetër i asaj natyre dhënë nga një autor me kulturë angleze. Sido dhe në çdo mënyrë që të merret, gjuha e vatrës që në foshnjëri e rini ka një veti që na bën ta ndjejmë më shumë sesa ta kuptojmë një fjalë. Dhe në këtë rast, nëse një amerikan vihet në gjendje më emocionale me përsëritjen e një fjale…

E huaj s’është “kurrë më”-ja e Nolit, sesa me përsëritjen e një fjale amtare si “nevermore” të Poe-s, të thënë se i Yni ka patur një fat të madh në përdorimin e gjuhës sonë. 

Bibliografi:

• Mallarmé, Le Corbeau (edicion me Manet, 1875) 
• Studim/koment kritik mbi Mallarmé & “Philosophy of Composition” 
• Referenca për Pascoli/Schinetti/Il secolo XX (1912) 
• Claude Couffon: “Traduire des poèmes…”, Les Temps Modernes, Paris, Janvier–Février 1958, f. 1495.
• Nexhat Peshkëpia “Fan Noli si poet dhe si poet përkthyes

Albert Vataj/

Sot, më 10 shkurt 2026, mbushen 88 vjet nga lindja e poetit, narratorit dhe mendimtarit Azem Shkreli, një nga kumbimet më të zëshme që ka ditur të flakërohet në eterin shqiptar si kushtrim brezash, si kandil i pashoq përjetimi të fjalës, e konceptuar jo thjesht si shenjë, por si energji që kapërcen qiejt e lirisë. Zëri i tij nuk ishte britmë, por dridhje e thellë ndërgjegjeje; jo retorikë, por densitet përvoje që i jep fjalës peshë ontologjike.

I formësuar si shprehje e një ndjeshmërie të lartë dhe një etike rigoroze të artit, opusi poetik i Azem Shkrelit hapi shtegun e të ekzistuarit dhe të funksionuarit të poezisë vetëm brenda parametrave estetikë. Tek ai, poezia nuk kërkon të bindë, as të predikojë; ajo kërkon të jetë. Fjala shfaqet si akt krijimi, si tension i brendshëm mes heshtjes dhe domosdoshmërisë për të thënë, mes përmbajtjes dhe shpërthimit të matur.

Në këtë kuptim, mund të thuhet se, pas shenjtërisë poetike të De Radës, poezia e Shkrelit përbën një nga kapërcimet më të rralla estetike në poezinë shqipe, ku fjala është parë dhe trajtuar si fuqi kreative, si substancë që mban peshën e qenies dhe të historisë. Ai e zhvendosi poezinë nga zbukurimi në thelb, nga deklarimi në përvojë, nga patosi në përqendrim.

Shkreli u bë mjeshtër i ekonomisë së shprehjes, me pak thotë shumë, me heshtje sugjeron univers. Ai njihet si “fanatik i vargut”, i latimit të tij deri në kufijtë e përkryerjes, i ritmit dhe i muzikalitetit tekstor që nuk kërkon zhurmë, por rezonancë të brendshme. Ironia e tij, shpesh e shndërruar në sarkazmë të ftohtë, nuk shërben për të goditur, por për të çliruar mendimin nga iluzionet dhe klishetë. Kjo është veti e krijuesve të mëdhenj, ata e dinë pse shkruhet dhe e kuptojnë artin si punë mjeshtërore, si disiplinë shpirtërore dhe intelektuale.

Azem Shkreli mbetet një pikë referimi jo vetëm për poezinë, por për vetë idenë e qëndrueshmërisë estetike në kulturën shqiptare. Në një kohë kur fjala rrezikon të bëhet e lehtë dhe e shpenzueshme, vepra e tij na rikujton se poezia është përgjegjësi, ndaj gjuhës, ndaj njeriut dhe ndaj lirisë që kërkon të artikulohet me dinjitet.