-Shqipëria e Olmit, udhëtarit modern të ditëve tona-

Nga Viola Isufaj

Paraqesim për herë të parë para lexuesit shqiptar një poemë udhëtimi moderne, një lloj itinerari poetik të udhëtarit të huaj, Edoardo Olmi një poet i sotëm që ka ardhur nga një tokë e afërme, në hapësirë e në jetesë, nga përtej brigjeve të Adriatikut, që kalon nga Dhërmiu te Gjirokastra, Berati, Tirana, Shkodra e deri në Theth e që përshkruan Shqipërinë me gjuhë poetike, duke na ndërmendur rrjedhën e traditës së udhëtarëve romantikë si Bajroni dhe të tjerë, por me një stil krejt tjetër.

Romantikët si Lord Byron, Edward Lear, John Cam Hobhouse apo Edith Durham e shihnin Shqipërinë si një hapësirë ekzotike, të paeksploruar, ku natyra e egër dhe zakonet e popullit ishin pjesë e një epike të jashtëzakonshme. Byroni- e romantizoi udhëtimin, duke e vendosur Shqipërinë në një horizont mitik, ndërsa Durham-i e pa si një vend të traditës së fortë, të lidhur me zakonet dhe besën.

Stili i tyre ishte përplot me romantizëm, me përshkrime të gjata, figurative, që e vendosnin vendin në një kornizë të jashtëzakonshme, shpesh të idealizuar.

Poeti i sotëm, Edoardo Olmi është një pasardhës i Byronit, por jo romantik i pastër: ai është një poet realitetesh të reja, ai është udhëtar i një bote që ndryshon me shpejtësi; e pazakonta këtu është tjetër gjë: është pikërisht mënyra sesi koha e shkuar dhe e tashmja ndërthuren e bashkëjetojnë.

Këndvështrimi i tij, pra, është i dyfishtë. Nga njëra anë, ai e sheh vendin si një hapësirë mitike, ku Dhërmiu bëhet “poemë homerike” dhe Gjirokastra ngrihet me “çatitë e argjendta” pas shirave. Nga ana tjetër, ai e sheh Shqipërinë si një vend të mbushur me outlet-e të Dior-it, qiellgërvishtëza të ndriçuara me Tetris, studentë të humbur mes provimeve dhe netëve të gjata me Bacardi. Ky kontrast është vetë origjinaliteti i udhëtarit modern: ai nuk e idealizon vendin: mitet e lashta dhe konsumizmi, lahuta dhe KFC-ja janë pjesë e të njëjtit peizazh kulturor.

Stili i tij është hibrid. Ai ndërthur gjuhën lirike me tonin dokumentar, përshkrimin epik me reflektimin kritik. Në një varg mund të gjesh imazhe të fuqishme vizuale që të shqetësojnë ose të trondisin si “yjësi plot drita të forta” dhe menjëherë pas tyre vargje në kufijtë e një vëzhgimi kritik dhe ironik mbi bastet e paligjshme apo jetën e studentëve.

Ky stil i dendur, i mbushur me ndërkalime dhe simbole të përziera, krijon një atmosferë ku lexuesi ndien njëkohësisht bukurinë dhe tensionin e vendit. Origjinaliteti i tij pra, qëndron në përzierjen e simboleve të lashta me elementët e jetës urbane, ndërsa stili është një përzierje e poezisë lirike me reportazhin kritik. Në këtë mënyrë, udhëtari vjen si një zë që reflekton mbi identitetin e Shqipërisë në kohën e sotme plot trysni.

Dhe ja një dëshmi e mënyrës se si Shqipëria të shihet sot: jo vetëm si vend i miteve dhe traditave, por edhe si pjesë e një bote qe ka ndryshuar.

Në fund, ky udhëtar modern, ky zë poetik i çliruar nga çdo retorikë, ka realizuar pa teprime e pa sforcime vendosjen e Shqipërinë në një rrëfim të ri: një vend ku lahutat e Vermoshit, katedralet bizantine dhe outlet-et e Dior-it janë pjesë e të njëjtës tokë në të njejtin moment.

Ky është dhe prurja e tij – të tregojë përmes një kënge të re poetike, se Shqipëria nuk është vetëm një kujtim romantik, sot ajo është një realitet kompleks, i mbushur me kontraste, që kërkon një gjuhë të re për t’u përshkruar.

Në krahasim me Bajronin, i cili e shihte Shqipërinë si një tokë ekzotike të paeksploruar, ky udhëtar modern e sheh vendin si një hapësirë dinamike: historia nuk ka humbur, ajo mbetet e pranishme si shtresë e gjallë e kujtesës kolektive. Por megjithatë, mbi këtë shtresë të trashëguar, globalizimi kërkon hapësirat e tij dhe shpesh shfaqet si forcë që synon të pushtojë e të riformësojë peizazhin kulturor e urban.

Qëllimi i këtij itinerari poetik është të krijohet një hartë poetike e Shqipërisë historiko-kulturore, e cila përfshin tërësinë ose një pjesë të rëndësishme të hapësirës shqiptare në kuptimin e saj më të gjerë.

Teksti për Thethin jo më kot është menduar si përmbyllja e kësaj përmbledhjeje poemash, jo vetëm si stacion i fundit i udhëtimit, por edhe si simbol i traditës së Shqipërisë së Veriut dhe të Alpeve, të cilat shfaqen si “djepi” i kulturës dhe qytetërimit shqiptar.

Kur i përktheva këto poema nga gjuha italiane, vura re se përdorimi i qëllimshëm i termit “shqiptarët” në gjuhën shqipe ka një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, përpiqet të përfshijë të gjitha horizontet e traditat kulturore që përbëjnë mozaikun e kombit shqiptar; nga ana tjetër, krijon një tingëllim të veçantë poetik, duke bashkuar natyrshëm terminologjinë italiane me atë shqipe.

Poemat për Shqipërine u përkthyen prej meje (V. Isufaj) me mundësi të hapur për përsosje në të ardhmen sin ë tingëllimin e tyre në shqip ashtu edhe në tekstin e studimit që kam në duar.

DHËRMI GJIROKASTËR BERAT

zëra të përgjumur mëngjeseve të Dhërmiut,

si ishull helen nën Majën e Çikës

– si poema homerike

mes lartësive të Himarës.

nëpër gryka ngrihet kënga e bilbilit,

mat kohën e marrëveshjeve

dhe të trazirave të brendshme –

nga kambanat e vizatuara brenda rrugicash ortodokse

një lirë e fjetur bie

drejt detit të Korfuzit.

I.

zgjohet Gjirokastra me çatitë e argjendta

pas shirave mbi Malin e Gjerë.

hëna balte për dervishët bektashinj,

gra mbuluar me burka e çador

– nga kalaja e Tepelenës deri te portat e Epirit.

në një shesh armësh

mes Bizantit dhe Stambollit.

Ngazëllimi ngujuar nën këmbët e mureve

dhe bakanaliet me raki nga oborret e Sarandës –

tufat e shqiponjave mes majave të akropolit të lashtë

në qytetin e diktatorit

me fytyrën e amanetit.

II.

një lutje gjithë fuqi ngrihet drejt xhamive,

minareve të Kalasë e Mangalemit –

duar të mbledhura në rrugicat me hije osmane

teksa muezini

lëshon këngën e mbrëmjes.

Një gur i shenjtë mbi kalanë e Beratit,

i lirë nga çdo ngarkesë e Historisë

Qyteti me mijëra dritare, me drita të qeta

nën vështrimin e Shën Mihalit të heshtur;

një kryq bizantin

braktisur mbi shkëmb.

Kisha të ngulitura në qytadellën ilire,

që ka qenë digë dhe grykëderdhje popujsh –

si Mur i Lotëve në luginën e Osumit,

i fjetur nën harkët

e Urës së Goricës.

TIRANA

hapat të plogësht në sheshin Skënderbej

nën rrethimin e

kavhehaneve dhe Bllokut

– shëtitje të Korçës që ledhatojnë muzgjet

nga Ibrahim Rugova

deri te sheshi Frederik Shopen

yllësi plot drita të forta të shkëlqyeshme

në mijëra katet e Sky Hotel –

një violë tronditëse

mbi shkallët lëvizëse të qendrave tregtare

ndërsa dritaret përgjatë mureve të Art Tower

valëzojnë me lojën e ngjyrave

të koleksionit pranverë-verë

– mes qiellgërvishtëzave të ndriçuara me Tetris

o xhamave të zbukuruar me bluetooth

në një fat të shpërfaqur me rroba firmato

dhe parajsa të reja betoni

ngritur me fondet e Bashkimit Europian

deri te muralet në ballkonet e Bajram Currit

me sy gjysmë të mbyllur mbi perëndimin

të një socializmi irreal.

profile ciganësh mbi imazhe KFC

lojë e zhveshjes

klube nate kosovare

mes Wolkswagen-ve të tejlodhur

nga qiratë e makinave të Prishtinës e të Beogradit

duke i kërkuar kohës net të gjata me Jack Daniel’s, Bacardi Breeze

për studentët që s’kanë marrë provimet e Ekonomisë e të Tregtisë

me jetë të braktisura

pranë nargjiles

mbi divanet e Te Vila

ose të Midtown-it.

Pas bastesh të paligjshme

në bilardon me stekë,

në bodrume ku bastet vërtiten rreth shallëve

të FK Partizanit

përposhtë dyqaneve të modës së lartë

që hapin outlet-et e Christian Dior-it

me nxitje për fqinjërim të mirë

Euro/Lek.

SCUTARI

brezat takohen

në këngët popullore

shoqëruara me gajde

apo me çifteli

– në baladat e moçme

që barten në mitet

dhe legjendat e Shkodrës.

Lahutatë të kthyer

nga festivalet e Vermoshit

lenë mënjanë qeleshet

në hanet gjysmë gjysmë të shkreta

pranë shtëpive ku kanë banuar poetët

që patën jetë sa një kallëz gruri

a sa një trëndafil i egër.

I.

arabeske të Lindjes

mbi themelet e kupolave

të një xhamie të kaltër

ku burimet shpërthejnë

dhe mendimet humbasin

nëpër kopshtet e Edenit.

Ndër kuvendet e pleqve

që recitojnë suret

me namazin drejtuar

kah qyteti i Profetit

dhe fëmijët që lozin

ulur para Kuranit

ndërsa nënat shqiptojnë lutjet e pasdites

me shikim të përmbajtur

fshehur pas velit.

katedralja e Lindjes së Krishtit

duket si një matrioskë e vogël

me sekretet e ruajtura

nën harqet me afreske

me piktura të Virgjëreshës

dhe të Ringjalljes.

– kumbojnë kremtim

Jehet e kambanareve nga manastiri i Kishës së Madhe

o nga kuvendet françeskane

me muret veshur

me një bardhësi të shenjtë.

mijëra emra të një Zoti të vetëm

kapen dorë për dore

nëpër rrugët e djepit

të qytetërimit shqiptar

dhe nga zërat e martirëve i kërkojnë Botës

ta kthejë në një të vetme

fjalë paqeje.

II.

agjencitë turistike

me udhëtime përtej kufijve të Malit të Zi

shpiejnë sypatremburit e shtresës së mesme

larg stuhive të inflacionit të Eurozonës

në vërshimin drejt viseve të papajtuara

të monedhës së përbashkët.

në horizontin e një liqeni të madh

në krahë të Alpeve Dinarike

mes brigjeve të ngrira

ku kufijtë treten

çafkat e bardha migrojnë në fshehtësi

para se të pushojnë mbi ujërat e Drinit

ose të Bunës.

THETH

bujkat me duar të zhveshura mbi vreshta

– mbi fushat e ujitura nga burimet

në shpatet e malit, në Lugje

ndërsa pleqtë

kullosin tufat

drejt strehëve nën shkëmbinjtë prej graniti

të Alpeve të Veriut

burime uji shpërthejnë

nën hije të tempujve

dhe murmurima e përrenjve të rinj

i njeh shtigjet që çojnë

te ujëvarat e Thethit.

çiklistët mbi biçikletat malore

lodhen përgjatë ngjitjeve

të shtigjeve të gurta

– ku karroceria e makinave të forta zvarritet

për të mbajtur hapin me shtegtarët

që bartin çantat e shpinës në shteg

drejtuar oazave

te Syri i Kaltër –

derisa të ndalen të pushojnë

në oborrin e stanit

me hamakët varur në degë

dhe karafët të shtruara

mbi trungjet e lisit.

I.

mëngjeset me fruta të freskëta

ose bukë të thatë

si natyra të vdekura

mbi mbulesat e qëndisura

me poemat që përkujtojnë

Historitë e Heronjve

ndërsa kënga e gjelit

shënon mëngjeset

nga dritat e para të agimit

deri në vapën e mesditës

dhe tingulli i zileve njofton

tufat që kalojnë

në shkrepat e Grunasit.

Vajzat vogëloshe me fjalët e para

shqiptuar në arbërishte

zbresin me hapa të pasigurt

shkallët prej druri

nga çatia e kasolleve

ujdisur me vazo shumëngjyrëshe

për filizat e vjollcës

– portretet në mur

të Lekë Dukagjinit

kanë shikimin drejtuar

kah besa e premtuar

përballë familjeve

të mbledhura rreth një tryeze në mbrëmje

ose në një kishëz për pelegrinët

shkruar në liturgjitë

e dioqezave të kufirit

– që u bë më pas shkolla

e gjuhës amtare të re shqiptare

dhe për heretikët që nuk iu dorëzuan

legjioneve të shenjta të Lindjes

as mercenarëve që u ndalën

te ura e Mesit.

II.

barinj të përkulur drejt qafës së Valbonës

mbartin një betim gjaku

te Bjeshkët e Nemuna

– ruajnë urtësi të një epike

nga kujtesa e të parëve

te brezat që ikin e vijnë

në tokën e malsorëve

derë gjysmë e hapur

në luginat e Kanunit

që përngjall një këngë

për popujt shqiptarë.

THETH

bujkat me duar të zhveshura mbi vreshta

– mbi fushat e ujitura nga burimet

në shpatet e malit, në Lugje

ndërsa pleqtë

kullosin tufat

drejt strehëve nën shkëmbinjtë prej graniti

të Alpeve të veriut

burime uji shpërthejnë

nën hije të tempujve

dhe murmurima e përrenjve të rinj

i njeh shtigjet që çojnë

te ujëvarat e Thethit.

çiklistët mbi biçikletat malore

lodhen përgjatë ngjitjeve

të shtigjeve të gurta

– ku karroceria e makinave të forta zvarritet

për të mbajtur hapin me shtegtarët

që bartin çantat e shpinës në shteg

drejtuar oazave

të Syri i Kaltër –

derisa të ndalen të pushojnë

në oborrin e stanit

me hamakët varur në degë

dhe karafët të shtruara

mbi trungjet e lisit.

I.

mëngjeset me fruta të freskëta

ose bukë të thatë

si natyra të vdekura

mbi mbulesat e qëndisura

me poemat që përkujtojnë

Historitë e Heronjve

ndërsa kënga e gjelit

shënon mëngjeset

nga dritat e para të agimit

deri në vapën e mesditës

dhe tingulli i zileve njofton

tufat që kalojnë

në shkrepat e Grunasit.

Vajzat vogëloshe me fjalët e para

shqiptuar në arbëreshe

zbresin me hapa të pasigurt

shkallët prej druri

nga çatia e kasolleve

zbukuruar me vazo shumëngjyrëshe

për filizat e vjollcës

– portretet në mur

të Lekë Dukagjinit

kanë shikimin drejtuar

kah besa e premtuar

përballë familjeve

të mbledhura rreth një tryeze në mbrëmje

ose në një kishëz për pelegrinët

shkruar në liturgjitë

e dioqezave të kufirit

– që u bë më pas shkolla

e gjuhës amtare të re shqiptare

dhe për heretikët që nuk iu dorëzuan

legjioneve të shenjta të Lindjes

as mercenarëve që u ndalën

te ura e Mesit.

II.

barinj të përkulur drejt qafës së Valbonës

mbartin një betim gjaku

te Bjeshkët e Nemuna

– ruajnë urtësi të një epike

nga kujtesa e të parëve

te brezat që ikin e vijnë

në tokën e malsorëve

derë gjysmë e hapur

në luginat e Kanunit

që përngjall një këngë

për popujt shqiptarë.

Ernest Koliqi/

Jemi rritun ndër shkolla t’Europës me parime të nji nacjonalizmi përtrîs, i cili, për ne — popull i vogël e porsa i zgjuem nga nji letargji shekujsh, — nuk mund të kishte tjetër vështrim veçse ate të nji mprojeje të drejtave tona kombtare. Mirë po, u çuen e na thanë se jemi të mbrapambetun e prapanikë sepse ritmi i stuhishëm i rrjedhjes së ngjarjeve, i kish kapërcye ato parime dhe i kish zevêndsue me do tjera të cilat po na synojshin, kinse, themelimin e nji bashkëjetese të harmonishme ndërkombtare.

Ka gjasênd mâ të bukur se vllazními i popujve të botës? Na i miratuem me dalldí parimet e reja. Edhe pám, ofshé!, fuqina e shtete, të mëdhaja e të vogla (ato i zaftë afsha e jonë!) tue e shtrîmun hijen e flàmujve të vet në dhéna të hueja, ku të parët e tyne as nuk mbollën as nuk korrën. Ne shqiptarve, n’emën të parimeve mâ të bukura qi ledhatojnë veshët e njeriut, na fikën votrat e na rrëmbyen atdhén e lirín dhe ato pak të mira teprue nga nji zgjedhë shekullore së cilës mjerimet e sotshëme janë tue i a prarue kujtimin.

Conscience historique… Tashti e kuptuem si ecë cicmici në shekull, si n’ate t’ashtuquejtun botë të qytetnueme si edhe në tjetrën: lum i forti e mjer’ i ligu! Kush e mposhtë kundërshtarin, fiton daván: del faqebardhë, cilatdo që të kenë qênë qëllimet e përleshjes dhe mjetet e përdoruna për të dalun ngadhënjyes. Forca e fitorja i japin të drejtë mundësit m’u paraqitë fisnik e zêmërbardhë, mêndje-ndritun e largpás, i drejtë e i ndershëm e, për mâ tepër, me shkrue edhe historín tue pleqnue mbi rrjedhim të ngjarjeve si i a don trilli e i a lypë dobija vetiake. Lavdi, pra, fituesavet! Por…

Jemi të shtrënguem t’u thomi shqiptarve, kushdo qofshin e çfardo parimesh t’ushqejnë, se asnji prej tyne s’ka dalun fitues — si shqiptar — nga Lufta e Dytë Botnore, pasojat e së cilës rrênuen punën e patriotëve të Rilindjes. Jemi të gjithë të mundun. Kushdo qi mêndon ndryshe, gënjen veten. Të mundun, jo të rroposun.

I mësuem me anmiqsí të fatit e me padrejtësí të zotnuesëve të botës, shqiptari nuk ligshtohet por vazhdon të përpiqet me kërkue hisen e lumnís qi i përket, në truell trashëgue prej stërgjyshëve dhe në lirí qi pagoi dhjetëfish me pësime të gjithënduerta e derdhje gjaku.

Për t’i dalun në skâj qëllimit na duhet, veçse, të shkundim nga veti at peshë ndîesísh negative, qi janë individualizmi i tepruem për mos me thânë egoçentrizmi, mënija e resa e paarsyeshme qi s’e lânë shqiptarin të shofi pjesën e dobishme për kolektivitet e për veti në veprimtarí pozitive të nji shoku o të nji grupi që ai s’don ose ku ai s’merr pjesë, prirja m’u ngujue në nji qëndrim përbuzës kur shef se tjetër kush punon mâ shum dhe mâ mirë për çâshtje. Në lâmíjet e ndryshme të veprimtarís për lulzim të shqiptarízmit, ka vênd për të gjithë. Punë ka shum, puntorët janë pak. Ai qi dron se i akëcili njeri (filani), tue punue po n’at lâmë ku edhe vetë derdh djersën e vet, po i a pret shtegun të korri frytin e mundit të bâmë, dëshmon se sŷnin e mêndjes nji smirë e pathemeltë i a verbon.

Shpesh kjo ndodhë mjerisht edhe në njerz shum të shquet dhe vërtè të kulturuem. Atëbotë, qe, se çâshtja e ndërtimit të nji Shqipníje të vërtetë humb nji puntor të vlefshëm.

Mjerimet, fatkeqsisht dhe pabesíja e botës na e kanë hollue e sqarue tashmâ vetëdijen historike. Kurrnji dritë nuk shofim në horizont ndërkombtar. Miqsija e të huejve nuk na joshë mâ me xixillim shpresash kallpe. Predikimet kumbuese e parafoljet e ideologve na hyjnë në nji vesh e na dalin nga tjetri. Jemi fillikat vetëm, para nji problemi vigânor. Me akull të mêndjes, pa mashtrime romantike, lypet të shikojmë realitetin. Babelja shqiptare ka për suazë Babelen botnore. Ngjarje të paprituna munden me na dâmtue edhe mâ tepër, por munden edhe me na çelë nji shteg shpëtimi. Duhet të rrijmë gati me përfitue nga kthesat e historís.

Shka mund të bâjmë për mos me na ikë rasat e volitëshme? Shka kemi në dorë na si shqiptarë?

Të dhânat e ndryshme le t’i mbledhim, t’i rrjeshtojmë para vetes dhe të përpiqemi bashkarisht t’i shqyrtojmë për ta vû problemin shqiptar n’udhë të zgjidhjes. E vetëdija e jonë të jetë në pajtim me çasat qi janë tue rrahun në kuadrant të historís.

Shêjzat, 1961

Prof. Ymer Çiraku/

Përvjetorët e shkrimtarëve të shquar, siç është rasti i 180 vjetorit të lindjes së Naim Frashërit, janë “stacione” reflektimi e nderimi rreth vlerave, që ata u kanë përcjellë brezave. Mbetet domethënëse, ajo që shkruante për Poetin, shkrimtari dhe studiuesi i njohur E. Koliqi: “Naim, emni i Yt, ka me u përmendun ndër urime e ndër bekime!” Janë të njohura kontributet patriotike e letrare të këtij personaliteti. Krijimtaria poetike naimiane, përfshin zhanre të epikës dhe lirikës. Nga gjerdani i lirikave, mund të kujtojmë p.sh. poezinë “Lulja”, endur me një delikatesë rrëzëllitëse. Në ato tronditje të zjarrmishme apokaliptike, atëhere kur krijohej tërë rruzullimi me: diell, hënë e tokë dhe më pas nisi të formësohej bimësia e jeta – pra, pas atij kaosi të rrëmetshëm, befas, shfaqet sfidueshëm bukuria e një luleje delikate. Ndaj dhe kumbon me padurimin ngazëllyes, ajo pyetja retorike:

“Gjatë kohës, pra, që ndodhën kaq çudi,

Moj lulezë, ku qe fshehur vallë, ti?..”

Në vijim, disa pjesë nga shkrimi kushtuar N. Frashërit, botuar në gazetën EXLibris (16.5.2026), me falenderimin për botuesin e saj, z. Bujar Hudhri.

NAIM FRASHËRI:

“Poeti i gjuhës së zjarrtë…”

Dikur, një shkrimtar i njohur europian pati shkruar se kufijtë e një vendi, d.m.th. integriteti dhe egzistenca/siguria e tij, mund të ruhen me ushtarë – ose me statujat e poetëve. Atëhere, ashtu si për çdo popull e çdo komb tjetër, pa mëdyshje mund të thuhet se poetë shqiptarë të përmasave si Naim Frashëri, janë dhe mbeten shtyllat e sigurta të shqiptarisë. Dhe do t`ia vlente që popujt t`ia mbërrinin asaj dite, që përfundimisht – ata kufij gjeografik e kulturorë, të mund të mbrohen me “armët” më të sigurta e më paqësore, pra, me shpirtin dhe dritën e kulturës e të artit të tyre identitar, përcjellë përmes magjisë së letërsisë.

Këtë vlerësim do ta formulonte edhe gjuhëtari ynë i shquar Eqrem Çabej, kur shkruante qyshse ishte fare i ri për Poetin se ai: “është frymë nga fryma jonë dhe gjak nga gjaku ynë”. E portretizon Naimin si një apostull të idesë nacionale, si një patriot të madh panshqiptar e jo lokalist, si një idealist të kthyer me të drejtë në simbol e gati një mit, një legjendë e nacionit shqiptar.

Asdreni, autori i Himnit të Flamurit kuq e zi shqiptar, po ashtu autor i lirikave të shumta atdhetare dhe filozofike – do t`i drejtohej kujtimit të poetit me mirënjohjen e thellë, si atit të vet shpirtëror: “…t`adhuronj me mall e besë, se bashk` me zërin t`ënd hyjnor jam rritur…”

Dhe ndikimi i Naimit do të ishte vërtet fort i ndjeshëm te poetët dhe shkrimtarët e mëpasëm, të cilët, siç do të shkruante nga të parat shkrimtare femra shqiptare, Musine Kokalari, ata shihnin tek ai Apostullin e Kombit. Ky përcaktim sublimues për të, nuk do të vinte prej ndonjë autoriteti të jashtëm ndikues apo imponues, por veçse natyrshëm – prej pengut për të dëshmuar nderimin e një misionari, i cili, e shkriu jetën e vet për kauzën e Atdheut. Dhe kjo sakrificë e tij, si prej një shenjti, vinte sepse, siç do të shkruante për të Lasgush Poradeci:

Se guxove të na thuash me kalem të zi në kartë,

Mall` e Math që të pat djegur. Fjalët e Gjuhës së Zjarrtë… (poezia “Naim Frashërit”)

L. Poradeci do ta cilësonte Naimin një figurë qendrore të kulturës shqiptare, …që i jep kësaj lëvizjeje historike “…mistikën e udhëheqësit të madh, zemrën e profetit, pa të cilën, s`është e mundur ndjekja e asnjë ideali”…

N. Frashëri është poeti, që përmes artit të tij poetik, e lëvroi mjeshtërisht shqipen. Ai ia arriti të derdhë në krijimet e veta, tërë stolitë e saj të çmuara. Qëmtoi dhe gjallëroi fjalët e “fjetura”, apo të strukura në të folmet e krahinave, e pastroi nga “ferrat” e fjalëve të panevojshme të huaja dhe e pasuroi si rrallë kush tjetër me fjalë të reja, të krijuara prej atij vet, të kulluara dhe të selitura prej thesareve të gjuhës amtare. Këtë do ta vinte në dukje edhe albanologu Norbert Jokli, i cili, e krahason metodën e Naimit për pasurimin e shqipes – me principet e studiuesit gjerman Leibnitz-it (1646-1716) për pasurimin e gjermanishtes, veprën e të cilit me sa duket, poeti e ka njohur nga përkthimi i saj në frengjisht më 1768. Dhe dihet se krahas disa gjuhëve të tjera, Naimi njihte mirë edhe frengjishten. Shumë fjalë si: dritare, fletore, vjershëtor, të pasmit, mëmëdhe, qytetëri, fatbardhësi, padijë, poshtëri etj. zënë vend në krijimtarinë e Naimit dhe shumica e tyre, kanë fituar statusin e përdorimit në gjuhën shqipe. Ato janë sjellë nga “ringjallja” apo riaktivizimi i fjalëve të vjetra të përdorura nëpër dialekte, apo të ndeshura në libra të autorëve të hershëm, në tekste liturgjike etj.

Në ceremoninë jubilare me rastin e 40 vjetorit të vdekjes së Poetit (1940), organizuar gjatë pelegrinazhit në vendin ku do të preheshin eshtrat e tij, do të theksohej zjarrmia atdhetare që kishte në shpirt ky njeri, si një ndër apostujt më të autoritetshëm të “vllaznimit” të shqiptarëve. Tërë vepra dhe jeta e Naimit dëshmoi fuqishëm lidhjet e thella të gjakut e të gjuhës mbi ndasitë fetare dhe krahinore. (“Bota e re”, nr. 12/1940) Ai do të mbetej vizionar në përcaktimin e padiskutueshëm të shqiptarëve në qarkun e qytetërimit perëndimor dhe do të jenë domethënëse ato vargje, ku e shpalos poetikisht këtë përkatësi natyrale:

Jak` o ditë e uruar

Që lind nga perëndon,

Atë anë e ke ndrituar

E ne, pse na harron?…

Veprës së tij i janë drejtuar studiues të kohëve e disiplinave të ndryshme. Nuk kanë munguar dhe shkrimtarët me vlerësime dhe përkushtime letrare ndaj figurës së tij…

Studiuesi Rexhep Qosja ka realizuar mbase studimin më të plotë deri më sot rreth figurës së N. Frashërit, duke e përcaktuar metaforikisht veprën e tij si një Porosi të Madhe, e cila, vazhdon që të përcillet sot e kësaj dite dhe do të vazhdojë të përcillet ndër breza edhe në të ardhmen. Ky studim është një “skaner” shkencor mbi strukturën letrare të veprës së Poetit. Brenda titullit të veprës së tij të gjerë monografike (“Porosia e madhe”), studiuesi dëshmon epërsinë e një personaliteti letrar, që i kapërxen epokat. Dhe në mbështetje të kësaj teze, kujton atë që theksonte filozofi i njohur i antikitetit Platoni për Homerin, se ky shkrimtar i madh, me veprën e tij e ka edukuar krejt Greqinë. E sipas studiuesit kjo mund të thuhet edhe për N. Frashërin, pasi vepra e tij, ka ndikuar në popullin shqiptar më shumë se një sërë institucionesh kulturore e politike.

Dhe pikërisht ky dimension i pazakontë i këtij personaliteti, e ka kthyer Naimin në një përmendore nderimi për çdo shqiptar. Populli e ka skalitur dhe e ka përjetësuar Poetin me vargje sublimuese: “Naim Frashër Shqipëria…” Kjo konfirmon fuqinë e Testamentit Poetik të veprës naimiane, tashmë i përcjellë ndër breza, duke i dhënë asaj Vepre – vendin fort të merituar në Panteonin Letrar Shqiptar.

Dr. Rexhep Munishi/

Takimi i parë me Vasil S. Tolen ndodhi më 1995 në Festivalin Folklorik Kombëtar, i cili atë vit u mbajt në Berat (20–26 shtator 1995). Unë dhe Vasoja ishim anëtarë të jurisë profesionale të Festivalit dhe kryetar ishte profesori i nderuar Ramadan Sokoli. Që atëherë krijuam lidhje të ngushta miqësore dhe profesionale. Komunikimet tona ishin të shpeshta, qoftë përmes telefonit e postës elektronike, por takoheshim relativisht shpesh në Prishtinë ose në Tiranë. Para disa ditësh miku im i nderuar më njoftoi se kishte përgatitur për botim një vepër të fundit. Gjatë bisedës telefonike Vasoja më shprehu dëshirën që unë t’i shkruaja disa fjalë për parathënien e librit të tij të fundit që po përgatiste për shtyp. Unë, pa e kuptuar mirë (qartë) se për çfarë libri bëhej fjalë, përkundër disa ankesave të mia shëndetësore, pa ngurruar e pranova kërkesën e tij. Vasoja ia dërgoi me e-mail dorëshkrimin tim biri, Visarit, i cili e printoi dhe ma solli.

Sapo e mora dhe pashë titullin “Laver Bariu – Ustai i fundit”, u befasova. Për një çast mbeta si i shtangur, sepse e dija që ai e kishte botuar njëherë një libër që i kushtohej Laverit. Dhe nisa të flisja me veten: “Po përse i duhet lexuesit edhe një libër nga i njëjti autor kushtuar këtij ustai?”. Hapa faqet e para të dorëshkrimit dhe që te përmbajtja vërejta se isha ngutur në gjykimin tim. Prandaj i tërhoqa fjalët që thashë. Autori shkruan se ribotimi i librit kushtuar Usta Laver Bariut është ribotim me plotësime; unë do të shtoja bindshëm se ky botim është rishkrim me karakter monografik. Tani përpara (ose siç po thuhet shpesh “në duar”) kemi një libër relativisht voluminoz si në faqe, edhe në temat që trajtohen. Pas një hyrjeje të shkurtër dhe parathënies janë gjashtë kapituj, shkrime për Laverin dhe një literaturë e përzgjedhur dhe e konsultuar.

Laver Bariu ishte përmetar, ashtu si autori i librit. Tole ka shkruar bukur, në mënyrë të detajuar për historinë e këtij qyteti. Hapësirë të veçantë dhe profesionale i jepet veprimtarisë së begatë kulturore të Përmetit. Ai shkroi për sazet të udhëhequra nga instrumentistët e njohur të kohës në Përmet. Në vazhdim pasojnë kapitujt që i kushtohen kryekëput veprimtarisë së usta Laverit, një virtuozi (muzikanti të shumanshëm) në gërnetë, i cili u bë “marrës” i polifonisë, pastaj udhëheqës i sazeve e në veçanti me kabatë e tij. Kompozitorë, studiues të muzikës e të tjerë që shkruajnë për kabatë e Laver Bariut i cilësojnë ato me vlerësimet më të larta. Për kabatë e Laverit thuhet se kanë stil “laverçe” dhe se dallohen dy tipa kabash të tij, tipi baritor dhe kabatë e tipit vajtimor. Duke ndjekur rrugëtimin rrëfyes, libri merr edhe karakter letrar, të gjinisë së romanit, por pa u larguar për asnjë çast nga qëllimi hulumtues e shkencor, dhe kështu këto dy fryma plotësojnë njëra-tjetrën. Laver Bariu ndodhet në qendër; ai është kudo dhe kurdo si personazh përmes të cilit Tole ofron të dhëna të qëndrueshme historike, sociologjike, antropologjike dhe natyrisht kulturore e muzikore. Prandaj libri i V. Toles shfaqet edhe si vepër letrare, si skenar filmi dokumentar, po edhe si film i gjatë, e në radhë të parë si dokument i shkruar shkencor etnomuzikologjik etj.

Ngado që lëviz usta Laveri, të shoqëron me ngjarje, ahengje, dasma, rituale, pra shfaqet një jetë në lëvizje, që rrjedh pa ndërprerë në një mjedis tipik shqiptar. Talentin dhe aftësitë e tij prej instrumentisti nuk i mbajti vetëm për vete; ai i ndau me të tjerët. Angazhimi i tij në grupe (saze) solli afirmimin e sazeve, por edhe të formave muzikore, siç ishte kabaja. Tole, me përvojën e tij shkrimore, tekstore e hulumtuese, ofron edhe çaste interesante e relaksuese për lexuesin përmes skenave e momenteve anekdotike me frymë humori, por edhe çaste të përjetimeve emocionale etj. Tole, në librin e zgjeron qasjen e tij edhe në problemet e jetës, të historisë, të mënyrës së jetesës së përmetarëve, të lidhjeve të tyre familjare ndërfetare, por edhe etnografike e shoqërore. Konstatimet e tij mbështeten në faktet e burimeve të sigurta e të verifikuara bindshëm, të dhëna që i ofrohen lexuesit të interesuar. Nga historia kulturore, Përmeti njihet si çerdhe e shumë instrumentistëve të dalluar, këngëtarëve e valltarëve të shkëlqyer, po pse doli në krye pikërisht Laver Bariu? Sepse ishte më i talentuari, ushtrohej më shumë dhe natyrisht e donte pa masë muzikën. Përmeti pati shumë saze. Citojmë këtu thënien e një përmetari: “Përmeti ka dhjetë shtëpi dhe njëqind palë saze”.

Instrumentist i disa instrumenteve, i madh pa dyshim, por po del që ka qenë edhe njeri i madh. Për këtë dëshmojnë edhe mendimet, deklaratat e shumë personaliteteve të shquara që janë shprehur pas vdekjes, po edhe sa ishte gjallë vetë ustai. Tole, nëse me botimin e parë i kishte bërë një portret, këtë radhë i ka ngritur një përmendore të shkruar që do të përmbysë kohët. Ditën kur ndërroi jetë Laveri qau e vajtoi gërneta, rënkoi Përmeti dhe e tërë shqiptaria. Për humbjen e tij u thanë shumë fjalë, u shkruan e u thurën elozhe meritore… Për një kohë të gjatë shqiptarët do t’i gëzohen faktit se në jetën e tyre ka pasur një Laver Bari. Ai nuk u bë i madh nga epitetet, por nga punët e tij dhe trashëgimia që la pas. Lëvdatat për të nuk u thurën vetëm pas vdekjes, por që nga paraqitja e tij si instrumentist në moshë fare të njomë. Librin e begatojnë ilustrime të fotove të përzgjedhura të usta Laver Bariut nga raste të ndryshme të jetës së tij kulturore, pastaj mirënjohjet e shumta, pjesëmarrjet në festivale, në koncerte, në emisionet në radio e në televizion etj. Përmes këtyre fakteve dëshmohet shumanshmëria e veprimtarisë etnomuzikore të Laver Bariut. Fama dhe popullariteti që ai pati nuk i erdhi, nuk i piku nga qielli pa meritë. Për të pati shumë e shumë shkrime individuale, intervista, mirënjohje, dekorata e tituj etj.

Laver Bariu bën pjesë në grupin e personaliteteve të rralla të kulturës shqiptare që u deshën, u respektuan dhe u lavdëruan me meritë. Ai ndihej pak fatkeq që nuk pati mundësi të shkollohej, sidomos të arsimohej në artin e muzikës, dhe për këtë thuhet se i kishte mbetur merak. Përkundër këtij fakti, ai nuk pati komplekse dhe nuk u ndie inferior në asnjë çast ndaj të tjerëve që kishin mbaruar shkollën. Shqiptarët janë krenarë dhe do ta ruajnë përherë në

kujtesë dhe në zemër personalitetin e usta Laver Bariut. Ai e bëri gërnetën të qeshë e të qajë; gazmore dhe vajtore. Lind pyetja: Gërneta e lartësoi Laverin apo Laveri gërnetën? Megjithatë, Laveri ishte triumfues i padiskutueshëm mbi gërnetën, por pa gërnetën nuk dihet a do të ishte Laver Bariu, fama e të cilit do t’i kalonte kufijtë e shqiptarisë. Në përfundim, atij që do t’i bjerë në dorë ky libër do t’i thosha: “Fillo të lexosh faqen e parë; nuk do të ndalesh deri te faqja e fundit, nuk do të pendohesh. Siç e thamë, rrëfimi merr edhe karakter letrar, hulumtues e shkencor; do të të provokojë e do të të tërheqë që të vazhdosh ta lexosh, do të të kënaqë, do të të zgjojë kureshtjen dhe do të mësosh shumëçka. Lexoje! Do t’i jesh mirënjohës autorit të librit për kontributin e çmuar hulumtues e shkencor që ka dhënë për ta ndriçuar veprimtarinë kulturore të një figure të madhe, duke përfshirë vlerat e shumta kulturore që kishte dhe ka Përmeti. Por falënderimi dhe lavdëria shkojnë më shumë për usta Laver Bariun, që jetoi në kohën tonë dhe në jetën kulturore jo vetëm të Përmetit, por edhe në atë mbarëshqiptare.

Irena Dragoti/

Romani autobiografik” Porosia e kullës” ky rebelim i kujtesës individuale dhe përtej saj në atë kombëtare është një udhëtim i bukur përmes vargmaleve të identitetit dhe trashëgimisë së historisë kombëtare. Me këtë vepër autori nuk vjen me të vërtetat shabllon por i servir ato si interpretim personal të çdo lexuesi. Ky roman” hartë” në “ legjendën e tij” prezanton qartë udhën e formimit shpirtëror të autorit i cili ka ndërtuar vetveten përmes sfidave, humbjeve, modeleve, krenarisë së origjinës, dhe përpjekjes për të mos e tradhtuar atë.

Që në hyrje, Dr Camaj në romanin e tij si ai çasti kur jeta të kalon para syve brenda minutës, krijon kuriozitet, ankth teksa mbyll veten në bagazhin e veturës amerikane: “Kur errësira e bagazhit të makinës gëlltiti diellin, më kapi paniku.” Pikërisht ky fillim ishte rrëfimi më i sinqertë mbi emigrimin ilegal, si edhe një metaforë e pasigurisë për destinacionin final. Ky bagazh, simbolik ku pezullohej identiti u bë streha e pyetjes” Ku përkas unë” ? Dhe vërtet “ Ku përket autori i gjendur atje brenda bagazhit të një makine me një shpirt që gufonte nga kujtimet?

Romani i ngritur mbi retrospektivën ka një ekuilibër mahnitës midis narracionit dhe autobiografisë. Sprova e udhëtimit drejt së panjohurës ndërpritet shpeshherë nga autori përmes kujtimeve të fëmijërisë, familjes dhe Malësisë. Kjo na parapregatit për dualitetin e udhëtimit nga ai fizik në atë psikologjik të kujtesës. Forca më e madhe e romanit mbetet dialogimi i vazhdueshëm i autorit me vetveten. Ai analizon frikën, pasigurinë, ankthin dhe shpresën me një ndershmëri që rrallë shihet në prozën autobiografike shqiptare.

Momenti kur ai qan në bodrumin e errët në Meksikë është një nga kulmet emocionale të romanit:

“Isha një i huaj në një tokë të huaj…”

Dr. Pashko Camaj e zhvesh emigrimin nga miti romantik duke e shfaqur si retorikë” Ku përkas unë???”

Kujtesa personale bëhet histori kolektive. Suksesi amerikan mundohet nga malli shqiptar. Liria nuk e “ shpëton dot” nga detyrimet ndaj origjinës.

“Porosia e kullës”nuk nënkupton ndalimin e largimit nga atdheu por ruajtjen e kujtesës. Dhe protagonisti, megjithëse largohet fizikisht, mbetet shpirtërisht rojtari i asaj kulle. Kjo narrativë moderne ngrihet si një memorial ku emocioni i kujtesës ka përparësi krahasuar me kronologjinë reale të ngjarjeve.

Kjo nuk mbetet pa përmendur edhe nga përkthyesi kur thotë. “Vepra, edhe pse pa data të caktuara e pa kronologji, sjell kujtimet e autorit, në formë tejet të qëlluar artistike…”

Autorrëfimi në vepër për asnjë çast nuk precipiton në miklim të vetes. Përkundrazi, Dr Camaj e paraqet veten si qenie të brishtë, të pasigurt aq sa të duket se është pikërisht ky sinqeritet e kjo ndershmëri që shpëton romanin nga narcizmi për ta shndërruar atë në letërsi autentike. Ajo çka trajton gjerësisht e përbën bërthamën filozofike të romanit është faji që ndien autori për largimin nga toka e të parëve. Dilema që e përndjek protagonistin nuk ka të bëjë me suksesin e ardhmërinë në Amerikë, por nëse largimi i tij përbën tradhti ndaj trashëgimisë familjare: “A përfundoi trashëgimia e tyre, për mua dhe vendlindjen time, me largimin tim? A kam mëkatuar ndaj tyre?”

Kjo pyetje tejkalon romanin autobiografik drejt nivelit universal. Drama nuk është vetëm ekonomike por edhe metafizike. Protagonisti ndihet sikur ka këputur zinxhirin e brezave që kanë jetuar “në të njëjtën shtëpi dhe kanë punuar në të njëjtën tokë”. Kulla, kështu, nuk mbetet vetëm objekt fizik, por ngrihet si simbol i vazhdimësisë së gjakut, kujtesës dhe identitetit shqiptar. Simbolika e kullës e vendosur edhe si titull është ndër elementet më të goditura të romanit pasi e degëzon narrativën në konceptin e saj

1-si shtëpi,

2-si fortesë identitare,

3–si kujtesë historike,

4–si amanet moral.

Vërtet protagonisti largohet fizikisht nga kulla, por gjithë romani dëshmon se ai nuk arrin kurrë të largohet shpirtërisht prej saj. Amerika i ka dhënë suksesin social por kulla i ka dhënë kuptimin moral përkatësisë së tij. Një nga realizimet më të bukura artistike është personazhi i Dritës. Ajo nuk paraqitet vetëm si motra binjake e protagonistit, por si figurë shpëtimtare dhe tejet e ekuilibruar “Do të shkojë mirë, mos u shqetëso, mendo pozitivisht.”

Drita përfaqëson forcën femërore shqiptare, intuitën dhe moralin e qëndrueshëm të saj. Në një roman ku burrat shpesh shfaqen të heshtur, të rënduar nga historia dhe emigrimi, figura e saj sjell ekuilibër.

Lexon romanin dhe kupton sa e pasur është gjuha e së vërtetës dhe e mallit por sa filozofik është stili i të shkruarit kur protagonisti “ gërmon përkatësinë e tij. Ai shmang retorikën patriotike dhe sentimentalizmin e tepërt duke na bindur për emocionin e tij. Një nga fragmentet më poetike do veçoja:

“Ishte i njëjti diell që ndriçonte ditët e mia në shtëpi…”

Kjo metaforë e fuqishme e identitetit dhe vazhdimësisë që mbijeton përtej kufijve është pikërisht drita që protagonisti besoi se do ta gjente edhe në Amerikë. Meditues dhe shpesh me elemente të esesë analitike, romani thjeshtëzon shumë të kuptuarin përtej rreshtave. Shtresëzimi i romanit nga raporti me të atin, në përmasat historiko-filozofike, për te raporti sentimental me Irenën nxjerrin veprën nga kufijtë e një rrëfimi prej emigranti në roman të identitetit dhe të ndërgjegjes ku trashëgimia vjen si barrë morale.

Një nga linjat më të fuqishme të romanit është marrëdhënia e protagonistit me të atin. Edhe kur ai nuk është fizikisht i pranishëm, prania e tij morale përshkon gjithë tekstin. Ati mishëron botën tradicionale shqiptare tokën, nderin, vazhdimësinë e fisit dhe lidhjen e shenjtë me kullën. Protagonisti përballet me hijen morale të të atit duke sjellë njëherazi edhe dramën e birit shqiptar modern që do të largohet për të shpëtuar ardhmërinë, pa vrarë shpirtërisht botën që e ka lindur.

Ati në roman nuk vjen si figurë autoritare, por si vazhdimësi e historisë. Ai është njeriu i rrënjëve. Përballë tij qëndron biri, njeriu i lëvizjes, i emigrimit dhe i pasigurisë moderne. Këtu lind konflik duke e afruar romanin me atë të tragjedisë moderne ku protagonisti nuk mund të jetë plotësisht besnik as ndaj vetes, as ndaj trashëgimisë. Çdo zgjedhje mbart faj.

“Të parët e mi, të cilët për shumë breza… kanë jetuar në të njëjtën shtëpi dhe kanë punuar në të njëjtën tokë.”

Kjo fjali merr peshë biblike. Autori e paraqet trungun familjar si një rend pothuaj të shenjtë, ku largimi i protagonistit përjetohet si thyerje e një ligji të pashkruar historik. Teksa në sipërfaqe kemi një histori emigrimi, në thelb kemi një roman filozofik mbi pyetjen: “Ku përkas unë kur largohem nga toka që më ka formuar?” “Ky kërkim për të zbuluar lumturinë që më kishte rrëshqitur nga dora në vendlindje ishte forca shtytëse për udhëtimin tim.” Kjo fjali e zhvendos romanin nga realizmi shoqëror drejt filozofisë ekzistenciale. Lumturia këtu është ideja që ai e ndjek si horizont. Amerika bëhet metaforë e kërkimit të vetvetes.

Në shumë nga linjat e romanit, protagonisti duket si ai heroi kamyjan, një njeri i hedhur në pasiguri e absurditet i detyruar të ecë përpara pa garanci. Pra pa kontroll mbi historinë, kufijtë, politikën apo fatin, por ka ende mundësinë morale për të zgjedhur qëndrimin e vet ndaj jetës. Madje edhe frika për të fjetur në bodrumin e Meksikës merr përmasë filozofike:

“Nuk e di nëse nuk më merrte gjumi apo thjesht kisha frikë të bija në gjumë…” Gjumi simbolizon dorëzimin për një çast. Përpjekja për të ndenjur zgjuar është përpjekje për të ruajtur vetëdijen dhe kontrollin mbi vehten. Romani ka edhe një rëndësi të madhe si dëshmi historike. Ai pasqyron atmosferën politike të shqiptarëve në Jugosllavinë e viteve ’80, represionin, pasigurinë dhe ndjesinë se historia po mbyllej mbi ta.

Kur autori flet për sloganin “Kosova-Republikë”, ai nuk e përdor thjesht si kujtim politik, por si shenjë identitare. Romani dokumenton historinë e shqiptarëve në Jugosllavi e në Mal të Zi, traumat historike si edhe aspiratat kombëtare nëpërmjet të vërtetës së një familjeje. Episodi i “Kosova-Republikë” nuk ofrohet si propagandë politike, por si pjesë e klimës së kohës duke e kthyer protagonistin në përfaqësues të një brezi të tërë emigrantësh shqiptarë.

“Kosova-Republikë u bë një thirrje tubuese, një simbol nderi…” Këtu romani ndërthur fatin personal me fatin historik të kombit. Emigrimi nuk paraqitet vetëm si zgjedhje individuale, por si pasojë e drejtpërdrejtë e një historie shtypjeje dhe pasigurie. Në këtë mënyrë, protagonisti bëhet figurë përfaqësuese e shqiptarëve të shpërndarë në diasporë , njerëz që u detyruan të ndërtonin jetë të reja, ndërkohë që mbanin mbi supe historinë e një atdheu të copëzuar. Autori arrin të tregojë se historia nuk është diçka abstrakte, ajo futet në familje, në kujtime, në dashuri dhe në vendimet më intime të njeriut.

Linja e dashurisë me Irenën vjen si rikthim te vetvetja dhe si një nga linjat më delikate dhe më humane të romanit. Irena nuk ndërtohet si personazh romantik konvencional. Ajo është portë drejt rikthimit emocional të protagonistit te vetvetja. Dashuria me të nuk është pasion romantik por proces njohjeje, besimi dhe shërimi. Pikërisht për këtë arsye, linja sentimentale e humanizon romanin.

Simbolikisht, Irena vjen si kundërpesha e emigrimit. Nëse emigrimi e copëzon identitetin , dashuria përpiqet ta ribashkojë atë. Autori e ndërton këtë marrëdhënie të matur, plot sakrifica e të ndjeshme por pa sentimentalizëm artificial. Në shumë momente, dashuria duket si e vetmja hapësirë ku protagonisti mund të harrojë peshën e historisë dhe të kujtesës.

“Porosia e kullës” nuk është thjesht patriotizëm por thelb “mos harro kush je”.

Vlen për tu përmendur mënyra si romani e trajton kohën në raport me kujtimet që nuk pushtojnë rastësisht të tashmen. Kjo ndodh nga pamundësia e shkëputjes së autorit nga vendlindja!

Porosia e kullës ky roman i kujtesës,

identitetit shqip, i filozofisë mbi fajin dhe përkatësinë, i historisë mbi fundin e Jugosllavisë, i dashurisë dhe shpëtimit shpirtëror ku drama personale dhe drama kombëtare bashkëjetojnë kaq organikisht përbën vlerë të madhe artistike e kaq ndryshe në romanet autobiografike.

Unë e mora përgjigjen e autorit “ Ku ai përket”

por pasi e lexova romanin e Dr Pashko Camaj riciklova kujtesën e rrugëtimit tim si një problem që kërkon zgjidhje” Po unë ku përkas?

Do ti ndodhë kujtdo që e lexon këtë vepër!