Dr. Florinka Gjevori

Lektore e Historisë së Kosovës, Universiteti “A. Xhuvani” i Elbasanit/

Punimi me titull “Pavarësia e Kosovës, Federata Panshqiptare “Vatra” dhe gazeta “Dielli” e SHBA-së (1981-2008), i përgatitur ngaprof. dr. Roland Gjini, paraqet një punë hulumtuese voluminoze e me vlerë shkencore, për një nga çështjet e rëndësishme të historiografisë sonë, si edhe historisë së shqiptarëve në tërësi, atë të rrugëtimit të ndjekur nga populli i Kosovës drejt pavarësisë së munguar e mohuar për gati një shekull, rrugëtim ky që pasqyrohet nëpërmjet rolit dhe kontributit që kanë luajtur në këtë drejtim Federata “Vatra” dhe gazeta “Dielli” e SHBA-së.

Tema e zgjedhur për trajtesë nga prof. Gjini përbën risi dhe është me mjaft interes. E gjithë përmbajtja shkon sinkron me tematikën, titujt e nëntitujt e vendosur. Është mbështetur në një bibliografi të bollshme dhe përmban një numër të konsiderueshëm referencash. Gjuha e përdorur është e thjeshtë, e qartë dhe e kuptueshme, mendimi i formuluar dhe paraqitur në këtë trajtesë është profesional dhe i saktë shkencërisht.

Punimi paraprihet nga një hyrje, ku autori në një përmbledhje të shkurtër e koncize pasqyron momente kyçe në historikun e trevës së Kosovës që nga antikiteti e deri në shpalljen e pavarësisë së saj, viti 2008, sikurse edhe historikun e krijimit të federatës “Vatra”, veprimtarinë e saj ndër vite dhe të gazetës “Dielli”, e cila u bë tribunë e mendimit të intelektualëve, patriotëve e atdhetarëve shqiptarë në mërgim, mbi zhvillimet aktuale të ngjarjeve në Shqipëri e Kosovë.

Autori vendos fillimisht në fokus të trajtesës, situatën e brendshme në Kosovë që pas Luftës së Dytë Botërore deri në prag të fillimit të demonstratës së vitit 1981, duke dhënë një analizë të plotë të shkaqeve që nxitën shpërthimin e saj, si dhe duke argumentuar gjendjen e vështirë të krijuar për popullsinë shqiptare të Kosovës nga pikëpamja sociale dhe politike, së cilës iu mohuan liritë dhe të drejtat kombëtare, nën diktatin dhe trysninë e autoriteteve serbe e jugosllave. Liritë dhe të drejtat kushtetuese të fituara në vitet ‘60-‘70, gjatë qeverisjes së J. B. Titos, (nga viti 1969 e deri në njohjen e KSA-së të Kosovës më 1974) ishin rrjedhojë jo vetëm e politikës lëshuese të udhëheqësit të ri të Jugosllavisë, por mbi të gjitha e përpjekjeve të pareshtura të popullsisë shqiptare, rinisë studentore, intelektualëve e atdhetarëve të pamposhtur, që ngritën zërin nëpërmjet protestave, demonstratave e manifestimeve të hapura kundër padrejtësive kushtetuese të ushtruara ndaj tyre dhe mostrajtimit në mënyrë të barabartë, sikurse popujt e tjerë të Jugosllavisë.

Rikthimi i autoritete serbe në politikën e tyre të mëparshme, si edhe anulimi i lëshimeve të bëra ndaj shqiptarëve pas vdekjes së Titos, i ngriti sërish shqiptarët drejt protestave të reja, që kulmuan me demonstratën e vitit 1981, në ballë të së cilës qëndronte rinia studentore. Autori na tregon me mjaft vërtetësi pasqyrimin e ngjarjeve të tilla në faqet e shtypit “Dielli”, por rrëfen edhe se si titujt e pasqyruar aty dhe analistët e këtij shtypi me shkrimet e tyre, e kanë sjellë në vëmendjen e lexuesve të kohës hap pas hapi këtë realitet tronditës nga njëra anë, por edhe shpresëplotë njëkohësisht nga ana tjetër, pavarësisht të gjitha pengesave që nxitën autoritet serbe, fillimisht për të mos lejuar përhapjen e lajmit nga Kosova e më pas për të fshehur dhunën e presionin që ushtrohej nga ana e tyre.

Tepër domethënës është edhe reagimi i Federatës “Vatra”, pasqyruar në faqet e gazetës “Dielli”, me notat e protestës së dërguar ndaj autoritete në SHBA, telegramit të drejtuar presidentit Regan, sikurse edhe grumbullimet fizike përpara Ambasadës së Jugosllavisë dhe selisë së OKB-së. Suprimimi i autonomisë dhe vendosja e regjimit ushtarak policor do të jenë veprimet e radhës që ndoqën serbët në vitet 1989-1999. Ndërsa Kosova, nga ana tjetër, ka nisur rrugën e veprimeve përshkallëzuese në drejtim të sigurimit të të drejtave të pamohueshme të saj. Shpallja e Republikës, mosnjohja dhe dënimi i saj nga ana e Jugosllavisë, reagimet e intelektualëve dhe akademikëve të Kosovës, si I. Rugova, A. Çeta, R. Qosja, Mark Krasniqi etj., do të jenë tematikat kryesore, që do të zënë vend sërish në faqet e gazetës së shtypit “Dielli”.

Autori vendos sërish një sërë fragmentesh të këtij shtypi jo vetëm me titujt e tij, por edhe opinionet e analizën që pasqyrohet në brendësi, nga një sërë shkrimesh të autorëve të ndryshëm, jo vetëm shqiptarë të Amerikës, por edhe shqiptarë të Kosovës e Shqipërisë, kongresmenë, arbëreshë etj. Pra, gazeta “Dielli” vazhdon të mbajë në kontakt të vazhdueshëm lexuesit e saj me pasqyrimin e ngjarjeve dhe zhvillimeve në rajonin e Kosovës dhe Jugosllavisë, por edhe të shpalosë opinionet e rezolutat e kongresmenëve amerikanë ndaj politikës së dënueshme serbe, si edhe analizat e bëra nga editorialë dhe gazetarë të ndryshëm në Kosovë, SHBA e në Europë, që shpesh nuk ngurronin të bënin edhe paralelizma mes situatës së shqiptarëve të Kosovës dhe shtetit komunist shqiptar nën drejtimin e E. Hoxhës.

Ngjarjet e viteve ‘90 ishin vendimtare drejt realizimit të pavarësisë, aq shumë të dëshiruar e të mohuar për popullin e Kosovës. Kuvendi i Kosovës shpalli Deklaratën dhe miratoi Kushtetutën e saj, ndërsa pas referendumit që do ta shpallë Kosovën Republikë, po ky Kuvend do të miratojë formimin e një qeverie të re të shqiptarëve. Edhe pse dhuna e represioni i serbëve ndaj shqiptarëve nuk ndalej, edhe veprimet konkrete të intelektualëve, patriotëve, atdhetarëve shqiptarë nuk reshtnin për asnjë çast, përkundrazi dëshmonin zhvillime të reja të guximshme e të pakthyeshme, si p.sh., krijimi i UÇK-së, ndërmarrja e aksioneve për çlirimin e zonave të caktuara, stërvitja e përgatitja e ushtarakëve dhe e komandantëve të ushtrisë në tokat shqiptare dhe prej elementëve shqiptarë etj. Bombardimet e NATO-s në Serbi përgatitën edhe fundin e luftimeve ndërmjet palëve.

Eksodi i ri i madh i shqiptarëve dhe projekti “Patkoi” i serbëve nuk përmbushën ëndrrën e kahershme të tyre për spastrimin dhe asimilimin e shqiptarëve, por u shoqëruan ngazhvillime të reja nga Perëndimi, BE-ja dhe SHBA-ja që dënonin politikën e Beogradit dhe dhunën bashkë me masakrat e tyre ndaj shqiptarëve. Vendosja e Kosovës nën administrimin e OKBsë tregonte përfundimisht fitoren e shqiptarëve. Shtypi i “Vatrës” do t’i pasqyronte sërish të gjitha këto zhvillime me hollësi e vërtetësi, duke shprehur, nga njëra anë, keqardhjen për vuajtjet dhe padrejtësitë që po i bëheshin popullit kosovar, por nga ana tjetër, duke u përpjekur të sensibilizojë institucionet shtetërore të SHBA-së për luftën e drejtë të tyre. E tillë do të vazhdojë trajtesa deri në momentet e shpalljes së Pavarësisë.

Numra të tërë e faqe të tëra të gazetës “Dielli” do t’u kushtohen zhvillimeve të tjera në Kosovë: përpjekjeve të shqiptarëve, të politikës vendase, si dhe të Federatës “Vatra”, të mbështetur fort nga administrata amerikane dhe një pjesë e vendeve europiane për përcaktimin e statusit final të shtetit të ri të Kosovës. Ky status, të paktën formalisht, u arrit të finalizohej në 17 shkurt të vitit 2008 me shpalljen e Kosovës Republikë e pavarur nga Kuvendi i saj. Ky akt u vlerësua i ligjshëm nga Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë më 22 korrik 2010, e cila përcaktoi se Deklarata e Pavarësisë së Kosovës nuk është në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare dhe me Rezolutën numër 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së të qershorit të vitit 1999.

Si përfundim, theksoj se autori ka arritur të na sjellë një punim që dëshmon jo vetëm formimin e lartë të tij profesional, por edhe një studim me kontribut të vlefshëm në fushën e historisë së Kosovës, që detajon në mënyrë specifike në gjerësi e thellësi rrugëtimin e gjatë e të vështirë të popullit shqiptar të Kosovës, sfidat e ndeshura deri në arritjen e pavarësisë së merituar, por edhe përpjekjet e konsiderueshme të Federatës “Vatra” dhe gazetës “Dielli” me të gjitha mjetet e format që ato zotëronin, për të kontribuuar maksimalisht në këtë proces, gjatë të cilit kanë qenë bashkudhëtarë të përhershëm.

Hazir Mehmeti/

“Errësira mesjetare ishte ulur këmbëkryq mbi vendbanimet tona dhe kishte mbytur çdo gjallëri.” Romani botohet në përkujtim të viktimave të gjenocidit në fshatin Poklek. “Të gjitha personazhet e romanit dhe ngjarjet që kanë të bëjnë me shtëpinë kremator në Poklek të Vjetër, ku u krye një ndër aktet më të rënda gjenocidale gjatë luftës në Kosovë, janë personazhe dhe ngjarje të vërteta. Përgjegjësia për aspektin artistik të rrëfimit bie mbi mua”- autori.

Romani i kushtohet krimit gjenocidi nga forcat serbe në fshati Poklek të Vjetër para 27 viteve, u promovua në Bibliotekën Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Prishtinë. Organizimi u bë nga qendra “Gjenocidi në Kosovë – Plagë e Hapur” në bashkëpunim me Departamentin e Historisë së Universiteti “Hasan Prishtina” në Prishtinë. Krim gjenocidi i kryer në Poklekun e Vjetër është pjesë e gjenocidit serb mbi popullin shqiptar ku barbarisht u masakruan 53 civil prej të cilëve 26 ishin fëmijë, 20 gra, 5 të rinj dhe 2 burra. Me moton NE NUK HARROJMË, kërkohet bashkimi i forcave në aktivitete për ta bërë të njohur gjenocidin serb në gjithë globin. Krimet gjenocidi nuk harrohen kurrë, por shoqërisë shqiptare i duhet aktivitet i fuqishëm i bazuar në fakte historike të cilat janë kudo.

Shembulli tipik i këmbëngulësisë deri në njohjen botërisht të gjenocidit është Armenia e cila arriti të argumenton gjenocidin turk mbi armenët dhe pas një shekulli i cili gjenocid u njoh botërisht. Program promovimi u drejtua nga Alketa Fazliu Gashi, e cila është njohëse e mirë e rrethanave dhe përmbajtjes së romanit. Salla e mbushur, si rrallë herë, dëgjoi vështrime rreth librit nga Ramadan Avdiu, Adnan Asllani, Fadil Muqolli dhe autori i librit Bardhyl Mahmuti.

Në fjalën e tij rreth librit Ramadan Avdiu mes tjerash tha: “Revolta e Syzifit” nuk është një rrëfim i zakonshëm. Është një ndërthurje e dokumentit dhe artit, e faktit historik dhe ndjeshmërisë njerëzore. Bardhyl Mahmuti ka arritur të ndërtojë një monument letrar, ku çdo fjali është një gur kujtese, çdo paragraf një dëshmi që sfidon harresën.

Ky roman nuk synon vetëm të tregojë çfarë ndodhi, por pse duhet ta kujtojmë. Në një kohë kur e vërteta shpesh riaktivizohet, kur krimet tentohen të zbehen ose të mohohen, kjo vepër vjen si një akt rezistence. Është një klithje, është një revoltë ashtu siç sugjeron edhe titulli, kundër harresës, kundër padrejtësisë, kundër heshtjes.”

Bardhyl Mahmuti me përvojën e tij letrare ka arritur të ndërlidhë mirë faktet dhe dëshmitarët natyrshëm me strukturën artistike me gjithë dhembjet e tyre të cilat jenë prekëse deri në palcë. Revolta e drejtë e Syzifit me emrin Fadil Muqolli, reflekton revoltë tek secili që ka ndërgjegje njerëzore. Peripecitë e syzifit, jo vetëm nga koha e masakrës, por edhe pas saj për të ruajtur gjurmët e krimit nga injorantët e ulët, janë tepër prekëse. Ato flasin me porosinë e gjakut të derdhur në shtëpinë kremator e cila ngjason me ato naziste, dhe më keq. “Jam plotësisht i zhgënjyer në drejtësinë ndërkombëtare, ajo nuk ekziston” u shpreh i revoltuar Syzifi i romanit. Gjithashtu, Fadil Muqolli, falënderoi autorin e librit dhe parafolësit për vështrimet e tyre.

Fadil Muqolli është Syzifi i kohës i cili për dallim nga Syzifi antik, bartë gurët mbi supet e tij me eshtrat e të masakruarve, fëmijëve e familjarëve të tij. Bartë dhembjen e madhe që pëlcet dhe gurin, por Syzifi qëndron i revoltuar, përse nuk po bëhet asgjë për dënimin e kriminelëve të cilët jetojnë të lirë. Barra e gurit të dhembjes nuk largohet kurrë, ajo rritet e rritët kohëve me gjithë porosinë e 53 familjarëve të masakruar.

“Mizoria e ushtruar ndaj shqiptarëve në Poklek nuk paraqitet si një episod i izoluar, por si pjesë e një vazhdimësie të gjatë dhune dhe shtypjeje që populli i Kosovës ka përjetuar ndër shekuj në këto anë. Ky fakt e bën edhe më të rëndë këtë tragjedi, duke e shndërruar në një simbol të gjenocidit dhe të përpjekjes për zhdukje të një populli.”-Abaz Pllana.

Lexojmë:

“I thyer nga pesha e thasëve mbi supet e shpirtit dhe i zhytur në mendime, dola në oborr dhe u nisa për te “Zabeli i Idrizit”… Rrugës as fytyrat e luftëtarëve përpara, as hapat prapa meje nuk më ngelën në kujtesë. Ishim një kortezh i heshtur, ku hiri dhe kristalet mbi supet tona bartnin historinë e mijëra njerëzve të zhdukur”.

Që nga qëndrimi im prej tridhjetë vitesh në Austri, mësova mbi aktivistët austriakë shkrimtarë, studiues e publicistë që përshkruan masakrat serbe me përmasa gjenocidi ndaj popullit shqiptarë dikur dhe tani. Mes tyre lexova disa herë “Golgota Shqiptare” (Albanische Golgotta” e shkruar nga publicisti austriak me rrënjë hebrenj, Leo Freundlich. E përbashkëta e të gjitha masakrave gjenocidi është brutaliteti i tyre, barbaria e tyre sa nuk mund ta kapërdinë mendja e njeriut normal, e përcjellë gjithmonë me gënjeshtra serbe antinjerëzore që nga nivelet e larta qeveritare deri tek kisha ortodokse dhe mediat e tyre fund e krye kriminale.

Revolta e Syzifit është një libër i ri në letërsinë shqipe e ndërtuar në rrethana tepër të vështira ekzistenciale në Kosovë që karakterizohet me rrëfime reale dhe historike me porosi të fuqishme për zbardhjen dhe dënimin e kriminelëve. Biblioteka Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Kosovë rrallë ka përjetuar promovime veprash me aq dhembje e mall, me aq porosi detyruese për secilin në rikujtim të viktimave të pafajshme nga popullata civile në shtëpitë e tyre.

Të pranishëm ishin mërgimtarë veprimtarë, nga Maqedonia, Shqipëria. Nga Danimarka kishte ardhur veçan për promovim veprimtari dhe gazetari i njohur Ibrahim Xhemajli, Takimi me mësuesin e Bardhyl Mahmutit ishte i pa harruar. Ai në moshën e tij mbi nëntëdhjetëvjeçare ndihej krenar me nxënësin e tij veprimtar dhe autor i disa veprave me vlera kombëtare. Biseduam shkurt, por me zemër. Së bashku uruam autorin. Rrugë të mbarë librit!

Memisha Gjonzeneli/

FEJZIU  – Të nderuar dashamirësit e mi, të nderuar lexues të shkrimeve të mia. Jam 86 vjeç. Jetë e gjatë. Gjatë rrugës sime kam takuar plot njerëz që më kanë mbështetur, sa të them të vërtetën nuk i mbaj mend, aq shumë janë. Po u lutem atyre që të më falin, e them me shpirt, po besoj se jam përpjekur t’ua shlyej në një formë a në një tjetër. Po ia lë Zotit në dorë, që të më ndihmojë t’i shlyejë ai pjesën që ka mbetur. Por sot do të shkruaj dy fjalë për të fundit dashamires, që unë nuk mund ta harroj kurrë.

   Me Fejziun u njoha në Itali në vitin 1990, kur unë me gjithë familje dhe dy vëllezërit shkuam atje me një adresë që na ndihmoi të merrnim vizën. Është e kotë të përshkruaj vuajtjet dhe vështirësitë që na dolën përpara. Unë  kisha gruan dhe dy fëmijë, një vajzë 8 vjeçe dhe një djalë 4 vjeç. Vuajtjet po thuaj se mbaruan kur vajtëm në legatën Amerikane. Ata, jo vetëm që na dhanë vizën, por dhe na dërguan në një fshat që ishte në anë të detit, tamam sikur të ishim në Skelë. Atje na strehuan në një kishë që ishte në patronazh të SHBA-s, ku na ndihmonin edhe me ushqime. Atje gjeta edhe punë për saldator, bile ai italiani nuk besoi kur unë i thashë se isha saldator dhe më provoi. Ai u kënaq dhe më tha që të nesërmen të filloja punë afër shtëpisë, në një park. Kur vajtëm në Trovanika, na erdhi edhe kushëriri ynë, Jaup Xhezo, icili  jetonte në Çikago me gjithë një shok, që e quanin Fejzi Sulejmani. Jaupi dhe Fejziu ishin miq edhe në Çikago. Jaupi erdhi me familjen të banonte aty ku qemë edhe ne. Fejziu kishte ardhur të merrte nënën dhe vëllain, që priste t’i vinin nga Shqipëria, kështu që u mblodhëm bashkë, sidomos në darkë. Aty u pamë për herë të parë me Fejziun dhe shumë shpejt u miqësuam me të. Ai ishte një burrë me trup mesatar e të lidhur dhe ishte shumë i dashur. Mbante  dhe një palë mustaqe që e bënin më burrëror. Ai doli i njohur me gruan time se qenë të dy nga Sinanajt e Tepelenës. Fejziu ishte arratisur nga ushtria dhe kishte shkuar në Greqi dhe, nga Greqia kishte vajtur në Çikago. Në Çikago u martua me një vajzë të mrekullueshme,  me babain e së cilës unë kisha  qenë në burg. Para se të largohesha nga Italia, një ditë i thashë Fejziut:

   -Fejzo, do të kërkoj një nder, po s’më pëlqeu Arizona, mund të vij në Çikago? Ai qeshi dhe më tha se shtëpinë e kisha gati, hajde kur të duash. M’u bë zemra mal. U gëzova shumë. “Paska akoma njerëz të mrekullueshëm”,-thashë me vete.

   Mbas një jave fluturuam për në Arizona, mbasi aty kishim vëllain e madh që na priste. Vëllai kishte ikur me not në Korfuz në 15 korrik të vitit 1958 dhe u takuam të katër në 27 nëntor 1990. Arizona ishte shtet shumë i bukur dhe shumë i pasur. Atje 12 muaj viti nuk kishte dimër, vetëm behar. Aty vinin pleq që të kalonin fundin e pleqërisë. Punë nuk kishte, kështu që mbas pak kohe unë i fola Fejziut që mund të më ndihmonte. Ai prap m’u përgjegj me të njëjta fjalë që më kishte thënë, “hajde se po të pres”. Mbas një jave u nisa me autobus për në Çikago.  Fejziu po na priste me të ëmën në stacion. Kur zbritem ishim më shumë se të lodhur. Pasi u qetësuam, Fejziu na prezantoi me të ëmën, Alimen, rahmet pastë, dhe që atëhere deri sa ndërroi jetë, unë i flisja nënë Alime. Fejziu na futi në një mekdanos dhe na bleu nga një cizburger për të ngrënë. Kurrë nuk kam ngrënë më si ai cizburger, aq shumë më shijoi. Ishim të raskapitur, dy ditë dhe dy netë udhëtim me autobus. Fejziu na çoi te pallati i tij dhe na dha një hyrje. Hyrja kishe një krevat dopjo dhe dy kolltuqe. Sa u shtrimë, na kapi një gjumë i thellë. Të nesërmen erdhi Fejziu na zgjoi. Kështu filloi jeta në Çikago. Që të nesërme dola të kërkoja punë, po më parë doja të mësoja rrugët. Mbas dy ditëve shkuam për vizitë te Fejziu. Ai kishte në shtëpi gruan, që e quanin Qamile, dhe dy djem të mrekullueshëm. Pastaj u takuam  prapë me nënë Alimen, që na pritën gjithë mirësi. Ajo ishte tamam si gratë e Labërisë, fjalëmbël dhe me pak humor. Djemtë quheshin, i madhi Mexhit dhe i vogli Aris. Që të  dy tepër të zgjuar. Mbas pak kohe unë gjeta punë për saldator tek një grek dhe fillova të punoja 6 ditë në javë, nga 12 orë në dite. Ndonjë të dielë shkonim  për vizit tek Fejziu. Ata çdo herë na prisnin me respekt dhe dashuri. Fejziu merrej me banesat, ndërsa fëmijët vinin në shkollë. Mbasi kalova dy-tre vite vetëm punë dhe gjumë, dhe nuk interesohesha për asgjë tjetër, një të dielë vjen Fejziu dhe më thotë ka ardhur Rugova, prandaj hajde të shkojmë ta takojmë. Që atëhere cilido që vinte nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia dhe Mali i Zi, unë dhe Fejziu ishim të parët që vinim për t’I takuar. Mbas ca kohe formuam komunitetin me shumë shokë  nga trojet shqiptare, kështu që çdo veprim komandohej nga komuniteti. Mua dhe Fejziun na zgjodhën  në kryesi, që  e dorëzova kur dola në pension. Fejziu që në fillim ishte shumë aktiv dhe i gatshëm të mbështeste me gjithë të nderuarin e të paharruarin Edi Bregu, nga ana materiale. Që të dy dhanë dhe plotësonin nevojat e komunitetit. Ata bënë që komuniteti ynë të ishte i dyti ose i treti në Amerikë për ndihmat e pandërprera që dërgonim në Kosovë. Fejziu është njeri i veçantë, në të gjithë kohën ka ndihmuar çdo shqiptar, që ka kërkuar ndihmë. Dera e Fejziut kurrë nuk është mbyllur. Fejziu kurrë nuk ka pyetur se në çfarë ane politike është, për të mjafton të  jetë shqiptar. Fejziu të dy djemtë i ka martuar në Shqipëri, në familje të nderuara. Vetë familja e Fejziut është nga më të nderuarat në Çikago. Të dy djemtë e Fejziut, sa mbaruan shkollën i vunë shpatullat punës dhe çdo gjë shkoi më së miri. Fejziu ka dhe diçka të veçantë nga shqiptarët e tjerë: sa herë që ka ndonjë festë në shtëpi, ai fton në lokal 300-400 vetë, kështu që na jep mundësinë të shohim njëri-tjetrin dhe ta kalojmë me këngë e valle shqiptare. Është fat për ne që e kemi. Kontributi i Fejziut  në komunitet është i paçmuar. Fejziu është i ftuari sa herë që mblidhet kryesia dhe i dëgjohet fjala. Fejziu është i vetmi që në çdo përvjetor të ngritjes së flamurit shqiptar në sheshin e Çikagos, me gjithë familjen është në qendër, të gjithë të veshur me rrobat më të mira. 

   Për gjithë këto që thashë më lart, do t’i lutem Presidentit të Republikës së Shqipërisë, ose atyre që kanë në dorë, që Fejzi Sulejmanit t’i mundësohet ndonjë  shpërblim moral, kjo do të na gëzojë pa masë, si komunitetin edhe mua personalisht do të më bëhet qejfi. Për një njeri që e ka filluar jetën me një karro dore duke shitur hadog dhe tani është radhitur me dinjitet në kolltukun e milionerit, mendoj ta merrni në konsideratë lutjen time…

   LAVDI FEJZIUT!

ÇIKAGO, 3 shkurt 2026   

Prof. dr. Roland Gjini*/

Ky libër vjen pas një pune dyvjeçare timen, mbështetur në arshivën e Federatës VATRA dhe fondin e gazetës së saj Dielli.

Fillimish dua të shpreh falenderime për drejtuesin e “Vatrës”, z. Elmi Berisha dhe editorin e Diellit z. Sokol Paja, të cilët më krijuan kushtet e mundësitë pë realizimin e këtij punimi. Falenderime gjithashtu edhe për rektoratin e UE për mbështetjen e dhënë, si dhe për akademik Beqir Metën si redaktor shkencor i këtij studimi. Po ashtu, shpreh falenderime për dy recensentët: Dr. Florinka Gjevori dhe dr. Joana Kosho, për vlerësimet e bëra për këtë punim. Një konsideratë e veçantë edhe për stafin tepër profesional të shtëpisë botues Albas, që bënë të mundur botimin cilësor të këtij libri.

Ky libër si qëllim të tijin kryesor ka të evidentojë e të pasqyrojë drejt rolin e madh që luajti Federata Panshqiptae VATRA si dhe gazeta e saj Dielli e SHBA-së për sensibilizimin e opinionit ndërkombëtar dhe, në mënyrë të veçantë atë amerikan, për drejtësinë e kauzës së popullit shqiptar të Kosovës në luftën e tij për të fituar lirinë e pavarësinë ngë pushtimi e sundimi i ashpër dhe i gjatë serb. Libri trajton Zhvillimin e situatës dhe të ngjarjeve në Kosovë për periudhën nga demostratat e pranverës së vitit 1981 e deri në shpalljen e pavarësisë në shkurt 2008 e, e pak vite më pas, deri në vitin 2012, kur filluan bisedimet Prishtinë-Beograd, parë nëpërmjet shkrimeve në gazetën Dielli.

Gjatë kësaj periudhe kjo gazetë u drejtua nga editorët Xhevat Kallajxhiu, Anton Çefa e deri te Dalip Greca, të cilët, paraprinin me artikujt e shkrimet e tyre editoriale.

Situatat e gjendjen në Kosovë gazeta Dielli i trajton gjithashtu nëpërmjet deklaratave e notave të protestës, fjalimeve të drejtuesve së Federatës VATRA, si dhe shkrimeve të ndryshme, si lajme, njoftime, artikuj analitikë, intervista, reportazhe, letra të lexuesve, deri te fjalime e qëndrime të pesonaliteteve të shtetit e politikës amerikane e më gjerë.

Ndër personalitetet e shumta që shkruan apo dhanë intervista për këtë gazetë përmendim profesorë e akademikë, klerikë e figura të tjera të luftës, politikës, shkencës, artit e kulturës, si Petër R. Prifti, Sami Repishti, Arshi Pipa, Rexhep Qosja, Mark Krasniqi, Atë Artur Liolin, Ismail Kadare, Sylë Ukshini, Adem Demaçi, Ibrahim Rugova, Pjetër Arbnori, Fatmir Sejdiu, Bujar Bukoshi, Alfred Moisiu, Sali Berisha, Besnik Mustafaj, Atifete Jahjaga, Idriz Ajeti, Agim Karagjozi, Marjan Cubi, Mal Berisha, Gjon Buçaj, Uran Butka, Anton Nikë Berisha, Agim Xh. Dishnica, Ermira Babamusta, etj.

Gjithashtu shkruan lajme, reportazhe e analiza si dhe ngritën shqetësime për gjendjen në Kosovë gazetarë si arbëreshët Vincenx Golletti Baffa e Fran Debelsi, Murat Blaku, Hys Shkreli, Lekë Drini, Mero Baze, Artur Kopani, Ilir Hashorva, Uran Kostreci, Kolë Berisha, Idriz Lamaj, Markensen Bungo, Besim Abazi, Besnik Bardhi, Diana Toska, Albana Lifschin, Sami Milloshi, Mimoza Dajçi, Bardhyl Ajeti, Ruben Avxhiu, Ndue Ukaj, Shefqet Hoxha, Beqir Sina, Arben Xhixho, Laura Konda, Sinan Kamberaj, Gjekë Gjonlekaj, Halil Mula, Ilir Ikonomi, e të tjerë.

Federata VATRA dhe gazeta Dielli arritën të sensibilizojnë opinionin ndërkombëtar, në mënyrë të vëçantë atë amerikan, për ta gjykuar si tepër shqetësuese situatën në Kosovës të krijuar nga pushtimi serb. Për këtë, jo vetëm u shprehën, por mbajtëm qëndrim si dhe lëshuan deklarata dhe rezoluta në mbrojte të popullit shqiptar mjaft personalitete politike të administratës amerikane, si presidenti Klinton, sekretarja e shtetit Ollbrajt, e më pas Hillëri Klinton e Condolezza Rice, kongresmenë e senatorë si Broomfield, Bob Dole, Akfons d’Amato, Peter Demenici, Joseph Diguardi, Eliot Engel, McCain. Gazeta Dielli pasqyroi dukshëm edhe punën e madhe të bërë në mbrojtje të kauzës kosovare nga diplomatët amerikane, apo ndërkombëtarë, si Hollbruk, Walker, Kristofer Hill, Soren Jesen Petersen, Frenk Wisner, Joachim Rucker, e mjaft personaliteteve të tjerë.

Si përfundim mund të them: Në se dëshiron të njohësh mirë historinë e Kosovës nga vitit 1981 deri në vitin 2008, mjafton të shohësh shkrimet dhe artikujt e gazetës Dielli në këtë periudhë. Mendoj që ky libër këtu e ka edhe rëndësinë e vet për çdo lexues. Këtu, më qartë se kudo, parashtrohet e analizohet rruga e gjatë nëpër të cilën eci Kosova drejt lirisë e pavarësisë së saj. Këtu shihet se si ecin paralel apo ballafaqohen rruga paqësore drejt lirisë e përfaqësuar nga I. Rugova dhe Lidhja Demokratike me rrugën e luftës së parfaqësuar nga UÇK-ja e PDK-ja, këtu shihen arritjet që nga viti 1981 e deri më 2008, si dhe sfidat, pengesat e situatat e trazuara që krijoheshin herë pas here nga qarqet serbe.

Prandaj, gjykoj që botimi i këtij libri do të ndikojë sadopak për t’i parë e vlerësuar ngjarjet e mëdha që ndodhën në proçesin e fitores së lirisë e pavarësisë së Kosovës me gjakftohtësi e në mënyrë objektive.

*Fjala e mbajtur gjatë promovimit të librit në Panairin e Librit Akademik në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë.