Dr. Dorian Koçi/

Imzot Noli, idetë dhe vizionet e tua për Shqipërinë ende shqetsojnë “shakaxhinjtë e përparimit” që nën petkun e historianëve, kritikëve , estetëve përpiqen të zvogëlojnë veprën tënde.

Fan Noli iu duk i çuditshëm në shoqërinë shqiptare , si i rënë nga qielli kur u thoshte shqiptarëve se pasuria nëntokësore që gjendej në tokë të bejlerëve u përkiste të gjithëve dhe shteti do bënte më të mirën për ta shitur e për të përfituar të gjithë. Iu duk i pafuqishëm ky njeri që thoshte që do t‘u jepte tokë dhe ndërsa fuqitë e Vrangelit dhe bateritë serbe rrihnin kryeqytetin për të sjellë Zogollin, ai luante klarinetë dhe lutej që “fali Zot se s’dinë se ç’bëjnë”.

E deshën shumë pak fqinjët se do t’u vinte kufirin tek thana, ndaj u bënë të gjithë bashkë me Pashic, Musolin e qeveritarë grekë për të mos e njohur e për ta përmbysur. Mirëpo këtë mëri të fqinjëve, ata të tjerët që kishin rendur në Beograd nga zemërimi popullor i vrasjes së Avni Rustemit e quanin “legjitime”, politikë të drejtë dhe sukses të tyre.

E cilësuan aventurier, sepse kërkonte të sillte qytetërim dhe barazi në një vend që s’kish ndryshuar për qindra vite me radhë. Gëzonin dhe fërkonin duart që ai s’i njihte dredhitë e vogla orientale të mësuar në oborre pashallarësh dhe që u jepnin përparësi që pushtetin e tyre ta shisnin për përparim. Disa historianë e quajnë sot këtë gjë, zotësi të kundërshtarëve të tij, zgjuarsi që buronte nga natyra e tyre popullore. Në fakt nuk është çudi që prej shekujsh në Shqipëri adhurohet i ligu dhe hileqari, që ka mundësi të ta hedhë dhe poshtërojë tjetrin sesa vizionari dhe misionari që mundohet të mbjellë farën e ndryshimit. Fati i personazhit të quajtur Plug të Konicës në “Katër Përralla nga Zuzulandi” ka ndjekur gjithmonë fatin e idealistëve në Shqipëri.

Gjithsesi Fan Noli s’u mërzit kurrë me vendin e vet e mbeti fisnik deri në palcë. E deshi Shqipërinë më shumë se vetja dhe përherë i vinte keq për teatrin mizerabël që kishin ndërtuar “dallkaukët” dhe “kopukët” dhe “turmat pa tru”.

I paepur vazhdoi të kulturonte veten dhe kombin e vet me përkthimet dhe letërsinë që krijonte, duke u dhuruar shqiptarëve vargje të mrekullueshme dhe vepra të klasikëve i bindur se një ditë fjalimi i Mark Antonit te “Jul Qesari” do të kuptohej nga brezat që vinë. Ndjekjet e atyre që s’e deshën e përndoqën deri në Amerikë, ku hapnin fjalë se peshkopi që kish synuar reforma në vendin e vet ishte Peshkop i “kuq”, një akuze që i tejkalonte dhe përndjekjet e Komisionit MacCarthy dhe që shumë “studiues” të sotëm i përsërisin herë pas here si “pafajësisht” për të baraspeshuar traktatet e bashkëpunimit me të huajt që nënshkruan të tjerë.

Imzot Noli ju mbeteni gjallë në ndërgjegjen e kombit, një maratonomak që përcjell lajmin e fitores të së mirës mbi të keqen, të së drejtës mbi padrejtësinë, të përparimit mbi prapambetjen.

RRENT, OR MARATHONOMAK

Rent, or rent, rent e u thuaj

Se u çthur ordi e huaj,

Se betejën e fituam

Dhe qytetin e shpëtuam!

Rent, or rent,

Rent, or Marathonomak!

Kap një degë prej dafine

Dhe vërtitesh ndaj Athine,

Nëpër fush’ e brek mi brek

Këmba tokën as t’a prek,

Hip’ e zbrit,

Petrit, Marathonomak!

Ke një plagë, po s’e the,

Djers’ e gjak pikon për-dhe;

Do që ti të jesh i pari,

Për triumfin lajmëtari

Flamur-gjak,

Kuqo, Marathonomak!

T’u tha gryka, po s’të pihet,

T’u mpi këmba, po s’të rrihet,

Se mileti po të pret,

Ankthi zëmrat ua vret,

Vrer e tmerr,

Shpejt, or Marathonomak!

Kurrë kaqë s’dogji djelli

Dhe si plumb s’rëndovi qjelli,

Kurr’ aq ëmbël’ e bukur s’ftoj

Hij’ e lisit edhe kroj;

Turru tej,

Tutje, or Marathonomak!

Vapa mbyt e pluhri nxin

Ferra çjerr e guri grin

Afsha gjoksin përvëlon

Syrin avulli verbon;

Ur’ e prush,

Furr’, or Marathonomak!

Gryka si gjyryk të çfryn

Prej Vullkani flag’ e tym

Se ç’vëngon e se ç’gulçon,

Zëmra brinjët t’i çkallmon

Me tokmak,

Mbahu, or Marathonomak!

Nëna, motra, nusja dalin,

Ngrehin krahët të të ndalin,

Mos, se s’janë veç Najada

Magjistrica dhe Driada;

Lark, or lark,

Lark, or Marathonomak!

Hajde, ja Akropolia,

Ja qyteti e njerëzia

Që të pan’ e që të çquan

Dhe fuqinë t’a rishtuan

Ha dhe pak,

Hajde, or Marathonomak!

Ja, arrive, ua the:

Ç’gas e ç’helm qe kjo myzhde!

“E fituam!”, brohorite

Dhe për tok’ u-përpëlite;

Vdiq, or vdiq!

Vdiqe, or Marathonomak!

Rent kudo, dyke bërtitur,

Nëpër shekuj faqe-ndritur,

Se i vogli shtrin viganin

Dhe i shtypuri tiranin,

Veç e tok,

Tok, or Marathonomak!

Fatmir Terziu/

Romani “I arratisuri“ i Taip Sulkos (2024; Botimet “Naimi“) më ra në dorë mes miqsh. Ishte interesi im, si në të gjithë rastet të lexoj veprat e atyre që nuk i kam takuar fizikisht. Dhe në këtë rast është njësoj me këtë autor, pasi pashë se romani i tij ndërton një univers narrativ ku koha, kujtesa dhe vetja projektohen përmes teknikave të rrëfimit të thyer dhe poetikës së mozaikut. Ndaj u ndala në këtë studim, krahas leximit të vetë romanit në thelb. Ky studim analizon mënyrën se si romani e shndërron arratisjen nga kategori historike dhe politike në një metaforë të përgjithshme ekzistenciale, duke nënkuptuar edhe thelbin metaforik, arratisjen nga vetvetja, nga koha dhe nga mënyrat e detyruara të të jetuarit. Duke u mbështetur në konceptet e narratologjisë bashkëkohore dhe letërsisë së realizmit konceptual, artikulli shqyrton raportin mes autorit dhe vetjes rrëfimtare, funksionin e qytetit imagjinar Anadell, si dhe marrëdhënien midis kujtesës individuale dhe mitologjive kolektive. Përfundimi argumenton se “I arratisuri“ vendos një dialog të ri me traditën moderne shqiptare, duke e zhvendosur qendrën e peshës nga historia tek përvoja e ndërgjegjes.

Në këtë kontekst duhet theksuar se tek “I arratisuri“ koha si mjegull diskursohet nga fakti drejt metaforës. Le ta bëjmë më të qartë. Tek “I arratisuri“, koha nuk funksionon si linjë kronologjike, por si mjegull që hapet dhe mbyllet. Fragmentet narrative, të ndërprera nga ndërprerje të efektshme kohore refleksive, prodhojnë një përvojë që ngjan me ringjalljen e ëndrrave. Kjo duket si një poezi e kohës së paqëndrueshme që e zhvendos vëmendjen nga ngjarja tek përjetimi. Këtu shfaqet një pikë kyçe. Romani nuk synon të ndërtojë një fabul tradicionale me enigmë dhe zgjidhje, përkundrazi, ai ndërton një kozmos të ndërgjegjes, ku e kaluara, e tashmja dhe projektime të së ardhmes bashkëjetojnë në një hapësirë fluiditeti. Kjo qasje vendos romanin në afërsi me traditat e realizmit magjik dhe prozës moderniste, ku e vërteta artistike nuk qëndron në faktin historik, por në saktësinë e ndjesisë.

Autori deklaron vetëdijen për rrezikun e rrëfimit autobiografik, sepse të “rrëfesh për veten” është një fushë letrare e minuar. Në këtë plan, personazhi qendror, Ermiri, nuk është thjesht alter ego i autorit, por produkt i rikrijimit estetik. Romani arrin të ruajë një ekuilibër fin midis zërit autorial (meditativ, analitik, herë-herë sentencios), dhe vetëpërfytyrimit të personazhit (i cili vepron, shfaqet, gabon, dyshon). Kjo ndërvartësi krijon besueshmëri: personazhet nuk imponohen nga autori; ato zhvillohen përmes vetveprimit. Në termat e narratologjisë, romani shmang “autorialitetin dominues” dhe instalon një polifoni zërash, ku kujtesa individuale përzihet me kujtesa kolektive.

Duke nënkuptuar se teknika e rrëfimit të thyer përbën një rrezik objektiv për çdo prozë të gjatë, mund të cënohet kohezioni i brendshëm. Por në romanin “I arratisuri“, thyerjet organizohen rreth disa nyjave strukturore: arratisjet, Anadelli, rikthimet e personazheve në intervale të papritura. Rrjedhimisht, fragmentariteti nuk është shenjë çorganizimi, por strategji estetike. Secili fragment funksionon si guralec i mozaikut, duke kërkuar nga lexuesi bashkëpunim hermeneutik. Në këtë mënyrë, romani evoluon nga lineariteti drejt topografisë së kujtesës, një rrjet rrugësh që të kthen gjithnjë tek qendra e mungesës.

Si pasojë diskursive Anadelli mbetet qyteti si personazh, po aq dhe si arkiv shpirtëror. Kjo është pra, qyteza Anadell, me etimologjinë e saj (anë + dell), që nuk është thjesht hapësirë gjeografike. Ajo është njësi simbolike, vend ku historia njerëzore dhe historia natyrore takohen. Ndryshe nga qytetet “koloniale” të letërsisë botërore, Anadelli ndërtohet si qendër shqiptare e kujtesës, një arkiv i mënyrave të jetesës, ritualeve, frikave dhe shpresave. Në këtë kuptim, Anadelli afrohet me Makondon e Markezit, apo me qytetin e gurit tek Kadare, por pa rënë në imitacion. Ai shfaqet si metaforë e identitetit kolektiv, e një hapësire që ekziston mes reales dhe mitikes, mes dokumentit dhe legjendës.

Duke ndjekur diskursin e këtij narrativi lexuesi ndjen se arratisja trajtohet si kategori filozofike. Kjo sepse, në nivelin tematik, arratisja nuk është vetëm tentativë fizike për të lënë një vend. Ajo bëhet arratisje nga koha e imponuar, arratisje nga format e rreme të jetës, dhe mbi të gjitha, arratisje nga vetja e frikshme. Kështu, romani na çon drejt përfundimit se njeriu modern mbetet gjithnjë “i arratisur”, i dënuar të jetë në lëvizje brenda vetes. Kjo ide dialogon me traditën ekzistenciale evropiane duke prekur idetë dhe mendimet filozofike të Sartre, Camus, por mbetet organikisht e rrënjosur në përvojën shqiptare.

Themi kështu pasi elementi parësor gjuha e narrativit është një pastërti, ritëm dhe neologji. Shkrimtari Taip Sulko i përket prirjes për pastrim leksikor, duke zgjedhur fjalë shqip dhe renditje sintaksore që prodhojnë nganjëherë një tingëllim origjinal. Ky insistim nuk është thjesht purizëm. Ai shërben për të krijuar ritëm rrëfimtar, për ta afruar prozën me ligjërimin oral, pa e sakrifikuar densitetin poetik. Rezultati tek romani “I arratisuri“ i këtij autori është një gjuhë që bart njëkohësisht thjeshtësi dhe erudicion, duke mbajtur lexuesin në vigjilencë semantike.

Dua të theksoj se vetë diskursi i këtij narrativi më obligon të gjej anën më sublime të tij dhe ta shoh këtë vepër si një roman i ndërgjegjes moderne shqiptare. Kjo sepse “I arratisuri“ shfaqet si një vepër ku ndërthuren tre trajektore, trajektorja e kujtesës personale, ajo e përjetimit kolektiv, dhe dimensioni metafizik i kohës. Duke thyer linearitetin dhe duke përdorur poetikën e mozaikut, romani arrin të krijojë një diskurs të ri për “veten shqiptare”, jo si objekt historik, por si fushë e hapur reflektimi. Në këtë mënyrë, vepra kontribuon në konsolidimin e një estetike bashkëkohore shqiptare, ku historia ndjehet, por nuk sundon; ku arratisja pranohet si kusht i njeriut, por shndërrohet në mundësi për vetëdije.

Referenca orientuese:

Teoria e rrëfimit modern (Joyce, Faulkner, Calvino, Proust).

Poetika e realizmit konceptual (Garcia Marquez; Rushdie).

Konceptet e kujtesës kulturore (Assmann).

Tradita moderne shqiptare (Kadare, Xoxa).

Nga cikli: “Letersi e hershme shqipe” – “Martin Segoni 1440-1485”/

Me veprën e Martin Segonit, bota shkencore shqiptare është njohur vonë, më 1970, përmes studiuesit italian Agostino Pertusi. Me Martin Segonin shfaqet për herë të parë interesimi për temën shqiptare në letërsinë tonë që do të gjejë pasues të shkëlqyer me Barletin dhe Beçikemin. Emri dhe vepra e tij si humanist u bë i njohur vonë, në vitet ’70 e këtej. Publikun shkencor do ta njohin me studimet e tyre Aleks Buda dhe Dhimiter Shuteriqi, duke iu referuar studiuesit italian Agostino Pertuzi. Për origjinën e këtij humanisti është shprehur edhe A. Pertuzi që e bëri të njohur veprën e tij në botën shkencore evropiane. Sipas këtij studiuesi, Martin Segoni mund të ishte me kombësi kotorase ose me origjinë serbe. Por studiuesit tanë e kanë hedhur poshtë një version të tillë. Për faktin që Martin Segoni ka shërbyer në kishën katolike të Novobërdës, pra ai ka qenë ose dalmatin ose shqiptar, por kurrsesi serb. Studiuesi Dh. Shuteriqi e shfrytëzon si argument edhe etimologjinë e patronimit të humanistit. Sipas tij ai ka rrjedhur nga fjala gunë e përhapur gjerësisht në shqip, si huazim i hershëm nga latinishtja, por edhe në trajtën zhgun. Sipas arsyetimit të studiuesit, mbiemri duhet të ketë qenë Shegun e më vonë do të ketë marrë formën Segoni. Në të mirë të tezës që Martin Segoni të jetë shqiptar flet dhe fakti se ai në fund të jetës shërben si ipeshkëv në Ulqin, qe me sa kuptohet njihte gjuhën shqipe dhe ishte midis bashkëkombësve të vet, por, edhe për atë që është më e rëndësishme, se veprat që kemi prej tij sjellin për të parën herë temën shqiptare, flasin për heroin e Shqipërisë dhe të shqiptarëve, për viset e Shqipërisë me një adhurim të veçantë. Për vendlindjen e Segonit, Pertuzi mendon se është Novobërda. Prof. Shuteriqi nuk e hedh poshtë, por ka mendimin se më shumë mund të jetë një shqiptar nga Kotorri apo nga Kosova sepse mbiemri Segoni ndeshet në dokumentet e Kotorrit por jo të Novobërdës. Në mungesë të fakteve të biografisë jetësore të Martin Segonit, kemi një të dhënë të rëndësishme, atë të doktorimit të tij në Padova më 1475.

Ashtu si Gjon Gazulli edhe ky mund të mos jetë veç 30 ose 35 vjet dhe ka të ngjarë që ai ka lindur më 1440–1445. Fëmijërinë, mendojnë studiuesit duhet ta ketë kaluar në trojet shqiptare në kohën e luftërave të Skënderbeut. Me sa duket, ai është shkolluar në shkollat humaniste të qendrave të Ballkanit Perëndimor, të mesmet në Raguzë, që rrihej shumë asokohe nga shqiptarët, që qenë vendosur atje. Sipas dokumenteve më 1474 është në kishën e Shën Mërisë në Novobërdë e më pas në Venedik. Më 1475 në Padova ku edhe doktoron në shkencat juridike civile e fetare. Pas rrethimit të parë të Shkodrës, me sa duket largohet nga Novobërda për t’u vendosur në Italinë Veriore. Nga një relacion që i dërgon Papës Sikstit IV, ai i propozon atij organizimin e një kryqëzate për të zbrapsur invadimin turk përtej Adriatikut. Në relacion Segoni bën fjalë për Luftën e Kosovës më 1389, për rënien e Krujës (1478), për rënien e Shkodrës (1479).

Më 1482, kur mbeti bosh vendi i ipeshkëvit të Ulqinit, Papa e emëroi Segonin më 20 mars të atij viti ipeshkëv të Ulqinit. Në këtë detyrë ai qëndroi deri më 21 tetor 1485, kur edhe vdiq. Fjalën e lamtumirës së fundit e mbajti Marin Beçikemi, atë kohë vetëm 17 vjeç. Mund të mendohet se ai i ka njohur dhe i ka lexuar shkrimet e Segonit për Skënderbeun. Nga Martin Segoni janë bërë vonë të njohura këto shkrime: “Tregim mbi Gjergj Kastriotin, dmth Aleksandri i Madh. Prej tij na kanë arritur edhe këto relacione me vlerë për informacionin që sjellin për trojet shqiptare, si: Rrugen Egnatia qe nis ne Epir ose Durres, Mbi fillimin, lidhjen dhe rrjedhën e lumenjve të dy Drinave, Rruga bregdetare e Kandavisë që kalon nga Apolonia. Ka lënë edhe relacione të tjera për vendet e shenjta. Përveç tregimit mbi Gj. Kastriotin, ka lënë edhe fragmente që e plotësojnë biografinë e tij. Shkrimi më i rëndësishëm dhe më me vlerë i Martin Segonit është “Tregimi mbi Gjergj Kastriotin”, i cili me të drejtë është quajtur nga studiuesit një skicë historike. Shkrimi historik i Segonit ka vlerë jo vetëm për paraqitjen e ngjeshur të ngjarjeve dhe të fakteve historike që rrëfehen së pari nga një shqiptar, por me formën e shkrimit, me stilin e dendur i jep karakter të dyfishtë jo vetëm historik, por edhe letrar. Sado në kuadrin e një skice, Segoni ka trajtuar momentet më themelore të jetës dhe të veprës së Skënderbeut, si: mbajtja peng në oborrin e Sulltan Muratit, fama që fitoi në luftë, kthimi në Shqipëri, marrja e Kështjellës së Krujës. Segoni tregon se Papa e çmon shumë qëndrimin e Skënderbeut dhe e zgjodhi atë Kapiten të Përgjithshëm. Në një pjesë të dytë të skicës historike, Segoni kërkon të shqyrtojë faktorët e fitoreve të tij. Sipas Segonit, Skënderbeu nuk i nënçmonte armiqtë, por luftonte me trimëri të rrallë dhe zgjuarsi. Ai mbante pranë vetes ushtarë të zgjedhur e të stërvitur, me përvojë në luftime. Është me interes se në prozën e tij historike sjell disa elemente nga personaliteti i heroit shqiptar. Ai ishte plot temperament, i gëzuar dhe i gjallë. I tille shfaqej ai edhe para ushtarëve, i veshur me uniformë luftarke dhe i armatosur. Ai mbante fjalime të zjarrta që i bënin të hidhesin në luftë pa iu trembur syri të gjithë ata që e dëgjonin. Ai është ndër të parët që flet për shpatën e Skënderbeut, që, sipas Segonit, e ndante edhe një dem përgjysmë. Kur ia dërguan shpatën Sulltan Mehmetit e vërtetoi që ishte vërtet shpata e tij, por e kuptoi se të tillë e bënte krahu që e përdorte. Vdekjen e parakohshme të këtij trimi të madh do ta vajtonin Ballkani, Evropa bile edhe vetë turqit – thekson Segoni. Kulti i trimërisë, miti për të, bëri që turqit ta zhvarrosnin për të patur të paktën një copë nga eshtrat e tij, me besimin se do t’u ndillte fat në luftë.

Studiuesit kanë vërejtur përputhje të të dhënave me ato të Barletit në veprën “Historia e Skënderbeut” (1508–1510), por kanë vërejtur edhe mospërputhje që natyrisht shpjegohen me burimet e informacionit, por edhe me distancën në kohë, por më shumë me individualitetin e humanistëve. Nëse skica historike e Martin Segonit është shkruar para veprës së Barletit, vepra e humanistit shkodran “Historia e Skënderbeut” është një vepër voluminoze me vlera të shumta, ku humanizmi është harmonizuar bukur me shqiptarizmin e shkrimtarit dhe historianit shkodran. Por shkrimi i Martin Segonit, sadoqë një skicë e shkurtër mbi jetën dhe veprën e heroit, ka plot tregues që e bëjnë një shkrim me interes. Mënyra e shprehjes, stili i veprës flasin për personalitetin e veçantë të humanistit. Stili i tij i ngjeshur, sintetik pikëzon qartë personalitetin dhe veprën e heroit kombëtar. Dhe shkrimet e tjera, sidomos relacionet janë me vlerë. Ato hedhin dritë për formimin kulturor humanist të autorit dhe shpalosin interesat dhe impenjimet e tij jetësore. Me veprën dhe personalitetin e Martin Segonit plotësohet panteoni humanist shqiptar me një figurë nga më të hershmet.

Prof.Dr.Fatbardha Fishta Hoxha

Eda Zhiti/

Ishte një takim ndryshe në Universitetin e Illinois-it, UIC, më i madhi i atij shteti. Në Departamentin e Mjekësisë, Qendra e Shëndetit Global, Kolegji i Mjekëve në fakultet ftonte poetin Visar Zhiti. Për se do të flitej, për poezinë, do të lexoheshin? Do të tregonte jetën e tij në diktaturë, burgun, traumën kolektive, lirinë më pas, mërgimin, do ta pyesnin për të gjitha këto?

KLINIKA E POEZISË

Kështu shkruhej në ftesën anglisht. Të jetë idiomë metaforike? – do të shpotiste Visari dhe duke buzëqeshur do të shtonte: E frikshme dhe e bukur. Pastaj ishin vendosur fotografitë e atij që do të drejtonte takimin dhe e të ftuarit, poshtë tyre shënimet përkatëse: Damiano Rondelli është shkencëtar italian, mjek, profesor dhe drejtor i Divizionit të Hematologjisë/Onkologjisë në UIC. Dr. Rondelli së fundmi ka botuar një përmbledhje me poezi në italisht me titull “È ora che tutto É” (“Është tani që gjithçka Është”). Visar Zhiti është poet shqiptar, i burgosur për poezinë e tij në vitin 1979 dhe i dënuar me 10 vjet heqje lirie nga regjimi komunist shqiptar (1944–1991). Pas lirimit, ai punoi si gazetar dhe u emërua drejtor i shtëpisë botuese që fillimisht e kishte denoncuar te regjimi dhe e kishte çuar në arrestimin e tij. Më pas u punësua në shërbimet administrative të Parlamentit të ri shqiptar dhe në vitin 1996 u zgjodh deputet dhe u bë Ministër i Kulturës. Në vitin 1997 kaloi në diplomaci, u emërua në Ambasadën e Shqipërisë në Itali dhe më pas Ambasador i Shqipërisë në Vatikan (Romë). Librat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë dhe ai është fitues i çmimeve të rëndësishme ndërkombëtare letrare. Zhiti banon në Çikago me bashkëshorten e tij dhe vazhdon me pasion të shkruajë dhe të botojë veprat e tij. Më poshtë ishin dhe këto vargje të Visarit:

Të gjithë të mos kthehen në asnjë shtëpi mbrëmjeve… Të mos kesh copën tënde të mbrëmjes, dhomën tënde të mos kesh, as rrugën, as kthimin. Tmerrësisht njëlloj të jenë ditët, 5 herë rresht e premte, gjithmonë e martë ters, asnjëherë e dielë. Të mos kesh më shqetësime të vogla punë lotësh apo krijimesh, duke qënë shqetësimi më i madh në botë: i I burgosur!

Në fund vendi ku do të zhvillohej veprimtaria: UIC – Universiteti i Illinois, Rruga 1940 W. Taylor, Salla e Konferencave 230, ora 12.00, do të kishte dhe drekë…

FUQIA E SHPIRTIT

PËRBALLE MIZORIVE TË JETËS.

– Takimi –

Nuk kishte thjeshtë lexues dhe as student siç isha mësuar në veprimtaritë që kisha ndjekur me Visarin. Në tryezat e gjata dhe të shumta ishin ulur përballë njëri-tjetrit kërkues shkencorë, pedagogë, mosha të reja, por dhe të vjetër. etj, por të dhënë dhe pas letërsisë, patjetër, ja, ai profesori ukrainas në anë, ka botuar tre romane, na treguan. Në tryezë kishte libra

Takimin e hapi Profesori amerikan, Stevan M. Weine, psikiatër, studiues i njohur ndërkombëtarisht për veprat e tij psikologjike, dhunën, gjenocidin dhe pasojat mendore të luftës. Mes botimeve të tij është dhe libri studimor, i rëndësishëm, për Allen Ginsberg, – e mora ta shfletoj, – ku e trajton jo thjesht si poet, por si rast paradigmatik në marrëdhëniet mes krijimtarisë, traumës dhe etikës së dëshmisë.

Ia tregova Visarit. Kjo do të jetë dhe optika e takimit me mua? – më tha shqip. “Klinika e Poezisë” – buzëqeshi prapë. Pas fjalẽs sẽ mirëseardhjes, Profer Weine citoi moton e poetit amerikan, ndëkohë dhe mjek, William Carlos Williams “no ideas, but in things” i cili besonte se poezia duhej tẽ lindte nga objektet konkrete dhe pẽrvojat jetēsore. Kjo, mendoj, se shpjegon qasjen e tij tek mjeksia dhe poezia, – përfundoi profesori duke ia lënë radhën profesorit tjetër, Dr. Damianos, të niste biseden me të ftuarin. Le t’i dëgjojmë. Sipas programit, Dr. Rondelli rrēfeu si fillim për librin e tij me poezi, i botuar në Itali me parathēnie të Visarit. Jeta pẽrmes poezisẽ ẽshtẽ boshti i librit – tha ai, – por dhe i bisedës tonë.

Jeta pẽrmes poezisē ka lentet e lirisẽ dhe kur kjo e fundit nuk ẽshtẽ njẽ opsion- si dikur nẽ rastin e Visarit, ku fuqia e shpirtit arrin tẽ pērballojẽ mizorinẽ.

Ai krijoi njẽ paralele interesante. Si pikënisje mori vitin 1979, kur ai, fare i ri, kishte shkruar poezinë e parë. Po me Visarin ç’ndodhte në këtë vit në vendin e tij?

Visarin, pa u bërë 27 vjeçar, e burgosin pẽr njẽ libẽr me poezi tẽ pabotuar ende. Pra liria ishte bijẽ e burgut, – tha Profesor Damiano dhe nisi të lexonte pjesẽ nga akt-ekspertiza për poezinë e Visarit, e botuar si pasthënie në librin “The condemned apple”, i ribotuar këtë vit në SHBA, mbas 20 vjetësh nga botimi i parë në Los Angeles, nga shtëpia botuese “Green Integer”, me përkthim të albanalogut Robert Elsie. Poezia dhe akuza. Pse ti do një diell të dytë? A e kemi një, Partinë? Dhe ti diellin e dytë e do në formën e zemrës, armik!

Krijohet heshtje.

DIALOG SI NË DRAMË

Shpesh po i ngjante ankthit dhe absurdit, si të ishin dialogë të Joneskut, dëgjonin me shumë vëmendje, ata dinin të zbulonin ku fillonte e vërteta dhe ku mbaronte ajo, teksa futej dhuna dhe frika…

Unë nisa të mbaj shënime, që të jem sa më e saktë:

PROFESOR DAMIANO: (serioz) …Koha nẽ hetuesi… Di për Visarin, unë kam lexuar dhe në italisht jo vetëm poezi të tij por dhe njërin nga librat e burgut, “Rrugët e Ferrit”, 9 muaj qendroi i mbyllur në qeli, ndonjëra ishte aq e ngushtë, sa arrije të prekje muret anësore të saj me shpatullat, si të zgjonin natẽn, i shtrirë mbi dysheme duke të vënë majën e çizmes mbi krye dhe të merrnin nẽ pyetje… Si unë tani?

VISARI: Koha atje nuk ishte kohë, mund të them se ishte antikohë. Me pyetjet atëhere ata atje po bënin të ardhmen time, të tashme s’kishte, kurse me pyetjet tani po zbulojmë të shkuarën, kudo ku mund të ketë qenë ajo, të mos harrojmë dhe këtu

PROFESOR DAMIANO: Në qeli s’lejohej as letër e as penë? Si munde të krijosh poezi, që tashmë janë dhe në librat e tu?

VISARI: Me mend i krijova dhe jo pak.

PROFESOR DAMIANO: Po nuk i bëre dot 100 dhe kjo ishte keqardhja juaj.

VISARI; Po. S’po kishte më rëndësi për mua as arrestimi dhe as uria, por poezitë… isha çmendur mrekullisht.

Dhe u lexuan dy poezi, të krijuara me mend: “Ardhja e Pegasit në qelinë time” dhe “Te hekurat e frengjisë”. Duartrokitje, por dhe pezm. Ndoshta ishte imi dhe i Visarit, por jo, jo, ata kuptojnë shumë më tepër se ç’dëgjojnë…

PROFESOR DAMIANO: Dhe pastaj të çuan në burgun-kamp, me të burgosur të tjerë, ku punonit në minierë si skllevër. Ç’ndodhi me poezinë atje?

VISARI: Atje njerizët m’u dukën pothuajse njëlloj, të veshur me rrobat e pista të burgut, të zbehtë dhe të dobët. Fantazma… si dhe unë… a do t’i njihja dot? M’u afrua njëri. Kishim qenë bashkë studentë, s’e dija që kishte rënë në burg, s’i kishte më ato flokët me onde e të mëdha. Me tha: “Mirë se ardhe”. U trondita. Si mundo t’i thuhet tjetrit mirë-se-erdhe në Burg. E dija, që ky ishte vendi yt, – më tha. Ai do të bëhej mecenati im dhe i poezive të mia. Ai më habiti kur më tha aq thjeshtë, sikur po më jepte një cigare: Ti mund të vritesh në minierë, se je i ri dhe nuk ia di punës, por poezitë e tua duhet të shpëtojnë. Ia kisha mërmëritur disa. Do t’i mësojmë ne përmendësh, këtu njoh shokë trima e besnike, fletoren do ta fshehim ne, as ti s’do ta dish ku do jetë…

Shoku im çam, H. B. më ndihmoi t’i shkruaja poezitë se në burg lejohej …shumë se dy faqe, letra dorëzohej e hapur, por mund të bëje gjithë ditën denoncime shtetit. Ne shfrytëzonim këtë mundësi. Poezia dononcim i së keqes ishte, por po e denonconim te vetja, mbase në të ardhmen, po të kishim fat, do të ishte dëshmi.

Lexohen dy poezi të burgut, ajo që ishte e shkruar mbi ftesë “I burgosur” dhe : “Ikonat e arrestura”.

PROFESOR DAMIANO: Dhe ti dole nga burgu, po poezitë?

VISARI: Unë isha bërë ndërkaq “kontrabandist poezie”, arrita t’i nxjerr fshehurazi, gati të gjitha, nga burgu gjatë takimeve me familjen, me nënën, vëllezërit, e kam treguar në libër, ata i futën nën tokë për t’i ruajtur në kopshtin e shtëpisë së motrës. Ne në burg i fusnim në kashtën e dyhshekut, brenda në opinga, në thasë pis, etj.

Kur u lirova, takova njerëzit e mi dhe poezitë e mia, binin erë dhé, djerse të frikës, ishin britma të mbytyra, ishin copa lirie. Kur shkruaja në burg, shpikja lirinë time, nuk ka rëndësi se ku je…

PROFESOR DAMIANO: (…u tregon të pranishmëve, kolegëve të vet, librin voluminoz me poezi “Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, botim i “Onufrit”, anastatik, e shfleton…) Këtu janë të gjitha… Dhe… erdhe në Itali si gazetar, pastaj si diplomat… Vazhdove të shkruash… edhe romane.

VISARI: Po. Tregova të vërtetat e mia, që ishin dhe të atdheut. Kurse poezia më dukej sikur ishte ajo që më shkruante mua. Dhe e zbulova pse kisha shkruar në burg, që të krijoja emocionin e gjallë dhe të bukur të njeriut.

PROFESOR DAMAINO: Po shkruaje poezi dashurie?

VISARI: Kurrë nuk shkruajta më “poezi burgu”. Por poezia, kudo që të shkruhet, poezi dashurie është…

Në librin anglisht të Visarit ishin shënuar poezitë që mund të lexoheshi: “Coloseu”, :Të takosh Romeo dhe Zhuljetën në Verona”, “Ketrat në Uashington”, “Bibla në dhomën e hotelit”…

POEZIA SI TERAPI

– Pyetje –

Salla e Konferencave ose Klinika e Poezisë kaloi në pyetje nga të pranishmit.

Sërish nisi me Profesor Stevan M. Weine. Nẽ Bashkimin Sovjetik, – tha ai, – shpesh artistẽt opozitarë futeshin nẽ çmendinẽ, edhe për t’i shpëtuar. Gjatẽ diktaturẽs nẽ Shqipẽri sistemi i trajtonte si tẽ çmendur kundẽrshtarẽt e vet? Ndodhi kjo nẽ Shqipẽri?

Visari u përgjigj: Ndoshta, por rrallë, duhej të kishe mik të fortë lart, në udhëheqje, zakonisht në raste të tilla braktisëshe nga miqtë. Por realiteti ishte ky, vetë Shqipëria ishte një çmendinë e madhe dhe më të çmendurit e të çmendurve, detyrimisht do t’i mbyllje në një vend akoma më të rëndë, në burgje ose në varr…

Po flas për Shqipërinë politike, vazhdoi Visari, por ne kemi një atdhe të mrekullueshëm, të lashtë, të përjetshëm, një popull me virtyte, të cilat ia çmon dhe bota.

Pyetje të tjera, vazhdon profesori psikiatër Stevan M. Weinei: A i njihje ne burg, a kishe lexuar Alen Ginsberg, Anna Ahmatova, Osip Mandelshtam, Yevtushenco?

Visari u përgjigja: I kisha dëgjuar. Në burg kishte intelektualë që kishin studiuar para luftës në Perëndim, në Europë e deri në SHBA dhe pas luftës në Bashkimin Sovjetik dhe në vende të tjera socialiste. Ata na tregonin. Ndërkaq mes poetëve që kam dashur gjithë jetën ishin Sergei Esenin, Walt Whitman.

Për të parin kërkuan ta thoshte edhe një herë emrin, siç duket nuk e kishin dëgjuar të gjithë, kurse me te dytin qeshën me historinë që tregoi Visari. Të dy poetët, pasi u përkthyen, u ndaluan nga regjimi dhe Visari shpjegoi shkurt rrethanat që ne i dimë. Në libraritë e provincës, ku unë jetoja, librin e Whitmanit, – vazhdoi ai, – e shpëtoi tillulli, “Fije bari”, e dinin libër bujqësor dhe e vunë në vitrinë pranë botimeve “Si të rrisim grurin”, “Misri”, “Derri”, më tej ishin librat që tregonin se si të rritej njeriun e ri, komunistët, etj… Ndërsa me Jevtushenkon, përfundoi Visari, jemi pranuam antarë të Pen Club-it Italian në të njëjtën ditë. Ai u gëzua shumë kur i tregova se isha dënuar dhe për poezitë e tij. Pra paskësh qenë i rrezikshëm…

Si ishte liria? – e pyetën Visarin. – Po Italia për ty? Ishin bashkë, – tha, – kur e di ç’janë, të mungojnë. Liria për mua deri atëhere ishte si dritaret e autoburgut, falso, dukeshin nga jashtë, por nga brenda s’kishte dritare. Hapa dritare brenda vetes, u mbusha me gjak drite…

A kanë kërkuar falje? – ishte pyetja tjetër. Një këngëtar italian, – tha Visari, – kur mori vesh që një këngëtar shqiptar ishte dënuar pse kishte kënduar këngë të tij.

Kjo ndodhi në Shqipëri, por Visari nuk tha atë që i ndodhi në Itali, mbase nuk donte të zgjatej a u lodh, Shoqata e Juristëve Europianë, të cilët edhe shkruanin letërsi, ftoi Visarin në Romë dhe i kërkujan falje që pse kolegët e tyre në Shqipëri kishin dënuar një njeri për poezitë e veta. Etj, etj.

Ja dhe pyetja të cilën Visari e parashikoi. Prapë psikiatri, Prof. Stevan M Weine: Keni patur shqetësime të shkaktuar nga trauma e burgut? PTSD (post traumatic stress disorder)? Na thuaj? – pyeti i qetë. Po prisnin të gjithë. Tamam amerikanë. Straight to the point, thashë me vete, Ndjeva tkurrje. Dëgjoj zërin e Visarit të thotë: Ime shoqe mund t’i përgjigjet kësaj pyetjeje.

Oh, jo, jo, gati bërtas unë dhe shoh me një buzëqeshje dhembshurisht nga Prof Damiano. Në takimin që kishim patur në mbrëmjen e para ca ditëve me atë, duke treguar për vitet tona të para të jetës së bashku, kisha rrëfyer se gjatë netëve zgjohesha nga të thirrurat e forta të Visarit. E zgjoja dhe e qetësoja, ndërsa vet dridhesha. Pastaj ishte Visari që më qetësonte mua. E mundoheshim të flinim sërish, të përqafuar fort. Me kalimin e viteve të bërtiturat në gjumë po zbeheshin, madje i kishim harruar fare. Tani më pëlqen të bërtas ditën, tha Visari, ka plot arsye.

Por ka gjithmonë një formë rikthimi, e butë, që e sheh nga larg dhe nga lart veten, kohën dhe të tjerët, ja, dhe ky tubim, ku po flitej kaq qetësisht.

Damiano, pasi mori leje, e tregoi vetë. Ishim mes specialistëve të traumës, në një metropol bote, aq shumë njerëzorë.

Trauma e një njeriu është dhe e të gjithëve. E shkuara është dhe në të ardhmen.

Sërish heshtje folëse, i pëlqen Visari kjo shprehje, e shumë admirim për atë, gjë që për mua ishte dhe kurajo për ta shkruar tash. Është vigjilje Krishtlindje e dëgjoj në sfond “O come, o come Emmnuel” e zoti përgjigjet “Unë do të vij, do të jem me ju”.

Dhe po mendoja prapë “Klinika e Poezisë”, do e kërkoja këtë togfjalësh dhe do të gjeja se Klinika e Poezisẽ funksionon vẽrtet si njē lloj “farmacie letrare”, portal online, ku individët paraqesin letra pẽr vẽshtirẽsi tẽ ndryshme që janẽ duke kaluar nẽ jetẽ dhe poetẽt iu pẽrgjigjen me njẽ lloj recete poetike. Cool, thashë me vete. Kishte të drejtë Profesor Stevan M. Weine, që e mbylli takimin duke dhënë raportin përfundmitar:

“Dëgjuam dẽshminē morale tẽ njẽ poeti. POEZIA DHE DASHURIA E KANË SHËRUAR”.

Sa bukur më kumbuan këto fjalë. Janë për të gjithë, besoj, edhe për Shqipërinë.

Saimir Kadiu/

“Ka të ngjarë që poeti Xhagjika të jetë poeti i vetëm i pushkatuar pas Luftës së Dytë Botërore në të gjitha vendet e Lindjes. Në ç’plane duhet të shkojnë poetët që të mos vriten me plumb…? E vërteta nuk vdes. As nga plumbi, as nga litari. Ajo mbetet monument nderi dhe u bën apel të gjithëve që ëndërrojnë dhe luftojnë, sadopak, për liri dhe demokraci. Poezia e vërtetë nuk mund të pushkatohet. Ajo gjallon në gojën, mendjen dhe zemrën e popullit, pavarësisht se ndonjë pushtetar a partiak e identifikon atë me djallin.” (Xhevahir Spahiu).

Trifon Xhagjika ishte një nga poetët e parë shqiptarë të ekzekutuar nga regjimi komunist pas vitit 1960, duke përuruar një epokë të errët të martirizimit letrar. Fati i tij ilustron qartë se sa brutale mbeti Shqipëria ndaj intelektualëve, në krahasim me vendet e tjera të Evropës Lindore.

Pas tij u ekzekutuan edhe Vilson Blloshmi dhe Genc Leka (1977), si dhe Havzi Nela (1988). Edhe vdekja e Bilal Xhaferit (1986) në SHBA dyshohet se mund të ketë qenë e “ndihmuar” nga Sigurimi i Shtetit.

Pas viteve ’60, në Lindjen komuniste ka pasur raste burgosjesh, internimesh apo ndalimesh librash, por asnjë rast tjetër të vrasjes së poetëve.

“Po të më jepni një top, do të qëlloja mbi regjimin tuaj!” — kjo ishte dëshira e fundit e Trifon Xhagjikës përpara inkuizitorëve. Edhe pse kanë kaluar 62 vjet nga ekzekutimi i tij, ende nuk dihet se ku prehen eshtrat e tij, as ç’u bë me dorëshkrimet dhe blloqet e poezive që i rrëmbeu Sigurimi i Shtetit.

Pas shembjes së regjimit komunist, në fillim të viteve ’90, mbi bazën e dorëshkrimeve të ruajtura nga familja Xhagjika, u bë i mundur botimi i librave të tij “Atdheu është lakuriq” (1994), si dhe një përmbledhjeje poetike (2002).

Po ashtu, para disa vitesh, në fshatin e tij të lindjes, Peshtan të Përmetit, u vendos një bust i tij, ndërkohë që eshtrat e poetit ende nuk janë gjetur.

Xhagjika është autor i poezisë që u bë himni i Shkollës së Bashkuar të Oficerëve, përmes kompozimit të Kostandin Trakos. Kam qenë në shkollë të mesme (në Gjimnazin “Qemal Stafa”, Tiranë) me nipërit e tij, Kristaq dhe Artan Xhagjika — nxënës të mirë dhe shumë të edukuar. Asnjëri prej tyre nuk pati fatin të shkonte në shkollë të lartë para viteve ’90, kuptohet, për arsye biografie.

Fatkeqësisht, të dy ndërruan jetë në emigracion, në moshë shumë të re. Ylli Xhagjika, xhaxhai i shokëve të mi të gjimnazit dhe vëllai i Trifonit, i diplomuar në Mjekësi në Bashkimin Sovjetik, u arrestua vetëm disa orë para pushkatimit të të vëllait. Dëshmitarë të kohës kanë treguar se, ndërsa gjyqi përfundoi dhe Trifoni po përcillej drejt makinës, i lidhur për t’u pushkatuar, Ylli hoqi kapelen dhe e përshëndeti të vëllanë, duke i kërkuar të mbante kokën lart. Gjykatësit urdhëruan menjëherë arrestimin e tij.

Këtë akt të rrallë guximi e ka përmendur edhe Dritëro Agolli në një dorëshkrim të tij:

“Sakaq ia vunë prangat edhe Yllit për këtë dashuri që do ta quaja heroike dhe për këtë guxim prej një trimi të marrë, sipas shprehjes së popullit.”

Një oficer madhor i Policisë së Tiranës e goditi Yllin me shuplakë. Ky ishte kontakti i fundit zanor me të vëllanë — një moment që vulosi edhe fatin e fëmijëve dhe nipërve të tij. Ndërkohë, djali i oficerit “të zellshëm” do të bëhej ambasador në kohën e demokracisë.

Sigurisht, Xhagjika nuk është poeti më i madh i periudhës së komunizmit, por padyshim një nga më të guximshmit dhe më të drejtpërdrejtët në përballje me regjimin.

Sipas poetit dhe studiuesit Sadik Bejko:

“Trifoni ishte produkti i parë i disidencës letrare shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore, pasi ishte një disident i formuar brenda komunizmit. Ai është po ashtu poeti i parë i pushkatuar për arsye letrare në Shqipëri.”

Trifon Xhagjika mbetet versioni shqiptar i Osip Mandelstamit hebre-rus.

Nuk mund të ketë poezi më disidente në gjithë periudhën para viteve ’90 sesa poezitë e Xhagjikës.

“ATDHEU LAKURIQ!”

Nuk mundem,

nuk mundem,

nuk mundem.

E pashë Atdheun lakuriq

(vetëm, pa shokë e miq).

Mundohej të këpuste një degëz dafine

nga lavdia e shekujve.

Atdheun e dija të rritur,

Por sa i vogël qenka !

As një degëz nuk e këpuste dot.

E mora për dore

ta rrit në zemrën time…

Vëllezër,

Po e kërkuat Atdheun,

e kam unë.

Ndihmomëni të qesh !

Ndihmomëni të gëzoj

se nuk mundem:

Atdheu është lakuriq.

(1962)

“KËNGA E VERBËR”

E shkreta ti, o Republikë

u blatohesh të zotërve

pa e ditur ç’janë.

Dritën ta shuajnë në terr, e ditën ta ndezin;

bukën ta shtrojnë në sofër, e duart t’i presin;

në burim të çojnë, e gojën ta mbyllin.

Ata të kthyen në metelikë!

E shkreta ti, o Republikë,

e çmendura ti, o Republikë,

gënjeshtarja ti, o Republikë,

kusarja ti, o Republikë!

Me emrin tënd, të vjedhin jetën.

Sa do të doja,që ballin e ftohtë

me dritën e rrufeshme të ma përkëdhelje,

ëndrrat e ngrira të më zgjoje.

Me tmerrin duke shkuar

do të kuptoja dashurinë e jetës,

kur je në gji të nënës.

O njerëz të thjeshtë,

ju dua!

Mund t’ju shërbej

si ushtar, si shërbëtor besnik.

Veç me mua ejani,

t’ju rrëfejë të vërtetën

që ndrit.

Të dinë udhëheqësit lart

dhe e larta Republikë

se nuk jemi

as të verbër

as të shurdhër në politikë.

O Republikë e pabesë!

T’u fala, si kristiani Krishtit,

po ç’më dhe?

Dhe diellin do të ma zësh.

Turp,

Atdhe!

S’dua të di kush je!

Tek ty jam

I lirë pa liri,

I gjallë i pajetuar,

I vdekur i pavarrosur.

O vendi im

O Republikë!

Në ç’rrugë po ecën tani

me duar të gjakosura,

me sy të çuditshëm?

Vetë jeta çudinë ta zmadhon

e të ardhmen ta shuan.

E pikëlluar

mashtrimi i buzëqesh.

Shko!

Shko, o Republikë!

Mua më duhet të eci në rrugën time.

Nga nata ilegale

ku ndrydhen qëllimet,

të dal në ditët e të ardhmes,

të ngre flamurin e besimit tim.

Aty

të shkruar e kam biografinë,

të pastër e pa njolla.

Dhe, ti,o Republikë,

e gjora republikë,

do të jesh përsëri me mua.

Po tani,

të të pështyj unë dua,

se ti nuk pate turp

të mbytësh historinë.

Me këtë këngë të verbër

të ngre në gjyq,

në gjyqin e të heshturve.

Ç’të të këndoj më? Trishtimi po më mbyt.

Lodhja dorën ma përshkon.

Por tërbimin nuk e ndal dot.

Jo!

Nuk mundem të të fal.

Gjuha mu zgjidh.

Vramë po të duash.

Në netët e tua të gjakosura

do të dëgjosh zërin tim:

“Të urrej o Republikë,

lavire e zotërve gjakprishur!”