Edon Alibegu/
Leximi i veprës Zanafilla e Mendimit Kombëtar të Albert Bikajt më ofroi një kuptim shumë më të nuancuar të evolucionit historik të identitetit shqiptar sesa ai që zakonisht paraqitet në historiografinë kombëtare tradicionale. Një nga kontributet më të rëndësishme të librit qëndron në aftësinë e tij për ta vendosur vetëdijen kolektive shqiptare brenda një vazhdimësie historike shumë më të gjatë, në vend që ta reduktojë atë ekskluzivisht në nacionalizmin politik të shekullit XIX. Bikaj argumenton bindshëm se themelet intelektuale dhe kulturore të identitetit shqiptar artikuloheshin që në periudhën e vonë mesjetare dhe gjatë Rilindjes Evropiane përmes shkrimeve të humanistëve shqiptarë, të cilët vepronin brenda rrymave më të gjera intelektuale evropiane.
Ajo që e dallon këtë vepër në aspektin akademik është balanca e saj metodologjike. Bikaj shmang si nacionalizmin romantik, ashtu edhe reduksionizmin rigid modernist. Në vend të kësaj, ai e trajton identitetin shqiptar si një proces historik të formësuar përmes kujtesës kolektive, vazhdimësisë simbolike, vetëdijes fetare, rezistencës politike dhe përfaqësimit letrar. Angazhimi i tij me humanistët e Rilindjes, si Marin Barleti, Dhimitër Frangu, Marin Beçikemi dhe Pal Engjëlli, dëshmon se këto figura nuk ishin thjesht kronikanë të konflikteve ushtarake, por pjesëmarrës aktivë në ndërtimin e një diskursi mbi veçantinë historike shqiptare.
Veçanërisht bindës është trajtimi që Bikaj i bën kujtesës historike si mekanizëm i ruajtjes së identitetit. Narrativat që lidhen me Gjergj Kastrioti Skanderbeg, rrethimet e Krujë dhe Shkodër, si dhe rezistenca më e gjerë anti-osmane, analizohen jo thjesht si ngjarje historike, por si struktura simbolike përmes të cilave artikulohej dhe transmetohej vetëdija e hershme kolektive shqiptare. Bikaj demonstron në mënyrë bindëse se këta humanistë e transformuan përvojën historike në një narrativë qytetëruese të rrënjosur në vazhdimësi, sakrificë, besim dhe autonomi politike.
Një tjetër forcë e rëndësishme e librit është rikthimi i dimensionit fetar brenda historisë intelektuale shqiptare. Në një pjesë të madhe të historiografisë shqiptare të shekullit XX, veçanërisht gjatë periudhës komuniste, roli i krishterimit në formësimin e identitetit të hershëm shqiptar shpesh është margjinalizuar ose interpretuar ekskluzivisht përmes kategorive politike. Bikaj, përkundrazi, demonstron se për shumë humanistë shqiptarë të Rilindjes, identiteti fetar dhe ai kolektiv ishin të pandashëm. Paraqitja e përsëritur e Shqipërisë si antemurale Christianitatis zbulon mënyrën se si këta autorë e vendosnin rezistencën shqiptare brenda një konteksti më të gjerë qytetërues evropian dhe të krishterë.
Po aq e rëndësishme është mënyra se si Bikaj e pozicionon humanizmin shqiptar brenda kornizës më të gjerë të Evropës së Rilindjes. Libri ilustron me sukses se intelektualët shqiptarë nuk vepronin në izolim, por merrnin pjesë në të njëjtat tradita humaniste që formësuan mendimin politik italian, dalmat dhe evropian të kohës. Duke bërë këtë, Bikaj sfidon paraqitjet e vjetruara të shqiptarëve mesjetarë si historikisht periferikë dhe, në vend të kësaj, e vendos Arbërinë brenda dinamikave intelektuale dhe kulturore të Evropës së Rilindjes.
Ajo që e bën përfundimisht Zanafilla e Mendimit Kombëtar një kontribut kaq të rëndësishëm është fakti se i detyron shqiptarët modernë të rishqyrtojnë thellësinë dhe vazhdimësinë historike të identitetit të tyre. Bikaj demonstron se vetëdija shqiptare nuk u krijua papritur në epokën moderne, por evoluoi gradualisht përgjatë shekujve përmes kujtesës, letërsisë, luftës, migrimit, fesë dhe përvojës së përbashkët historike. Libri ofron një interpretim të sofistikuar dhe historikisht të mbështetur mbi mënyrën se si zhvillohet identiteti kolektiv me kalimin e kohës, duke e bërë atë një nga studimet bashkëkohore më të vlefshme mbi origjinën intelektuale të vetëdijes kombëtare shqiptare.
