Nga Visar Zhiti/

Lisbona i ngjan një ëndrre, ndoshta në dimër më shumë, me atë pak mugëtirë, përndritëse të vjen të thuash dhe me atë shi të sinqertë, s’kam parë shi më të sinqertë se këtu….që të thërret të dalësh me zë prej shkrimtari. Ndoshta na dukej kështu se po shkonim te Saramago. Rrugëve me kalldrëm e shkuara është dhe e tanishme, historia këtu frymon ngadaltë. Ngjan me të gjithmontën si lumi Tagus përballë. Aty pranë lartësohet Casa dos Bicos, ngrehina me gurë të ndjeshëm si ato që futen në letërsi.

Mbi rrënojat romake, që duken pas xhamave, janë katër katet e Fondacionit José Saramago. Metafora është e qartë: mendimi modern nuk lind në boshllëk, por mbi shtresa kujtese. Jo thjesht muze, por hapësirë e kujtesës, e ndërgjegjes më shumë. Jo tempull, por vend dialogu. Një shtëpi e madhe, ku librat nuk pushojnë së pyeturi.

Në faqe muresh shfaqen botimet e shkrimtarit nobelist nga e gjithë bota. Gjuhë të ndryshme, kultura të ndryshme, por i njëjti shqetësim etik, do të thosha.

Ja, dhe romanet e tij në shqip, që i kam lexuar me përkthimin e bukur të shkrimtarit Nasi Lera. Ekrane, video, jo thjesht kronikë jete, por dëshmi e një qëndrimi: fytyra e Saramagos ndryshon me vitet, por shikimi mbetet ngulmues. Zëri i tij rikthehet i qetë, i saktë, pothuaj profetik në thjeshtësinë e vet:

“Ne nuk u verbëruam. Ne jemi të verbër. Të verbër që shohin, por nuk shohin.” Romani “Verbëria” nuk është alegori e një katastrofe të largët, por diagnozë e përditshme. Verbëria për Saramagon nuk është mungesë shikimi, por refuzim i përgjegjësisë. Shoqëria sheh vuajtjen, padrejtësinë, dhunën, por zgjedh të mos reagojë. Dhe ky është mëkati modern.

Kujtoj kur Eda ime lexonte këtë libër dhe ia tregonte në mënyrën e saj djalit tonë të vogël, Atjonit, që mezi priste vazhdimin… mami, tregomë…

Ngjitja nëpër shkallët e Fondacionit nga njëri kat në tjetrin bëhet një rit përsiatjeje, sikur shkohet nga kapitulli në kapitull. Në çdo kthesë citate dhe zëra. Fjala këtu nuk është dekor, por ndërprerje e duhur, të detyron të ndalosh brenda vetes. Të rikujton se mendimi kërkon guxim.

Ja studioja replikë e Saramagos, ku ishin mbartur skrivania autentike, makina e shkrimit, syzet, stilografi, librat e punës, orenditë që donte dhe muzg, vërtet aty ishte ëndrra. Në njërën nga anët, e ç’rëndësi ka në cilën mesore të ndodhive, rrezëllin medalioni i Çmimit Nobel, nuk bën zhurmë, qëndron i ftohtë madje, si pa triumf. Si një dëshmi e ftohtë, por dhe kryeneçe se kumti mund të arrijë kulme botërore pa humbur ndershmërinë. Saramago nuk e pa kurrë Nobelin si mbërritje, ca më pak si fund, por si provë se letërsia e vërtetë mund të mbetet dhe e pakëndshme, sepse ajo godet…

TAKIMI ME GRUAN,

PILAR DEL RIO.

Njëri nga punonjësit e Fondacionit, jam Antonio, na tha, na priu për në katin më të lartë, ku tej dritareve të mëdha dukej lumi oqeanik, ndërsa poshtë, në oborrin e hapur me kalldrëm, bleronte një ulli i vetmuar, dramatik. Menjëherë u shfaq gruaja spanjolle e Saramagos, Pilar del Río, e qeshur dhe krahëhapur. Na priste. I kishte thënë miku i përbashkët yni, Sebastiano Grasso, poet dhe gazetar ashtu si dhe Pilar, ndërkohë dhe Presidenti i PEN Clubit Italian, ku unë jam antar. U përqafua me Edën sikur s’ishte hera e parë që shiheshim, pastaj dhe me mua. E imët me flokët e shkurtëra në ngjyrë hiri e syze të trasha, xhaketë të zezë e shall të kaltër me të bardhë, me fund vishnjë, të gjatë e me pala, me të gjitha ngjyrat e një dite të Lisbonës. Eda u ul pranë e saj dhe unë përballë.

E falenderuam për takimin dhe i thamë se Saramago ka lexues të shumtë në Shqipëri dhe e duam shumë. Të gjithë librat e tij dhe në shqip, janë në bibliotekën e Fondacionit, na thanë. Gazeta ExLibris në Tiranë po këtë javë, – ç’koincidencë, – kishte një shkrim “Dashuria e José Saramago-s dhe Pilar del Rio”, të shkruar nga botuesi i gazetës, Bujar Hudhri, ia treguam gazetën në celuar, po ajo e kishte parë, ia kishte dhenë fotografi personal i Saramagos, Joaquim Silav Rodrigues, dikur ai kishte ardhur në Tiranë për një intervistë me Kadarenë. “Sekreti” për të cilin flitet në shkrimin e Bujarit, na i tregoi dhe Pilar: Saramago kishte propozuar për çmimin Nobel Kadarenë, janë takuar në Paris, na tha, edhe në Parlamentin Europian të Shkrimtarëve. Po Kadare kaq vite kandidat, aq sa lexuesit të huaj u dukej se e kishte marrë, pse s’e ka nobelin Kadare, çuditeshin dhe kaq lehtësisht Pilar e zhvendos tonin e bisedës nga kanoni te njeriu, flet për Saramagon me një përzemërsi që rrënonte çdo patetikë. Kujtime të vogla, ironi, të qeshura. Saramago i përditshëm, që e dinte se humori është një formë e lartë inteligjence morale.

Kujtuam Sebastiano Grasson, takimin e tij me Saramagon në Milano, në foto duket Pilar duke përkëdhelur qenin, Bleikun, që shpesh e shëtiste dhe Atjoni nëpër Milano, ne fjetëm në shtëpinë e Sebastianos, edhe ne kemi qenë, i tha Eda, në të njëjtat dhoma, shtova unë, madje kemi fjetur në të njëjtin shtrat me ju, por në kohë të ndryshme. Pilari qeshi, po, po, shtoi me entuziazëm. Pastaj biseda shkoi te librat dhe te përgjegjësia e shkrimtarit. Folëm për censurën dhe diktaturat, për Frankon, Salazarin dhe Hoxhën, ky i fundit ishte më keq, thashë, njëlloj janë, tha Pilar duke bashkuar gishtat tregues.

Ne flisnim më shumë italisht, Pilar spanjisht, kur nuk kuptoheshim në ndonjë detaj, Antonio që bënte dhe video, përkthente në anglisht për ne, por kishte diçka që qendronte mbi gjuhët, që s’ishte veç buzëqeshje e gjeste miqësore mirëkuptimi, por vetë kuptimi, edhe dhimbje. Eda i kërkoi një autograf Pilarit mbi librin me poezi të Saramagos, por do ju jap dhe librin tim, tha ajo, botuar nga Feltrineli, “L’intuizione dell’isola. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote” (Intuita e Ishullit. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote). Dora e saj udhëtonte andej-këndej në faqen e parë të librit.

Unë kisha sjellë për të librin tim të fundit me poezi, të botuar në Itali, “Strade che scorrono dalle mie mani” (“Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”). Ajo pati një rebelim gruaje për burgun, të dënohesh për poezi, thirri. Ah, jo, tha, kur pa autografin tim, jo zonjës Pilar, ndreqe, mikes Pilar, dhe unë i vura një vijë fjalës “signora” dhe mbi të shkrujata “amica”, por lexoheshin të dyja fjalët, ndoshta është i pari autograf me korrigjim, thashë dhe po qeshnim. Duhet më shumë miqësi mes zonjave dhe zotërinjve të kësaj bote.

Nga dritaret e mëdha, lumi Tagus kishte marrë ngjyrë autografi, po i ngjante një mendimi të gjerë, të ngadaltë, të pandalshëm. Lisbona me dritë e bënte konkrete idenë se qyteti mund të jetë dhe hapësirë etike. Romani i Saramagos “Vdekja me ndërprerje” imagjinon dhe ndalimin e vdekjes, po mendoja. Mungesa e vdekjes nuk sjell shpëtim, por krizë. Sepse pa kufi, jeta humbet kuptimin e përgjegjësisë. Pa fund, njeriu nuk di më saktë se pse duhet të jetojë. Ky roman nuk flet për vdekjen, por për jetën, për vlerë e saj morale.

ULLIRI I VENDLINDJES

Dolëm si nga një ëndërr. Jashtë, para portës së Fondacionit, Ulliri i sjellë nga Azinhaga, vendlindja e Saramagos. Një pemë fshati, e heshtur, e fortë. Te rrënjët e ullirit ndodhet urna me hirin e José Saramagos, shkruhej dhe mbi pllaka. Dhe Pilari e sheh përditë nga dritarja këtë ulli. Prandaj dhe flokët e saj i ka në ngjyrë hiri. Më shumë se sa në flokë, madje dhe më shumë se te rrënjët e ullirit, ai hi është hedhur mbi libër si mbi zemër.

Jo një varr monumental mermeri. Por tokë. Rrënjë. Në vazhdimësinë e tyre metaforike. Hiri i shkrimtarit ushqen pemën që qndron. Fjala e tij bëhet dhé, jetë, kohë. Ky akt është ndoshta dhe gjesti filozofik i gjithë trashëgimisë së tij. Sepse Saramago nuk deshi të ngrihej statujë mbi njerëzit, por të qëndronte mes tyre si jetë. Ai nuk deshi pavdekësi korpi, por lëvrim të mendimit. Dhe këtu sikur na rishfaqet thelbi i “Ungjillit sipas Jezu Krishtit”, hyjnorja zbret në tokë, bëhet njerëzore, edhe më shumë akoma, bëhet përgjegjësi.

“Njeriu është i vetmi qenie që refuzon të jetë ajo që është.”

Jezu i Saramagos nuk është ikonë, por njeri që dyshon, që vuan nga përgjegjësia, që pyet Zotin. Një figurë që e zhvesh besimin nga bindja e verbër dhe e kthen në ndërgjegje. Ulliri para portës nuk është simbol, as dekor memorial. Është një ulli, ti po deshe mbill një mendim. Ai është një ftesë për durim dhe dritë, për kujtesë. Qëndron aty për këdo që hyn dhe del, për këdo që ndalon një çast, për këdo që ende beson se letërsia nuk është luks, por kërkesë estetike dhe po aq edhe nevojë morale, formë e etikës.

Vlerësimi që populli portugez i bën Saramagos së tij nuk është ceremonial. Është i heshtur, i përditshëm si një marrëdhënie e gjallë mes shkrimtarit dhe qytetit. Kështu dhe letërsia sikur nuk mbyllet në libra, por vazhdon të jetojë. Një shkrimtar ka zgjedhur të mbetet tokë.

Lazer Stani/

Në një tekst të shkruar para disa viteve për librin me poezi “Shen Shiu” të Bardhyl Londos jam shprehur se:

“Rileximi është një akt i rrezikshëm: edhe kur në leximin e parë, para dhjetë apo njëzet vjetësh, libri të ka befasuar, të ka tronditur, të ka magjepsur; edhe kur autorin e ke mik, ndan me të herë pas here kohë të çmuar. Është si të takosh një grua që e ke dashur para dhjetë, njëzet apo tridhjetë vjetësh. Ti bëhesh gati të shkosh në takim dhe ndihesh i pushtuar nga ankthi, nuk je i sigurt për asgjë, ke frikë se mos do të humbasësh atë imazh të bukur dhe të papërsëritshëm që ka mbetur i ngulitur thellë në memorien tënde.

Për shkak të rileximit i kam humbur disa prej librave dhe disa prej autorëve që kanë qenë shumë të dashur e të çmuar në rininë time. Kam provuar t’i rilexoj pas njëzet apo pas tridhjetë vjetësh dhe ata libra të dashur dikur tashmë më ngjanin krejt të palexueshëm. Librat janë të njëjtët, por kam ndryshuar unë. Për mirë a për keq nuk mund ta përcaktoj. Sidoqoftë, pas rileximeve të tilla, e ndjen se ke humbur diçka të çmuar që shndrinte përtej “portës së ngushtë të ëndrrës”, siç shprehet në një nga poezitë e tij poeti Jacob Glatstein.”

Në fakt, nuk janë të shumtë autorët që i rilexoj. Më shpesh rilexoj poetët e dashur dhe rrallë, tepër rrallë, prozatorët. Kaxanxaqisi e Singeri bëjnë përjashtim; librat e tyre i mbaj gjithmonë në tryezë, i lexoj dhe i rilexoj me një freski që nuk venitet.

Herën e fundit që isha në Tiranë, veç të tjerëve mora edhe librin “Tregtar flamujsh”, të Ernest Koliqit, botim i Shtëpisë Botuese “Buzuku”. E kisha lexuar këtë libër para tridhjetë e kusur vjetësh dhe që atëherë kisha veçuar tregimin “Hânë gjaku” si një nga tregimet më të bukura që unë kisha lexuar nga letërsia shqipe. Më ngjante se ai tregim nuk ishte shkruar në vitet tridhjetë të shekullit të shkuar, por në vitet tridhjetë të këtij shekulli, në të ardhmen e letërsisë shqipe.

E megjithë pasiguritë dhe rrezikun që bart akti i rileximit, nisa të rilexoj tregimet e Koliqit. Ishte si një udhëtim zbulese. Çfarë mjeshtërie rrëfimi, çfarë gjallërie e thellësie, çfarë magjie tronditëse e shprehur nëpërmjet fjalëve. Ashtu sikurse kopshtet e shtëpive të vjetra shkodrane përmbyten nga dielli pranveror, ashtu janë të përmbytura me art tregimet e Koliqit. I përvetshëm, i papërsëritshëm, i pavdekshëm. Dhe një ndjenjë ngazëllimi të pushton pas leximit të çdo tregimi, që përkthehet aty për aty në dashuri për kulturën dhe gjuhën tënde.

Në hulumtimet e mia në një libërth të vogël hasa një shkrim të intelektualit, kritikut dhe mikut të Nolit, Nexhat Peshkëpisë, botuar për herë të parë në vitin 1966 nga Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra”. Ky tekst përbën një nga analizat më serioze dhe më të thelluara mbi figurën poetike të Fan Nolit. Autori e trajton Nolin jo vetëm si poet origjinal, por edhe si poet–përkthyes, duke e vendosur veprën e tij në një kontekst të gjerë letrar, historik dhe kulturor.

Nexhat Peshkopia bën pjesë në brezin e studiuesve shqiptarë të diasporës – krahas Ernest Koliqit, Martin Camajt dhe Arshi Pipës – që zhvilluan një kritikë letrare të pavarur nga doktrina e realizmit socialist, duke ruajtur një qasje akademike, evropiane dhe jo-ideologjike ndaj kulturës shqiptare.

Ky brez veproi kryesisht në Itali, SHBA dhe Evropën Perëndimore, duke krijuar një traditë alternative të mendimit kulturor shqiptar, e cila sot mbetet burim i rëndësishëm për rishkrimin e historisë së letërsisë shqipe. Në këtë kontekst, Peshkopia shquhet për qasjen e tij analitike, të përmbajtur dhe filologjike, larg retorikës politike. Studimi i tij “Noli si poet e si poet–përkthyes” (Vatra, 1966) synon të vlerësojë veprën e Nolit në dimensionin estetik, kulturor dhe përkthimor, duke e vendosur autorin në një kontekst evropian, jo thjesht kombëtar. Sot po sjellim pjesën që flet për “Nolin si Poet Shqiptar”. Në njё shkrim tjetër do sjellim Nolin si përkthyes.

Në pak fjalë në hyrje me titull një kuvëndim me Fan Nolin ai thotë se e kishte detyrim nolit pasi ia pati premtuar nje vit më pasrë se ai të shuhej “për të dhën paraqitjen e Nolit si letra ashtu sikundër e njoha unë

“Këtë suzim të shkurtë dhe të kufizuar ia kam hua Fan Nolit . I premtova se do ta shkruaja e do t’ia tregoja për të pasur pëlqimin e tij, para se ta botoja . Mallkoj përtacinë time që më bën të ndiej sot një dëshpërim të thellë që se shkrova kur ishte gjallë.”

Nexhat Peshkopia: Noli si poet shqiptar

“Figura e Fan Nolit në letërsinë shqipe zë një vend të veçantë dhe të pazëvendësueshëm. Ai nuk është vetëm poet i frymëzuar, por personalitet i gjithanshëm kulturor, ku poezia lidhet ngushtë me mendimin, historinë dhe përgjegjësinë morale. Në këtë kuptim, Noli shfaqet si poet që nuk i shërben vetëm estetikës, por edhe ndërgjegjes kombëtare.

Në një shkrim përkujtimor mbi Nolin, Ernest Koliqi e radhit atë krah figurave themelore të poezisë shqiptare, si Jeronim De Rada, Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta. Sipas tij, Noli zotëron frymëzim të fuqishëm, përgatitje të gjerë kulturore, shije të sigurt letrare dhe një prirje të veçantë për shprehje të mprehta e të prera – tipar që e bën vargun nolian të përmbledhur dhe goditës.

Një tjetër tipar thelbësor i kësaj poezie është gjuha. Noli, me gjithë kulturën e tij të gjerë klasike dhe perëndimore, nuk shkëputet nga burimi popullor i shqipes. Ai e pasuron vargun me ritme dhe intonacione që burojnë nga ligjërimi i gjallë, duke i dhënë poezisë një forcë komunikimi të drejtpërdrejtë dhe një autenticitet të veçantë.

Nuk është epike në kuptimin e plotë të fjalës poezia e Nolit; ajo është sulmuese, e vrullshme dhe e ashpër, edhe atje ku shfaqet (apo duhet të shfaqet) butësia e domosdoshme e elegjisë. Këtë e ndihmon të kuptohet edhe vetë Koliqi, kur vëren se Noli i dhuroi poezisë shqipe tri lirika të larta – “Hymnin e Flamurit” dhe “Syrgjyn-vdekur” dhe Shpellën e Dragobisë” – që ngjiten në qiellin e poezisë, si edhe elegjitë për Luigj Gurakuqin dhe Bajram Currin, ku “çdo fjalë kumbon e shpërthen” me peshë ndjesish dhe mendimesh.”

Pikërisht në këto dy elegji, ndjehet një përmbysje e pritshme e tonit: ato nuk rrinë vetëm në mallëngjim, por marrin frymën e invokimit dhe të mallkimit kundër mizorisë, duke ruajtur brenda vetes një energji morale dhe një tension të fortë shpirtëror.

Në të njëjtën vijë, Mitrush Kuteli vë në dukje se vargu nolian nuk është “vizual”, por “auditiv”: ai i drejtohet veshit, jo syrit. Dhe veshit nuk i drejtohet me ondulacione lirike e shushërima të ëmbla, por me një “arsenal bubullimash e vrungullimash”, me një shtrëngatë fjalësh shqipe “ku buçet ashpërsia teftiane, krutane dhe vlonjate. Këto kulme heroike të racës shqiptare ”. Kjo është një mënyrë për të thënë se Noli e ndërton poezinë si forcë vepruese: fjalë që trondit, zgjon dhe kërkon reagim.

Sidoqoftë, poezinë e Nolit mund ta gjykojmë edhe nga vëllimi i prodhimit. Megjithëse nuk është i madh, ai mbetet poet antologjik: vjersha e tij është e zgjedhur dhe tërheq vëmendjen si nga cilësia e brendshme, si nga argumenti fisnik (shpirtëror e intelektual), ashtu edhe nga mjeshtëria e rimës dhe e ritmit. Me pak fjalë, poezia e Nolit mbetet shembullore në shkallë të poezisë antologjike shqipe. Po citoj përsëri Koliqin, i cili, në “romanin” e tij Shija e bukës së mbrame, i vë në gojë Jorgjit, një intelektual shqiptar i mërguar këtu në Amerikë, këto fjalë: “Kur shfleton Albumin e reciton disa vjersha: ‘Kurrgjâ tjetër mos më i pasë dhurue letrave shqipe Fan Noli veç këtyne dy kryeveprave (dy elegjitë për Currin dhe Gurakuqin), pasi janë të paçmueshme, ai ka tagër me pasun mirënjohjen e përjetshme të shqiptarëve.’”

Studim nga Rafael Floqi

Prof.Besim Muhadri/

(Studim kritik mbi librin “Ringjallja e baladave” të Besim R. Cengut)

Hyrje

Letërsia bashkëkohore shqiptare ka treguar një interes të vazhdueshëm për rikthimin dhe rishkrimin e trashëgimisë folklorike si mënyrë e ruajtjes sw identitetit kulturor dhe rivendosjes sw dialogut mes traditës dhe modernitetit. Në këtë kontekst, vepra Ringjallja e baladave (rikallëzime në prozë) e Besim R. Cengut përfaqëson një projekt estetik dhe kulturor me rëndësi të veçantë, i cili synon transformimin e baladës popullore nga forma orale kolektive në tekst letrar modern me autorësi të vetëdijshme.

Ky vwshtrim synon të analizojë veprën në aspektin tematik, stilistik dhe strukturor, duke e parë atë si një ndërthurje mes poetikës së folklorit dhe poetikës së prozës moderne, si dhe si një formë narrative që artikulon tragjiken njerëzore dhe kujtesën kolektive.

1. Rikallëzimi i baladës: nga oraliteti në tekst letrar

Një nga veçoritë themelore të librit është procesi i asaj që mund të quhet “transpozim intergjinor”, pra kalimi i baladës nga zhanri poetik oral në një prozë narrative me karakter artistik. Autori nuk vepron si mbledhës folklori, por si krijues, duke e rimodeluar materialin tradicional përmes teknikave të rrëfimit modern: përshkrimit të zgjeruar, analizës psikologjike dhe ndërtimit simbolik të situatave.

Në këtë kuptim, vepra funksionon si një formë e letërsisë së kujtesës, ku teksti letrar bëhet mjet për ruajtjen dhe reinterpretimin e përvojës historike e shpirtërore të një komuniteti. Proza hyrëse “Vdekja e këngës” e shpreh qartë këtë ide, duke simbolizuar zhdukjen e trashëgimisë gojore me vdekjen e bartësve të saj.

2. Tragjikja si kategori estetike dhe ekzistenciale

Nga këndvështrimi teorik, universi narrativ i Cengut ndërtohet mbi kategorinë e tragjikes, në kuptimin klasik dhe modern të saj: përplasja e individit me një rend shoqëror të pandryshueshëm. Personazhet janë të vendosur përballë një fati që nuk e zgjedhin vetë, por që u imponohet nga zakoni, morali patriarkal dhe struktura e mbyllur e komunitetit tradicional.

Baladat e rikrijuara trajtojnë motive të njohura të tragjedisë popullore: dashurinë e ndaluar, martesën pa dëshirë, vrasjen për nder, vetmohimin dhe vdekjen. Në këtë aspekt, autori ndërton një narrativë të dhimbjes kolektive, ku drama individuale shndërrohet në metaforë të një realiteti të gjerë shoqëror.

3. Figura e gruas dhe diskursi kritik ndaj patriarkalizmit

Në qendër të shumicës së rrëfimeve qëndron figura e gruas, e cila shfaqet si subjekt i vuajtjes dhe i sakrificës. Ajo është viktimë e strukturave patriarkale, por njëkohësisht bartëse e një etike të brendshme dhe e një pastërtie morale që e lartëson në plan simbolik.

Nga perspektiva e kritikës letrare bashkëkohore, kjo figurë mund të lexohet si një formë e subjektit tragjik femëror, i cili nuk arrin të artikulojë hapur revoltën, por e shpreh rezistencën përmes durimit, heshtjes dhe qëndrueshmërisë shpirtërore. Në këtë mënyrë, libri fiton edhe një dimension kritik ndaj rendit tradicional, duke ekspozuar pasojat çnjerëzore të tij pa rënë në moralizim të drejtpërdrejtë.

4. Gjuha poetike dhe struktura narrative

Stili i Besim R. Cengut karakterizohet nga një prozë me densitet të lartë poetik, ku metafora, simboli dhe ritmi i fjalisë krijojnë një atmosferë të ngjashme me këngën elegjiake. Kjo e afron tekstin me atë që teoria e quan prozë lirike, një formë hibride mes rrëfimit dhe poezisë.

Përdorimi i elementeve dialektore dhe i detajeve etnografike përforcon autenticitetin kulturor të veprës, por njëkohësisht e vendos tekstin në një hapësirë të lokalizuar fort, duke e bërë atë përfaqësues të një mikrokozmosi kulturor (krahina e Lumës) që, megjithatë, artikulon përvoja universale.

Struktura fragmentare, e ndarë në balada të pavarura, krijon një mozaik narrativ, ku secili rrëfim funksionon si një njësi autonome, por edhe si pjesë e një vizioni të përgjithshëm tragjik mbi jetën.

Përfundim

Ringjallja e baladave e Besim R. Cengut përfaqëson një vepër me rëndësi të dyfishtë: letrare dhe kulturore. Ajo shërben njëkohësisht si akt estetik i rikrijimit të traditës dhe si akt etik i ruajtjes së kujtesës kolektive.

Duke e transformuar baladën popullore në prozë moderne, autori dëshmon se format tradicionale nuk janë relikte të së shkuarës, por struktura narrative të afta për të artikuluar edhe sot tragjiken njerëzore. Në këtë kuptim, libri mund të konsiderohet si një formë e letërsisë së ndërmjetme, që lidh oralitetin me shkrimin, të kaluarën me të tashmen dhe individin me fatin kolektiv.

Vepra e Cengut mbetet një dëshmi se letërsia, përtej funksionit estetik, është edhe një mjet për të ruajtur dinjitetin e përvojës njerëzore dhe për t’i dhënë zë atyre që historia shpesh i ka lënë në heshtje

Sami Milloshi/

Do ta them që në fillim: libri “Eleganca e lotëve” i Iris Halilit më pëlqeu jashtëzakonisht. Pse? Sepse përshtypja e parë, pasi e lexova, është se ajo shkruan me një sinqeritet të jashtëzakonshëm, natyrisht me sinqeritetin e një fëmije, që e ruan fëmijën në vetëdijen e vet edhe në moshën e pjekurisë. Siç thoshte Picasso i madh: “M’u desh gjithë jeta ime të pikturoja si fëmijë.”

Dhe, prandaj Picasso u bë ai që njeh sot gjithë bota. Ndoshta ky libër do t’i sjellë një fat pak a shumë të ngjashëm edhe zonjës Halili si shkrimtare.

Po për çfarë e ka shpalosur sinqeritetin e saj fëminor Iris Halili? Ajo ka shkruar një libër për gjyshen e saj Ganimete Gjilani Fratari dhe për dajën e saj Hajredin Fratarin, të cilët provuan dhe përballuan me dinjitet të pashoq ferrin e diktaturës komuniste që i torturoi me të gjitha mënyrat e saj shtazarake. Në sytë e saj prej fëmije kanë mbetur të stampuara të gjitha ato tortura, sepse ajo, ndonëse imcake, ka qenë dëshmitare e tyre.

Ka edhe libra të tjerë, në shqip dhe në gjuhë të huaj, të shkruar në vetë të parë me kujtime të fëmijërisë. Ka, tashmë, gjithashtu një numër librash me kujtime të atyre që provuan burgjet e Enver Hoxhës. Në morinë e këtyre librave, “Eleganca e lotëve” shkëlqen si një margaritar.

Pse? Sepse është i mbushur plot me fakte, plot me detaje, plot me jetë. Dhe duket fare qartësisht se autorja e ka kompozuar librin në mënyrë të atillë që jo vetëm të prezantojë tmerret e diktaturës, por edhe të na dëshmojë se si dhe pse, në thelb, ata që u përballën me të keqen, ia dolën jo vetëm të mbijetojnë, por edhe të triumfojnë moralisht.

Halili i ka kushtuar një vëmendje jashtëzakonisht të madhe asaj që quhet trashëgimi familjare. Një trashëgimi e begatë vlerash morale dhe historike si ajo e familjes së Hajredin Fratarit në Mallakastër, nuk mund të mos jetë një bazë e fuqishme për karaktere të forta, si gjyshja Gano, apo si daja Hajredin. E stolisur shpirtërisht me kulturë të thellë, gjyshja Gano rrezatoi stoicizëm dhe mirësi deri në frymën e fundit. Kjo mirësi rrezaton në gjithë faqet e librit dhe lexuesi nuk mund të mos e admirojë autoren për atë këmbëngulje të rrallë për të shfaqur vlerat e plota të kohezionit familjar. Lexuesi e merr me mend se dëshpërimi i thellë përballë torturave kishte po ashtu një sistem vertebror të çeliktë, që ishin vlerat e familjes dhe, prandaj, rronte shpresa se, një ditë, nëna do ta shihte djalin e saj jashtë burgut, se një ditë ajo do ta shihte të martuar dhe se një ditë do të përkëdhelte edhe fëmijët e tij.

Në këtë mjedis jashtëzakonisht të shëndetshëm moral dhe kulturor ka pasur fatin të rritet edhe autorja. Prandaj, nuk është e rastit që ajo e thotë me një çiltërsi të habitshme poetike se: “Ëndrra herë na bëhet e shkuara, herë na vjen si e ardhmja, herë është ajo që dëshirojmë dhe herë ajo që jetojmë.” (faqe 76)

Deri më sot, unë nuk kam parë libër më të arrirë se ky i Iris Halilit që, me një elegancë kompozicionale kaq fine, të bëjë me një kirurgji fjale autopsinë e luftës së klasave, e cila ishte për pesëdhjetë vjet kanceri më i tmerrshëm në trupin e shoqërisë shqiptare. Sot është e vështirë t’ua shpjegosh brezave të rinj se çfarë do të thoshte “njeriu me biografi të keqe” apo “njeriu me biografi të mirë”. Por, kur lexon librin e Irisit, e kupton fare mirë se pse, si fëmijë në shkollë, kur u dha lajmi se diktatori vdiq, asaj i shpërtheu e qeshura… Dhe se si ajo, dashje pa dashje, e kishte shfaqur gëzimin për vdekjen e tij, pavarësisht se gjyshja, me atë inteligjencën e saj emotive, gjithnjë e kishte porositur që të ishte e kujdesshme dhe e përmbajtur për të mos u dhënë shkas atyre që e kishin në dorë ta ashpërsonin edhe më tepër luftën e klasave.

Në këtë vështrim, nuk e di se pse, duke e lexuar librin, m’u kujtua nobelistja ukrainase Svjetllana Aleksijeviç, e cila mori Nobel në vitin 2015 pikërisht për kurajon e saj kundër regjimit totalitar. Libri i saj “Zërat e utopisë” është një miksturë e gazetarisë dhe e letërsisë fiction. Megjithëse Halili e ndërton rrëfimin e saj si një miksturë midis kujtimeve të fëmijërisë dhe gjendjeve emocionale të personave realë, pra pak ndryshe nga nobelistja ukrainase, ajo arrin që po ashtu, si ajo, ta rrëmbejë vëmendjen e lexuesit në këtë shkrirje fakt–emocione.

Prandaj, do të thosha se nuk ka asnjë pikë rëndësie se çfarë mund të quhej libri i saj, bazuar në manualet estetike të derisotme. As librin e Aleksijeviç dhe as librin e Halilit nuk mund t’i quash romane, në kuptimin klasik që ka kjo fjalë. Por, si njëra edhe tjetra, për shkak të fuqisë së shprehjes dhe densitetit të mendimit, arrijnë të sjellin drama e tragjedi njerëzore me po atë fuqi që i kanë sjellë romancierë të letërsisë fiction.

Duke e sjellë asociacion me ukrainasen Aleksijeviç, nuk kam kurrsesi për qëllim të bëj ndonjë krahasim të imtë. Por desha, megjithatë, të vë në dukje se ndonjëherë vepra që meritojnë vëmendje të thellë, tek ne, ose neglizhohen, ose priten me komplimente të ekzagjeruara që përfundojnë në harresë, për fat të keq.

Prandaj unë u entuziazmova aq shumë kur profesor Ukë Buçpapaj shkroi këto fjalë më 9 janar 2026 për librin e Iris Halilit: “Libri ‘Eleganca e lotëve’ i Iris Halilit është të paktën 15 kate vlera më lart se të gjithë librat e Lea Ypit: …”

Sot, nëse ke altoparlantët e pushtetit, mund të të shesin edhe për “gjeni” (siç na e servirën atë Ypin). Rasti i Iris Halilit nuk mendoj se është i tillë. Por, aq sa kam intuitë unë, ajo dhe libri i saj “Eleganca e lotëve” meritojnë vëmendjen maksimale të elitës letrare shqiptare. Ne nuk e kemi luksin t’i shpërfillim raste të tilla.

Iris Halili meriton përkrahjen maksimale për të mbërritur një ditë aty ku sot për sot mund të quhej utopi. Sepse ajo, me librin e saj, ka nderuar veten, por mund fare mirë të nderojë edhe Shqipërinë…