• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ZËMËRIM DHE PAS VDEKJES! DISIDENTI I PËRHERSHËM…

August 8, 2026 by s p

Visar Zhiti/

– 100 vjetori i shkrimtarit Kasëm Trebeshina në ditë protestash –

– Ç’do të themi për shkrimarin Kasëm Trebeshina? – pyesja kur ishte datëlindjae tij. Po sot në 100 vjetorin e tij? Apo disidencë dcisidencës… Jemi në ditë protestash. Ngritja krye duhet, që gjithsesi e shkundin kohën, shtetin, kërkojnë ndryshimin, godisin korrupsionin, edhe atë moral, ndëshkim të së keqes, kërkojnë ndryshimin, drejtësi dhe kujtesë, jo harresat e qëllimta… drejtësi dhe në art e letërsi, me art dhe letërsi… të lirë, në një Shqipëri EuroAtalantike, Perëndimore… Pse kjo mëri e ndërsjellte me shkrimtarin? – I kthehem pyetjes. Dhe po vazhdoj me kas:em Trebeshinën. Latinët thoshin se vdekja i barazon të gjitha. Siç duket jo për të gjithë.

S’e di a ndodh kund një marrëdhënie e tillë plot heshtje të zymtë të vendit me një shkrimtar të vetin…Diçka u tha dhe u bë dhe për të… Ditë protestash… Po a ishte protestues Trebeshina? Po. Po disident? Po. Mund të ketë kundërshti, që ishte i keq, por disident, që vepra e tij kështu e ashtu, por ai doli kundër, edhe me vepër… Ndërkaq unë po sjell nga një shkrim, që nuk deshën të ishte parathënia e një libri dikur, pastaj nuk desha unë si pjesë e vorbullës dhe sherrnajës, por gjithsesi doli ndryshe…Është datëlindja e 100-të e Kasëm Trebeshinës, kur ai s’është më që prej 9 vjetësh…

DIKTATURA DËNOI SHKRIMTARIN, QË KISHTE DËNUAR DIKTATURËN:

1.

…kundërshtar i pandreqshëm, i zemëruari i gjithmontë, kështu e kaloi jetën dhe duket sikur ende kumton vetëm me heshtjen, por folëse, me të shk(r)uarën, me shumë libra të pabotuar, i burgosuri i lirë, i liri i vetburgosur, tashmë i vdekur…

Dimë që diktatura e dënoi shkrimtarin, kur shkrimtari e kishte dënuar diktaturën. Ndëshkimin i ndërsjellë, që, si të thuash, nuk i ngjan thikës me dy presa, se në rastin e parë kemi të bëjmë me një krim shtetëror, kurse në të dytin me një qëndrim dhe “credo”, me disidencë, me lirinë e brendshme dhe me brendësinë e lirisë në misionin e lartë të shkrimtarit, edhe kur pengohet.

Duket sikur zgjidhen njerëz për t’u vënë në provë nga fuqi të mbinatyrshme, tragjedira, përmbytje, murtaja, diktatura, perëndi dhe gjysmë perëndi të saj, luftëra dhe shtypje, uri dhe frikë, hetuesi e gardianë, por dhe me konforte e Realizëm Socialist, dhe me mrekullira si dashuria, të tjera të parrezikshme si miqesia e botimet, prapashpinëritë e të dalit dëshmitar. Po në p:erballje me trejtin cil:et jemi?

Është kërshëria të gjetur në jetën dhe në veprën e Kasëm Trebeshinës të fshehta të pazakonshme dhe të zakonshme, prapaskena dhe interesa klanesh, qëllime të mbrapshta, ëndrrën, ku ndeshen të gjallë dhe të vdekur, fantazma dhe të pushtetshëm, mbërritja te tirania, burgu, urrejtja dhe ligësitë si n:e ferr, grupazhet, braktisja, vetburgimi i mëpastajmë sokratik, si në shpellë. Duket si një kthim në gjenezë…Jetëshkrimi për Kasëm Trebeshinën sillte mjaft bëma, por dhe karakterin e tij të çuditshëm, përplasjet, pabesitë… po çelësat e leximeve të teksteve dhe nënteksteve, për të cilat më shumë flitet se sa janë lexuar, nga që kanë mbetur ende të panjohur, megjithëse herë pas here dalin nga mugëtira…

2.

PARTIZAN DHE SHKRIMTAR

I tillë ka qenë fati i shkrimtarit Kasëm Trebeshina dhe i krijimtarisë së tij, fat(kob) që ja bënë të tjerët, por që e zgjodhi dhe vetë me idealin e tij dhe asketizmin e tij dhe që ndryshon ngadalë, fat i kacafytjes dhe i mbylljes rrënuese, i mureve brenda mureve, teksa ai si natyrë është i kundërt me fatin e tij, i gjallë, i hapur, i çiltër deri në një egocentrizëm, i paqetë, fantazist, kështu më vjen të them, për aq sa arrikta të di për atë. Trebeshina dhe fati i tij që të dy ishin këmbëngulës dhe duronin. Më i fortë doli Trebeshina, me të vërtetë një kalorës hijerëndë i (ç)misionit të tij. Kali i tij është Pegasi, që ai gjithë kokëkrisje nuk pranoi ta bëjë kalë ushtrie për të tërhequr topa apo të ngarkohet me patatet e batalionit a të burgut, dhe as e futi në kooperativat rurale të Realizmit Socialist, edhe pse kishte qene luftëtar i egër, oficer dhe bënte pjesë me fitimtarët dhe u përkiste atyre që kishin marrë përsipër të ndërtonin një Botë të Re duke dashur me gjak ta shkatërrojnë të vjetrën me gjithsej dhe përfundoi në një burg të ri.

Edhe kur e rrëzonin poetin dhe e merrnin për ta hedhur pas telave me gjemba të ferrit, ai mbahej pas frerëve të yjeve, ndërsa flatrat e Pegasit si me magji i kalonin pas kurrizit… dhe kqyrte botën me mospërfillje krenare dhe mllef të pazakontë. Kështu dhe Kasëm Trebeshina u shndërrua në mit, por të heshtur, edhe t;e përz;enë, në një lloj kentauri të habitshëm, gjysmë pegas dhe gjysmë rob, me flatra dhe me patkonj, me bajonetë dhe penë. Pse ta fshehim, edhe vetë vrasës dhe kundërshtar i vrasësve.

I hazdisur, që i çmoj guximet, qendresën dhe shpërfilljet filozofike për gjithçka që është dhunë, përulje, padrejtësi dhe jo virtyt. Aq më tepër që Trebeshina nuk ishte aq kollaj i çkyçshëm, por dhe arkivat për të janë të tilla. Por jo dhe aq. Dosjet e tij, që nga ajo e punës, e hetuesisë, e gjyqit, etj, etj, nëse kanë mbetur, s’e di sa mundësi ka patur t’i shfletojë hulumtuesi i mundshëm. Më shumë se sa mister shkrimtarësh, nëpër to me siguri janë ndrydhur kundërshti dhe krim, përplasje dhe mëkat, denoncime, turp, pabesi, vrasje të ngadalta, aq sa ke frikë se mos në vend të fletëve do të gjesh pergamena prej lëkure të rrjepura njerëzish.

Kasëm Trebeshina ishte njeriu që kishte kërkuar vazhdimisht të ndeshej, qoftë dhe me të ultën, se për të beteja ishte e madhëriushme. Kur pa mbaruar mirë adoleshencën, ai rininë e tij e vuri me të parët përballë luftës. U bë partizan dhe luftoi kundër pushtuesit, kuçedrës botërore të nazi-fashizmit. Pastaj kundër komunizmit si me një kuçedër tjetër. Nuk i la kohë vetes të ndihej fitimtar. U fut në burg për të sfiduar tiraninë dhe mungesën e lirive. Pasi ranë diktaturat komuniste, ai prapë s’u ndie fitimtar, por dhe humbës jo, asnjëherë. Kurrë. I përkushtuar si një murg ndaj shkrimeve të veta. Kështu pohonte. Duke pasur si ikonë rrëfimtarin e shkëlqyer të shqipes, Mitrush Kutelin. Që edhe atë e burgosën. Shkrimtarit do të t’i duhej të ishte i urtë me këdo. Madje edhe me pleqërinë e vet. Por, siç thamë, Trebeshina mbetet egërshan gjithmonë. Me diktatorët, me sistemin e tyre, edhe pse luftoi me ta, me harenë dhe harresën kolektive, me fitoret, me nëpërkëmbjen, me kompromisin, me Realizmin Socialist dhe Lidhjen e Shkrimtarëve, madje dhe me miqtë, kështu më duket, ëndërroi demokracinë dhe s’kish si të kënaqej me atë, i ikën të gjithave dhe urren disidencën, madje edhe të vetën, edhe kombësinë…

Kasëm Trebeshina kur na përshfaqet partizan, trim i çartur, lufton me fanatizëm duke mos besuar në drejtimin, komedianët, i quan ata të shtabit, ndërkaq ka drejtuar vetë beteja dhe gjyqe partizane, ka ekzekutuar dhe ai, jo vetëm gjermanë, por edhe partizanë, duke ju bindur ligjit të luftës, vrit se do të vrasin, etj, etj. Po konturohej kështu lufta civile në Shqipëri. E tmerrshme! Megjithëse pati zëra që buçitën që atëhere:

“Ah, o bijtë e nënës, pse kështu përçarë./ Qoftë i mallkuar kush s’do t’ju bashkonjë, /…/, Pse e bëtë Kombin në greminë të shkonjë.”

(Hekuran Zhiti, “Dy kundërshtarët”, poemë, marrë nga “Luftëtar’ i lirisë”, “Oshëtima e Korçës”, shkurt 1944.)

Mes asaj ploje, thënë troç, vetëm duke i përfytyruar, unë jam ndjerë keq si në një vorbull infernale dhe më është dukur se isha hedhur në zanafillën e krimit dhe të ndëshkimeve të mëpastajme. Ndërkaq çmoj kurajon për të thënë dhe të vërtetat e rënda.

Se së fundmi, kur shkrimtari gjerman Gynter Grass, vërsnik me Trebeshinën, rrëfeu në një libër autobiografik se në rininë e parë kishte qenë me forcat esese, u trondit jo vetëm lexuesi i tij në Gjermani, por i gjithë opinioni letrar botëror dhe gazetat hapën anketa, madje dhe në Shqipëri, për qëndrimin ndaj tij, aq sa u shkua deri atje, që a do t’i hiqej çmimi “Nobel”. Ndërsa një shkrimtar shqiptar shprehej në shtyp për Trebeshinën që pse të mos e marrë dhe ai “Nobel”-in?

Letërsia ndahet nga ai që e prodhon dhe bën jetë më vete, por për ndërgjegjen e njerëzimit kanë rëndësi në këtë rast dhe realiteti jo letrar. Poeti Ezra Paund si simpatizant i fashizmit u burgos në një kafaz në një shesh të madh të një qyteti të Italisë.

Rebelin Kasëm Trebeshina e burgosën bashkëluftëtarët e tij si kundërshtar dhe, sipas ritualit, dënuan dhe veprën e tij letrare, të akt-ekspertizuar nga kolegët e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Fitimtarët ishin bërë më pushtues se pushtuesi që mundën.

Ç’qendrim duhet mbajtur me Kas:em Trebeshinën apo si me burgun e Spaçit?

Duke mos qenë të lirë, duket sikur nuk prodhohet as liri.

Kurse në gjysmën matanë të kombit, në Kosovë, Presidenti Ibrahim Rugova i kishte thënë shkrimtarit Adem Demaçi kur doli gjysmë i verbër nga burgjet e gjata të Jugosllavisë, se “këtu mes nesh ishte një karrike gjithmonë bosh, të priste ty…”.

PROMEMORJA:

Intelektualë të shquar të Prishtinës, së bashku, na dëshmon poeti ynë i fuqishëm Ali Podrimja, i ishin kundërvënë uniformitetit në art, servilizmit krijues, tiradave, pra Realizmit Socialist dhe policisë letrare, aq më tepër të huaj, duke guxuar të dalin në mbrojtje të vlerave, lirisë së mendimit e të krijimit dhe botuan si një manifest të tyren tekstin problemor “Vox clamantis in deserto” qysh në tetor të vitit 1971. Tetori siç duket qenka edhe muaji i kundërshtimeve të mëdha, se edhe Kasëm Trebeshina, “Zë i humbur në shkretëtirë”, në tetor, por më 1955, gati dy dekada më parë, guxoi atëhere kur nuk guxohej dhe i shkroi një promemorje diktatorit Enver Hoxha me akuza të rënda, por të vërteta, largpamëse, e paralajmëronte për batakun ku po e çonte vendin dhe kulturën, akt që nderon jo vetëm inteligjencën shqiptare, por të gjithën në perandorinë komuniste dhe racën e atyre që shkruajnë.

Thonë që ajo letër nuk gjendet në arkivë, të tjerë thonë që ka qenë dhe është. Mund ta kenë zhdukur, etj. Thonë që Enveri nuk t:e linte gjallë me një letër të atillë, por dhe mund të mos ia kenë dhënë “për të mos e shqetësuar”, etj, etj. Për mua ka rëndësi kumti i Promemorjes. Kasëm Trebeshina e mbartte atë kumt. Gjithashtu Trebeshina u kacafyt në vendin amë të Realizmit Socialist, në Leningrad dhe në Moskë, kundër kësaj metode, e përjashtuan si të marrë, por e burgosën në atdhe, nisi greva urie, kur i gjithë populli në një farë mënyre do të ishte në një pangopje të gjatë, kur intelektuali i njohur Xhevat Korça i kishte dhënë fund jetës me një grevë të tillë urie, i pari fare në burgun ku do të mbyllej Kasëmi, që pasi të dilte do të kërkonte të drejtën ta linin të ikte nga Shqipëria, por ata që ishin më të çmendur se ai si mund ta linin? Dhe pastaj ai vetë e kërcënoi shtetin se nuk do të votonte më. Kaq kishte në dorë. Dhe e burgosën prapë.

Kur Trebeshina hynte së pari në burg si disidenti i parë, bashkëkohës si të tillë kishte dhe Sejfulla Malëshovën, por ndërkohë ai gjente brenda telave me gjemba kundërshtarë tradicionalë, të lartë, të hapur kundër sistemit dhe ideologë antikomunistë, martirë të lirisë, qendrestarë asketë, një pjesë e të cilëve tani ishin nëndhè, pa varr, të pushkatuar nga bashkëluftëtarët e Trebeshinës nga po ato gjyqe, vazhdim i gjyqeve mizore partizane, ku dikur dhe ai pati bërë vetë.

Po ndaloheshin libra, po digjeshin bashkë me to dhe diploma të atyre që ishin lauruar në Perëndim, në Francë e Austri, në Itali e Gjermani, Greqi é Turqi, etj. Mbase ishte inati gjeneral që diktatori s’kishte kryer dot asnjë universitet asgjëkundi, as në mal, siç kishin qejf të thoshin adhuruesit e tij shkretanë.

Do të vazhdonin persekutimet e mëdha. Do të pushkatoheshin dhe poetë, djem të rinj, do të vareshin, dhe atëhere kur s’po ndodhnin më akte të tilla kaq mizore dhe në perandorinë komuniste. Po i afroheshim jo vetëm shekullit të ri, por edhe një mijëvjeçari të ri. Me shpresë të përzishme.

3.

KADARE DHE TREBESHINA,

TREBESHINA DHE KADARE.

Megjithëse i padëshirueshëm, madje dhe i pakuptimtë duket se ka mbetur pezull një konflikt që shfaqej herë pas here dhe në shtyp, me ndërprerje natyrisht, por i pambaruar dhe i pambyllur mes Trebeshinës dhe Kadaresë apo Kadaresë dhe Trebeshinës a i të dyve, i nisur në diktaturë, i heshtur mbase deri sa nxori krye, kur I.K. nëpërmendi inicialet e dënuara dhe të komplotuara me heshtje të “K. T”-së, gjë që u gjallërua në postdiktaturë, gjithë pezm, hapur, me akuza dhe kundërakuza jashtletrare.

A do të duhej të ndalej pak këtu?

Trebeshina, sipas meje, pati një përkushtim deri në sakrificë për të vërtetën e letërsisë së tij, por kështu dhe Kadareja për letërsinë e tij të vërtetë. I pari i tha burgut: hapu, në ferr vete si shkrimtar, sepse ruaj brenda vetes luftëtarin, ndërsa i dyti, do të ruanter me çdo kusht shkrimtarin brenda vetes duke pranuar dhe kundërdënimin si mosdënim, luksin që i lejonte ajo kohë dhe më pas për të krijuar si dhe mundësinë e të qenit dëshmitar letrar dhe përballë atyre që sundonin. Ndërsa i pari zbriste humnerave duke u harruar si shkrimtar, i humbbotshëm, i dyti ngjitej lartësive duke u bërë shkrimtar i përbotshëm. Zbritja kishte terr dhe lehtësinë e dhembëshme të asgjësë. Ngjitja ishte e vështirë dhe me vezullime mëkatesh të krijuesit, që të bënin më të dukshëm për t’u goditur. Por dhembja mbetej përreth.

Trebeshina, duke hyrë në burg, mbërrinte mjerimin e lirisë, të asaj lirie të mbytur, që s’kishe ç’t’i bëje më, kurse Kadare sikur donte t’ia hiqte kthetrat asaj lirie të mjerë, ta barabiste me liritë që shikonte nëpër Europë. Trebeshinën letërsia nuk e linte të jetonte, Kadarenë nuk e linte të vdiste. Shkruanin të dy, pavarësisht nga njëri-tjetri, njëri si të thuash në parajsën e rremë të ferrit dhe tjetri në ferrin e parajsës së rremë. Njëri fshehurazi me polic te kryet që i kujtonte abazhurin e fikur që nazistët i bënim me kafka të burgosurish, tjetri me abazhur të përndezur që i kujtonte policin e kuq dhe që duhej të fshihte mesazhet. Njëri s’kishte kohë të veten dhe shpikte moskohën, absurdin e saj vrastar, tjetri krijonte kohë edhe për të tjerët dhe shpikte të ardhmen duke risjellë të shkuarën si pjesë të përjetësisë. Nëse njëri s’botonte dot dhe i goditej vepra e tjetri botonte radhazi, me zulm dhe godiste me veprën, shteti ndërkaq të dyve u shtonte dosjet. Realisht i donte të dy ashtu, mendoj, dhe nuk i donte ndërkohë. Por përdorte imazhe të tilla dyshe për propagandë dhe për të trembur, për të torturuar të gjithën, si rrjedhojë njeri-tjetrin dhe veten. I burgosuri shpresonte lirinë e shpirtit, i paburgosuri çshpresonte shpirtërisht burgun…

Trebeshinën s’e la vendi, shteti më saktë, ta botojë veprën dhe pritet që ajo të dalë më shumë në dritë dhe të zërë vendin e merituar. Shkundëllimën dhe vetëtimat e shpeshta i ka dhënë. Nga thellësitë erdhën dallgët e saj si të një lumi të nëndheshëm. Në apokalipsin e ngjarjeve mes gomoneve të arratiakëve fanitet dhe skafi biblik i Noes.

Kur Faik Konica botonte në shqip në SHBA Përrallat Arabe, mbi 100 vjet më parë, midis të tjerash shkruante në hyrje të tyre se një “Princ i Kishës Romane, një kardinal emeritus”, por edhe Darvini, të dy i lexonin më ëndje ato përralla dhe i fusnin në dhjetë librat më të mirë të tyre. “…dy njerës të larguar njëri nga tjatëri sa një botë nga tjatëra, bashkoheshin në dashurin’ e këtij libri…”.

Dhe unë shtoj se dashuria përbashkuese për librin duhet të na bëjë më të mirë dhe më të drejtë, ashtu si lexuesit edhe shkrimtarët. Polemikat dhe mosmarrëveshjet të mos jenë në emër të urrejtjes. Nderim dhe dhembje për vuajtjen dhe për krijimin.

Shtoj prapë tani se lexuesi korrigjon. Arrin të bëjë pajtimin e atyre që s’u pajtuan asnjëherë edhe kur s’janë më. Sepse ka veprën…

Jo të brazojë, të japë vlerat, detyrë parësore e Kritikës së munguar.

E thosha me siguri që veprat që dalin nga urrejtja kurrë nuk janë aq të bukura, as aq jetëgjata sa krijimet që dalin nga dashuria. As dhe aq të rëndësishme.

Sa më larg zilive, të jashtburgut dhe për burgun, të lavdisë dhunuese dhe krenarive hiperbolike, boshe, sepse që të gjitha nuk janë letërsi, por lëndë për letërsinë. Veprat e urrejtjes në jetë vdesin më shpejt dhe shërbejnë për ndërprerjen. Dashuria është krijuese dhe punon hyjnisht për vazhdimësinë e pafundme.

4.

EMBLEMATIKU I ERRËT

Vlerësimet për veprën e botuar deri më tani në prozë dhe poezi të Kasëm Trebeshinës, për risitë dhe mesazhet që mbart ajo, sa e vazhdon traditën dhe sa e thyen atë, sa thyen heshtjen dhe të tashmen, shqetësimet që sjell dhe pasurimin që u bën letrave shqipe, janë biografia e shkrimtarit dhe ajo që mbetet është letërsia e tij. Aty janë vlera dhe mbivlera. Megjithatë nga ana shoqërore kemi të drejtë të dimë se ç’ishte dhe ç’bëri shkrimtari mes nesh, si qytetar. Po ne ç’bëmë me të? Aq më tepër “në kohën sot dhe në vendin këtu” jemi të detyruar të pyesim për këdo: me kë ishte, me ata që shtypnin apo me ata që shtypeshin? Sepse duam të farkëtojmë ndërgjegjen e shëndoshë kolektive, përgjegjësinë dhe guximin qytetar, – kështu pyesja çiltërsisht, kur tashmë dhe çiltërsia bëhet pengesë.

Kasëm Trebeshina është më emblematiku i disidencës shqiptare në diktaturën e letrave, i kundërshtimit të hapur. Ashtu si vepra e tij, na tërheq edhe jeta e tij. Datëlindjet e tij na shtojnë mundësinë e përsiatjes. Rrëfimet, dëshmitë, kujtesa për të dhe për të gjithë ata që vuajtën martirizueshëm, por dhe si heronj, për të Drejtën, të Vërtetën dhe liritë e njeriut, për fjalën, që u përleshën me të keqen vrastare, janë të një rëndësie të domosdoshme. Morali i demokracia nis me to, si me një datëlindje e përditëshme. Që e gjitha të shndërrohet në vlerë e virtyte, në letërsi dhe art. Jemi në ditë protestash…

Filed Under: LETERSI

LETËR E ARKIVIT TE NAUM PRIFTIT NË PERVJETORIN E PARE TE DRAGO SILIQIT

August 7, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në kohën e përgatitjes së veprës Një Jetë në Fluturim, ku përmblidhen poezi të zgjedhura, studime kritike e kujtime të kolegëve për Drago Siliqin, e bija Laura Siliqi Konda pati komunikuar me mua për ta pasur edhe babain tim në faqet e këtij libri monumental të 90 vjetori të lindjes në vitin 2020. Pas botimit, ajo e dërgoi librin tek ne me një shënim të ndjeshëm prej një dore dhe mendje të vajzës fisnike. Të dy autorët dhe baballarët tanë janë në jetën e përtejme, mirëpo ja që të dy u rikthyen në formën e një letre, që Naum Prifti e shkruante në 1964 në përvjetorin e parë të vdekjes së parakohshme të Dragos, bashkëmoshatarit dhe mikut që la pas një pritje të pafundme. Në faqet e shkruara me dorë ndihet sesa i prekur është Naumi nga ndarja nga jeta e Dragos, sesi largimi krijoi një boshllëk të madh në rrethet letrare dhe zyrtare, ku ai vlerësohej si një drejtues, kritik dhe mbështetës i rrallë i të rinjve. Në letër Naumi ndalet tek rikthimi i idesë të kundërshtuar prej Dragos që librat të diskutohen në Lidhjen e Shkrimtarëve para botimit, duke e quajtur atë të dëmshme.

Praktika, që përkrahej nga Kryetari i atëhershëm i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Dhimitër Shuteriqi, sjell vetëm thashetheme, vonesa dhe punë të dyfishtë për autorin, pa përmirësuar cilësinë e veprave, vëren Naumi. Më tej rrëfimi aq i gjallë i ngjarjes me tregimin Shoferi i Ambulancës është një rast nga sa e sa të tjerë që zbulojnë realitetin e artit në darën e censurës së regjimit dhe një shpëtimtar të fateve të autorëve dhe veprave të kohës, si Drago Siliqi.

Një vit pa Drago Siliqin nga Naum Prifti

I shkreti Drago sot bëri një vit që kur vdiq aksidentalisht, ndonëse kam përshtypjen se s’ka vdekur, sepse s’mund të vdes njeriu aq i ri; ndaj më duket sikur do të vijë e do të kthehet nga ai fluturim i gjatë që e nisi dhe nuk do ta mbarojë…por ashtu si pritja jonë s’do të mbarojë kurrë, edhe ardhja e tij s’do të ngjasë kurrë.

Vdekja e Dragos më tronditi edhe ngaqë ishim thuajse të një moshe. Ai s’qe veçse një vit e diçka më i madh se unë dhe më duket e pangjashme që s’do ta gjej më në zyrë, s’do ta shikoj më në klub e s’do të bëjmë më shaka në rrugë. Ai djalë i pjekur, i formuar, me logjikë dhe autoritet mungon. Një vit pas vdekjes, s’është gjetur një njeri për ta zëvendësuar si drejtor. Vdekja la një boshllëk që s’mbyllet në radhët e pakta të rretheve letrare. Ai bashkonte në vetvete cilësitë e artistit, të organizatorit, të kritikut dhe të ideologut. Fjala e tij kishte vlerë. Ishte përkrahës i zjarrtë i të rinjve, ishte i gjerë në mendime, guximtar në shfaqjen e tyre dhe dalëngadalë po bëhej një autoritet. Askush më mirë se ai s’qe bërë interpretues i mendimit letrar në rrethet zyrtare.

Për shumë çështje Drago mendonte ndryshe nga Kryetari i Lidhjes dhe pikërisht kjo gjë, të cilën ai nuk e fshihte, tregon cilësitë morale, përgatitjen dhe kurajon e tij qytetare. Së pari, nuk pranonte që Shtëpia Botuese Naim Frashëri që ai drejtonte të ishte një shtojcë a një farë redaksie e Lidhjes. Me guxim arriti ta shkëpuste atë nga tutela e Lidhjes duke mbajtur përgjegjësi të plotë për vlerat artistike dhe vlerat e veprave të paraqitura. Mendimin e Lidhjes, Drago e pranonte si konsultë, por nuk e quante vendimtar.

Ndodhte shpesh që ai të ishte në mesin e diskutimeve të pashterura deri në rrethet e larta. Mendimi i Dragos dilte të shumtën e herës triumfonjës, sepse ai jo vetëm dinte të shfaqte ide por kish edhe zotësinë t’i argumentonte me logjikë e t’i mbronte me zjarr ato që thoshte.

Një vit pas vdekjes së tij po qarkullon përsëri me këmbëngulje ideja e vjetruar që librat para se të botoheshin të diskutohen një herë në Lidhje nga rrethet e shkrimtarëve. Kjo praktikë, sado që në sipërfaqe duket pozitive dhe dobiprurëse s’ka për të sjellë asgjë të mirë, përveç thashethemeve në rrethet e autorëve dhe Klubin e Shkrimtarëve duke shkaktuar edhe një vonesë më të madhe në botimin e veprave origjinale. Veç asaj është vështirë të marrësh me mend se si një vepër të dobët do ta bëjnë “të mirë” vërejtjet e Lidhjes. Kjo s’do të bëjë gjë tjetër veçse do të kërkojë një punë të dyfishtë nga ana e autorit, sepse pas tyre do të vijnë edhe vërejtjet dhe sugjerimet e redaksisë së Botimit. Vështire është të besohet se kjo praktikë do na shpëtoje nga botimi i disa veprave të dobëta. Vepra të dobëta do të ketë gjithmonë sepse edhe në natyrë ka kodra, ka edhe male. Dhe malet s’ mund të jenë e as mund të merren mend pa kodrat, në një farë mase, ata mbështeten mbi supet e tyre e lartësohen mbi shpatullat e tyre.

Më kujtohet fare mirë ngjarja me Dragon dhe tregimin tim “Shoferi i Autoambulancës”. Kjo ka ngjarë aty nga gushti ose shtatori i vitit 1960. Dragua më gjeti në korridorin e Ndërmarrjes së Botimit. Kishte disa shkresa ndër duar. Pas përshëndetjeve të rastit, më tha një gjë që mua më habiti. Ai më vuri dorën në sup në një mënyrë tepër konfidenciale, po fytyrën e kishte serioze gati-gati të vrenjtur.

– Kam ngrënë një dajak për shkrimin tënd, po çfarë dajaku.

– Për shkakun tim? – e pyeta me habi.

– Po, po, për shkakun tënd. As që e merr dot me mend.

– Ku kështu, në ç’ vend? – e pyeta.

– Atje lart,- ma bëri me kokë.

E pas pak shtoi:

– Në Komitetin Qendror.

– Unë nuk po kuptoj asgjë, – i thashë.

Ai më futi krahun e më ftoi në zyrë.

Ç’na kishe bëre ashtu me atë vëllimin “Çezma e Floririt”?

Vëllimi me tregime ishte përfunduar së shtypuri dhe unë i kisha marrë 5 kopjet që më takonin si darove. Në shitje nuk kishte dalë ende dhe unë po shqetësohesha për vonesën. Fjalët e tij ishin si një dush i ftohtë. Kjo do të thoshte se vëllimi s’do të dilte ndoshta fare në shitje.

– Po përse? – pyeta më tej.

– Çfarë ke shkrojtur ti në atë tregimin “Shoferi i autoambulancës”?

– Asgjë të keqe, – i thashë. – Ai tregim është botuar në Revistën Nëntori me titullin “Një nga të shumtit”, po unë ia ndërrova se s’më pëlqeu. Pse s’u bë tregimi problem që atëherë?

Drago më tregoi hollësisht se ku ishte halli. Nuk mund të pranohej në asnjë mënyrë që Sekretari i Partisë së rrethit të quhej ” i Madhi” dhe që ai të shkonte në dasmë me makinë jashtë orarit zyrtar, madje nuk pranohej që ai të shkonte fare në dasmë, por ishte shumë e rëndë që pohimi të çonte ama në orarin e punës dhe që në Degën e Brendshme protagonistin i përcollën duarthatë.

Unë u bëra kureshtar dhe e pyeta Dragon se kush e kritikoi aq rreptësishtë tregimin për të tilla vërejtje. Kur me tha emrin e Th. Nanos sikur u qetësova. I thashë se Nano nuk është kritik letrar dhe nuk merr shumë vesh nga fusha letrare.

Ai u bashkua me mendimin tim po bëri një vërejtje me shumë vend.

-Ai është aty për këtë punë.

Dragua më afroi pranë dhe më tha:

-Unë e mbrojta tregimin me zjarr.

Duke mos dashur të vazhdonte më tej me tema jo aq të këndshme, më tha:

– Nejse, tani është puna të shpëtojmë librin.

Dhe zgjidhja u gjend. “I Madhi” u quajt Sekretari. Në vend të shkonte në dasmë e dërguam me shërbim në Tiranë dhe e ndryshuam nga “hante arra” e vumë “lexonte një libër”. Dhe kështu 3,000 kopjet e librit faqet 118-119 i bënë të prera. Po unë pyes veten ç’ do të kish ngjarë e ç’do t’i qe prishur ndërtimit të socializmit sikur tregimi të ishte botuar pa ndryshim? Përse kjo ngushtësi e ky fanatizëm në trajtimin e një detaji artistik? Vallë kjo do ta cënonte figurën morale të Sekretarit të Partisë në realitet a në letërsi?

Jam i sigurtë se ashtu si tregimin tim Shoferi i Ambulancës, ai kishte shpëtuar kushedi sa krijime të tjera letrare nga sëpata e censurës në arte. I tillë ishte Drago Siliqi!

Filed Under: LETERSI Tagged With: Rafaela Prifti

Vargu i Mjedës paraqet një hap përpara drejt një kulture sovrane për një komb sovran

August 4, 2026 by s p

Xhelal Zejneli/

Ndre Mjeda (Shkodër, 20 nëntor 1866 – Shkodër, 1 gusht 1937) ka qenë prift, gjuhëtar dhe poet lirik. Sikundër Andon Zako Çajupi (Sheper, Shqipëri, 1866 – Heliopolis, Egjipt, 1930), poeti klasik Mjeda, është urë që lidh kulturën e Rilindjes të fundit të shekullit XIX me krijimtarinë letrare të periudhës së pavarësisë. Si shumë shkrimtarë të tjerë të veriut, të kësaj kohe, shkollimin e mori prej jezuitëve. Në edukimin e tij ushtruan ndikim shkrimtari jezuit Anton Xanoni (1863-1915) dhe poeti françeskan Leonardo De Martino (1830-1923). Shoqata e Jezuit, djaloshin Mjeda e dërgoi për studime jashtë. Në pranverë të vitit 1880 ndenji tre maj në fshatin Cossé-le-Vivien afër Lavalit në perëndim të Francës. Më pas ndoqi një kolegj në manastirin Kartuzian të Porta Coelit në veri të Valencias në Spanjë, ku studio letërsinë. Në vitin 1883 Mjedën e gjejmë në Kroaci. Në një institut jezuit të qytezës Kralevica (italisht: Porto Re) në bregdetin dalmat, studion retorikën, latinishten dhe italishten. Në vitet 1884-1887 u stërvit në një kolegj që drejtohej atje nga Universiteti Gregorian i Romës. Në vitin 1887 u transferua në një tjetër kolegj Gregorian në Kieri (Chieri) në juglindje të Torinos, ku ndenji deri në fund të atij viti.

Në këto vite Mjeda filloi të shkruajë poezi shqip. Midis tyre, e shkroi edhe poezinë melankolike Vaji i bylbylit, të botuar në vitin 1887 në broshurën Scahiri Elierz (Poeti i nderuar). Në këtë poezi autori shpreh mallin për vendin e tij. E kësaj periudhe është edhe pozia Varri i Skanderbegut. Tema e shqiptarit në mërgim që e merr malli për atdheun nën zgjedhën osmane, ishte më se e zakontë në letërsinë e Rilindjes, sidomos në dhjetëvjeçarin pas dështimit të Lidhjes së Prizrenit. Në poezinë e Mjedës ndihet ndikimi jo vetëm i kulturës rilindëse të kohës, por edhe i mësuesit të tij, poetit katolik shkodran Leonardo De Martino. Përmbledhja poetike e De Martinos me 442 faqe dhe në dy gjuhë “L’Arpa di un italo-albanese” (Harpa e një italo-shqiptari) kishte dalë në Venedik në vitin 1881. Në vargun e Mjedës ndihet edhe ndikimi i poetëve bashkëkohës të Italisë: atdhetarit Xhozue Karduçi (Giosuè Carducci, 1835-1907), medituesit Xhovani Paskoli (Giovanni Pascoli, 1855-1912), të Gabriele D’Anuncio (Gabriele D’Annunzio, 1863-1938). Mjeda ka krijuar edhe nën ndikimin e letërsisë latine të lashtësisë klasike.

Në vitet 1887-1891 Mjeda dha muzikë në kolegjin “Marko Xhirolamo Vda (Marco Girolamo Vida) në Kremona buzë lumit Po, qytet i kompozitorit Klaudio Monteverdi (1568-1645) dhe Antonio Stradivarit (1644-1737). Atje dhe në Soresina, ai vazhdoi të shkruajë poezi. Njëherazi u mor edhe me përkthime fetare. Në vitin 1888 Propaganda Fide në Romë botoi librin e tij “Jeta e sceitit sc’ Gnon Berclunans” (Jeta e Shën Gjon Berhmansit), për një shenjtor jezuit nga Brabanti (1599-1621). Në vitin 1892 ia botoi librin “T’perghjamit e Zojs Bekume” (Përngjasim i Zojës së Bekueme), përkthyer nga spanjishtja. Më vonë Mjeda botoi një përkthim nga Katekizmi i madh në tre vëllime, “Historia e shenjtë” dhe një jetëshkrim të Shën Alojsius nga Gonzaga (1568-1591).

Prej vitit 1891 Mjeda studio për disa vjet në fakultetin teologjik të kolegjit Gregorian të Krakovit në Poloni. Atje u njoh me veprat filologjike të albanologut austriak Gustav Majer (Gustav Meyer; Strzelce, Opolskie, Poloni, 1850 – Gracë, Austri, 1900) dhe të albanologut danez Holger Pedersen (1867-1953). Poezia e Mjedës “Gjuha shqype” e shkruar në dhjetor të vitit 1892 iu përkushtua gjuhëtarit austriak Majer, vepra monumentale e të cilit “Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache” (Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe) ishte botuar një vit më parë në Strasburg. Veprat e Majerit dhe të Pedersenit zgjuan te Mjeda interesim për historinë dhe zhvillimin e gjuhës shqipe, që do ta vazhdonte edhe në vitet e mëvonshme dhe do të kthehej në ndihmesë për çështjen e alfabetit të shqipes. Këtë kontribut Mjeda e dha nëpërmjet punës së tij me tekstet shkollore dhe studimeve për autorët e vjetër Pjetër Budin (1566-1622) dhe Pjetër Bogdanin (rreth 1630-1689). Në vitin 1893 poetin e gjejmë në Goricë buzë kufirit italo-slloven. Pas një viti përsëri në Kralevicë ku dha mësim filozofie dhe teologjie. Në kolegjin Gregorian shërbeu edhe si bibliotekist. U emërua profesor i logjikës e më pas i metafizikës. Sipas disa të dhënave, në vitin 1898, në gjirin e jezuitëve të Kralevicës shpërtheu një konflikt. Prej atij viti Mjeda nuk është më në Urdhrin Jezuit.

Vëllai i Ndre Mjedës, Lazër Mjeda (Deja, Shqipëri, 1869 – Shkodër, 1935), në vitin 1896 ishte peshkop i Sapës. Më pas u bë kryepeshkop i Prizrenit dhe kryepeshkop i Shkodrës. Në vitin 1899 Ndre Mjeda u emërua mësues në Vig, në krahinën malore të Mirditës. Në këtë rast e ndihmoi sidomos Preng Doçi (Bulgër, vilajeti i Shkodrës, 1846 – Shkodër, 1917), abat i Mirditës dhe poet i lëvizjes kombëtare. Ndre Mjeda mori pjesë në veprimtarinë e shoqërisë letrare Bashkimi që ishte themeluar atë vit në Shkodër me mbështetjen austro-hungareze. Themelues të shoqërisë letrare “Bashkimi” (Shkodër, janar 1899) ishin Preng Doçi; romancieri i parë shqiptar, autor i romanit “Shkodra e rrethueme” (1905) Ndoc Nikaj (Shkodër, 1864 – Shkodër, 1951) dhe Gjergj Fishta (Fishtë, 1871 – Shkodër, 1940).

Në vitin 1901, për shkak të pikëpamjeve të ndryshme lidhur me alfabetin, Ndre Mjeda dhe Lazër Mjeda themeluan një organizatë tjetër, shoqatën letrare “Agimi”, e cila po ashtu propagandoi përdorimin e shqipes në tekste shkollore dhe në letërsi, e që ishte për një sistem shkronjash me kroatishten si model. Me këtë alfabet, Ndre Mjeda dhe Anton Xanoni botuan një numër këndimesh për shkollat shqipe, si: “Këndimet për shkollat e para të Shqypnisë” që përmbante një numër tekstesh në prozë të shkruara nga Mjeda. Në shtator të vitit 1902 Mjeda u ftua në Hamburg për të marrë pjesë në Kongresin e 13-të Ndërkombëtar të Orientalistëve. Aty lexoi kumtesën me titull “De pronunciacione palatalium in diversis albanicae linguae dialectis” (Mbi shqiptimin e palataleve në dialektet e ndryshme të gjuhës shqipe). Interesimi i Mjedës për çështjen e alfabetit të shqipes bëri që ai të marrë pjesë në Kongresin e Manastirit në vitin 1908. Alfabeti i tij “Agimi” humbi para “Bashkimit” të Gjergj Fishtës. Mjeda ishte anëtar i Komisisë Letrare të ngritur në Shkodër më 1 shtator 1916 nën administratën austro-hungareze. Në vitet 1920-1924 ishte deputet i kuvendit të shtetit. Pas dështimit të Revolucionit të Qershorit të Fan Nolit (Qytezë / Ibriktepe, Turqi, 1882 – Fort Lauderdejl, Florida, ShBA, 1965) dhe vendosjes përfundimtare të pushtetit të Ahmed Zogut (Kalaja e Burgajetit, Shqipëri, 1895 – Suresnes, Francë, 1961), Mjeda u tërhoq nga politika. Punoi si famullitar në Kukël, fshat midis Shkodrës dhe Shëngjinit. Prej vitit 1930 ishte mësues i gjuhës dhe letërsisë shqiptare në kolegjin jezuit në Shkodër ku dhe vdiq më 1 gusht 1937.

* * *

Mjeda është autor i veprave me vlera artistike të larta. Në vitin 1887 shkroi poemën romantike “Vaji i bylbylit”. Në të ndihen nota përmallimi dhe fryma atdhetare. Kjo i shquante edhe paraardhësit e tij – Leonardo De Martinon, poetin e fillimeve të Rilindjes Kombëtare Ndue Bytyçin (Shkup, 1847 – 1917) etj. Vepra përmbyllej me thirrjen drejtuar shqiptarit që të ngrihet për të fituar lirinë. Që nga kjo kohë deri në vitin 1917, kur doli në dritë vëllimi me poezi “Juvenilia”, Mjeda shkroi, por nuk botoi gjë. Të kësaj kohe janë poema tjetër romantike “I tretuni” në të cilën është derdhur malli për atdheun, për njerëzit dhe natyrën e vendit me bukuritë e saj, poezia “Shtegtari”, “Malli për atdhe”, “Gjuha shqype”, “Bashkoniu!” etj. Përpos krijimeve të përshkuara nga nota elegjiake, Mjeda krijoi edhe vepra poetike në të cilat tema patriotike u trajtua në frymën e poezisë luftarake së Rilindjes, si “Liria” (1910-1911), Në të gjeti jehonë kryengritja e malësorëve të Shqipërisë së veriut e vitit 1911, qëndresa dhe aspirata e tyre për drejtësi shoqërore dhe për tokë. Në këtë vepër bien në sy synimet demokratike të poetit që bashkë me patriotizmin përbën anën më të fortë krijimtarisë së tij. Poezia “Mustafa Pasha në Babunë” fshikullon pavendosmërinë dhe qëndrimin e lëkundshëm të parisë feudale në luftë kundër zgjedhës së huaj.

Poezia e Mjedës, sidomos përmbledhja “Juvenilia”, Vjenë 1917, shquhet për stilin klasik dhe pastërtinë e gjuhës. Titulli i kësaj vepre të Mjedës është po ai i vëllimit poetik të Xhozue Karduçit (Giosuè Carducci, 1835-1907) “Iuvenilia” të botuar pothuajse gjysmë shekulli më parë. “Juvenilia” e Mjedës përfshin jo vetëm poezi origjinale, por edhe përshtatje nga poezia e huaj – nga poeti dhe romancieri italian Tomaso Grosi (Tommaso Grossi, 1790-1853), nga poeti italian Xhuzepe Kaparoso (Giuseppe Capparozzo, 1802-1848), nga poeti irlandez Çarls Vulf (Charles Wolfe, 1791-1823) dhe nga shkrimtari gjerman Johan Volfgang fon Gëte (Johann Wolfgang von Goethe, 1749-1832).

* * *

Në poemën “Andrra e jetës”, nëpërmjet pamjeve poetike prekëse, poeti zbulon tragjedinë e malësorëve të varfër që jetonin në zgrip të jetës, mjerimin dhe padijen e madhe ku ishin kredhur. Kjo poemë është himn i ekzistencës njerëzore. Fazës së dytë krijimtarisë së Mjedës që fillon pas Luftës I Botërore, i përkasin poemat në tingëllima “Scodra” dhe “Lissus” ku nëpërmjet historisë së lashtë të këtyre dy qyteteve evokohet e kaluara e hershme e popullit shqiptar, sidomos fryma luftarake dhe liridashëse e stërgjyshërve të tij, ilirëve, duke vijuar në kohën e poezisë së Rilindjes Kombëtare. Pra, cikli i dytë i poezive i filluar nga Mjeda do t’u kushtohej qyteteve të lashta të Ilirisë: Lissus (Lezha), Scodra (Shkodra), Dyrrachium (Durrësi) dhe Apolonia (Pojani). Dritën e botimit mundën ta shohin vetëm dy pjesët e para të këtij cikli. Lissus, e përbërë prej dymbëdhjetë sonetesh doli në maj të vitit 1921 në të përmuajshmen françeskane Hylli i Dritës, kurse Scodra u botua në vitin 1939, pas vdekjes së autorit.

Nga kjo periudhë e jetës së tij është cikli Lirija i përbërë prej gjashtë sonetesh, si dhe oda Shqypes arbnore të botuar së pari nga prifti jezuit italian Fulvio Kordinjano S.J.* (Fulvio Cordignano, 1887-1952) në vitin 1931.

Shënim: Në vitet 1926-1941 Fulvio Kordinjano shërbeu si misionar në Misionin shëtitës shqiptar. Në vitin 1929 u ftua nga drejtori i Liceut Francez Sotir Papahristo (1887-1979) të vendosej në Korçë për t’u shërbyer katolikëve që ishin vendosur në qytet dhe të kontribuonte në lice me përgatitjen profesionale që posedonte. Në vitin 1942, pas një polemike publicistike dhe pas qëndrimeve antishqiptare, Fulvio Kordinjanon jezuitët e larguan nga Shqipëria.

Në krijimtarinë poetike të Mjedës zënë vend edhe vjershat për fëmijë. Mjeda ka lënë edhe disa përkthime. Romantik në thelb, Mjeda bëri një hap drejt realizmit. Synoi përsosmërinë klasike dhe dëshmoi mjeshtëri poetike të rrallë. Dha ndihmesë edhe në lëmin e gjuhësisë. Puna e tij u zhvillua në gramatikë, në leksikologji dhe në filologji. Krijoi alfabetin që u përdor nga shoqëria “Agimi” me kriterin shkencor “për çdo tingull një shkronjë”, duke përdorur shenjat diakritike.

Dha ndihmesë të çmuar në lëvrimin e gjuhës letrare.

Në historinë e gramatologjisë shqiptare mund të përmenden: “Vërejtje mbi artikuj e premna pronës të gjuhës shqipe”(1934), “Mbi shqiptimin e qiellzoreve ndër dialektet e ndryshme të gjuhës shqipe”(1902).

Mjeda është ndër të parët gjuhëtarë shqiptarë që u mor me studimin dhe transkriptimin e veprave të letërsisë së vjetër shqipe. Në vitin 1930 transkriptoi pjesërisht veprën e Pjetër Bogdanin (Lindi në Gur të Hasit, Kukës, rreth vitit 1625 – Vdiq në Prishtinë në vitin 1689) dhe Pjetër Budin (Lindi në Gur të Bardhë të Matit, në vitin 1566 – U mbyt në Drin në rrethana të paqarta, gjatë kalimit të lumit, në vitin 1622). Mjeda shkroi edhe për dialektin shqiptar të Istries (1932) dhe për “Perikopenë e ungjillit të shek.. XIV-XV” (1933).

Me jetën dhe krijimtarinë letrare dhe shkencore të dre Mjedës janë marrë studiuesit shqiptarë më eminentë si dhe studiues të huaj.

“Andrra e jetës”

Molla t’kputuna nji deget,

dy qershia lidhë n’nji rrfanë,

ku fillojnë kufijt’ e Geget,

rrijnë dy çika me nji nanë.

* * *

Edhe pse nuk mbulon ndonjë gamë të gjerë tematike, poezia e Mjedës dëshmon një gjuhë mjaft të përpunuar nën ndikimin e klasikëve italianë të shekullit XIX dhe një nivel të lartë përsosmërie metrike. Sikur Andon Zako Çajupi (1866-1930), Mjeda ngre një urë kalimi midis letërsisë së Rilindjes dhe asaj të periudhës së pavarësisë, por po ashtu si Çajupi, mbetet i ngulur fort në fillimet e këtij kalimi. Pas Çajupit dhe Mjedës vjen Asdreni, pseudonim i Aleks Stavre Drenovës (Drenovë, rreth pesë kilometra larg Korçës, 1872 – Bukuresht, 1947). Veprat e para të autorit të himnit kombëtar u ndikuan nga Naim Frashëri*, Frashër, 25 maj 1846 – Këzëll Toprak, Stamboll, 20 tetor1900). Njëherazi, Asdreni është i pari poet i periudhës kalimtare që mund të vendoset në anën tjetër të urës.

Shënim: Naim Frashëri vdiq në shtëpinë e vet në lagjen Këzëll Toprak (Kızıltoprak) të Kadıköy-it në Stamboll, rreth orës 2 të mëngjesit, më 20 tetor 1900, por nuk e varrosën aty. Varrimi i tij krye të nesërmen, më 21 tetor 1900, në teqenë bektashiane në Merdiven Köy (Merdivenköy), pranë vëllait të vet, Abdyl Frashërit (Frashër, 1839 – Stamboll, 1892).

* * *

Çajupi, Mjeda dhe Asdreni me krijimet letrare të tyre paraqesin urë midis romantizmit dhe realizmit në letërsinë shqiptare. Vargu i Mjedës paraqet një hapë përpara drejt një kulture sovrane për një komb sovran.

Filed Under: LETERSI

NDRE MJEDA (20 Nëntor 1866 – 1 GUSHT 1937)

August 1, 2026 by s p

Saimir Kadiu/

Duke e përkujtuar me mirënjohje të thellë, në 89-vjetorin e ndarjes nga jeta, një personalitet të jashtëzakonshëm dhe poliedrik të kulturës shqiptare: studiuesin e mirëfilltë, gjuhëtarin e thellë, poetin harmonioz, përkthyesin brilant të Gëtes, rilindasin e shquar, klerikun intelektual, mësuesin e popullit, parlamentarin e përkushtuar dhe atdhetarin e madh.

Dom Ndre Mjedja i mbylli sytë në Shkodër, më 1 gusht 1937, pas një veprimtarie të palodhur fetare, kulturore e atdhetare. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit, themeloi shoqërinë kulturore “Agimi”, punoi shumë për gjuhën shqipe, shkroi poezitë e përmbledhura në “Juvenilja”, ndërmjet të cilave shkëlqejnë poemthat “Andrra e jetës”, “Vaji i bylbylit”, “Liria”, “Lisus”, “Skodra”…

“Mjeden e bâni të Madh e të padekëshëm dashunija e stërfuqishme për gjuhë shqipe. Ai njoftës i rrallë i gjuhve të vjetra, ai qi shkruente mjeshtrisht pesë gjuhë të mëdhaja europjane dhe lexonte e kuptonte njâ tri a katër tjera, dashunonte me nji dashuní të njomë e luftarake kët gjuhë të palavrueme t’onë. E dashunonte si Dijetar e si Atdhetar, e dashunonte edhe si Poet” (Ernest Koliqi)

Per mendimin tim modest, personaliteti polivalent i Mjedes e ben ate ndoshta edhe me te madh se Naim Frasherin…

Pse është i madh Ndre Mjeda?

Ai nuk është i madh vetëm sepse zë një vend të rëndësishëm në historinë e letërsisë shqipe. Është i madh sepse, më shumë se një shekull më vonë, vargjet e tij ende tingëllojnë të pastra, gjuha e tij mbetet e freskët dhe mendimi i tij vazhdon të na flasë.

Madhështia e Mjedës nuk qëndron te zhurma. Ajo qëndron te përkryerja.

Në një kohë kur letërsia shqipe ishte ende në kërkim të vetvetes, ai e trajtoi gjuhën si një argjendar trajton arin. Çdo fjalë ishte e peshuar, çdo varg kishte ritëm, çdo figurë artistike kishte masë. Nuk shkroi shumë, por ajo që la pas është një model i rrallë i disiplinës artistike. Ai besonte se poezia nuk duhej të ishte vetëm frymëzim; duhej të ishte edhe mjeshtëri.

Për këtë arsye Mjeda mbetet poeti më klasik i letërsisë shqiptare.

Ai nuk u mjaftua me ndjenjën. Ai kërkoi formën e përsosur.

Kur lexon “Andrra e Jetës”, nuk ke përballë vetëm historinë e trishtë të një familjeje shqiptare. Ke përballë fatin e një kombi të tërë, që jetonte mes varfërisë, sakrificës dhe shpresës. Personazhet e tij nuk bërtasin. Ata vuajnë në heshtje. Dhe pikërisht kjo heshtje e bën dramën edhe më të madhe.

Kur lexon “Lissus”, ndien krenarinë për historinë shqiptare. Kur lexon lirikat e tij, zbulon një poet që e sheh natyrën jo si dekor, por si pasqyrë të shpirtit njerëzor. Mjeda nuk e përdor peizazhin për ta zbukuruar poezinë; ai e kthen atë në gjuhën e emocioneve.

Por Mjeda nuk ishte vetëm poet.

Ai ishte gjuhëtar, filolog, pedagog, përkthyes dhe një nga mendjet më të ndritura të Rilindjes Kombëtare. Njihte latinishten, greqishten, italishten, gjermanishten, frëngjishten dhe disa gjuhë të tjera evropiane. Formimi i tij në kolegjet jezuite dhe në universitetet e Evropës Qendrore i dha një horizont të gjerë kulturor, por ai nuk e harroi kurrë gjuhën shqipe. Përkundrazi, gjithë atë pasuri kulturore e solli në shërbim të saj.

Në Kongresin e Manastirit më 1908, ai ishte një nga personalitetet që punuan për njësimin e alfabetit të shqipes. Në një kohë kur kombi po kërkonte të ndërtonte identitetin e vet kulturor, Mjeda e kuptoi se një gjuhë e përbashkët ishte po aq e rëndësishme sa një flamur i përbashkët.

Edhe si klerik ai mbeti intelektual i lirë. Ai nuk e përdori fenë për të kufizuar mendimin, por për ta pasuruar atë. Në veprën e tij bashkëjetojnë besimi, humanizmi dhe dashuria për atdheun. Kjo e bën Mjedën një figurë universale, jo thjesht fetare apo letrare.

Ndersa Naimi është poeti i frymëzimit të madh kombëtar.

Mjeda është poeti i përsosmërisë artistike.

Ndersa Naimi të ndez zemrën.

Mjeda të mahnit me bukurinë e vargut.

Njëri është lumi që rrjedh me vrull.

Tjetri është kristali që nuk ka asnjë të çarë.

Në letërsinë shqipe, të dy janë të pazëvendësueshëm.

Mbase kjo është arsyeja pse Mjeda nuk ka humbur kurrë vlerën. Moda letrare ndryshon. Shijet estetike ndryshojnë. Brezat ndërrohen. Por mjeshtëria nuk plaket. Një sonet i shkruar mirë mbetet i bukur edhe pas njëqind vjetësh, ashtu si një katedrale gotike nuk humbet madhështinë e saj vetëm sepse ka kaluar koha.

Ndre Mjeda nuk kërkoi të ishte poet popullor. Ai kërkoi të ishte poet i madh.

Dhe ia doli.

Sepse madhështia e tij nuk matet me numrin e poezive, por me cilësinë e tyre. Nuk matet me famën që pati në jetë, por me respektin që vazhdon të ngjallë. Nuk matet me kohën kur jetoi, por me faktin se vazhdon të jetojë në gjuhën shqipe.

Në fund, pyetja nuk është pse është i madh Ndre Mjeda.

Pyetja është si mundi një njeri, me kaq pak fjalë, të ndërtojë një nga monumentet më të bukura të letërsisë sonë.

Ndoshta sepse ai e dinte një të vërtetë të thjeshtë: fjalët janë të përjetshme vetëm kur shkruhen me mençuri, kulturë dhe dashuri.

Dhe Mjeda i pati të tria.

“GJUHA SHQIPE”

Përmbi za që lshon bylbyli,

gjuha shqipe m’shungullon

përmbi er’ që jep zymbyli,

pa da zemren ma ngushllon.

Ndër komb’ tjera, ndër dhena tjera,

ku e shkoj jetën tash sa mot,

veç për ty m’rreh zemra e mjera

e prej mallit derdhi lot.

Nji kto gjuhë që jam tue ndie,

jan’ të bukra me themel

por prap’ kjo, si diell pa hije,

për mue t’tanave iu del.

Prej Tivarit e n’Prevezë,

nji â giuha e kombi nji,

Ku lëshon dielli njato rreze

Qi veç toka jote i di.

Ku n’breg t’Cemit rritet trimi

me zbardh, Shqipe, zanin tand,

e ku Drinit a burimi

që shpërndahet kand e kand.

Geg’ e tosk’, malsi, jallia

jan’ nji komb, m’u da, s’duron;

fund e maj’ nji a Shqipnia

e nji gjuh’ t’gjith’ na bashkon.

Qoftë mallkue kush qet ngatrrime

ndër kto vllazën shoq me shoq,

kush e dan me flak’ e shkrime

çka natyra vet’ përpoq.

Por me gjuhë kaq t’moçme e mjera

si nj’bij’ kjo që pa prind mbet:

për t’huej t’mbajshin dhenat tjera,

s’t’kishte kush për motër t’vet.

E njat tok’ që je tue gzue,

e ke zan’ tash sa mij’ vjet,

shqiptaria, që mbet mblue

sot nën dhe, edhe shqip flet.

Filed Under: LETERSI

Zef Zorba, fjala e zorshme

July 29, 2026 by s p

Viola Isufaj/

Zef Zorba vjen më së pari si poeti i fjalës së zorshme-, si artisti i vezullimeve dhe i ndërkëmbimeve të hapëta a të mërtisura të dritë-errësirës, i mahnitjeve muzikale dhe i ngjyrave pikturale. Ai përfaqëson thelbin estetik të artit të panjohur dhe na dëshmon se arti i izoluar nuk është gjithmonë, së pari, akt politik, por shpesh akt thellësisht individual dhe estetik, që buron nga përjetime të brendshme. Zef Zorba zë një vend thelbësor tani në poezinë shqipe pikërisht për artin e tij të përkryer dhe mënyrën unike të të shkruarit, që e vendos në rangun e klasikëve modernë. Ai punoi për t’i shtuar poezisë, pikturës dhe muzikës saktësinë, hijeshinë, lakimin, ngjyrimin e përkryer të frazave. Lexuesi shijon sensualitetin dhe gjuhën; fjalët dhe shprehjet janë zgjedhur me saktësi për intensitetin e tyre, përditshmërinë e tejkaluar dhe thellësinë gjuhësore të arritur.

Zorba është i dashuruar me gramatikën esenciale të hermetistëve. Zhvendosjet analogjike dhe esencialiteti i fjalës janë aty për të shprehur të pashprehshmen. Përdorimi i shpeshtë i analogjisë, eliminon figurën e përafërt (similitudën) për t’i dhënë imazhit efektin-rrufe. Na ka interesuar të studiojmë ato që mund të quhen: tkurrja e sintaksës, eliminimi total ose i pjesshëm i shenjave të pikësimit, zbërthimi shumë i fortë i pauzave, strukturat tipike të hermetistëve me pleonazmat tipike dhe metaforat e befta si dhe të tjera aspekte. (Për këtë, trajtuam konstruktin, pikënisjen interesante dhe modelet e leximit të poezisë Një gozhdë, rast enigmatik dhe “emblematik”).

Më pas ai vjen si modeli më unik i shkrimit pa lexues, i letërsisë së fundit të arkës. Është ai që nga burgu konkret dhe nga burgu më i madh, Shqipëria, projektoi komunikimin prej heshtjes.

Këtu rri enigma e kulturës shqiptare për gjysmë shekulli… Zbulimi nuk lidhet vetëm me vlerën, por më tepër me fenomenin: si është e mundur që një autor: poet, kaq i veçantë të krijojë për një gjysmë shekulli, i panjohur dhe i fshehur? –do të shpërfaqej befas ndër studiues, habia e bukur e Sabri Hamitit. Zbulimi i Zef Zorbës poet, lëkund, sipas tij, kaq shumë evidenca, si shenja kolektive të sjelljes dhe kaq shumë kërkime personale, si krijime individuale në shqip.

Veçimi, i lidhur pashmangshmërisht me poetikën e Zorbës, është dhe thelbi i fortë i letërsisë. Izolimi është gjithashtu mjeti themelor i leximit dhe i të shkruarit, i cili mund të gjurmohet në veprat e fshehura, ato që u krijuan për sirtarët,- gjithçka që nuk do të lexonim dot kurrë, por që rrezatojnë jashtë në botë, sot, gjithë bukuri. Porse, jo thjesht veçimi ashtu sikurse vetmia është një nga temat themelore të gjendjes dhe të letërsisë së tij,- por vepra e tij poetike është shkruar dhe lexuar në izolim për të mos u shtrirë në një audiencë përtej krijuesit të saj. Rrallëkush mund të ishte aq i tërhequr sa ai dhe rrallëkush krijoi një vepër letrare që doli nga kjo vetmi, një vepër e fuqishme dhe thellësisht domethënëse, si vetë ekzistenca.

Format e veçimit në jetën dhe mënyrën krijuese të Zef Zorbës

Veçimi ngatërrohet lehtësisht me forma të tjera të vetmisë por: vetmia e Zorbës është edhe mënyrë e të jetuarit poetik. Ai e transformon këtë gjendje në “botë krijuese”.

-Forma e parë e të qenit i izoluar te Zorba është ajo që kërkon që njeriu të jetë i shkëputur nga shoqëria për arsye që nuk janë në dorën e tij, por janë nën kontrollin e të tjerëve -thënë ndryshe, kjo formë e parë dhe e drejtpërdrejtë e izolimit fizik, është burgu.

-Forma e dytë është e përzier. Zorba del nga burgu në “liri”. I mohohet gjithçka, por respektohet shumë nga miqtë, intelektualët dhe artistët. Për Zorbën, vetmi -nuk do të thotë mospëlqim apo neveri për shoqërimin. Do të thotë më shumë esencialitet. Ai nuk ishte një natyrë introverte. Për fatin tonë të mirë, një mendje e tillë si ajo e shkodranit Zef Zorba, veçimin e ka trajtuar në një art që rrëmben shqisat me fuqi tërheqëse dhe të zhytur në mendim.

-Një formë tjetër e ekzistimit në vetmi është e zgjedhur, ajo nuk shkakton trishtim, është takimi me veten tonë të vërtetë. E strukesha n’dashuri vezulluese -është dashuria në vogëli që buron ende dhe gjithmonë do të burojë deri në fund të jetës së tij. Në një kuptim, vetmia e tillë bëhet e bekuar. Ne dallojmë këtë formë për vetë specifikën e pazakonshme të përjetimit të kësaj gjendjeje: mu në mes të ngricës së irnës, prushana e përvojës trazohet, përngjall dhe shkëlqen, ajo bën të lindë një botë, botë që e bën Zef Zorbën modelin më përfaqësues, më të lartë të “letërsisë së sirtarit”.

Kur Zef Zorba përfshihet në antologjinë e studiuesit të poezisë Ali Aliut, kjo antologji e gjysmëshekullit “të artë”, cilësohet e tillë që lidhi zinxhirin e këputur të poezisë shqipe që nga Lasgushi, Fishta e Migjeni-dhe ky është një funksion tjetër thelbësor i artit të tij.

Ndërsa: libri e ka gjithë energjinë e nevojshme potenciale për t’u botuar e për të qenë një vepër e rëndësisë së veçantë në historinë e letërsisë shqipe të pas luftës së dytë botërore-do të parashihte Stefan Çapaliku.

Të dy pohimet e mësipërme vlerësues e parashikues, sot, pas 30 vitesh na dëshmohen plotësisht.

Për të hyrë në historinë e letrave shqipe, Zorbës i mjafton mjeshtëria, thellësia, dhe bukuria e veprës. Në një territor plot jehona politike, ai vjen si zëri i pastër i estetikës së kulluar.

Filed Under: LETERSI

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • …
  • 321
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • SHQIPTARËT KANË SHEMBUJ PËR T’U NDJEKUR — MJAFTON TË SHIKOJMË KONGRESIN E MANASTIRIN!
  • Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30
  • Ndre Mjeda, kontributori i zellshëm i shqipshkrimit dhe liriku buzëhollë, shërbestari i devotshëm atdhetar
  • Rasih Bej Dino, diplomat dhe bashkëpunëtor i shquar i Ismail Qemalit
  • Mustafa Kruja për Esat Pashë Toptanin
  • Ismail Qemali dhe diplomacia e pavarësisë shqiptare në nëntorin e vitit 1912
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – GOLD SPONSOR PËR PATRIOTIN RRUSTEM GECAJ “NDERI I KOMBIT”, DHUROI 5 MIJË DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • RREZIQET E REALITETIT JOARTIFICIAL
  • SHQIPËRIA NË HARTOGRAFINË EVROPIANE TË SHEKUJVE XVII–XVIII: ANALIZË HISTORIKO-GJEOGRAFIKE DHE TOPONIMIKE E NJË HARTE TË HERSHME MODERNE
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – SILVER SPONSOR PËR CUBI REALTY, DHUROI 2.500 DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • Vizita ime e parë nē Dardhë të Korçës
  • KLERI KATOLIK NË AFIRMIMIN E IDENTITETIT DHE MBROJTJEN KOMBËTARE, GJATË BETEJAVE BALLKANIKE
  • Rrok Zojzi dhe studimet e tij mbi Kanunet dhe ndarjen krahinore në Shqipëri
  • PROBLEMET E SHQIPËRISË INDIPENDENTE
  • Flamuri i Pavarësisë u ngrit mbi gjurmët e Aulonës antike

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT