Liliana Pere/

Mitrush Kuteli, shkrimtar, ekonomist dhe intelektual përballë kohës.

Mitrush Kuteli është një nga figurat themelore të mendimit letrar shqiptar, ku letërsia nuk shërben si pasqyrë e thjeshtë e realitetit, por si mënyrë për ta zbërthyer atë nga brenda. Ai përfaqëson njeriun që jeton mes dy botëve: asaj të sistemit racional ekonomik dhe asaj të kujtesës poetike, ku jeta shndërrohet në rrëfim. Mitrush Kuteli ishte shkrimtar dhe ekonomist, jo politikan në kuptimin aktiv të fjalës.

Si shkrimtar, ai është një nga figurat themelore të prozës shqipe: tregimtar i fuqishëm, që solli një realizëm të ngjyrosur me elemente mitike dhe folklorike, duke e kthyer jetën e përditshme shqiptare në rrëfim me thellësi morale dhe filozofike. Si profesion, ai ishte ekonomist dhe financier i formuar akademikisht, me doktoraturë në shkencat bankare dhe monetare në Bukuresht (1934), dhe ka punuar në institucione bankare në Rumani dhe më pas në Shqipëri.

Në raport me politikën, Kuteli:

Nuk ishte politikan i karrierës por u përfshi indirekt në realitetin politik përmes punës në institucionet shtetërore financiare pas Luftës së Dytë Botërore

dhe më pas u godit nga sistemi politik i kohës, duke u arrestuar në vitin 1947 dhe u dënua si “armik i popullit”

Në veprën e tij, individi nuk qëndron i ndarë nga historia, por është i mbështjellë prej saj si nga një mjegull që nuk largohet kurrë plotësisht. Rëndësia e vepres se Kutelit qëndron në aftësinë për ta kthyer përditshmërinë në metaforë dhe fatin njerëzor në reflektim filozofik. Ai e sheh kohën jo si progres, por si kthim të vazhdueshëm të kujtesës, ku e shkuara vazhdon të formësojë të tashmen. Në këtë botë, fjala nuk është dekor, por dëshmi: ajo mban peshën e jetës së pathënë dhe të historive të vogla.

Ndikimi i tij është i thellë sepse i dha letërsisë shqiptare një mënyrë të re shikimi, ku miti dhe realiteti nuk ndahen, por bashkëjetojnë.

Te Kuteli, njeriu është një figurë e brishtë që mbijeton jo përmes fuqisë, por përmes kujtesës dhe tregimit.

Letërsia e tij ndërton një univers ku toka, njeriu dhe historia flasin me të njëjtën gjuhë të heshtur.

Kështu, ai mbetet një autor që e kthen rrëfimin në një formë të mendimit të thellë mbi ekzistencën.

Kuteli, një prej figurave më të thella dhe më të veçanta të kulturës shqiptare, ku fjala nuk shërben vetëm për të treguar ngjarje, por për të zbuluar shtresat e fshehta të jetës njerëzore. Në veprën e tij, realiteti nuk mbetet kurrë i thjeshtë: ai kthehet në kujtesë, në simbol dhe shpesh në një reflektim filozofik mbi fatin e njeriut të zakonshëm.

I lindur më 13 shtator 1907 në Pogradec, në një hapësirë ku natyra dhe heshtja krijojnë një ritëm të brendshëm meditimi, Kuteli u rrit me ndjesinë se rrëfimi është një mënyrë për të kuptuar botën.

Arsimin e mesëm e kreu në Selanik, në Shkollën Tregtare rumune (1921–1928), një mjedis ku përballja me gjuhë, kultura dhe disiplinë e formoi në një intelektual me horizont të gjerë.

Studimet e larta i përfundoi në Bukuresht, ku në vitin 1934 u doktorua në shkencat bankare dhe monetare me vlerësimin më të lartë. Ky formim i dyfishtë, ekonomik dhe kulturor, do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës: mes logjikës së sistemit dhe ndjeshmërisë së rrëfimit.

Në Rumani, ai shërbeu në administratën financiare dhe bankare, duke mbajtur detyra në Ministrinë e Financave dhe në institucione bankare të rëndësishme. Por përtej funksionit zyrtar, ai mbeti një vëzhgues i jetës shoqërore dhe i mënyrës se si ekonomia prek fatet individuale. Kjo përvojë e thelloi ndjesinë e tij për njeriun e zakonshëm, i cili më vonë do të bëhej qendra e letërsisë së tij.

Në vitin 1942 u kthye në Shqipëri, duke sjellë me vete një përvojë të gjerë profesionale dhe kulturore. Ai u përfshi në institucionet financiare të vendit, fillimisht pranë shoqërisë SASTEB dhe më pas si këshilltar për çështjet monetare pranë Bankës Kombëtare të Shqipërisë. Në vitet 1945–1946, si drejtues i lartë në Bankën e Shtetit Shqiptar, luajti rol në përpjekjet për stabilizimin financiar të vendit pas luftës.

Në këtë periudhë, mendimi i tij ekonomik nuk ishte thjesht teknik, por i lidhur me idenë e përgjegjësisë ndaj shoqërisë dhe ekuilibrit të jetës kolektive.

Në vitin 1947 u arrestua dhe u dënua me pesë vjet heqje lirie si “armik i popullit”. Ky moment shënon një ndërprerje të detyruar, por jo të heshtur, në jetën e tij intelektuale. Burgimi nuk e shuan zërin e tij të brendshëm; përkundrazi, e thellon reflektimin mbi njeriun, mbi padrejtësinë dhe mbi qëndrueshmërinë e shpirtit përballë kufizimit.

Pas lirimit në vitin 1949, iu kthye përkthimit dhe letërsisë, edhe pse për një kohë iu kufizua e drejta e botimit.

Kuteli përktheu autorë të mëdhenj si Gogol, Tolstoj, Turgenjev dhe Eminesku, duke sjellë në shqip një univers klasik që pasuroi jo vetëm gjuhën, por edhe mënyrën e të menduarit letrar në Shqipëri. Përkthimi për të nuk ishte thjesht transferim gjuhësor, por një akt kulturor, një mënyrë për të zgjeruar horizontin e lexuesit shqiptar.

Në krijimtarinë e tij origjinale, veprat si “Net shqiptare” (1938), “Ago Jakupi e të tjera rrëfime” (1943), “Sulm e lotë” (1943), “Havadan më havadan” (1944), “Kapllan aga i Shaban Shpatës” (1944), “Dashuria e berberit Artan” (1946), “Pylli i gështenjave” (1958), “Xinxifilua” (1962) dhe “Tregime të moçme shqiptare” (1965) ndërtojnë një botë ku realiteti i përditshëm merr ngjyrim të thellë emocional dhe simbolik. Personazhet e tij nuk janë vetëm figura letrare, por përfaqësime të një bote ku njeriu jeton mes traditës, kujtesës dhe fatit.

Pas vdekjes së tij u botuan edhe vëllime të tjera si “Tregime të zgjedhura” (1972), “Baltë nga kjo tokë” (1973) dhe “Në një cep të Ilirisë së poshtme” (1983), që dëshmojnë vazhdimësinë e një zëri që nuk u shua me kohën, por u thellua në kujtesën letrare shqiptare.

Mitrush Kuteli mbetet një autor ku fjala nuk është dekor, por mënyrë për të menduar njeriun dhe botën e tij. Në rrëfimin e tij, jeta nuk paraqitet si kronikë, por si përjetim i ngadalshëm, ku e zakonshmja fiton peshë dhe heshtja bëhet kuptim.

Mitrush Kuteli mund të lexohet si një botëkuptim i veçantë mbi njeriun shqiptar, ku realiteti nuk është kurrë i mbyllur në fakt, por gjithmonë i ndërthurur me kujtesën, gojëdhënën dhe përjetimin moral. Në themel të tij qëndron një vizion ciklik i jetës: koha nuk ecën vetëm përpara, por kthehet, përsëritet dhe sedimentohet në rrëfim.

Botëkuptimi i Kutelit është antropocentrik, por jo individualist.

Njeriu tek ai nuk ekziston i izoluar; ai është pjesë e një strukture të gjallë komunitare dhe natyrore. Fati i individit nuk shpjegohet vetëm me zgjedhje personale, por me një rend më të gjerë historik dhe moral, ku e kaluara ushtron peshë të vazhdueshme mbi të tashmen. Kjo e afron me një mendësi arkaike, por të filtruar përmes vetëdijes moderne.

Stili i tij është një realizëm i përthyer: në sipërfaqe duket i thjeshtë, por në thelb është shumë-shtresor. Ai ndërton një gjuhë që lidhet fort me oralitetin shqiptar, duke e kthyer tregimin në një akt të gjallë rrëfimi, jo në një strukturë të ftohtë letrare. Kjo i jep prozës së tij një ritëm të brendshëm, ku fjalia nuk synon vetëm të informojë, por të evokojë një botë të tërë kulturore.

Në plan filozofik, Kuteli nuk operon me abstraksione, por me përvoja të kondensuara në figurë dhe episod. E vërteta për të nuk është koncept, por kujtesë e jetuar. Prandaj realiteti i tij është gjithmonë i ndërmjetësuar nga narracioni: ajo që ndodh, merr kuptim vetëm kur tregohet. Në këtë sens, rrëfimi bëhet formë e dijes.

Një tjetër element thelbësor është etika e tij e nënkuptuar. Kuteli nuk predikon, por sugjeron një moral të heshtur: dinjiteti i njeriut qëndron në durimin, në kujtesën dhe në aftësinë për të mos u shkëputur nga rrënja. Edhe kur realiteti është i ashpër, figura e tij letrare nuk bie në nihilizëm, por ruan një humanizëm të përmbajtur.

Në këtë kuptim, Kuteli është një autor i ndërmjetëm mes traditës dhe modernitetit: ai ruan strukturën mitike të mendimit popullor, por e organizon atë me vetëdije moderne letrare. Kjo ndërthurje e bën veprën e tij jo thjesht përshkruese të botës shqiptare, por interpretuese të saj.

Saimir Kadiu/

Mësimet e mesme i kreu në Selanik, kurse të lartat në Bukuresht, ku më 1934 mori titullin “Doktor i shkencave ekonomike”. Vepra letrare të tij janë vëllimet: “Netë shqiptare”, “Ago Jakupi”, “Kapllan aga i Shaban Shpatës”, “Dashuria e berberit Artan”, “Shënimet letrare”, “Sulm e lotë”, “Këngë e britma nga qyteti i djegur”, “Mall e brengë”, “Havadan më havadan”, “Tregime të moçme shqiptare” etj.

Si përkthyes ai pasuroi kulturën shqiptare me kryevepra të letërsisë botërore si “Kujtimet e një gjahtari” të Turgenjevit, “Tregimet e Petërburgut” dhe “Shpirtra të vdekura” të Gogolit, “Zotërinj Gollovlinovë” të Sllatikov Shçedrinit, vepra të Gorkit, të A.Tolstoit, të Paustovskit poezi të Pablo Nerudës etj. Që në maj 1939, është i pari që ia bëri të njohur lexuesit shqiptar poetin e madh kombëtar të Rumanisë, Mihail Emineskun, duke botuar librin me 24 poezi të përkthyera prej tij së bashku me një përshkrim të krijimtarisë dhe biografisë së poetit ku ka guximin të mbrojë idenë, deri diku të argumentuar, mbi prejardhjen shqiptare të kolosit rumun, prej të cilit, poezinë e parë e kishte përkthyer e botuar që në moshën njëzetedyvjeçare.

Katër vjet më vonë, përmes flakës së Luftës së Dytë Botërore dhe përvojës së vet të hidhur në atë luftë, është i pari që ia bëri të njohur lexuesit shqiptar të madhin poet të Ukrainës, Taras Shevçenko. Shkrimtar, poet, eseist, mbledhes folklori, perralltar, perkthyes i shquar… por edhe nje ekonomist elitar, nje nga themeluesit e Bankes se Shqiperise.

Mitrush Kuteli, bashkë me Ernest Koliqin, është themelues i prozës moderne shqipe. Per keto “cilesi”, me 16 maj 1947 u arrestua dhe e dënua si “Armik i Popullit”, për “agjitacion e propagandë” me 5 vite heqje lirie. Per dy vite vuajti denimin ne kampin e Vloçishtit ne Maliq dhe u lirua nga burgu ne maj 1949 me falje.

Vuajtjet e Mitrush Kutelit në kampin e punës së detyruar në Maliq janë një kapitull i errët, por edhe një dëshmi e forcës shpirtërore të tij. Në baltën e Maliqit, ku shpirtrat e njerëzve shuheshin nën peshën e punës së rëndë dhe mizorisë, Kuteli u gjend si një Promete i lidhur, i dënuar të shohë ditët që shuheshin pa dritë.

Maliqi nuk ishte thjesht një vend pune, por një moçal ku njeriu humbiste dinjitetin. Kuteli, me duar të lodhura dhe shpinë të përkulur, bartte jo vetëm barrën e baltës, por edhe barrën e një shkrimtari që nuk mund të shkruante.

Ai vuajti jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, sepse fjala e lirë iu mbyt, dhe pena iu shndërrua në heshtje të detyruar. Në Maliq, Kuteli u bë një simbol i martirizimit të intelektualit shqiptar, i cili pagoi me vuajtje çmimin e mendimit të lirë. E drejta e botimit iu rikthye vetem ne vitin 1966, nje vit perpara se te ndrronte jete… me 4 maj 1967.

Mitrush Kuteli ishtë poeti i prozës, që e shndërroi gjuhën shqipe në një instrument magjik rrëfimi. Ai krijoi një univers tipik shqiptar, ku e shkuara dhe e tashmja takohen në pasqyrë, ku grotesku dhe lirizmi bashkëjetojnë, dhe ku fjala merr peshën e një trashëgimie të përjetshme.

Ai është quajtur “Babai i tregimit realist shqiptar”, sepse e çliroi prozën nga vargonjtë e bejtexhinjve dhe i dha një dimension modern.

Marrëdhënia e tij me komunizmin është si një duel i pabarabartë mes fjalës së lirë dhe diktaturës. Kuteli mbeti me penën e thyer, por me shpirtin e gjallë.

Komunizmi për Kutelin ishte një Maliq i madh, ku balta nuk ishte vetëm fizike, por edhe shpirtërore, duke e mbuluar fjalën e lirë. Heshtja e tij nuk ishte dorëzim, por një formë e rezistencës së brendshme, një dëshmi se fjala e lirë nuk mund të shuhej plotësisht.

“Kuteli jetoi mes mërgimit dhe atdheut, mes krijimtarisë së lirë dhe heshtjes së imponuar nga regjimi komunist.” (Martin Camaj)

“LUTJE“

Unë, Mitrushi, poet shqiptar,

Fort do t’i lutesha nënës

Që të më hidhte një litar

Varur në bri të hënës.

Edhe pastaj, si për çudi,

Të gjendem varur n’erë

Dhe të thërres: “Sa lumturi!”

Në erë, mbi skëterë.

Viola Isufaj/

Nder mija trajta ideja: fytyra të gjarprit e të gruas

Pjesa 2

Fytyra e dytë: Apokaliptikja dhe demoniakja: leximi i Frye-t në shtratin poetik të Camajt

Gjarpri, në kontekstin e mësipërm, nuk është vetëm tunduesi i jashtëm, por bëhet shenjë e impulsit të brendshëm, e instinktit që nuk mund të mbahet brenda kufijve të arsyes. Nga Eva biblike që tundohet nga gjarpri, tek gruaja që përjeton shpërthimin e instinktit si pjesë të natyrës së saj, ky lëshim është akt që nxjerr në pah tensionin mes normës dhe dëshirës, mes vetëdijes dhe trupit. Poezia e Camajt e shndërron simbolin biblik në një figurë poetike që flet për lirinë, rrezikun dhe pasojat e dorëzimit ndaj instinktit.

Northrop Frye, në The Great Code: The Bible and Literature, e sheh episodin e Evës me gjarprin si një moment themelor në strukturën simbolike të Biblës. Për Frye, ky nuk është thjesht një akt i tundimit moral, por një ndryshim i madh në mënyrën se si njeriu e përjeton botën. Ai e interpreton gjarprin si figurë që shënon kalimin nga gjendja e pafajësisë në një gjendje ku njeriu hyn në histori, në vetëdije dhe në konfliktin mes apokaliptikes (ideales) dhe demonikes (shkatërrimit).

Në leximin e Frye, gjarpri nuk është vetëm mashtruesi i Evës, por një simbol i energjisë së instinktit dhe të njohjes: ai hap një proces ku njeriu fiton vetëdije, por humb pafajësinë. Kështu, momenti midis Evës dhe gjarprit nuk është vetëm një “mëkat i parë”, por një akt themelor i transformimit, sepse njeriu hyn në një botë të re ku morali, dëshira dhe vetëdija përplasen. Frye e vendos këtë episod në një sistem më të gjerë ku çdo figurë biblike ka dy pole: apokaliptik (ideal, shpëtim, kopshti i Edenit) dhe demonik (rënia, skllavëria, tundimi).

Në këtë kuptim, kur Camaj e përdor gjarprin si shenjë intime të instinktit, ai është në dialog me këtë traditë: nga njëra anë, gjarpri mbart ngarkesën biblike të mëkatit dhe rënies; nga ana tjetër, ai shndërrohet në figurë të brendshme, që flet për shpërthimin e dëshirës dhe për tensionin mes normës dhe impulsit. Për Frye-n, Eva nuk është vetëm viktimë, por aktorja që hap një proces ku njeriu hyn në historinë e vetëdijes.

Një faj i tillë, një dramë e brendshme, dëshira karnale apo një ndjesi mëkati është kudo nëpër shtratin poetik të Camajt: Grueja dhe Mjellma, Mbas kryqëzimit të zogjve, etj). Është reminishenca e mëkatit biblik që shfaqet kur rrëfimi i gruas i drejtohet një qenieje të metamorfizuar: mjellmës, e cila mishëron ndërgjegjen e saj të transformuar. Ky rrëfim, i liruar nga qortimi, është një akt çlirimi nga pesha e turpit dhe e fajit, ndërkohë që mjellma bëhet medium i heshtur i ndërgjegjes së saj.

Nëse Gjarpni e Grueja është poezia e fajit dhe e zhdukjes, Grueja e mjellma është poezia e rrëfimit dhe e çlirimit. Njëra e mbyll gruan në imazh, tjetra ia hap fjalën si një rrugë shpëtimi.Në këtë kuptim, jemi të mendimit se një grupash poezish të tilla Camajt shfaqen si një tejzgjatim i mitit të Rënies, duke e vendosur gruan (njeriun) të zhveshur përballë misterit të botës dhe të vetvetes.

Fytyra e tretë: procesi i brendshëm i krizës dhe shndërrimit: një kuptim i ri i vetvetes

Në traditat mitologjike dhe kulturore, gjarpri është simbol ambivalent: ai përfaqëson njëkohësisht jetën dhe vdekjen, rrezikun dhe shërimin, fshehtësinë dhe transformimin. Në poezinë e Camajt, gjarpri shfaqet i lidhur me figurën e gruas, duke krijuar një marrëdhënie ku feminiliteti përplaset me një forcë të jashtme që e sfidon dhe e transformon. Ky simbol, i ngarkuar me kuptime të shumta, e vendos gruan në një pozitë ku ajo është njëkohësisht e rrezikuar dhe e thirrur drejt një ndryshimi të brendshëm.

Gruaja, e lidhur me këtë simbol, duket se kalon një proces ku fillimisht ngjan se është e nënshtruar në një marrëdhënie të posaçme ndaj natyrës misterioze të gjarprit, por më pas del e çliruar. Këmisha e hedhur e gjarprit mund të shihet si figurë e shndërrimit. Ajo njëkohësisht mbart idenë e robërisë dhe të fshehtësisë por përtej tyre, sugjeron lënien pas të së vjetrës dhe hyrjen në një fazë të re. Mund të interpretohet si shenjë e përvojës femërore, ku nënshtrimi dhe liria janë dy faza të një procesi të brendshëm të transformimit, një hapësirë ku kuptimet ndërthuren dhe prodhojnë një diskurs poetik të pasur me ambiguitete.

Ajo mbramë harroi trupin e vet zbuluet- supozojmë se shënon një moment të fillimit të krizës së identitetit. Harresa e trupit sugjeron humbjen e vetëdijes dhe distancimin nga vetja: Ajo harroi trupin e vet – dmth ajo “harrohet nga vetja”. Ky moment i harresës, amnezisë mund të nënkuptojë atë humbje të vetëdijes në moment turbullimi, që lidhet me një proces të brendshëm të krizës ose të shndërrimit. Gruaja, përmes veprimeve të saj, krijon një distancë nga vetja dhe përballet me një botë të brendshme që duket e ndarë nga vetë ajo dhe e mbushur me tensione.

Ajo përpara ka pamjen e saj, të zhveshur dhe të zmadhuar. Përveçse një përpjekje për ndërgjegjien, mund të jetë një pikëpyetje nëse ia vlen apo jo t’i riktheje kontrollin dhe identitetin e mëparshëm vetvetes.

Camaj ndoshta po përdor gjarpnin dhe detin si simbole për të shenjuar këtë eksperiencë të rrëshqitshme, ku liria e trupit dhe pasionet janë në një lloj tensioni me moralin. “Piktura në mur” shfaqet si edhe moment i ngulitjes së domethënies, një gravurë, një imazh që mitizon përvojën dhe e ngre në nivel simbolik, duke e bërë gjurmën poetike të paharrueshme.

Domethënë, me një paraqitje të figurshme, përmes shënjimit të ndodhurave në imazhe, Camaj e ngre lart si askush tjetër kumtin e domethënieve. Ky moment duket se shënon edhe një akt semiotik të kodifikimit të kuptimit kryesor, nga ku shenja poetike kalon nga dimensioni personal në një hapësirë më të gjerë kuptimore. Poezia e Camajt shfaqet si një diskurs poetik që artikulon një krizë të brendshme, e cila shndërrohet në akt transformimi. Autori nuk e redukton tekstin në një rrëfim linear, por e ngarkon me polisemantizëm, duke e vendosur lexuesin përballë një sistemi shenjash që kërkojnë dekodim të vazhdueshëm.

Teksa poezia e mbyll skenën me gruan që rikthehet në shtëpi për të mos u kthyer më, prej gjarprit kërkohet një përsëritje e skenës së mëparshme, si një cikël i pandërprerë. Mbyllja e poezisë me rikthimin e gjarprit dhe përsëritjen e skenës sugjeron një strukturë ciklike, që, në këndvështrim më të përgjithshëm mund të simbolizojë ritmin e jetës dhe të përjetuarit e cikleve të brendshme, ku e kaluara, momentet e ndryshimit, dhe rifillimi janë të pashmangshme, duke e vendosur tekstin në një rrjet kuptimesh që tejkalojnë kufijtë e një interpretimi të vetëm.

Nga Albert Vataj/

Ai jo vetëm që nuk e fshehu kurrë, por e shpalli me një krenari të thellë dhe të pambajtur, kishte një nënë shqiptare, një figurë që në universin e tij shpirtëror merrte përmasat e një hyjnie, një burim drite dhe morali që e ushqeu në heshtje gjithë jetën e tij krijuese. Ky ishte Ernesto Sabato, një nga ndërgjegjet më të ndërlikuara dhe më të fuqishme të letërsisë latino-amerikane, një shkrimtar, piktor dhe fizikant që arriti të ndërthurë racionalen me ankthin ekzistencial, shkencën me metafizikën, realen me humnerat e ndërgjegjes njerëzore. Sipas BBC, ai “fitoi disa nga çmimet më prestigjioze në letërsinë spanjolle” dhe u shndërrua në një figurë me ndikim të gjerë në të gjithë Amerikën Latine. Ndërsa pas vdekjes së tij, më 30 prill 2011, El País e cilësoi si “shkrimtari i fundit klasik i letërsisë argjentinase”, duke vulosur kështu një trashëgimi që i reziston kohës.

Pa asnjë mëdyshje, Ernesto Sabato mbetet një nga kulmet e letërsisë latino-amerikane, një emër që rreshtohet natyrshëm përkrah figurave si Jorge Luis Borges, Gabriel García Márquez, Miguel Ángel Asturias dhe Julio Cortázar. Por ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij, Sabato mbartte një tension të brendshëm të pazgjidhshëm midis arsyes shkencore dhe krizës shpirtërore, midis dritës së dijes dhe errësirës së qenies.

Vetë ai pranonte se nuk ishte kurrë plotësisht i ndërgjegjshëm për atë që shkruante. Letërsia e tij nuk ishte produkt i një kontrolli racional, por një rrjedhë e thellë instinktive, ku personazhet, ngjarjet dhe fatet zhvillohen sipas ligjeve të tyre të brendshme, të pavarura nga vullneti i autorit. Ishte një akt krijimi që i ngjante më shumë një zbulimi sesa një ndërtimi: një depërtim në zonat e errëta të shpirtit njerëzor, ku logjika shpesh dorëzohet përballë misterit.

Ernesto Sabato ishte, në kohën e tij, shkrimtari më i lexuar argjentinas — një fenomen që tejkalonte kufijtë e tregut editorial dhe bëhej pjesë e vetë ndërgjegjes kolektive. Trilogjia e tij romaneske, e përbërë nga vepra si “El túnel”, “Sobre héroes y tumbas” dhe “Abaddón el exterminador”, u vlerësua nga emra të mëdhenj si Albert Camus, Graham Greene dhe Thomas Mann, duke e vendosur atë në një dialog të drejtpërdrejtë me traditën më të lartë të letërsisë botërore.

Paralelisht me prozën, ai ndërtoi një korpus esesh të thella dhe shpesh profetike, ku paralajmëronte për rreziqet që kërcënonin qytetërimin modern: dehumanizimin, teknokracinë, humbjen e kuptimit dhe krizën morale të njeriut bashkëkohor. Figura e tij nuk mbeti e mbyllur në abstraksionin e mendimit apo në izolimin e artit; përkundrazi, ai u përfshi drejtpërdrejt në plagët e historisë argjentinase, duke qenë një dëshmitar i pakëndshëm dhe një zë kritik në kohë të errëta.

Ai ishte njëkohësisht një interpretues i thellë i idiosinkrazisë argjentinase dhe një kritik i pamëshirshëm i saj. Mendimi i tij, shpesh provokues dhe i papajtueshëm me konsensusin, e afroi me të rinjtë që kërkonin të vërteta të zhveshura nga hipokrizia, por njëkohësisht e vendosi në përplasje të forta me establishmentin politik dhe intelektual. Megjithatë, këto tensione nuk e zbehën aspak prestigjin e tij; përkundrazi, e forcuan figurën e tij si një ndërgjegje e lirë dhe e pakompromis.

I lindur më 24 qershor 1911 në Rojas, në provincën e Buenos Airesit, ky bir emigrantësh kalabrezë mbeti deri në fund një figurë e papërsëritshme: një njeri që kërkoi të kuptonte errësirën përmes dritës, dhe dritën përmes errësirës. Në thelb, Ernesto Sabato nuk ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte një ndërgjegje që mendonte, një shpirt që vuante dhe një zë që vazhdon të flasë përtej kohës.

Emocionet e origjinës

Shkrimtarin e takova pikërisht kur do të shkonte në Shqipëri, për të marrë “Çmimin Kadare”, tregon Luan Rama në publikimin e bisedës që bëri me shkrimtari katër vite para se të shuhej. Por nuk ishte çmimi ai që e grishte të shkonte në Shqipëri, vijon Rama. Ajo që e shtynte ishte se para vdekjes, të mund të shikonte vendin e të parëve të tij, vendin nga ku ishin nisur pararendësit pas pushtimit të Shqipërisë nga perandoria osmane. Familja e tij kishte jetuar disa shekuj në Kalabri gjersa më në fund, kishte emigruar në Argjentinë, si shumë familje të tjera të shqiptarëve të Italisë së Jugut.

“Jam shumë i gëzuar që po shkoj në Shqipëri. Andej rrjedh gjaku i të parëve të mi, që nga koha e Skënderbeut!”, ishte shprehur ai.

– Para se t’ju takoja, në një nga librat e botuar pashë një fotografi të nënës suaj, të cilën ju e krahasoni me perëndinë. Ju jeni në prehrin e saj, rrethuar edhe nga vëllezërit e tjerë. Fytyra e saj kishte diçka të ngjashme me gratë e Jugut të Shqipërisë të fillimit të këtij shekulli; ishte një fytyrë stoike, formulon pyetjen Luan Rama.

– Nëna ime ka jetuar gjithnjë me nostalgjinë e të parëve të saj. Gjithmonë ajo fliste shqip me të vëllain e saj. Madje edhe sot më kujtohen disa fjalë shqip që kanë të bëjnë me bukën, shtëpinë… Ajo rridhte nga një familje e vjetër e vendosur në Kalabri, në “Magna Grecia” siç quhej atëherë, fill pas vdekjes së Skënderbeut, në fshatin San Martino. Historia e Skënderbeut, e këtij princi mesjetar shqiptar më ka tërhequr gjithnjë: jeta e tij në oborrin e sulltanit në Stamboll, ikja me një grup kalorësish për të çliruar Shqipërinë, lufta e tij legjendare 25-vjeçare në mbrojtje të atdheut të vet, por edhe të Europës… Jo më kot venedikasit e kanë cilësuar “princ të Krishterimit”. Pra, nga mijëra familje shqiptare që shkuan në Kalabri, nën mbrojtjen e mbretit të Napolit, mik dhe aleat i Skënderbeut, ishte edhe familja e nënës sime, e cila u vendos fillimisht në Santa Martino de Finita (përpara quhej Santo Martino de Finito). Mbaj mend që gjyshja e nënës sime quhej Maria Gjuzepina e San Marcos (fshati ku jetonin në atë kohë), një grua e hekurt dhe me karakter të fortë, por edhe një grua e mrekullueshme. Kur nëna ime u martua, ajo i kishte dhënë një unazë të vjetër të familjes me inicialet M. S. pra San Marco. Këtë unazë, para se të vdiste, nëna ime ia dha gruas sime, Matildës, ndërsa më pas, ajo ia dha mbesës sime që quhet Marina Sabato. Kështu kjo unazë e vjetër shqiptare shtegton nga brezi në brez.

– A e keni vizituar ndonjëherë atë vend? – vijon Rama në intervistën publikuar në “Shqip”.

– Po, kam pasur shumë dëshirë të njihja vendbanimin e hershëm të të parëve të mi dhe prandaj dhe e kam vizituar. Tashmë dua të kthehem edhe një herë, ndoshta për herë të fundit. Dua të shkoj në kujtim të nënës sime që e thërrisja “mama”, dhe ta shoh patjetër atë fshat. Historia e gjyshes sime është interesante. Një shqiptar ra në dashuri me të, por ajo nuk donte të martohej. Më së fundi, ajo u martua me një shqiptar tjetër të quajtur Ferrari. (Ju e dini që në ato kohëra shumë shqiptarë morën mbiemra italianë, por në fakt mbiemri i tij i vërtetë ishte Papi). Në fakt, nëna e saj nuk donte që ajo të martohej me të, pasi vëllai i tij ishte një prift, një qejfli femrash, por mjaft elokuent e inteligjent. E shkreta mama, kur shkonte në kishë, ajo qante nga fjalët e priftit elokuent dhe kur vinte në shtëpi e urrente atë. Në të vërtetë, prifti dhe vëllai i tij, rridhnin nga një familje shumë e pasur shqiptare, me titull “markez”, por më pas, ata e kishin humbur gjithë pasurinë e tyre. Vitet kaluan dhe gjyshi im vdiq shpejt, në moshën 40-vjeçare. Kështu shtëpia ra në krahët e nënës sime, atëherë 15-vjeçare. Pikërisht në këtë kohë, ata u detyruan të emigrojnë nga Kalabria në Argjentinë, si dhe shumë italianë e shqiptarë të tjerë, apo dhe emigrantë nga e gjithë bota: 80-90% e popullsisë së Argjentinës janë emigrantë.

– Dhe tani që po shkoni në Shqipëri, çfarë ndjeni?

– Emocione të forta. Mama për mua ishte një hyjni. Kjo ftesë që m’u bë ishte shumë prekëse për mua.

Një profil për shkrimtarin latinoamerikan

Ernesto Sábato ka lindur në Rojas, provincia de Buenos Aires në Argjentinë më 24 qershor, 1911. Nëna e tij Juana Maria Ferrari rridhte nga një familje arbëreshe e Italisë, ndërsa babai i tij, Franciso Sabato, po ashtu ishte nga Italia. Ata kishin njëmbëdhjetë fëmijë, të gjithë djem. Ernesto ishte fëmija i dhjetë i familjes Sábato. Ditën që lindi ai, vëllai më i madh vdiq dhe e ëma e pagëzoi me emrin e të vëllait, Ernesto.

Ai kreu shkollën e mesme më 1928 dhe u regjistrua në Universidad de La Plata, ku studioi fizikë dhe matematikë. Në vitin 1930 ai iu bashkua Partisë Komuniste dhe në atë kohë takoi Matilde Kusminsky Richter, që atëherë ishte 17 vjeç. Të dy lanë familjet dhe studimet dhe filluan të jetojnë bashkë. Në vitin 1933 ai u bë sekretar i Rinisë Komuniste, por po fillonte të zhgënjehej me partinë dhe kishte dyshime. Më 1934 ishte dërguar si delegat në Bruksel në Kongresin kundër fashizmit dhe luftës, prej aty duhej të udhëtonte për Moskë për një periudhë ‘spastrimi’. Në Bruksel Ernesto kuptoi natyrën e vërtetë të Partisë Komuniste dhe iku në Paris, ku jetoi i fshehur. Pa miq dhe pa para, ai fillon të shkruajë romanin e tij të parë.

Në vitin 1935 ai kthehet në Argjentinë ku martohet me Matilden dhe vazhdon studimet në Universidad de La Plata. Në vitin 1938 doktoron në fizikë dhe fiton bursë për të hulumtuar rrezatimin atomic në Laboratorin Curie në Paris. Matilde dhe djali i tyre, Jorge Federico shkojnë me të. Gjatë qëndrimit në Francë ai vazhdon të shkruajë dhe të pikturojë. Më 1939 bursa iu transferua për Massachusetts Institute of Technology. Ai kthehet në Argjentinë dhe fillon të ligjërojë matematikë dhe fizikë në Universidad de La Plata. Ftohet t’i bashkohet revistës Jugu, ku takohet me Jorge Luis Borges dhe të dy bëhen miq. Më 1941 fillon të shkruajë për gazetën La Nacion.

Në vitin 1943 ai kalon një “krizë ekzistenciale” dhe vendos të lërë shkencën dhe t’i përkushtohet krejtësisht vetëm shkrimit dhe pikturimit. Jep dorëheqje nga univeristeti dhe bashkë me familjen zhvendoset në male (Provincia de Cordoba). Fillon të shkruajë dhe shpejt përfundon librin Njëshi dhe gjithësia, që u botua më 1945. Në këtë libër Sábato haptas mohon shkencën dhe racionalen. Fiton çmime dhe nderime për këtë libër.

Roman i tij i parë Tuneli botohet më 1948. Më 1951 botohet libri tjetër Njerëz dhe dhëmbëzorë, me refleksione për paratë, arsyen dhe kalueshmërinë e kohës. Një studim për konceptet e botës dhe jetës moderne duke filluar nga Renesansa. Në vitin 1953 botohet libri Heterodoxia, që është definuar si fjalor i njeriut në krizë. Më 1955 bëhet drejtor i gazetës Mundo Argentino. Në këtë kohë Argjentina ishte në trazira politike. Më 1956 botohen dy librat më kontraverse të Sábatos: El otro rostro del Peronismo (Fytyra tjetër e peronizmit) dhe Torturas y Libertad de Prensa (Torturat dhe liria e shtypit).

Në vitin 1961 boton romanin e tij të dytë Sobre héroes y tumbas (Mbi heronjtë dhe varrezat), një studim psikologjik i njeriut i thurur me idetë filozofike të botuara më parë në librat e tij me ese. Kapitullin Raport për të verbërit shumë studiues e quajnë kryevepër të letërsisë botërore.

Në vitin 1971 fillon të shkruajë për gazetën La Opinion. Në vitin 1973 boton romanin e tretë Abaddón, el exterminador (Abadon, engjëlli i shkatërrimit), një libër për vizionin apokaliptik të botës moderne dhe për triumfin e të keqës.

Në vitin 1977 Italia i akordon çmimin “Medicci”, ndërsa më 1978, në Spanjë e dekoron me urdhrin Gran Cruz de la Orden al Mérito Civil.

Më 1984 presidenti i Argjentinës Raúl Alfonsín e emëron kryetar të Comisión Nacional sobre la Desaparición de las Personas (CONADEP), (Komisioni Kombëtar për Personat e Zhdukur), komision që ka hulumtuar rastet e personave të zhdukur gjatë diktaturës ushtarake në Argjentinë. Libri Nunca Más (Kurrë më) në të cilin jepen dëshmitë e atyre që shpëtuan dhe të dëshmitarëve të zhdukjes dhe vrasjes së mëse njëzetmijë njerëzve, është botuar si rezultat i hulumtimit të këtyre tragjedive.

Organizata e Shteteve Amerikane (O. A. S.) i jep çmimin Gabriel Mistral, ndërsa mbreti i Spanjës, Huan Karlos, e dekoron me çmimin Miguel de Cervantes. Dekorohet prapë nga Italia më 1985 me Urdhrin për Merita dhe më 1987 Fransoa Miteran, kryetar i Francës e dekoron me gradën Komandant i Legjionit të Nderit. Ka marrë gradën “Doktor nderi” (Honoris causa) nga Univeristeti Murica, Spanjë, Universidad de Rosario, Argjentinë, Universidad de Campinas, Brazil, Universidad del Litoral, Santa Fe, Università degli Studi di Torino, Itali Më 1995 në Shqipëri merr titullin Ismail Kadare, të ndarë nga fondacioni Velija. Vdiq në shtëpinë e tij në Argjentinë, më 30 Prill 2011 në moshën 99 vjeçare.

Nder mija trajta ideja: fytyra të gjarprit e të gruas.

Viola Isufaj

Universiteti i Tiranës

Pjesa 1

Poezia Gjarpni e Gruaja e Martin Camajt, me strukturën e saj enigmatike që ngjan me një rebus, përmban një shumësi elementesh të hapura ndaj interpretimeve të ndryshme. Ajo ndërthur simbole, botë emocionale dhe pasqyra të përthyera të realiteteve që shpërbëhen e rindërtohen pafundësisht, duke krijuar një tekst ku kuptimet lëvizin e transformohen vazhdimisht.Studiuesit shpesh kanë ngurruar t’i qasen interpretimit të kësaj poezie, për shkak të kompleksitetit të madh që ajo ngërthen. Pikërisht kjo vështirësi shndërrohet, megjithatë, në një grishje të veçantë: një ftesë e pandalshme për lexim dhe përpjekje interpretimi.

Gjarpni e grueja

Ajo mbramë harroi trupin e vet

zbuluet

e në mëngjes e gjeti pikturë të varun

në murin e gjanë dhetë pashë:

e kqyri e e kqyri dhe u zhduk.

Petkat e saj teren buzë detit

me këmishën e gjarpnit mbi gur.

Shtërpia tha se vjen prap, ajo,

deri mbasdite.

Mbasdite vonë, gjarpni i rrejtun

doli prej nëngurit

e iu zgerdhesh vetmisë ndër sy,

veshi këmishën e vjeter e shkoi

me fjetë.

Ky studim synon të depërtojë në kompleksitetin semantik dhe strukturor të poezisë së Martin Camajt, duke u përqendruar te mënyrat se si ideja poetike shfaqet dhe transformohet “ndër mijëra trajta” përmes figurave, simboleve dhe shtresave kuptimore. Poezia e Camajt, përtej dimensionit tekstual, paraqitet si një hapësirë intertekstuale ku vetëdija poetike ndërvepron me lexuesin në një proces të vazhdueshëm të prodhimit të kuptimit.

Poezia hap horizonte të reja kuptimore, duke u bërë provë e hapësirës së pakufishme të kuptimeve. Në këtë pikë, mund të kujtojmë idenë e Benedetto Croce-s në Estetica come scienza dell’espressione e linguistica generale (1902) për artin si shprehje të lirë, ku çdo akt interpretimi është një krijim i ri, si dhe konceptin e Umberto Eco-s për “tekstin e hapur” (Opera aperta, 1962), ku kuptimet nuk janë të fiksuara, por lëvizin e transformohen në marrëdhënie me lexuesin. Po ashtu, Roland Barthes me esenë La mort de l’auteur (1967) e zhvendos qendrën e kuptimit nga autori tek lexuesi, ndërsa Hans-Georg Gadamer në Wahrheit und Methode (1960) e sheh interpretimin si një dialog të vazhdueshëm mes lexuesit dhe traditës. Paul Ricoeur, nga ana e tij, e përshkruan tekstin si një hapësirë të lirë ku kuptimet shumëfishohen sapo ai ndahet nga autori.

Në qendër të analizës vendoset polisemantizmi i strukturës poetike: fjalët dhe imazhet nuk reduktohen në një interpretim të vetëm, por krijojnë një diskurs poetik të hapur, i cili lejon lëvizjen e kuptimeve në një rrjet të gjerë referencash kulturore e filozofike. Ky dimension polisemantik e vendos poezinë e Camajt në një kontekst ku njëri pol i kuptimit mund të jetë i fiksuar, por domëthëniet të lëvizshme, duke u prodhuar vazhdimisht në marrëdhënien mes tekstit dhe lexuesit.

Analiza e tekstit Gjarpni e Grueja do të shpalosë një hapësirë semiotike ku shenjat poetike ndërveprojnë në nivele të ndryshme: fenomenologjike, hermeneutike, psikologjike, antropologjike, filozofike, erotike dhe ekzistenciale. Ky ndërthurim i perspektivave do ta vendosë poezinë në një rrjet intertekstor ku çdo shenjë poetike del e hapur ndaj rikodifikimeve të pafundme.

Në përfundim, argumentohet se poezia e Camajt është një akt i vetëdijshëm i ndërtimit të kuptimit, një diskurs poetik që operon mbi bazën e polisemantizmit dhe intertekstualitetit, duke reflektuar parimet e semiotikës dhe strukturalizmit. Ky akt meditativ e shndërron lexuesin në bashkëkrijues të ideve që lëvizin “ndër mijëra trajta”, duke e vendosur tekstin në dialog me tradita të ndryshme letrare, filozofike dhe kulturore.

Fytyra e parë: tensioni seksual. Humbja e vetëdijes dhe e moralit

Poezia Gjarpni e grueja e Martin Camajt mund të lexohet për së pari si dramë e tensionit seksual dhe e humbjes së vetëdijes morale. Kur Camaj thotë për gruan “harroi trupin e vet,” mund të na nxisë të nënkuptojmë se gruaja ka kaluar në një gjendje larg nga vetëkontrolli moral dhe nga vetëdija deri në një dorëzim ndaj instiktit. Ky moment mund të interpretohet si një lloj lëshimi nga norma të caktuara që i janë imponuar gruas si individ. Thënë ndoshta më qartë: gruaja mund të jetë përballur me një situatë ku dëshirat dhe instinktet e saj kanë dalë më të forta se norma shoqërore a fetare, instikte, të cilat për t’u ndrydhur do të kishin nevojë për ndihmën e një vetëdijeje të kontrolluar dhe të pasur me parime.

Në traditën biblike, gjarpri është i lidhur me mëkatin e parë, ndërsa te Camaj merr një përmasë më intime: ai është shenja e instinktit të papërmbajtur, e dëshirës që shpërthen përtej kufijve të disiplinës së brendshme. Kjo mund të paraqesë një dinamikë ku gruaja ka kaluar përmes një akti të papritur, të panginjur dhe të paorganizuar, duke pranuar pasojat e mundshme pa menduar gjatë.

Gjarpri mund të nënkuptojë ndjeshmëri, ndjenja të thella që mund të ngrenë tallaze pasigurie, tërheqjeje dhe frike. Në këtë kuptim, mund të jetë simboli i një akti që ka lidhur trupat në një gjendje të paqartë, të pasigurt, dhe të mbushur me konflikte të brendshme. Gjarpni, si simbol i rrezikut dhe mundësisë për shndërrim, mund të jetë kështu, një shenjë e instinkteve të papërmbajtura që i ka ndjellë dhe të cilat kanë shpërthyer.

Ky këndvështrim e shton kompleksitetin e poezisë, duke dhënë një përmasë të brendshme të përjetimeve të gruas, ku morali, trupi dhe intimiteti janë në një vibrim të trazuar të vazhdueshëm. Camaj ka përdorur një qasje shumë të hollë për të dhënë këtë krizë të brendshme, duke e shprehur me anë të simboleve natyrore dhe konflikteve ndërmjet individit dhe normës sociale.

Ajo që po përthyen Camaj, pra, mund të jetë një moment i tensionuar pas aktit seksual, ku gruaja, e cila ka kaluar përtej kontrollit të saj moral dhe trupor, tani përballet me pasojat e këtij akti, që janë të përjetuara dhe të dukshme në realitetin e saj të brendshëm, të përditshëm. Kjo përballje mund të shfaqet si një reflektim i ndjeshmërisë dhe kuptimit të thellë të asaj që ka ndodhur.

Pikturë të varun në murin e gjanë dhetë pashë- Ky varg i pashlyeshëm mund të ketë një kuptim të thellë në lidhje me përballjen e gruas me pasojat e veprimeve të saj dhe përballjen me turpin dhe ndërgjegjen; mund të simbolizojë një imazh të papritur dhe të papëlqyer për gruan, ku ajo, pas natës që kaloi, tashmë, në mëngjes, gjendet para një pasqyre të përjetuar që e ndihmon të kuptojë më mirë atë që ka ndodhur. Piktura që është “e varur” mund të jetë vetë përballja me një imazh të ngulitur tashmë në mendjen e saj, një shenjë të veprimit që ajo e ka kryer, dhe tani po e përjeton me ndjenja të ftohta, me ndjenja të papërmbushjes, pothuajse si një përfundim të hidhur. Është përballja me turpin dhe ndërgjegjen: Gruaja është tashmë e ndodhur në atë moment të pakthyeshëm, kur natyra e veprimit të saj është bërë e dukshme.

Piktura shfaqet si shenjë e imazhit të vetvetes që gruaja tashmë e sheh në një këndvështrim që ia cakton ndërgjegjia. Piktura e varur funksionon, pra, si pasqyrë e veprimit të kryer, një kujtim i fiksuar që mbetet i pashmangshëm. Vargu “dhe dhjete pashe” mund të sugjerojë që gruaja po e shikon veprimin e saj me një ndjesi të thellë fajësie, një ndjenjë që ka rritur intensitetin dhe përmasat e asaj që ka ndodhur. Vargu mund të lexohet si metaforë e turpit dhe ndërgjegjes. Dhjetë pashët e përmendura e zmadhojnë ndjesinë e fajit, duke e bërë më të rëndë dhe më të pranishme në ndërgjegjien e subjektit.

Kalimi nga nata në mëngjes, nga pasioni në reflektimin e ftohtë, përfaqëson një moment kthjellimi ku gruaja e sheh realitetin me sy tjetër dhe ku përballja me ndërgjegjen bëhet e pashmangshme. Mëngjesi nuk është vetëm shenjë e ndërrimit të kohës, por një transformim cilësor që pason çdo akt të papritur e të thellë. Ky kontrast mes natës dhe mëngjesit është një motiv i përsëritur në poezinë e Camajt: te Pas kryqëzimit të zogjve, loja e dashurisë dhe pasojat e saj projektohen në një mëngjes të ftohtë e të zbrazët; ndërsa te Mosha e qenit apo ditëlindja, kalimi i kohës shfaqet si përballje e individit me pasojat e veprimeve që të tjerë kanë kryer mbi të. Në këtë kuptim, mëngjesi te Gjarpni e grueja shfaqet si instancë reflektimi, një hapësirë ku gruaja e sheh veten në pasqyrën e fajit, duke u shndërruar në një meditim të rëndë mbi ndërgjegjen. Ky moment mund të nënkuptojë kthimin e saj në shtëpi, si një përpjekje për të rivendosur ekuilibrin dhe për të rikthyer rendin e prishur.

Po ashtu, pjesa ku gjarpri zgjedh të veshë këmishën e vjetër dhe të shkojë për të fjetur mund të lexohet si simbol i një përpjekjeje për rikthim në vetvete, pas një përvoje tronditëse që e ka ndikuar. Në këtë mënyrë, edhe gjarpri vendos një marrëdhënie me kujtimin e afërt të ngjarjes, por ndryshe nga gruaja, në përputhje me natyrën e tij, ai bën një akt ironik dhe të distancuar ndaj përvojës së kaluar. Ky gjest shndërrohet në simbol të një rikthimi në rutinën e zakonshme, një mënyrë për të neutralizuar tronditjen e natës dhe për ta vendosur ngjarjen në kufijtë e kujtesës së afërt. Në këtë mënyrë, gjarpri nuk e kthen mëngjesin në hapësirë reflektimi, por e përdor si moment të mbylljes së përvojës, duke e zhvendosur peshën e saj nga aktualiteti drejt një kujtese që tashmë është e konsumuar.

Poezia merr kështu një dimension psikologjik të thellë, ku pasioni dhe turpi bashkëjetojnë, duke e shndërruar aktin seksual në një reflektim mbi mëkatin, fajin dhe ndërgjegjen. Por, nga ana tjetër, imazhi me të cilin përballet gruaja, krijuar nga vetë ajo, mund të jetë gjithashtu një figurë që nënkupton “përmbysjen” e ndjeshmërisë së saj të zakoshme dhe një hapje ndaj diçkaje të re, një kalim nga një gjendje e ndrojtur dhe e pasigurt në një të ardhme që është e ndikuar nga veprimi i kaluar – e cila na përgatit për leximin tjetër.

Foto: memorie.al