Ndriçim Kulla/

Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30, atje ku varfëria, përçarja, pasiguria dhe ankthi i një kombi ende të pabërë mirë rëndonin si mjegull mbi vetëdijen shqiptare, poezia e Lasgush Poradeci erdhi si një dritë që nuk kërkonte të verbonte askënd, por vetëm të ndriçonte me butësi fytyrën e lodhur të shpirtit shqiptar. Në një kohë kur shumë pena zgjodhën të bërtasin, të akuzojnë, të mallkojnë apo të godasin plagën me hekur të nxehtë, ai zgjodhi një rrugë tjetër, më të vështirë dhe më fisnike: të mbillte bukuri në një tokë të vrerosur, të ujiste me muzikën e vargut atë që historia dhe mjerimi kishin tharë brenda njeriut shqiptar.

Shpirti i tij dukej sikur kishte marrë prej atdheut gjithçka që ishte e bukur dhe e përjetshme: liqenin e qetë të Pogradecit, dridhjen e yjeve mbi ujë, zërin e krojeve, frymën e maleve, lëvizjen e vashave nëpër udhë, heshtjen e mbrëmjeve shqiptare dhe mallin e thellë që digjej pa zhurmë në zemrën e njeriut të këtij vendi. Pastaj, si një prift i fshehtë i bukurisë, ai ia ktheu përsëri kombit të tij të gjitha këto, por të kthjelluara në art, të pastruara në zjarrin e poezisë, të ngritura në një lartësi ku dhembja nuk bërtet më, por shndërrohet në këngë.

Në këtë kuptim, Lasgushi nuk ishte thjesht poet. Ai ishte një restaurues i shpirtit shqiptar.

Kur lexon poezinë e tij, të krijohet ndjesia se Shqipëria e asaj kohe, e lodhur nga konfliktet, nga provincializmi, nga dhuna e prapambetjes dhe nga hijet e historisë, kishte nevojë jo vetëm për tribunë e politikë, por edhe për lule. Kishte nevojë për një poet që t’i kujtonte se ekzistonin ende yjet, dashuria, uji i krojeve, dridhja e syrit të vajzës, malli që nuk vdes dhe bukuria që nuk poshtërohet nga koha. Pikërisht këtë bëri ai.

“Unë jam poet i rinisë, i dashurisë, i jetës”, thoshte Lasgushi, dhe kjo fjali nuk ishte shmangie nga realiteti, siç mendonin disa prej bashkëkohësve të tij që kërkonin prej letërsisë vetëm revoltë sociale; ishte përkundrazi një mënyrë më e thellë për ta shpëtuar njeriun prej shkatërrimit të brendshëm. Sepse ka çaste në historinë e kombeve kur urrejtja bëhet aq e zakonshme, sa vetë bukuria fillon të duket si luks. Dhe pikërisht atëherë lind nevoja për poetë si ai.

Në poezinë e Lasgushit nuk ka zhurmë. Ka muzikë. Nuk ka gjëmim tribunash. Ka pëshpërimë. Nuk ka klithmë politike. Ka mall njerëzor. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye poezia e tij mbeti e pavdekshme, sepse nuk iu drejtua vetëm kohës së vet, por vetë natyrës njerëzore.

“Më del e zë pshon me të fshehtë

Më vjen edhe pshon me t’u qasur…”

Në këto vargje të buta, që duken sikur ecin zbathur mbi heshtjen, dashuria nuk paraqitet si shpërthim dramatik, por si dridhje e fshehtë e shpirtit. Gruaja në universin lasgushian nuk është trup që pushtohet, por prani që ndriçon. Ajo vjen si yll, si frymë, si mall që të dhemb pa të vrarë. Dhe në një Shqipëri ku jeta ishte ende e ashpër, patriarkale dhe e mbyllur, kjo mënyrë e të kënduarit të femrës ishte vetë një qytetërim estetik.

“Ndrin yll’ i të riturit t’im…”

Ylli te Lasgushi nuk është vetëm simbol dashurie. Ai është simbol i aspiratës njerëzore drejt së bukurës, drejt diçkaje që nuk mund të preket plotësisht. Në universin e tij poetik gjithçka lëviz mes afërsisë dhe pamundësisë, mes dëshirës dhe largësisë. Kjo e bën poezinë e tij të ketë një trishtim të ëmbël, një melankoli që nuk rrëzon, por fisnikëron.

Në poemën “Vallja e yjve”, kjo filozofi poetike arrin një nga kulmet më të larta të saj. Yjet e Lasgushit nuk janë objekte qiellore; janë qenie të gjalla të etjes dhe të dashurisë, të dënuara të ndjekin njëri-tjetrin nëpër pafundësi.

“Yjtë-e ndezur aqe larg,

Lozin vallen e dëshirës

Dyke ndritur varg-e-varg

Nëpër terr të hapësirës.”

Ka në këto vargje diçka kozmike dhe njëkohësisht njerëzore. Duket sikur vetë universi është ndërtuar mbi mallin. Yjet ndizen jo prej ligjeve fizike, por prej dashurisë. Ata digjen nga pamundësia për ta arritur plotësisht njëri-tjetrin. Dhe në këtë vallëzim të pafund, Lasgushi sheh fatin e vetë njeriut: të jetojë duke kërkuar dritën që gjithmonë largohet pak më tej.

Kjo ishte madhështia e tij në vitet ’30. Në vend që ta ngushtonte shpirtin shqiptar vetëm tek toka dhe politika, ai e ngriti drejt qiellit. I mësoi shqiptarit të shihte edhe lart. Në një kohë të mbushur me mure, ai hapi horizont.

Edhe poezia “Kroi i fshatit tonë” mbart të njëjtin vizion. Aty Shqipëria nuk paraqitet si dramë historike, por si peizazh shpirtëror. Kroi nuk është vetëm burim uji; ai është burim jete, kujtese, dashurie dhe identiteti.

“Kroi i fshatit tonë, ujë i kulluar,

ç’na buron nga mali, duke mërmëruar…”

Gjithçka këtu rrjedh me qetësi: uji, vajzat, malli, fjala, mbrëmja. Nuk ka tension brutal. Ka harmoni të fshehtë. Dhe kjo harmoni ishte ndoshta forma më e lartë e rezistencës shpirtërore ndaj kohës së ashpër që jetonte vendi. Sepse një komb nuk mbijeton vetëm me revoltë; mbijeton edhe me aftësinë për të ruajtur ndjenjën e bukurisë.

“Posi malli i zemrës mu në gji të shkretë…”

Këtu Lasgushi prek një nga fijet më të thella të shpirtit shqiptar: mallin. Jo mallin sentimental të zakonshëm, por atë mall ekzistencial që shoqëron popujt e vegjël, të lodhur nga historia dhe të uritur për dritë. Kroi derdhet “aq i egër, aq i qetë”, si vetë zemra shqiptare, ku bashkëjetojnë dhimbja dhe butësia, krenaria dhe vetmia.

Në këtë mënyrë, poezia e Lasgushit u bë një akt i heshtur qytetërimi. Ai nuk ngriti flamuj ideologjikë. Nuk shpalli doktrina. Nuk kërkoi të bëhej prijës turmash. Ai bëri diçka më të rrallë: krijoi një aristokraci të shpirtit në një vend ku shpesh triumfonte brutaliteti i jetës së përditshme.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe dallimi i madh mes tij dhe poetëve të revoltës sociale të kohës. Ata e panë plagën shqiptare dhe deshën ta çanin më tej që të rridhte gjaku i saj para syve të të gjithëve. Lasgushi e pa po atë plagë, por vendosi të vendoste mbi të një lule. Jo për ta fshehur, por për të mos lejuar që njeriu të shndërrohej krejtësisht në errësirë.

Në universin e tij poetik, dashuria nuk është arratisje nga realiteti. Është mënyra më e lartë për ta shpëtuar realitetin nga shëmtia. Bukuria nuk është luks estetik. Është nevojë morale. Natyra nuk është dekor. Është vazhdim i shpirtit njerëzor.

Prandaj poezia e Lasgushit vazhdon të mbetet e gjallë edhe sot. Sepse ajo nuk lidhet vetëm me një epokë, por me një nevojë të përhershme të njeriut për dritë, për harmoni dhe për dashuri në kohë të errëta. Në fund të fundit, kombet nuk jetojnë vetëm prej historisë së tyre politike. Ato jetojnë edhe prej ëndrrës që kanë për vetveten. Dhe Lasgushi ishte një nga ata poetë që ia bëri Shqipërisë këtë ëndërr më të bukur.

Në mbrëmjet shqiptare të viteve ’30, kur mbi qytetet e vogla binte heshtja, kur dritat ishin të pakta dhe varfëria ecte nëpër rrugë si një hije e zakonshme, poezia e Lasgushit duhet të ketë kaluar nga dora në dorë si një dritë e ngrohtë. Jo për të ndryshuar menjëherë botën, por për t’i kujtuar njeriut shqiptar se edhe në mes të mjerimit kishte ende yje që ndizeshin, kroje që këndonin dhe zemra që mund të dashuronin pa urrejtje.

Dhe kjo ishte ndoshta forma më e bukur e patriotizmit që mund të jepte një poet.

Nëse Migjeni i vuri gishtin plagës shqiptare dhe e detyroi shoqërinë të dëgjonte britmën e saj, Lasgush Poradeci zgjodhi të dëgjonte rrahjen e zemrës që ende mbetej gjallë nën atë plagë. Këta dy poetë, që duken sikur ecin në kahe të kundërta të shpirtit shqiptar, në të vërtetë plotësojnë njëri-tjetrin si nata dhe muzgu. Njëri zbret në ferrin e realitetit për të treguar mjerimin; tjetri ngjitet drejt një qielli të brendshëm për të mos lejuar që njeriu të humbasë krejtësisht aftësinë për të ëndërruar. Dhe ndoshta vetëm një komb që i pati të dy këta poetë në të njëjtën kohë mund ta kuptonte sa e thellë ishte drama e vet.

Sepse Lasgushi, në heshtjen e tij aristokratike, e ndiente po aq fort trishtimin shqiptar. Ai e njihte vetminë, rrënimin moral, zhgënjimin e kohës dhe hidhërimin që mbështillej mbi jetën e vendit si mjegull liqeni në muzg. Por ndryshimi qëndronte te mënyra si ai e përkthente këtë dhimbje. Tek ai, vuajtja nuk shpërthen në britmë; ajo rafinohet në mall. Nuk shndërrohet në urrejtje; bëhet muzikë e brendshme. Në vend të revoltës së drejtpërdrejtë, ai krijon një gjendje poetike ku njeriu ndien njëkohësisht dhimbjen dhe madhështinë e ekzistencës.

Prandaj liqeni në poezinë e tij nuk është vetëm peizazh. Ai është pasqyra metafizike e shpirtit shqiptar. Ai rri i qetë në sipërfaqe, ndërsa në thellësi fsheh dridhje të panjohura. Në atë ujë të kthjellët, Lasgushi duket sikur sheh jo vetëm fytyrën e natyrës, por edhe vetë fatin njerëzor: bukurinë që kalon, mallin që nuk shuhet dhe vetminë që shoqëron çdo shpirt të ndjeshëm.

Kjo është arsyeja pse poezia e tij ka aq shumë heshtje brenda. Heshtja te Lasgushi nuk është boshësi. Është gjendje mendimi. Është muzika e asaj që nuk mund të thuhet plotësisht me fjalë. Edhe dashuria në vargjet e tij shpesh nuk realizohet kurrë plotësisht; ajo mbetet pezull si një dritë e largët mbi ujë.

“Sa më pak e shëmbëllen,

Aq më shumë-e djek dëshira…”

Në këto vargje të “Valljes së yjve” fshihet e gjithë filozofia e tij e dashurisë dhe e jetës. Njeriu digjet më shumë pas asaj që nuk arrin ta zotërojë plotësisht. Bukuria mbetet gjithnjë paksa e paarritshme. Dhe pikërisht kjo distancë e mban të gjallë mallin. Lasgushi e kuptonte se në çastin kur dëshira shuhet krejtësisht, shuhet edhe vetë poezia e jetës.

Në një Shqipëri të mësuar me ashpërsinë, ai solli kulturën e ndjenjës së hollë. Ishte një lloj edukimi estetik i heshtur. Ai i mësoi shqiptarit të sodiste. Të dëgjonte tingullin e ujit. Të ndiente ritmin e natyrës. Të shihte bukurinë jo si zbukurim, por si mënyrë për të mbijetuar shpirtërisht.

Dhe kjo nuk ishte pak në vitet ’30. Sepse shoqëritë e varfra rrezikojnë shpesh të bëhen të verbra ndaj finesës. Kur njeriu lufton vetëm për bukën e gojës, fillon të humbasë aftësinë për të parë yjet. Lasgushi e dinte këtë. Prandaj poezia e tij duket sikur i thotë vazhdimisht shqiptarit: mos harro se je krijuar edhe për bukuri.

“Kroi i fshatit tonë” është ndoshta një nga monumentet më të bukura të kësaj filozofie poetike. Në dukje kemi një tablo të thjeshtë fshati: vajza që mbushin ujë, trima që ndalojnë pranë krojit, mbrëmje të qeta mali. Por nën këtë thjeshtësi lëviz një ndjenjë e thellë harmonie mes njeriut dhe botës. Kroi bëhet qendër gravitacioni shpirtëror. Aty bashkohen dashuria, rinia, burrëria, natyra dhe kujtesa kolektive.

“Ç’na shëroke plagët, ç’na shëroke sytë…”

Kjo thirrje duket sikur nuk i drejtohet më vetëm krojit, por vetë poezisë së Lasgushit. Sepse poezia e tij në ato vite kishte pikërisht këtë funksion: të shëronte sytë e lodhur të shpirtit shqiptar, të mbuluar prej pluhurit të një realiteti të ashpër. Ai nuk e mohonte tragjedinë e kohës, por përpiqej të shpëtonte prej saj atë që ishte ende e pastër dhe njerëzore.

Në këtë kuptim, Lasgushi mbetet një nga poetët më europianë të letërsisë shqiptare. Jo sepse imitonte Evropën, por sepse kishte arritur atë nivel vetëdijeje estetike ku poezia nuk bëhet më kronikë e ditës, por kërkim i përjetësisë brenda çastit. Ai e ngriti gjuhën shqipe në një muzikalitet të rrallë, duke i dhënë asaj një elegancë që deri atëherë pak kush e kishte arritur.

Tek ai, fjala nuk rëndon. Ajo rrëshqet. Tingëllon. Merr frymë. Vargu lasgushian ka shpesh lëvizjen e ujit ose të dritës së hënës mbi liqen. Dhe kjo është arsyeja pse ai lexohet jo vetëm me mendje, por edhe me shqisa. Poezia e tij dëgjohet po aq sa kuptohet.

Në fund, figura e Lasgushit mbetet ajo e një poeti që nuk pranoi ta ndante njeriun nga bukuria, as në kohë të errëta. Ai e kuptoi se kombet mund të varfërohen ekonomikisht, mund të copëtohen politikisht, mund të lodhen historikisht, por vdesin vërtet vetëm atëherë kur humbin aftësinë për të dashuruar dhe për të soditur.

Dhe prandaj ai vazhdoi të mbillte lule në shpirtin shqiptar, edhe kur mbi atë shpirt frynin erëra të ftohta kohe.

Në jetën dhe në artin e Lasgush Poradeci ka edhe një fisnikëri tjetër të rrallë, e cila shpesh nuk vihet re menjëherë: refuzimi për ta ulur poezinë në nivelin e zhurmës së kohës. Ai jetoi në një shekull të trazuar, mes ideologjive që kërkonin t’i merrnin shpirtit njerëzor të drejtën për të qenë i lirë dhe i brishtë, por poezia e tij mbeti gjithmonë një territor i papushtueshëm, ku ende mund të hynin liqeni, hëna, dashuria dhe heshtja.

Në këtë qëndrim kishte diçka prej murgu dhe diçka prej aristokrati të vjetër europian, që e di se kultura nuk mbijeton duke iu nënshtruar çdo stuhie politike, por duke ruajtur një zjarr të brendshëm që nuk shuhet. Prandaj Lasgushi duket sikur qëndron disi jashtë kohës së vet. Ndërsa shumë shkrimtarë të epokës mbetën të lidhur fort me debatet, konfliktet dhe retorikat e ditës, ai vazhdoi të ndërtonte një univers poetik ku njeriu nuk shihej si pjesë e turmës, por si qenie e vetmuar përballë bukurisë dhe pafundësisë.

Edhe vetë dashuria në poezinë e tij ka një solemnitet të pazakontë. Nuk është dashuri e zhurmshme, as tokësore në kuptimin banal të saj. Është një përjetim që i afrohet adhurimit. Gruaja lasgushiane shpesh duket sikur nuk ecën mbi tokë, por mbi një dritë të hollë muzgu. Ajo nuk zotërohet kurrë plotësisht; vetëm soditet, ndihet dhe humbet.

“O vashë-e të riturit t’im…”

Kjo thirrje e shkurtër mban brenda një mall të pafund. Te Lasgushi, dashuria është gjithmonë në prag humbjeje, dhe ndoshta pikërisht për këtë mbetet aq e bukur. Ai e kuptonte se njeriu dashuron më fort atë që koha rrezikon t’ia marrë. Prandaj në poezinë e tij ka aq shumë muzgje, yje që shuhen, dritë që dridhet, hapa që largohen ngadalë. Bukuria nuk paraqitet si diçka e përhershme dhe e sigurt, por si një çast i brishtë që duhet ruajtur me gjithë shpirt.

Kjo ndjenjë e brishtësisë e bën poezinë e tij thellësisht njerëzore. Pas gjithë muzikalitetit dhe elegancës së vargut fshihet frika e heshtur e njeriut përballë kohës. Yjet e tij digjen, por edhe ftohen. Dashuria ndriçon, por edhe tretet. Liqeni pasqyron qiellin, por mbi të bie gjithmonë hija e mbrëmjes. Dhe megjithatë, në vend që të bjerë në dëshpërim, Lasgushi zgjedh ta pranojë këtë fat njerëzor me një lloj qetësie të trishtuar, pothuaj filozofike.

Ndoshta këtu qëndron edhe moderniteti i tij i vërtetë. Ai nuk ishte modern sepse kërkonte të thyente traditën me zhurmë, por sepse depërtoi thellë në vetminë e shpirtit njerëzor. Në këtë kuptim, poezia e tij lidhet me atë linjë të madhe të poezisë europiane ku bukuria dhe melankolia ecin bashkë, ku dashuria nuk ndahet dot nga humbja dhe ku njeriu ndriçon pikërisht sepse është i përkohshëm.

Edhe natyra te Lasgushi nuk është vetëm natyrë shqiptare; ajo është një gjendje e brendshme e shpirtit. Mali, kroi, liqeni, nata, ylli, era, të gjitha marrin frymë si qenie të gjalla. Ai nuk i përshkruan; ai i shpirtëzon. Në poezinë e tij, universi duket sikur merr pjesë në emocionin njerëzor. Yjet digjen nga malli, kroi shëron plagët, liqeni hesht si njeri i mençur. Gjithçka është e lidhur në një harmoni të fshehtë, që poeti përpiqet ta dëgjojë dhe ta përkthejë në muzikë vargjesh.

Dhe ndoshta kjo ishte dhurata më e madhe që ai i bëri kulturës shqiptare në vitet ’30: i dha asaj ndjesinë e harmonisë në një epokë të copëtuar. I dha mundësinë të sodiste veten jo vetëm përmes mjerimit dhe dramës historike, por edhe përmes bukurisë së saj të brendshme.

Në një kohë kur Shqipëria përpiqej të bëhej shtet, Lasgushi përpiqej ta bënte shpirt.

Sepse kombet nuk ndërtohen vetëm me institucione dhe politika. Ato ndërtohen edhe me mënyrën si ëndërrojnë, si dashurojnë dhe si kujtojnë. Dhe poezia e Lasgushit u mësoi shqiptarëve të ëndërronin me një gjuhë më të pastër, më të thellë dhe më fisnike.

Kur lexon sot vargjet e tij, duket sikur dëgjon ende një muzikë që vjen nga brigjet e qeta të liqenit të Pogradecit, një muzikë që nuk kërkon të tronditë botën, por vetëm të shpëtojë prej harresës ato gjëra të brishta pa të cilat njeriu bëhet i shkretë: dashurinë, mallin, hijeshinë dhe aftësinë për t’u mrekulluar.

Dhe kështu Lasgushi mbeti deri në fund poeti i një drite të qetë shqiptare, që nuk verboi kurrë askënd, por ndriçoi gjatë.

Albert HABAZAJ/

Buzëmbrëmjen e këtij 15 maji shkova me kolegun tim, shkrimtarin Eqerem Canaj në Bibliotekën Publike “Shevqet Musaraj”, Vlorë. Na bëri tok poetë, shkrimtarë, artistë, nxënës, mësues të qytetit dhe pedagogë të Universitetit “Ismail Qemali” Vlorë veprimtaria: “Mbrëmje poetike: “Më sillni perëndimin në një kupë”, kushtuar poetes së shquar amerikane Emily Dickinson pikërisht datën e yllëzimit të saj në nderim të 140 vjetorit të Paharrimit të poetes së pakohë apo të gjithkohëshme.

Ikën dhe erdhën dritat …

Veprimtaria, sipas programit, ishte në orën 18:00, kur, çuditërisht nja 10 minuta para orës së shumëpritur, na ikën dritat. U shqetësuam. Për pak çaste ora po shkonte 18:00. Po futeshin një nga një gonxhet e gjimnazit jopublik “Perla” dhe tjetër formë të shndritshme mori Biblioteka.

Gjithsesi, duke diskutuar me Eqeremin vërtet të shqetësuar, si do të bëjmë – më pyet miku im. Mos u mërzit, se dhe po nuk erdhën dritat, janë zemrat e poeteve dhe poetëve, të perlave të “Perlës” së Petritit që do të bëjnë më shumë dritë se dritat elektrike. Njëmendjesuam që ta bënim jashtë, para bibliotekës, por për fat, dritat erdhën dhe ne u qetësuam, u gëzuam dhe zhvilluam një veprimtari shumë të pëlqyer që na la mbresa të veçanta.

Programi:

Ishte e veçantë, krejt e veçantë ajo mbrëmje poetike me lajtomotivin simbolik “Më sillni perëndimin në një kupë”, kushtuar poetes së shquar amerikane Emily Dickinson, në vatrën me dritë të ngrohtë të qytetarëve vlonjatë, sidomos të shkrimtarëve dhe artistëve tanë, në mjediset në Bibliotekës Publike “Shevqet Musaraj” Vlorë, ku na mirëpriti me bujari drejtoresha e asaj biblioteke dr. Iltana Koleka me stafin e saj të mrekullueshëm.

Nderim dhe vlerësim për vëmendjen që tregoi drejtoresha e Qendrës së Kulturës dhe Artit të Bashkisë Vlorë, zonja Anxhela Kapllanaj (koreografe e talentuar), drejtuese shembullore dhe e përkushtuar, duke ardhur vetë në këtë veprimtari shumë domethënëse dhe me shumë dashamirësi i shprehëm mirënjohjen si artistët artistes. Me thjeshtësinë e saj të madhe, ajo na nderon, se vërtet është drejtuese e kulturës së qytetit, por, tamam si Dickinson, këto qelizat, këto imtësirat i vlerëson shumë, se pjesëzat bëjnë të tërën.

Pjesëmarrësit: poetë e shkrimtarë të qytetit, intelektualë, mësues, pedagogë dhe nxënës të shkollës jopublike “Perla”, Vlorë me president zotni Petrit Golemin.

Tematika: Poezi të autores Emily Dickinson (10.12.1830-15.05.1886) të shqipëruara nga përkthyesja Laurtea Petoshati.

Moderatore ishte dr. Iltana Koleka, drejtoreshë e bilbiotekës së qytetit, që ishte dhe organizatore e kësaj veprimtarie të bukur shumë. Na nderoi me pjesëmarrjen e saj dhe me fjalën e vlerësuar drejtoresha e Qendrës Kulturore dhe Artit të Bashkisë Vlorë, dashamirësja jonë zonja Anxhela Kapllanaj, e cila bëri dhe përshëndetjen e rastit dhe ia dha fjalën zonjës Koleka për të drejtuar veprimtarinë. Në vijim poetja, shkrimtarja, publicistja, drejtuese e emisionit “Hea” në televizionin lokal “6+1 Vlora TV”, ing. Laureta Petoshati na bëri një vështrim substancial të poetes së shquar amerikane.

Në vijim shprehëm mendime, diskutime, pyetje, përgjigje për Dickinsonin dhe Petoshatin, si dhe recituan poezi, sipas ndarjes miqësisht të mirëkuptueshme që kishin bërë organizatorët, përkatësisht: Albert Habazaj, Anila Toto, Vjollca Aliaj, Lulëzime Malaj, Vera Zaho, Ahmet Demaj, Majli Dukaj, dr. Shpresa Fundo Gjergji, pedagoget prof.as. Edlira Duro Çerkezi dhe dr. Irena Cani (poete, përkthyese), si dhe mësuesja e devotshme Vera Zaho. Perlat e “Perlës”, tek recituan 7 poezi të Dickinsonit (dhe në shqip dhe në anglisht), ishin freskia, ëmbëlsia, qershia mbi tortë, siç u thamë me dashamirësi e dëlirësi. Ja cilat ishin poezitë e Emily Dickinson përkthyer nga Laureta Petoshati, që recituan çupat, nxënëset e Shkollës Jopublike “Perla”, Vlorë me president z. Petrit Golemi:

1. Bring me the sunset in a cup –

1/1. Më sill perëndimin e diellit në një tas

2. “Hope” is the thing with feathers –

2/1. “Shpresa” është krijesë me pupla

3. Tell all the truth but tell it slant –

3/1. Thuaje të vërtetën, por thuaje përanshëm

4. I’ m Nobody! Who are you? –

4/1. Unë jam Askushi! Kush jeni ju?

5. The Soul selects her own Society –

5/1. Shpirti zgjedh shoqërinë që i përket

6. If I can stop one heart from breaking –

6/1. Nëse do t’ia ndal një Zemre lëndimin

7. The past –

7/1. E kaluara

NGA FJALA IME NË MBRËMJEN POETIKE

Përshëndetja:

Mikesha dhe miq të dashur të fjalës së bukurshkruar! Ndihem i vlerësuar që organizatorët e kësaj veprimtarie shumë të çmuar për kulturën e qytetit patën besimin për të qenë i pari që do të shpreh disa mendime në këtë mbrëmje më tepër se poetike kushtuar Dickinsonit dhe Petoshatit, si dhe të këndoj një poezi të amerikanes hyjnore.

Aq më tepër që ky aktivitet bëhet në Bibliotekën Publike “Shevqet Musaraj”, Vlorë, e cila për mua, jo vetëm si poet e studiues, por sidomos për shkak të profesionit si specialist i librit, bibliograf dhe drejtor i Bibliotekës Shkencore “Nermin Vlora Falaschi” në Universitetin “Ismail Qemali” Vlorë deri ditën që dola në pension (23.03.2025) e tani e në vijim sa të jem, kjo bibliotekë ka qenë, është e do të jetë shtëpia ime e dytë, falë dhe bashkëpunimit shumë të mirë dhe mëse vëllazëror për dobinë e punës përgjatë një çerek shekulli, që me drejtoreshën historike Liljana Gjika, me shkrimtarin Çlirim Hoxha, poeten Elma Rama dhe tashmë me ish – pedagogen e Universitetit “Ismail Qemali” dr. Iltana Koleka, si drejtues të këtij tempulli kulture, që e bënë kaq me dritë këtë bibliotekë, bashkë me stafin, si detashment drite që është gjithmonë në gatishmëri të lexuesve, të qytetarëve të Vlorës dhe jo vetëm.

Siç e shprehu dhe kolegia ime, Tana këtë mbrëmje na bëri bashkë një duet poetik i letërsisë femërore universale: Elisabeta si autore dhe Laureta si përkthyese e më tepër se kaq.

Së bashku me poetë, shkrimtarë e artistë të qytetit, si dhe me pjesëmarrjen e nxënësve të shkollës jopublike “Perla”, po ndajmë magjinë e poezisë së poeteshës kanonike Emily Dickinson. Më 10 Dhjetor poetja ka 196 vjetorin e lindjes, ndërsa sot, pikërisht sot ne, këtu në Vlorë i kujtojmë 140 vjetorit e vdekjes për të dritëruar në univers.

Një duet poetik i letërsisë femërore: Emily Dickinsoni – Laureta Petoshati dhe spiralizmi

Është vërtet kënaqësi organizmi dhe realizmi i një ngjarjeje kulturore të rëndësishme për ne (e jo vetëm në Vlorë), nga e cila përfitojmë një tjetër përmasë të standardit sipëror, tek na vjen Emily Dickinson, falë jo thjesht përkthyeses, por shqipërueses muzikale me identitet dhe integritet, e cila shprehet me mirënjohje edhe për leksioet që ka pasur fatin të merrte nga Kudret Kokoshi dhe profesor Nestor Nepravishta

Vërtetësisht bukur u shpreh mësuesja dhe poetja e qytetit tonë Anila Toto për Lauretën: “Është një eveniment i rrallë përkthimi dhe studimi i një poeteje të rrallë si Emily Dickinson në qytet. Këtu, maksimumi bëhen promovime të thjeshta të miqve, edhe pse të respektuar, por nuk i kalojmë kufijtë me recitime të një poezie të huaj. Me studimin tënd “ke kapërcyer ylberin” e ke hyrë në një botë studimi dhe pranimi ëndrrash fantazie dhe krenarie si përkthyese, por më shumë si studiuese. Besoj ta kuptojnë dhe ta vlerësojnë studiuesit e artit shkëputjen nga e zakonshmja për të sjellë një standard të ri studimor dhe letrar në qytet. Deri më sot nuk ka guxuar dikush ta sjellë në kët formë”.

Emily Dickinsonin [Emili Dikinsion] me Laureta Petoshatin i bashkon SPIRALIZMI. Ne që jemi mbledhur këtu jemi miq të librit, intelektualë, njerëz të letrave dhe e dimë që spiralizmi është një lëvizje letrare, një konceptim i tërë estetik dhe jo vetëm një çast i historisë, bën paraqitjen e veprës letrare jo vetëm me fuqinë e fakteve, por edhe me lidhjen organike të zhvillimeve dialektike dhe historike të ndërthurura me vetëdijen e personazheve që ndikohen nga prania e njëri-tjetrit dhe ajo e natyrës. Kemi një spiralizëm psikologjik, një përshkrim që ndërthur në formë spiraleje bashkëveprimin e natyrës me ndijimet, perceptimet, ngacmimet, ndjenjat, mendimet, përsiatjet e vazhdueshme dhe gjendjet e brishta shpirtërore që japin mesazhe të thella nga një personazh tek tjetri, por nuk mungon as ens realissimum (qenia më reale) pra Zoti. Spiralizmi ose trans/ spiralizmi, ndryshe nga realizmi, është art demokratik, por hera-herës bën dhe thelbin e tepruar të disa elementëve të realitetit. Thënë shkurt, spiralizmi është një lëvizje letrare që nuk e ndryshon ndjenjën e masës apo të shtrembërojë realitetin, si në poezi, si në prozë. Emilia ishte dallëndyshe e spiralizmit, pioniere e kësaj rryme, fatose e vërtetë e kësaj rrjedhe letrare. Poezia e Dickinson krijon një tablo mendore, si një lozonjare e errët, ku lexuesi i kulturuar dhe i vëmendshëm sheh dhembje, paralizë shpirtërore, humbje të arsyes, vuajtjen si lumturi, vuajtje si lartësim/ katarsis/ puritanizëm, vetminë/ besimin tek trinia e shenjtë, sheh autocensurën, si standard cilësor…

Laureta Petoshati ka përkthyer në shqip poezi të zgjedhura nga poetja amerikane Emily Dickinson, duke sjellë në shqip ndjeshmërinë dhe simbolikën e saj. Përkthimet e saj, si ato të botuara në gazeta kulturore, përcjellin stilin e veçantë të Dickinson, përfshirë tema si vdekja, natyra dhe bota e brendshme. Dickinson luan thellësisht me imazhin, të shkakton tronditje, ka poezi të detajit, të imtësisë, ajo hyn në labirintet e shpirtit njerëzor, depërton deri në ndërlikimet e errëta spirituale e mentale, reale deri në qelizë, deri në shembëlltyrën e padukshmërisë. Mistikja dhe femërorja janë ndër motivet poetike më të tejdukshme të saj, që na mbushin me emocione të fuqishme dhe janë gjurmëlënëse në kujtesën tonë, në tërë qenien.

Poezia e Dickinson konsiderohet kanonike, në kuptimin letrar – kulturor, sepse është autoritare poezia e saj, është standard i lartë i simbolikës letrare, quhet i shenjtë vjershërimi dickinsionian, i shenjtë si bibël poetike, jo vetëm në Amerikë.

Janë shumë poezitë e përkthyera nga Laureta Petoshati, ndoshta një ditë ajo do të na dhurojë një libër me poezitë e amerikanes së madhe në shqip. Fjala vjen poezia “Me të njëjtat çizme plumbi përsëri” – është një nga poezitë që eksploron përjetimin e dhimbjes dhe hapësirën.

Përkthimet, madje më saktë do të thosha, shqipërimet e Lauretës janë vlerësuar në përpjekjen për të identifikuar veten përmes vargjeve të Dickinson, duke ruajtur intensitetin e origjinalit.

Mos ma merrni se po i bëj ndonjë elozh Lauretës, se as unë nuk i kam qejf e them ato që ndjej dhe nuk kam përse tʾi bëj lëvdata të tepruara, as ajo nuk i do, se sʾka nevojë.

Thjesht mʾu kujtua Fan Noli që na pruri e bëri shqiptare gjeninë e jashtëzakonshme të Uilliam Shekspirit me “Jul Qesarin”, “Hamletin”, “Makbethin” dhe “Otellon”. Shqipërimi është i rrallë. Mund të dishë gjuhë të huaj, mund të përkthesh mirë, por shqipërimi është një “zanat”, që janë të paktë ata “ustallarë” që e ushtrojnë mjeshtërisht.

Në këtë rrafsh, nuk po heq paralele, kurrsesi, sepse nuk e kam në natyrë, por theksoj që Laureta punon shumë dhe aq mirë me këtë autore të madhe amerikane, sa që poezitë e saj këndojnë bukur në shqip, duke mbajtur stolitë e shpirtit sonë letrar, si rimën, ritmin, tingëllimin muzikor të tekstit, sikur Dickinson të ishte një shqiptare.

Kush e ka studiuar poeten amerikane dhe kush e njeh mirë Lauretën tonë, vëren se ato ngjajnë shumë (shprehem jo vetëm në rrashin e antropologjisë kulturore apo të rrymës së spiralizmit, së cilës Laureta i mëshon me theks të veçantë).

Unë do të këndoj një poezi të imtë të Emily Dickinsonit, prurë në shqip nga mikesha jonë idealiste, inxhinierja e ujrave dhe letrave shqip, e cila na bën krenarë në rrafshin e ndërkombëtarizimit të letërsisë edhe nga vlonjatët (nuk është mendjemadhësi kurrsesi, por një e vërtetë, që nuk mund të mohohet):

DËGJOVA NJË ZUKATJE MIZE – KUR VDIQA

Emily Dickinson (1830-1886)

Përth. Laureta Petoshati

Dëgjova një zukatje Mize – kur vdiqa –

Në Dhomë gjendja e Qetësisë

Ishte si Qetësia që mbretëron –

Ndërmjet Vrulleve të Stuhisë –

Sytë përreth – u shtrydhën deri në tharje –

Dhe Fryma u mbajt shumë fort

Për atë Sulm të fundit –

kur Mbreti Të shfaqej vetë – në Dhomë –

Thashë ҫʾlija për Kujtim – Firmosa

Se hiqja dorë nga e imja pjesë

Që mund të jepej – dhe pastaj

U fut aty një Mizë në mes-

Me një Zukatje Blu – të paqartë – të çalë –

Ndërmjet dritës – e meje në shtroja –

Dhe Dritaret sʾpo dukeshin më – e më pas

Nuk mundesha të shikoja që të kuptoja –

Kuptimi dhe simbolika e poezisë, që loz me imazhin dhe depërton në detaj:

Zukatja e mizës: kjo zukatje përfaqëson një zhurmë të zakonshme, banale dhe tokësore, e cila ndërhyn në momentin solemn dhe final të vdekjes.

Përballja me vdekjen: Në vend të një vizioni hyjnor apo paqësor, poetja përjeton një detaj të vogël fizik. Miza mund të simbolizojë kalbjen, vdekjen e trupit, ose thjesht një realitet që nuk ndalet për vdekjen e askujt.

Dyshimi: Vargu shpesh interpretohet si një ironi mbi pritshmëritë për jetën e përtejme, ku në momentin e fundit, vëmendja zhvendoset nga drita (që pritet të shihet) te errësira apo një bezdi e thjeshtë.

Është një imazh i fuqishëm që përball vdekjen me jetën e përditshme, një emcion që të trand shumë.

Dy fjalë përnjohjeje nga jetëshkrimi letrar i autores Laureta Petoshati

Laureta Petoshati është poete, shkrimtare dhe përkthyese. Ka mbaruar fakultetin e inxhinierisë së ndërtimit, dega Hidroteknikë në Universitetin e Tiranës në vitin 1987. Filloi punë në vendlindjen e saj Vlorë, në drejtorinë e Ujërave dhe në vitin 1991 mbasi kishte mbaruar një kurs dyvjeçar shtetëror për gjuhën italiane punoi në Gjykatën e Vlorës si përkthyese. Qysh prej asaj kohe e deri më sot, ajo i është përkushtuar përkthimeve, letërsisë dhe publicistikës.

Ka punuar dhe ne Televizionin Vlora Channel ne vitet 2006, 2009 deri 2014 si gazetare dhe përkthyese e përhershme e lajmeve të jashtme. Aktualisht punon si gazetare dhe përkthyese free lance, si dhe drejtuese e emisionit “Hea” në Televizionin rajonal 6+1 Vlora.

Ka botuar në vitin 1996 vëllimin poetik “Perëndesha e Parajsës”, në vitin 2012 romanin historik “Rikthim në Ventotene” dhe në vitin 2016 ka përkthyer poezi të poetit të mirënjohur izraelit Zvika Szterfeld në 2/3 e vëllimit poetik “Tempulli i Vetmisë”. Më 2018 ka përkthyer librin poetik të poetes Ardita Jatru “66 kilos of solitude ” nga shqipja në anglisht dhe është botuar nga shtepia botuese Transhendent Zero Press USA, si dhe më 2020 “La leggenda del Lago” nga shqipja në italisht, novelë e shkrimtares Eleni Birçaj Mingu botuar në Lecce Itali. Nga shqipja në anglisht ka përkthyer librin me 100 sonata të poetit Ferik Ferra, librin studimor “Traktati i origjinës së shqiptarëve” të studiuesit Çlirim Hoxha, librin me poezi “Nga vise të bukura shpirti” të poetes Anila Toto, romanin Sofia të shkrimtarit Çlirim Hoxha, librin me poezi “Ajo natë” të poetes Lela Qejvani, etj. Duhet përmendur fakti se gjatë kohës së qëndrimit të saj në emigracion USA (1997-2005) ajo ka qenë një nga nismëtaret dhe sekretarja e shoqatës patriotike “Bijtë e Shqipes”, ku ka kontribuar në hapjen e shkollës shqipe si dhe pasqyrimin e aktiviteteve të këtij komuniteti në gazetën Illyria. Për këtë veprimtari më 11 qershor 2017 ajo është nderuar me Certifikatën e Mirënjohjes nga Shoqata atdhetare-kulturore shqiptaro-amerikane “Bijtë e Shqipes” me qendër në Philadelphia.

Veprimtaria e Laureta Petoshatit në publicistikë është e larmishme. Ajo është e spikatur për shkrimet e guximshëm, reportazhet dhe studimet historike të botuara kryesisht në gazetën shqiptaro-amerikane Illyria në Neë York, gazetën “Ndryshe”, si dhe për analizat dhe esetë mbi vepra letrare të botuara në organe të ndryshme kryesisht në gazetën Nacional dhe MAPO. Shoqata Kulturore Mbarëkombëtare “Ismail Qemal Vloraʺ më 28 nëntor 2008 i ka dhënë titullin “Personalitet i Shquar i Kulturës Mbarëkombëtareʺ.

Poezi ka filluar të shkruajë qysh fëmijë në rrethin letrar të shtëpisë së pionierit “Bajram Tushi”, Vlorë. Poezitë e saj janë të botuara dhe jashtë Shqipërisë në antologji të ndryshme por kryesisht në Knot Magazine(USA), esetë e saj në anglisht janë botuar në revistën WritingRawPoetry (USA) dhe Tuck Magazine (USA) ndërsa studimi mbi lëvizjen e re letrare është botuar në Corriere di Puglia e Lucania në Itali, etj.

Çmimet në përkthime:

Fituese e vendit të parë në përkthimet poetike në konkursin kombëtar kushtuar 75 vjetorit të lindjes së shkrimtarit Dritëro Agolli.

Akademia Alternative Pegasiane e shpalli përkthyesen e vitit 2016 në konkursin midis 45 vendeve të botës.

Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve “Petro Markoʺ të Vlorës i jep Çmimin “Kudret Kokoshiʺ për përkthim nga shqipja në anglisht të poemës “Guguftuʺ të Ali Asllanit (2008)

Çmimet në poezi:

Çmim të dytë në konkursin poetik të zhvilluar nga Klubi i Shkrimtarëve “Petro Markoʺ Vlorë 2014,

Çmim të Tretë në konkursin Kombëtar Fjala Poetike, 2017 në Tiranë,

Çmimin Special Vepra letrare-shkencore e Institutit Albanologjik të Prishtinës në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë të organizuar nga Lidhja e Shkrimtarëve të Kosovës, qershor 2017,

Çmim Special në konkursin Kombëtar Fjala Poetike, 2024 në Tiranë.

Poezitë e përkthyera prej saj nga shqipja në anglisht të disa poetëve të spikatur shqiptarë janë botuar në revista prestigjioze si: Section&Magazine (USA), WritingRawPoetry (USA), The Dallas Revieë (USA), Safe Harbor, Of/with: journal of immanent renditions (USA), Travel Poetics, International Journal of Travel Writing, (USA), HARBINGER ASYLUM, (USA), Duane’s PoeTree (USA), Dead Snake, etj.

Ja këtë na bënë Emily Dickinson, Laureta Petoshati dhe spiralizmi, na dhuruan një mbrëmje poetike vërtet magjike në Vlorë, që do ta mbajmë mend gjatë si një shembull i udhtimit letrar në qytet.

Prof. Dr. Shefkije Islamaj/

Ironia është një mjet i fuqishëm i letërsisë. Studiuesit e ironisë, madje, thonë se nuk ka letërsi pa ironi. Se është e tillë e vërteton të kuptuarit dhe të interpretuarit e shënjuesve ironikë brenda një konteksti shoqëror, në të vërtetë të kuptuarit e gjuhës a të ligjërimit ironik.

Ironia – term që vjen nga greqishtja (eironeia) me kuptimin shndërrim, përqeshje, që në retorikën e moçme është quajtur trop, kurse sot në literaturën teorike konsiderohet figurë dhe trop, varësisht nëse realizohet përmes fjalës (trop) apo përmes një tërësie më të gjatë tekstore (figurë). Pas rrugëtimit të saj të gjatë nëpër shekuj, ironia ka ruajtur deri sot vendin e saj të rëndësishëm në letërsi, prandaj edhe në letërsinë moderne e sidomos postmoderne ku ajo zë vend qendror si strategji narrative[1].

Ironia konsiderohet edhe mjet stilistik dhe në këtë trajtesë për ironinë e Rexhep Qosjes në pesë romanet e tij si dhe në novelën e dramat e tij, ajo trajtohet si e tillë, pra si mjet stilistik, përkatësisht si veprim mbizotërues stilistik me ton diskursiv-mendimor i cili trajtohet përmes tipologjisë së veprimeve ironike dhe shënjuesve stilistikë të kodit ironik. Po kështu, pos si figurë mbizotëruese stilistike, ironia trajtohet këtu edhe si qëndrim i autorit, si qëndrim i rrëfimtarit dhe si qëndrim i personazheve, sepse ironia e Rexhep Qosjes, me dallim prej figurave të tjera si metafora, alegoria, antiteza, oksimoroni, paradoksi, provokon fuqishëm emocionalisht si te ata që e kuptojnë ashtu edhe te ata që nuk e kuptojnë.

Nuk lihet anash gjatë trajtimit as semantika e ironisë dhe formësimi i kuptimit të saj, gjithnjë duke pasur parasysh ndërvarësinë e madhe të tekstit të Rexhep Qosjes me kontekstin. Të gjitha veprat e tij, nisur nga “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, kërkojnë “lexim paralel: të lexohet teksti përballë kontekstit”.[2]

Rexhep Qosja, si shkrimtar dhe si studiues e kritik letërsie, e di fare mirë raportin letërsi – shoqëri dhe e di mirë si krijohet e si realizohet ironia. Duke qenë se ironia është jo vetëm proces i ndërlikuar i marrëdhënieve, i përdallimit dhe i kombinimit të kuptimit të thënë dhe të kuptimit të pathënë, por edhe proces i formësuar brenda një kulture[3], për të realizuar ironinë duhet paraprakisht të kesh një shoqëri a opinion përkatës, në mënyrë që shigjeta e mprehtë e ironisë të godasë si duhet e ku duhet. Prandaj, ironia e Rexhep Qosjes është jo vetëm e shumëkuptimshme dhe e shumëllojshme, por edhe shumëdrejtimshe e shumëaspektore.

Jo rastësisht, ironia është konsideruar armë elitare dhe jo rastësisht është zhvilluar në qarqet intelektuale. Shkrimtari Rexhep Qosja me veprën e tij të vëllimshme e të shumanshme ka zgjeruar kufijtë e ngushtë të këtyre qarqeve, përkatësisht i ka rrënuar kufijtë e shoqërive të mbyllura. Ironia e tij ka shpërthyer kufij vendorë e kombëtarë dhe ka marrë tiparet e një ironie origjinale në letërsinë e në kulturën tonë.

Studiuesit e njohur të ironisë më shumë se njëherë kanë shprehur “rrezikun” e ironisë, përkatësisht pasigurinë që ajo të moskuptohet prej atyre të cilëve u është drejtuar. Këtë “pasiguri” e këtë “rrezik” ironia e Rexhep Qosjes e ka tejkaluar mjeshtërisht, sepse teksti i tij është i lidhur shumëfishtë dhe ngushtësisht me kontekstin, pavarësisht nëse romanet e tij janë botuar në vitet ’70 të shekullit të kaluar ose në njëzet vjetët e fundit te shekullit ’21 ose madje edhe sot.

Duke qenë e tillë ironia e Rexhep Qosjes, interpretimi i saj është shumë kërkues dhe njëkohësisht jo i lehtë për trajtim, sepse duhet të përmbajë më shumë strategji e më shumë synime, kurse qëllimi i këtij vështrimi është dukshëm më i ngushtë dhe pashmangshëm jo gjithëpërfshirës, sepse ironia realizohet në ligjërim e kjo do të thotë se semantika e saj dhe përmasa e saj përgjithësuese nuk mund të trajtohet a studiohet ndaras aspektit shoqëror, politik, historik, kulturor, sociologjik dhe etik të kontekstit, ndërsa kjo gjerësi problemore i tejkalon kufijtë e një trajtimi gjuhësor e stilistik të ironisë si mjet dhe figurë stilistike.

Së këndejmi, ky vështrim gjuhësor e stilistik ka parasysh, pos të tjerash, faktin se ç’rol kanë emocionet në të kuptuarit dhe në përcaktimin e ironisë, gjithnjë duke pasur parasysh funksionin ekspresiv të gjuhës, sipas Jakobsonit, dhe gjithnjë duke ruajtur natyrën, formësimin dhe ndikimin e saj të jo drejtpërdrejtë. Ironia e Rexhep Qosjes nga ky aspekt paraqet një regjistër përcaktues, në të vërtetë shkallëzues të “fuqisë” së saj sipas funksioneve që ka. Fuqia e ironisë së tij lëviz prej shkallës më të ulët e deri te shkalla më e lartë e ngarkesës emocionale.

Të shohim dy shembuj:

“Kasandra di të parathotë të ardhmen, por Kasandra di edhe të bëjë shaka, i them.

Po të dija të bëja shaka unë në rrugë siç bëjnë ata në teatrin politik do t’i kisha punët më mirë se ç’i kam, jo, u shpreha gabimisht: do t’i kisha punët siç i kanë ata.” (“Nata është dita jonë”, 53)

“Atdheu ynë po ndryshon me shpejtësi marramendëse.

Jemi të parët në Evropë! Me ekonominë tonë entuziaste! Me liberalizimin e tregtisë! Shqipëria 1 lek!

Jemi të parët në Evropë me shkallën e rritjes ekonomike – sivjet 9 për qind, kurse vitin tjetër do të jetë 13 për qind. Çfarë mrekullie! Franca ka rritjen ekonomike 2 për qind, kurse Shqipëria 9 për qind; Italia ka rritje zero për qind, kurse Shqipëria ka rritje 9 për qind; Gjermania ka rënie 2 për qind, kurse Shqipëria ka rritje 9 për qind; Anglia ka rënie 3 për qind, kurse Shqipëria ka rritje 9 për qind!

Jemi kampionë të Evropës:

me mirëqenien dhe me lumturinë e qytetarëve; “(“ Bijtë e askujt” I, 441)

Siç shihet nga këta dy shembuj, çdo funksion i ironisë ka anën e saj të mirë ose të keqe, pra pozitive dhe negative. Funksioni pozitiv i ironisë sugjeron saktësinë dhe jo dykuptimësinë – te teksti i parë, kurse funksioni negativ sugjeron nënkuptimin, aluzionin – te teksti i dytë.

Veçori të përgjithshme

Veçoritë e ironisë së Rexhep Qosjes në rrafsh të përgjithshëm janë:

-zhvendosja e ironisë nga ligjërimi artistik në ligjërimin “shkencor” e “publicistik” të romaneve, me ndërthurje mjeshtërore kur tematizohen çështje që lidhin kulturën shqiptare me kulturën botërore, sidomos letrare dhe politike;

-prirja për të nxitur dialog të hapur për çështje nga më të ndryshme të jetës njerëzore dhe përpjekja për të rivendosur mundësisht gjedhe të reja kulturore e shoqërore;

– ndërvarësia e dukshme midis prozës së tij, tekstit ironik dhe kontekstit shoqëror-kulturor;

– përpjekja për të krijuar paradigma të reja e për të zëvendësuar paradigma të vjetra dhe jo pozitive në kontekstin e situatave të emërtuara si kriza; siç dihet për ndryshimin e paradigmave nevojitet kriza, paqëndrueshmëria dhe pasiguria;

– ndriçimi i raporteve midis përbërësve të rëndësishëm të mënyrës së jetës shqiptare;

– bashkimi në një rrafsh i letërsisë së quajtur e “lartë” dhe letërsisë së e quajtur e “ulët”;

– njëjtësimi i jetës publike me jetën private në kontekstin e forcës;

– shpotitja e realizmit socialist dhe zëvendësimi i modernes me postmodernen, sidomos ne romanet e fundit.

Ironia – semantika dhe estetika

Ironia e Rexhep Qosjes në rrafsh të përgjithshëm semantik aktualizohet në këto fusha konceptore e tematike: fati i individit dhe fati i shoqërisë; intelektuali – shteti – familja; raporti burrë – grua; jeta publike – jeta private; individi – politika; politika – morali; identiteti – gjuha – feja; letërsia – politika; modernia – postmodernia; vlera – kiçi; liria – robëria; lufta – paslufta; njeriu midis dhunës dhe nevojës për reagim; dashuria – urrejtja; lindja – perëndimi.

Duke qenë se ironia është mjet i fuqishëm i letërsisë, ajo paraqet edhe një mjet të fuqishëm stilistik që zbulon shumanshëm një vepër letrare, që zbulon polifoninë dhe harmoninë e saj, që zbulon në të vërtetë aftësinë dhe shkathtësinë e shkrimtarit për t’i bashkuar e për t’i vënë përballë ato që bashkohen dhe ato që nuk bashkohen, ato që pajtohen dhe ato që kundërvihen dhe për t’i njëjtësuar ato pastaj në një tërësi më vete. Se është e tillë apo më mirë të thuhet se mund të jetë e tillë ironia, e zbulojnë qartësisht dhe mjeshtërisht romanet e Rexhep Qosjes, e zbulon ironia e tij plotësisht e veçantë në letërsinë shqipe. Krahas ndërtekstorësisë dhe kompozicionit, ironia e tij e fuqishme është treguesi më i dukshëm i modernizmit dhe i postmodernizmit të romaneve të tij. Si teknikë e si strategji mbizotëruese e postmodernizmit të tij, si ironia ashtu edhe porosia e romaneve të tij janë të natyrës dyvlerëshe, përkatësisht janë kundërvënëse. Në romanet postmoderne të Rexhep Qosjes, ironia si strategji narrative paraqet veçorinë qenësore dhe formën themelore ndërtuese.

Të shohim mënyrën kryesore të ndërtimit të ironisë në tekstin e tij letrar:

”Nëpër të gjitha sheshet, rrugët e rrugicat jehon lajmi i pikëllueshëm:

Ka vdekur Kush Akxhiu!

Ka vdekur, Çerem, ka vdekur!

Ka vdekur! Përgjithmonë!

Në qiellin e Vajazanit është shuar një yll i atdhetarizmit!

Ka vdekur një atdhetar i madh, të cilin vajazanasit aq shpesh e kishin dëgjuar duke u betuar për flamur!

Ka vdekur njeriu që sot ishte i këtillë, nesër ishte i atillë e pasnesër i këtillë dhe i atillë!

Siç e lyp Atdheu, thoshte!

Kohë kameleonësh!

Kurrkush si Kushi nuk e njihte dialektikën.

Teza.

Antiteza.

Sinteza.

Përfolshmëria: profesioni më i leverdishëm Atje dhe Këtu!

Sivjet janë shtuar shumë vdekjet, sidomos, vdekjet e papritura.

Ç’t’i bësh? Vdekjen e kemi më afër se jakën e këmishës.

Këmisha na lë, po vdekja nuk na harron.

Qyteti po rritet, kurse varret po zgjerohen.” (“Një dashuri”, 307)

Në teorinë mbi ironinë thuhet se ironia duhet të ketë cilësi të veçanta së paku minimale estetike, ndryshe nuk mund të quhet ironi. Ironia e Rexhep Qosjes në pjesën më të madhe të saj karakterizohet prej vlerës së shquar estetike, siç shihet edhe nga teksti i paraqitur më lart.

Thuhet po kështu se ironia, për t’u quajtur e tillë, duhet të përmbushë tri elemente çelës:

1. të përbëhet prej dy shtresave ose dy rrëfimeve;

2. të shquhet me praninë e kundërvënies së dy shtresave që mund të jenë kontradiktore, mospërputhëse dhe të papajtueshme;

3. të karakterizohet me një si pafajësi, sipas së cilës “viktima e ironisë nuk është e vetëdijshme ose ironisti shtiret se ajo nuk është e vetëdijshme”, të cilën Muecke-u e quan papërgjegjshmëri e përgjegjshme e shkrimtarit[4].

Të tria këto elemente i përmbush plotësisht ironia e shprehur në shembullin e mësipërm ashtu sikundër përgjithësisht ironia e romaneve të Rexhep Qosjes. Në tekstin e mësipërm flet rrëfimtari, por edhe Çerem Çapari përmes gojës së rrëfimtarit; ndërlidhen monologu dhe dialogu imagjinar; kundërvihen konceptet atdhetarizëm dhe tradhti; Kush Akxhiu ishte edhe Kush edhe kurrkush; ishte: njeriu që sot ishte i këtillë, nesër ishte i atillë e pasnesër i këtillë dhe i atillë, prandaj:

“Në Varre u soll si atdhetar e u varros si hafie!

Atë ditë nëntori kishte filluar radha e vdekjeve të dyfishta në Vajazan!” (“Një dashuri”, 344)

E gjithë ironia e Rexhep Qosjes ndërtohet mbi kundërvënien, mospërputhjen e papajtueshmërinë. Shkalla e mospërputhjes midis kundërshtive ironike është anasjelltas proporcionale me shkallën e pasigurisë, që ndien viktima ose që ironisti shtiret se ajo e ndien këtë pasiguri. Ironia e Rexhep Qosjes e karakterizon edhe një estetikë e lartë – estetika e të shëmtuarës.

Funksioni i ironisë

Në romanet e Rexhep Qosjes ironia kryen funksion stilistik. Duke qenë shkrimtar me ndjenjë të mprehtë për të vërtetën, duke ndier neveri për shtirjen dhe patosin e rrejshëm, ai e përdor ironinë si instrument më se të gjetur për të realizuar qëllimin e tij artistik. Ironia e madhe thonë se qëndron në mendimet aforistike, në epigrafet, në titujt e nëntitujt e romaneve, në fjalitë nistore dhe ato fundore e të tjera Shkrimtari e ka shfrytëzuar gjerësisht këtë lloj të ironisë edhe në këto mikrostruktura[5].

Ironia, si figurë gjuhësore, përdoret në dy kuptime: në kuptim të gjerë, kur fjala e caktuar shpreh kuptim të kundërt nga kuptimi i saj tekstual, i fjalëpërfjalshëm, dhe në kuptim të ngushtë kur fjala a shprehja gjuhësore ka karakter shpotitës, përçmues. Në raste të tilla përdoren edhe figura e trope, aforizma, frazeologji, e të tjera.

“Në kohën e Keopsit, për të cilin është ngritur kjo piramidë, nuk mund të ndodhte ashtu. Jo. Kurrë. Ju thashë! Po përsëris: ai donte ta bënte Shqipërinë shtet. Të fortë. Me identitet. Me dinjitet. Me kulturë. Me moral. Nuk arriti!

Keni dëgjuar çka i kanë bërë për së vdekuri: ia kanë hequr zvarrë përmendoren!

Cilët?

Rrogëtarët! Hyzmeqarët! Puthadorësit! Puthakëmbësit! Këngëtarët e bëmave të tij! Shkrimtarët – himnizuesit e bëmave, të ideologjisë dhe të politikës së tij.

Bijtë dhe bijat e tyre!

Për së gjalli ia pinin ujin e këmbëve e për së vdekuri ia hoqën zvarrë përmendoren!” (”Bijtë…”I,214)

Kjo lloj ironie rrënon teknikat tradicionale të rrëfimit dhe realizon funksione të shumëfishta, në të vërtetë ajo është figurë ligjërimore polifonike, funksioni i së cilës karakterizohet me largesën e shenjës dhe të kuptimit, në të vërtetës të asaj që themi dhe të asaj që mendojmë. Ironia përforcon shprehjen dhe, siç është thënë edhe një herë në këtë krye, ajo mban baraspeshën ndërmjet binomeve: e butë – e vrazhdë; e matur – therëse. Ironia e Rexhep Qosjes është shprehje e inteligjencës dhe e kulturës së gjerë. Është metoda e mjeti i tij për të realizuar funksionet e gjuhës në mënyra të ndryshme.

Veçori tipologjike

Ironia e Rexhep Qosjes përmbush edhe kriterin e të qenët ironi e thjeshtë dhe ironi e dyfishtë – klasifikim ky i studiuesve që e shohin ironinë të përbërë prej dy pjesëve a elementeve kundërshtuese. E para, ironia e thjeshtë, është korrigjuese, e dyta, ironia e dyfishtë, është kundërshtuese në shkallë të ulët.

Të shohim shembujt e këtyre dy llojeve të ironisë:

Ironia e thjeshtë (kundërshtuese): “gruaja më e mirë është gruaja e marrë… (se) të jep trupin dhe shpirtin”( “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, 23);

Ironia e dyfishtë (korrigjuese): (disa gra) “kur ta japin trupin s’ta japin shpirtin; (disa gra) kur ta japin shpirtin, kanë humbur bukurinë e trupit.” ( “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, 23);

Në romanet e Rexhep Qosjes dallojmë edhe ironinë verbale ose ironinë e fjalës dhe ironinë situatore. [6] Te e para, ironia verbale ose ironia e fjalës, rrëfimtari, përmes ligjërimit ironik, tregon se po ndodh diçka ironike, kurse te e dyta, ironia situatore, rrëfimtari, përmes ligjërimit,kallëzon situata ironike.

Një klasifikim tjetër shquan këto lloje të ironisë[7]: ironia e hapur, ironia e fshehur, ironia private, të cilat cilësohen sipas këtyre treguesve: jopersonale, vetëvlerësuese, e mprehtë dhe e dramatizuar[8]. Edhe këto lloje të ironisë mbushin romanet e Rexhep Qosjes.

Ironia e hapur vetëvlerësuese dhe e mprehtë është ajo lloj ironie në të cilën ndjenjat mbizotërojnë arsyen, mbështetet në kontekst të gjerë, nuk fshihet vlerësimi, stigmatizohet objekti me nënqeshje dyshuese dhe identifikohet përmes kontekstit, megjithëse kuptimi i shprehjes i kundërvihet formalisht.

“Nuk keni dëgjuar, ndoshta, se Vajazani në mesjetë ishte qytet më i zhvilluar se Londra dhe Parisi?

Kam dëgjuar.

Nuk keni dëgjuar, ndoshta, se paraardhësit tanë, ilirët, e kanë shpikur të parët pirunin.

Kam dëgjuar.

Nuk keni dëgjuar, ndoshta, se të parët e kemi pranuar krishterimin në Evropë.

Kam dëgjuar.

Nuk keni dëgjuar, ndoshta, se të fundit në Evropë e kemi pranuar islamin! …” (“Nata”, 94)

Forma më e shpeshtë e ironisë së fshehtë është ajo retorike, e cila i drejtohet gjithkujt dhe askujt, pra të gjithëve. Këtë lloj ironie e ndeshim në romanet, e sidomos në dramat e monodramat e Rexhep Qosjes.

“MOLOSI

Është më e çmuar jeta e një gruaje apo ardhmëria e qytetit? Është më e shtrenjtë jeta e një gruaje apo dita e kiametit?

MONUNI

Ç’është tërë ky shqetësim? Ç’është tërë ky ngurrim tani, kur dyert e të fshehtës janë çelë? Do të sakrifikohet gruaja, do ta qajë i shoqi, do të qajnë fëmijët, do ta qajnë fqinjët, do ta qajmë të gjithë, por ajo nuk do ta qajë veten. Se viktima vullnetare nuk vdes, ajo jeton dhe na mëson ashtu si e shikuat në muret e kështjellës. Qëndronte krenare, si malet e amshueshme.” (“Mite të zhveshura”, 288)

Ironia retorike ndërtohet në kontekst të gjerë dhe kuptohet lehtë nga të tjerët. Ajo nuk përmban ton përqeshës, po më shumë befasi dhe paradoks.

Një tipologji tjetër standarde ironinë e klasifikon dy llojesh: të veçantë dhe të përgjithshme[9]:

Ironia e veçantë

Kjo ironi në romanet e Rexhep Qosjes realizohet në tekst e kontekst të ngushtë dhe lidhet me njerëz, ngjarje e dukuri, që i përkasin një hapësire a bashkësie të ngushtë. Shkrimtari ka ndjeshmëri të veçantë për fatet e njerëzve të thjeshtë, prandaj tekstet që përshkon kjo ironi janë të ngjeshura me emocione, me leksik të përzgjedhur dhe me figurshmëri të lartë:

“Ndoshta Trashen e kam harruar, po kurrë s’mund t’i harroj ata lot të saj mbi fytyrën time. Atëherë isha kalama, por deri në këtë moshë, kur më quajnë të pjekur e të djegur, unë s’kam parë lot ashtu të pastër, ashtu të ngrohtë, ashtu virgjër.

Njerëzit s’dinë të qajnë.

Athua edhe për këtë arsye më kujtohet mëkatnorja e pafajshme? (“Vdekja”, 32)

Ironia e përgjithshme

Me dallim prej ironisë së veçantë, ironia e përgjithshme zakonisht realizohet në makrokontekste, pra në kufij shumë të gjerë si tekstorë ashtu edhe hapësinorë, globalë. Në romanet e Rexhep Qosjes, ajo realizohet në kontekste të gjera së pari mbarëkombëtare, mbarëballkanike, evropiane e më gjerë ku shtrohen, diskutohen, kritikohen çështje nga më të ndryshmet me ton të fortë ironik si këto: ekzistenciale a ontologjike, etike, filozofike, ideologjike, fetare, shkencore, kulturore, të artit e letërsisë e të tjera. Po sjellim disa shembuj:

“Përse njeriu është i dënuar të vdesë dhe, më në fund, a është dënim për njeriun Vdekja? Njeriu nuk vdes pse e vret dashuria ndaj Njeriut! Njeriu nuk vdes pse e vret dashuria ndaj Atdheut! Njeriu nuk vdes pse e vret dashuria ndaj të Bukurës! Njeriu nuk vdes pse e harron Jetën! Njeriu nuk vdes për shkak se mund ta vrasë çfarëdo dashurie tjetër! Merreni me mend se çka do të bëhej sikur mos të vdisnin njerëzit dhe mos të cofshin shtazët! Toka do të bëhej aq e rëndë saqë do të fundosej prej peshës së vet. Krijesat e gjalla vdesin apo cofin për arsye se natyra duhet të çlirohet prej tepricës së vet. Aq më parë duhet të vdesin çiftat e Xhezairit që s’i përulen vullnetit suprem. …

Po mos të kishte Vdekje, Toka jonë do të ndizej flakë dhe flaka e saj do t’i kapte edhe planetët, edhe yjet, edhe Diellin dhe krejt Gjithësia do të shndërrohej në një shkrumb të qelbur.” (“Vdekja”, 282-3)

Në këtë tekst-fjalim mortor të lexuar në varrimin e Xhezairit të Gjikës, autori i saj Astrit Zeka, njëri prej folësve në varrim, në vend se të fliste për të ndjerin që po varrosej, vendos të flasë për vdekjen dhe të mirën e saj duke e përgjithësuar vdekjen e tij. Fjalimi është kryekreje ironik. Më lart kemi shkëputur vetëm një fragment të shkurtër nga një tekst i gjatë ironik.

Romanet e Rexhep Qosjes dëshmojnë potencial të madh dituror dhe dhunti për të krijuar ironinë e përgjithshme, për të krijuar situata groteske të kombinuara me sarkazmin dhe satirën.

Vend të veçantë dhe denduri të lartë përdorimi në romanet e Rexhep Qosjes ka ironia e përgjithshme e quajtura ironia politike. Tekstet ironike të Rexhep Qosjes janë tekste të veçanta me të cilat komunikohet me veten e me botën. Ironia, si veçori e ligjërimit të tij, është e ngjeshur me intelektualizëm, ndërsa shprehja gjuhësore e pasuruar me shumë elemente simbolike. Larmia e temave, të formësuara me veprime simbolike realiste, ku shquajnë vëzhgimet kritike intelektualiste, edhe kur kemi të bëjmë me fabula të zakonshme, të thjeshta, prekin thellë problemin e konfliktit të njeriut me shoqërinë. Si të tilla këto tekste ironike krijojnë strukturën e përbërë semantike të romaneve të tij dhe mënjanojnë çdo përpjekje për thjeshtëzim dhe trajtim përjashtues a të veçantë nga tërësia e tyre.

Ironia e Rexhep Qosjes është ndërthurur mjeshtërisht brenda teksteve të pasura ligjërimore, ndërtimeve të larmishme sintaksore, gjedheve të goditura kompozicionale, teknikave dhe strategjive virtuoze, mjeshtërisë gjuhësore-stilistike, veprimeve risimtare rrëfimtare dhe kujtesës shumë të pasur të autorit. Ironia e tij në të vërtetë zbulon mjeshtërinë për ndërtimin e romanit postmodern dhe shquan, bashkë me ndërtekstorësinë, intuitën e veçantë dhe erudicionin e tij të rrallë.

Të lexojmë edhe një tekst ironik:

-Të veshur si shenjtorë këtu shpesh kanë ardhur shejtanë! Janë pritur derëçelur e krahëhapur

me bukë

e kripë

e zemër

e, mandej, nuk kemi mundur t’i dëbojmë, me lutje jo se jo, por as me shpata, me pushkë e me topa.” (“Një dashuri”, 32)

Në romanet e Rexhep Qosjes, ironia krijohet në situata nga më të ndryshme dhe me mjete e strategji të larmishme. Ato funksionojnë në përputhje me botëkuptimin dhe pikëpamjet e tij filozofike, politike, shoqërore, kulturore, letrare dhe në pajtim me konceptimin e tij të mikro e makrobotës, ku përkasin shkrimtari, rrëfimtari a personazhet e tij.

Të vështruara edhe nga kjo pikëpamje, romanet e Rexhep Qosjes mund të quhen edhe romane-ese, romane filozofike, romane monologuese-asociative.

Teksti dhe konteksti

Në romanet e Rexhep Qosjes mund të zbulohen a identifikohen gjedhet e sjelljes shoqërore, posaçërisht politike, kulturore dhe etike, që paraqiten në mbarë hapësirën shqiptare e posaçërisht në Kosovë. Këto gjedhe të sjelljes shoqërore jo vetëm identifikohen, nga ana e shkrimtarit, por edhe ironizohen e satirizohen fuqishëm dhe me këtë veprim ai i hap mundësinë rikonstruktimit të tyre sipas një paradigme të re shoqërore, posaçërisht kulturore. Duke zbuluar këto gjedhe, në të vërtetë duke zbuluar plagë e të këqija të shumta të shoqërisë shqiptare, ai vë në dyshim edhe ekzistencën e një baze të caktuar shoqërore të ligjshme, të skajuar, rrjedhojat e të cilës kanë lëkundur edhe moralin shoqëror në përgjithësi dhe moralin e individit në veçanti. Temat e dhembshme njerëzore si rrjedhojë e praktikave negative mbizotëruese shtetërore, politike dhe shoqërore në përgjithësi janë objektivi qendror i ironisë së Rexhep Qosjes.

Duke shfrytëzuar letërsinë, dhe jo vetëm, sepse lexuesi e di mirëfilli se shkrimtari është edhe personalitet i tejangazhuar i jetës publike me shkrime publicistike, reagime, paraqitje mediale, ai jo vetëm paraqet njëmendësinë shoqërore, por dhe mundësitë e mjetet për ndryshimin e kësaj njëmendësie mbarëshoqërore dhe mbarëkombëtare dhe, sidomos, për ndryshimin e vetëdijes së lexuesve. Në përmbushjen e këtij qëllimi dhe të porosisë që përçon vepra e tij, ironia e Rexhep Qosjes është më se funksionale.

Romanet e Rexhep Qosjes janë të kufizuara kontekstualisht. Pa njohur veçoritë e hapësirës, të kohës, të kontekstit politik, shoqëror dhe kulturor, pa njohur historinë shqiptare, të vjetrën dhe të renë, e posaçërisht pa njohur periudhën e tranzicionit dhe të postranzicionit si dhe të aspekteve të tjera të rëndësishme shoqërore, madje edhe sociologjike, që lidhen me to, nuk mund të kuptohet dhe interpretohet sa e si duhet ironia e romaneve të tij.

Ironia, siç dihet, deri në kohën tonë postmoderne, ka kaluar rrugë të gjatë dhe është formuar dora dorës nga Sokrati, Platoni, Aristoteli, Shlegeli, Kierkegardi, Mani, Kafka, Llukaçi, Sartri, Adorno, Rorti dhe nga një numër i madh mendimtarësh, filozofësh e shkrimtarësh të tjerë të rëndësishëm, që nuk u përmenden këtu e që e kanë ruajtur vazhdimësinë e saj deri sot. Këta janë mësuesit më të denjë të shkrimtarit erudit Rexhep Qosja. Ai është formësuar mbi mësimet e tyre, prandaj ironia e tij sjell edhe frymën e ironisë së shekujve pararendës, sepse ai e njeh mirë trashëgiminë e pasur kulturore të njerëzimit nëpër shekuj. Të shohim disa shembuj dëshmues:

“…robëria e pakufizuar dhe liria e pakufizuar i asgjësojnë kufizimet: robëria të lirisë dhe liria të robërisë;

domethënë: duhet të jemi të robëruar për të qenë të lirë dhe duhet të jemi të lirë për të qenë të robëruar dhe robërues;

robërit e shijojnë lirinë e vërtetë vetëm kur i robërojnë të tjerët;

ata nuk dëshirojnë të bëhen shenjtorë për të gjallë;

ata dëshirojnë të bëhen shenjtorë pas vdekjes;” (“ Nata”, 373)

Të kuptuarit, shpjegimi dhe interepretimi i ironisë së Rexhep Qosjes, prandaj domosdoshmërisht kërkon njohjen e kontekstit shoqëror, politik dhe kulturor ku formësohet dhe lëviz artistikisht gjithçka. Por, kërkon edhe njohjen e traditës më të mirë të ironisë klasike mbi bazën e së cilës është krijuar.

Ironia – figurë dhe mjet stilistik

Kufijtë e ironisë së Rexhep Qosjes janë tepër të gjerë: sepse e ndeshim kudo e kurdo; sepse mund të jetë e hollë, e butë, finoke, e mezivërejtshme, e fshehur, e zhveshur, e tërthortë, e zgërtheshme, e fuqishme, e rreptë, e egër, e pamëshirshme, e tmerrshme, vulgare e kështu me radhë. Edhe vetë buzëqeshja gjysmironike e Mona Lizës, që është bërë objekt studimi e shumë studiuesve në botë, do të shfrytëzohet mjeshtërisht në romanet e tij. Të shohim disa shembuj:

“E dija çka po vlonte në lukthin tim dhe çka po bluhej në mendjen time: ashtu siç nuk më pëlqejnë buzëqeshjet misterioze, si buzëqeshja e Monalizës, pas të cilave fshihen gjithfarë ndjenjash të pritura e të papritura, refuzuese dhe përvetësuese, po ashtu nuk më pëlqejnë as seriozitetet e shtangura, pas të cilave fshihen shumë nga pasanikët e rinj të Vajazanit, pas të cilave fshihen trashësia, krenaria e rrejshme, mashtrimet e gjithfarëllojshme.” (“Nata”, 183)

Jo vetëm buzëqeshjen ironike të Mona Lizës, por edhe shumë çka nga kultura jonë e kultura botërore është shfrytëzuar nga Rexhep Qosja për ironizim ose si lëndë ironizuese për të ndërtuar ironinë.

Shtrohet çështja ku realizohet ironia e tij?

Rrafshet kryesore ku realizohet ironia e tij janë: ligjërimi i rrëfimtarit, monologët dhe dialogët e personazheve, komunikimi zyrtar, shkresat zyrtare, tekstet me tematikë politike, shkencore, letrare: letrat, miniesetë, kujtimet, ëndrrat, domethënë në të gjitha romanet e tij.

Ironia në romanet e Rexhep Qosjes, ashtu si edhe në jetë, përdoret për baraspeshë të komunikimit. Ironia thuhet se është “çmenduri”, që e mban gjithsekush brenda vetes, po jo të gjithë e shprehin. Atë e gjejmë aq shpesh në ligjërimin e tij artistik sa të krijohet përshtypja se ai e përdor ironinë jo vetëm kur vërtet paraqitet nevoja, por edhe kur kjo nevojë është dukshëm më e vogël. E kuptueshme. Sot në jetën tonë ironia është kudo e pranishme, prandaj nëse ekziston ndjenja për realitetin atëherë ironia e tejkalon çdo përvojë tonën. Ajo, në të vërtetë, në komunikimin midis personazheve kryen jo vetëm funksion rregullues baraspeshe, por edhe funksion polemizues. Përmes saj, personazhet shprehin pikëpamjet e tyre të ndryshme, më së shpeshti me tone kritike, duke ndikuar kështu në krijimin e karakterit të veçantë, në marrëdhënieve njerëzore, në zbutjen e tonit kritik të gjykimeve negative ose përçmuese, por duke mos e zvogëluar, madje shpesh duke e shtuar, vlerësimin kritik. Ironia e Rexhep Qosjes shpesh merr edhe funksion konvencional duke ndikuar kështu në vendosjen e besueshmërisë në marrëdhëniet midis bashkëbiseduesve.

Veçori e dukshme e ironisë së Rexhep Qosjes është kthimi i saj i shpeshtë në sarkazëm të fuqishëm, në ironi sarkastike. Ndodh që të përzihet me të ose me satirën.

Ironia e Qosjes njeh edhe lloje të tjera klasifikimi, fjala vjen sipas kriterit sociologjik, si: ironia retorike, retorika e sjelljes, retorika e ndodhisë dhe ironia dramatike. Edhe këto lloje të ironisë i gjejmë në romanet e Rexhep Qosjes dhe i gjejmë në një mënyrë të trajtuar edhe brenda klasifikimeve të tjera, për çka nuk e shohim të udhës të trajtohen këtu si të veçanta as ato as këto: ironia tragjike, ironia dramatike dhe ironia sarkastike.

Mjetet e ironisë dhe format kryesore.

Mjete kryesore që shfrytëzon shkrimtari Rexhep Qosja për ironinë janë të disallojshme:

1. mjete paragjuhësore: gjeste, shprehje të fytyrës, intonacion, përkatësisht toni i zërit, pauza, përmes shenjave të pikësimit, e të tjera, të cilat shërbejnë për të shprehur qëndrime vlerësuese-emocionale.

2. mjete gjuhësore-stilistike, përfshirë këtu njësi të ndryshme leksikore si neologjizma, arkaizma, epitete, vulgarizma e të tjera, si dhe ndërthurje të stileve dhe ligjërimeve.

3. mjete gramatikore dhe morfologjike, përfshirë këtu fjalët emocionale-shprehëse, onomatopetë, pezhorativët, pasthirrmat e të tjera.

Ndërkaq format kryesore për shprehjen e ironisë në romanet e Rexhep Qosjes janë: gjuha ezopike, aluzioni, alegoria, perifraza, parabola, antiteza, citatet, simboli, krahasimi, përshkrimet në formë skicash e të tjera.

Përfundim

Ironia e Rexhep Qosjes i ngjan ironisë së Sokratit. Ashtu sikurse ironia e tij, edhe ironia e shkrimtarit tonë, nuk ka vetëm funksion estetik, po krahas tij ka edhe funksion të iluminimit. Drejtpërdrejtësia dhe saktësia e ironisë së tij është mbresëlënëse. Me ironinë autori përshkruan në mënyrë objektive, por lehtësisht të fshehtë, gjendjen reale, dukuritë e ndryshme, personazhet e ndryshme, të mirat dhe sidomos të këqijat. Lexuesi ka mundësinë ta zbulojë dhe ta kuptojë ironinë e tij sado e përbërë dhe figurative të jetë ajo. Ironia e tij, prandaj, vendos lidhje të fortë midis rrëfimtarit dhe lexuesit.

Ironia e Rexhep Qosjes është e shumëllojshme, e shumëkuptimshme dhe shumëndikuese. Të tillë e bëjnë përmbajtja, situatat, personazhet, dialogët, monologët, ligjërimi, figurshmëria, gjuha, stili.

Dendësia semantike e ironisë së Rexhep Qosjes, sidomos e ironisë së situatës, është karakteristikë thelbësore e saj. Për faktin se karakterizohet edhe për epshmëri (elasticitet) dhe me ngjyresa pa fund të larmishme, ajo shquhet me natyrën e saj herë plot gëzim e ndriçim, herë të ftohtë dhe të errët, herë shumë emotive, herë të dykuptimshme e herë të dyshimtë, duke krijuar kështu antinomi origjinale e cila përjashton mendimin konvencional e logjik. Mbi të gjitha, ironia e Rexhep Qosjes ka karakter të fortë kritik, si karakteristikë e epërsisë shpirtërore e intelektuale të shkrimtarëve të mëdhenj.

Shkrimtari Rexhep Qosja nuk shkruan për ta argëtuar lexuesin, por për ta përfshirë në ato që ndodhin në botën artistike të romaneve të tij, në të vërtetë ai shkruan për ta ndryshuar lexuesin. Dhe, arma e tij e fuqishme për këtë qëllim të lartë është pikërisht ironia.

(P.s. Variant i shkurtuar i një punimi të gjatë).

________________________________________

[1] Në librin e saj ”Irony’s Edge”, Linda Hutcheon e quan praktikë ose strategji diskursive, që funksionon në rrafshin gjuhësor (verbal) ose në rrafshin e formës (muzikor, pamor dhe tekstor). Shih: Linda Hutcheon, “Irony’s Edge, The Theory and politics of Irony”, Routledge, London, Neë York, 1994, f. 3.

[2] Ag Apolloni, “Parabola postmoderne”, “OM”, Prishtinë, 2016, f. 47.

[3] Linda Hutcheon, Po aty, f. 89.

[4] Douglas Colin Muecke, The compas of irony, Methuen, 1969, f. 19-22; 32; cituar sipas Josipa Korljan Bešlić, “Ironija u prozi Dubravke Ugrešić”, tezë disertacioni, Universiteti i Zagrebit, Zagreb, 2015, f. 58.

[5] Sh. Islamaj, “Ligjërimi, gjuha dhe stili në krijimtarinë moderne e postmoderne të Rexhep Qosjes, IA, Prishtinë, 2021, f. 292.

[6] Po aty, f. 42.

[7] Po aty, f. 59.

[8] Po aty, f.59.

[9] Muecke, Po aty, f. 121.

ExLibris

2.5.2026

Prof. Milazim Krasniqi

Nga filozofia e Platonit deri te praktika e Stalinit

Roli i shkrimtarit në shoqëri, me anën e mirë dhe të keqe të këtij roli, ëshë bërë objekt i diskutimit që nga paraqitja e faktuar si person me mision dhe me profesion të veçantë. Si edhe për shumë çështje të tjera, edhe ky tematizim i rolit të shkrimtarit në shoqëri, përsa e përket identifikimit dhe vlerësimit filozofik, i takon Platonit, filozofit të njohur të antikës. Platoni në kapitulin e dhjetë teë veprës “Shteti” (ose “Republika”), mirret gjerësisht me rolin e shkrimtarit dhe të letërsisë në shtetin që e kishte projektuar si shtet ideal. Duke marrë para sysh karakterin spekulativ që i mveshte shkrimtarit (imitues me fjalë, por që vetë nuk dinte të krijonte atë që e përshkruante, fjala vjen punën e këpuctarit), Platoni thoshte se shkrimtari nuk di të realizojë njohjen dhe nuk di të afrojë pranë vetes njerëz që do ta nderonin. Bile thoshte se shkrimtari as vetë nuk e kupton atë që shkruan, po e bën vetëm imitimin, dhe me atë imitim ai në fakt i mashtron njerëzit. Pëfundimisht, në konkludimet e tij lidhur me shkrimtarin dhe me letërsinë, Platoni thoshte se “në shtetin tonë mund t’i pranojmë vetëm ato këngë që janë himne perëndive dhe fjalime lavdëruese të dedikuara të mirave”.

Shkrimtarët që dilnin jashtë kësaj kërkese të tij, ai propozonte që të përjashtoheshin nga shteti si të padëshirueshëm dhe veprat e tyre të mos qarkulloheshin. Nga ky përshkrim i shkurtër, është e qartë se Platoni e shihte rolin e shkrimtarit në shoqëri e në shtetin ideal të tij, si tejet negativ, mashtrues dhe shqetësues, prandaj edhe propozonte kufizime ndaj personit të tij dhe ndaj veprës së tij. Denoncimi i Platonit për shkrimtarët do të përshkojë mbarë historinë dhe asnjëherë nuk këputet plotësisht. Ky denoncim kryesor me autorësi të filozofit të antikës, do të pasurohet më vonë edhe me me aspekte të tjera negative të trajtimt të rolit të shkrimtarit në shoqëri. Kështu, Aristoteli do të fut një koncept të ri lidhur me këtë rol. Aristoteli thoshte se “është vënë re se poetët e njohur, artistët dhe politikanët, kanë qenë ngapak melaknkolikë, ngapak të sëmurë shpirtërisht, e ngapak mizantropë.”

Theksimi i sëmundjes shpirtërore në këtë kontekst, do të bëhet në periudha të ndryshme të diktaturave, një argument kryesor për përndjekjen e shkrimtarëve dhe për shkatërrimin e shumëve prej tyre. Mbi këtë koncept nismëtar, lidhur me sëmundjen e shkrimtarëve, pastaj është zhvilluar edhe disiplina e studimit të sëmundjeve të shkrimtarëve, Patografia, po edhe një sërë disiplinash të tjera klinike.

Vlerësimet e tilla të këtyre filozofëve, si edhe masat që janë ndërmarrë nëpër histori kundër shkrimtarëve, që nga persekutimet e deri te eliminimet fizike, e patën arritur kulmin në regjimin stalinist në Bashkimin Sovjetik. Në atë vend një numër i madh i shkrimtarëve u internua dhe shumë sish u eliminuan fizikisht, për shkak të qëndrimeve të tyre politike, ose të veprave të tyre, që cilësoheshin si veprimtari antishtetërore.

Tre faktorë të ndikimit të shkrimtarit në shoqëri

Përtej kualifikimeve arbitrare filozofike dhe politike, roli konkret i një shkrimtari në shoqërinë së cilës i takon, realisht varet nga tre faktorë:

– Karakteri dhe angazhimi i tij në aktivitete të ndryshme letrare, kulturore, fetare, politike ose kombëtare,

– Aftësia e veprës së tij letrare që të ndikojë te publiku, te bashkëkohanikët, dhe

– Gjendja e shoqërisë.

1. Sa i përket angazhimit konkret të shkrimtarit, ky faktikisht paraqet nivelin e drejtpërdrejttë të ndikimit dhe të ushtrimit të rolit në shoqëri. Këtu del në plan të parë aktiviteti politik dhe qytetar i shkrimtarit. Me këtë aktivitet roli i tij në shoqëri është më i theksuar dhe më me ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimet politike e shoqërore. Në këtë rast shkrimtari bëhet pjesë e angazhimit, përkatësisht me njërën këmbë bën pjesë në elitat politike dhe në strukturat e pushtetit ose të opozitës. Pra, në këto raste, ai më shumë është në rolin e politikanit, se sa të shkrimtarit. Mirëpo, është me interes të theskohet se ndjeshmëria e qytetarëve ndaj këtij angazhimi politik të tij, mund të jetë e ndikuar nga autoriteti i tij si shkrimtar, që zakonisht është evident, sepse ai formësohet nga ndikimi i veprës së tij letrare mbi publikun. Prandaj, ky angazhim është disi i dyzuar, edhe letrar edhe politik. Kjo edhe mbetet njëra nga karakteristikat e angazhimit të shumicës së shkrimtarëve në jetën politike dhe shoqërore.

Angazhimi konkret politik: Dante Aligieri dhe Fan Noli si raste

Një shembull i shkrimtarit që e ka ushtruar angazhim konkret në politikë, në kohërat e hershme, është ai i poetit italian Dante Aligieri. I gjendur në luftërat politike ndërmjet klaneve të tregëtareve të Firencës, Dante Aligieri ushtroi ndikim në formulimin e kërkesave politike të fraksionit të cilit i përkiste. Mirëpo, kur ai fraksion pësoi disfatë, ai u detyrua të largohej nga vendlindja e të fshehej nëpër shpella, sepse për të ishte dhënë aktgjykimi që të “digjej i gjallë, kudo që të kapej”. Është e njohur se një pjesë të mirë të “Komedisë Hyjnore”, Dante Aligieri e ka shkruar në periudhën e internimit. Ndërsa, në epigramin mbi varrin e tij, ai e kishte lënë testament që të shkruhej: “Këtu pushon Dante, i dëbuar nga vendlindja e vet”.

Në letërsinë tonë një shembull shkrimtarit që luan rol direkt në shoqëri, me aktivitet politik e revolucionar, sikundër që këto ngjarje ndikojnë pastaj edhe mbi poezinë e tij, është Fan Noli. Noli ishte aktiv në luftërat politike në Shqipërinë e fillimit të viteve 20. Në ngjarjet që pasuan nga zgjedhjet e vitit 1924, ai bashkë me disa politikanë dhe disa oficerë, luajti rol qendror në formulimin e kërkesave politike dhe në marrjen e pushtetit me mjete të dhunshme revolucionare, dhe si rezultat i atij angazhimi, ai erdhi në krye të qeverisë shqiptare. Mirëpo, në ngjarjet që pasuan, me ç’rast në dhjetor të vitit 1924 Ahmet Zogu u rikthye në Shqipëri dhe e mori pushtetin, Noli u detyrua të arratisej nga Shqipëria.

Edhe numri më i madh i pjesëtarëve të qeverisë së tij poashtu ikën nga atdheu dhe jetuan për disa vite në internim. Noli në vitet që pasuan, iu rikthye krijimtarisë letrare dhe shkroi disa nga pozitë më të bukura, që tematizonin luftën politike, arratisjen dhe portretet e kundërshtarëve politikë. Në këtë mënyrë, poezia e tij ishte mpleksur me idetë politke të autorit dhe me synimin që ë ndikonte në zhvillimet politike dhe shoqërore në Shqipëri. Në kontekst të pasojave që solli roli i tillë i Nolit si shkrimtar i angazhuar në lëvizje politike, ishte edhe fati i dhjetëra intelektualëve dhe politikanëve shqiptarë të atyre ngjarjeve. Duke u gjendur në internim, pa burime për jetesë, shumë sish u detyruan të rekrutoheshin e të punonin për hesapet e politikës së Jugosllavisë, të Italisë dhe të Komniternit, për çka ka lënë dëshmi njëri nga protagonistët e atyre ngjarjeve, Sejfi Vllamasi. Në këtë mënyrë, roli i mëtejshëm i shumë prej tyre në hapjen e portave për inflitrimin dhe dominimin e Italisë fashiste dhe madje për përgatitjen e terrenit për pushtimin e Shqipërisë, ka qenë i theksuar.

Sado që ende nuk është bërë një studim i plotë interdisiplinar lidhur me rolin e Nolit në këto ngjarje dhe pasojat e tyre në tërë historinë e mëvonshme të Shqipërisë, nuk është zor të nxirret konkluzioni se roli i këitj shkrimtari në ngjarjet politike dhe shoqërore të viteve të njëzeta, ka qenë evident.

Ndikimi i shkrimtarit në shoqëri nëpërmjet veprës letrare: Volteri, Pushkini, Naim Frashëri si raste

2. Roli më i tërthortë i shkrimtarit në shoqëri, megjithëse më efektiv dhe më afatgjatë, realizohet me anën e ndikimit të ideve të veprës letrare. Publiku lexues ekspozohet ndikimit të ideve të veprës letrare në mënyrë të natyrshme dhe spontane. Ato janë ide të reja, përmbajtje të reja dhe sit ë tilla e grishin fantazinë e publikut. Formësimi i ideve politike dhe shoqërore, në nivele të figuracionit artistik, bën që publiku të mban më shumë në mend ato ide dhe madje t’i përvehtësojë, fillimisht në nivel psikologjik e më vonë edhe në nivel politik dhe intelektual. Në rast se masa e publikut është më e madhe, atëherë motivimi i tyre me idetë e përvehtësuara të shkrimtarit, bëhet më i madh dhe mund të shndërrohet në forcë të ndryshimeve politike. Këtë fuqi të ndikimit të ideve letrare në mobilizimin e publikut, më së shumti e ka pasur dramaturgjia dhe teatri, për çka ka dëshmi nga antika greke dhe nga periudha elizabetiane e teatrit e deri te Revolucioni Francez.

Në periudha të ndryshme të zhvillimit të kulturës e të shoqërisë, ka pasur vepra letrare që kanë ushtruar ndikime të fuqishme në formësimin e ideve sociale, politike e kombëtare, jo vetëm në niveline ideologjisë e të propagandës, po edhe të emancipimit të përgjithshëm dhe të krijimit të identitetit nacional. Mund të përmenden në këtë kontekst veprat e Volterit. Ky shkrimtar dhe filozof i madh, disa herë edhe u internua, sepse shihej si person me rrezikshmëri të lartë për rendin. Vetë mbreti i Francës ishte i irituar nga fama e Volterit. Megjithatë, ai vetë mbreti nuk kishte fuqinë që të ndalonte ndikimin e veprës së Volterit në shoqërinë franceze. Ndodhi madje që për gjallje të Volterit u mblodhen kontribute që të ngrihej përmendorja e tij ë Paris, dhe kontribute dhanë nga shtete të tjera, ndërsa mbreti i Francës abstenoi. Roli i veprës së Volterit në kompaktësimin e identitetit Francës dhe në afrimimin e kulturës së saj në botë, ishte kolosal.

Po e njëjta gjë mund të thuhet edhe për veprën letrare të Pushkinit. Pas dënimit të parë për shkak se i përkiste shoqërisë së fshehtë “Llampa e gjelbër” dhe pas publikimit të poezisë “Ode lirisë”, Pushkini i kaloi disa vite në internim. Mirëpo, në internim ai i shkroi disa nga veprat e tij të mëdha, duke përfshirë këtu edhe Eugen Oneginin. Veprat e tij ushtronin një ndikim magjepsës në publikun e kohës. Kur iu hoq dënimi i internimit dhe u kthye në Moskë, Pushkini u prit si një hero. Pra, edhe pse angazhimi konkret politik e qytetar ishte modest, ndikimi i veprës së tij bëri që ai të konsiderohej një reformator i shoqërisë ruse të kohës së vet.

Ne letërsinë shqipe si model i shkrimtarit që luan rol të jashtëzakonshëm me veprën e tij ka qenë Naim Frashëri. Vepra e tij letrare, bashkë me tekstet shkollore që i hartoi për nevojat e shkollave të para shqipe, luajti rol në formësimin e identiettit kombëtar shqiptar.

Naim Frashëri në fakt ishte i lidhur me Lëvizjën Kombëtare, sepse i vëllai i tij, Abdyli, ishte lideri politik i asaj lëvizjeje, ndërsa vëllau tjetër, Samiu, praktikisht ishte ideologu i saj kryesor. Naim Frashëri e ndihmoi lëvizjen kombëtare edhe konkretisht, mirëpo roli në atë lëvizje dhe në formësimin e ideve nacionale, ishte pakrahasimist më i vogël se roli i veprës së tij letrare.

Ndryshimet revolucionare të fundshekullit XX dhe roli i shkrimtarëve

3. Gjendja e shoqërisë ëshë një faktor shumë më objektiv sa i përket rolit që luan shkrimtari në të. Shoqëria që gjendet në jostabilitet social dhe politik, në konfuzion të ideologiisë dhe të religjionit, në momente të caktuara është më e prirur që të pranojë rolin dhe idetë e shkrimtarit. Pra, sa më të vogël që e ka pushteti politik legjitimitetin, aq më e madhe është mundësia që shkrimtari të imponohet vetë dhe idetë e tij të ushtrojnë ndikim direkt në shoqëri. Shembulli më i fortë i zhvillimeve të tilla ka qenë blloku i Lindjes në momentin kur doli në sipëpfaqe kriza e porjektit të komunizmit si praktikë dhe si ideologji. Në shumë vende si në Çekosllovaki, në Slloveni, në Kroaci e në Kosovë, shkrimtarët u bënë themelues të projekteve të reja politike, të cilat nga shoqëria u pranuan në mënyrë pothuajse plebishitare. Në Çekosllovaki lider i lëvizjes së madhe politike dhe sociale u bë shkrimtari disident Vaclla Havel, i cili kishte kaluar disa vite në burgjet komuniste. Para se të burgosej, Haveli dhe një grup shkrimtarësh e intelektualësh të tjerë çekë e sllovakë, ishin krijues të një asociacioni që quhej “Karta 77” e cila kishte promovuar ide alternative kulturore, politike dhe shoqërore.

Në Slloveni shkrimtarët ishin forca e refuzimit të jugosllavizmit dhe të etatizmit serbo-jugosllav. Angazhimet e tyre në revistën “Nova revija” , në Shoqatën e Shkrimtarëve Sllovenë dhe në Lidhjen e Shkrimtarëve të Jugosllavisë, bëri q ët ata të krijonin një influencë të fortë në opinionin public e politik sllovenë kundër politikës serbomadhe të dominimit. Ajoqë ëhstë më interesante, shkrimtarët sllovenë e hartuan një dokument që quhej Kushtetuta e shkrimtarëve, ku ata projketuan për herë të parë pavarësinë e Sllovenisënga ish Jugosllavia. Në atë kohë, politika zyrtare sllovene ishte në favor të decentralizimit dhe të krijimit të një konfederate jugosllave, mirëpo presioni i shkrimtarëve sloovenë, bashkë me disa media dhe struktura të tjera intelektuale, u bënë promotorë të ndryshimit të kursit politik e nacional slloven. Shumë prej tyre, si Dimitrije Rupel, Jasha Zllobec, Matjash Hanzhek, etj., më vonë morën poste të larta shtetërore në vendin e tyre të pavarur.

Në Kroaci Shoqata e Shkrimtarëve të Kroacisë u bë epiqendra e kërkesave nacionale dhe prej saj doli edhe patia HDZ me në krye Franjo Tuxhmanin, që e udhëhoqi vendin drejt luftës së armatosur për pavarësi. Në Kosovë poashtu Shoqata e Shkrimtarëve e Kosovës, e drejtuar nga kryetari i saj i atëhershëm, Ibrahim Rugova, në vitet 1988 e 1989, u bë qendra e ideve të refuzimit të masave të regjimit serb-jugosllav dhe e artikulimit të interesave politike të shqiptarëve të Kosovës. Po prej asaj bërthame të shkrimtarëve u idejua dhe u krijua edhe partia e parë politike e shqiptavëve të Kosovës, Lidhja Demokratike e Kosovës.

Përvoja e decenies së kaluar në shtetet e botës së dytë, dëshmoj se mund të flitet për ndikimin më të ndjeshëm të shkrimtarit në disa nivele ose në disa situata nëpër të cilat kalon shoqëria:

a) Roli dhe ndikimi i tij në ndonjë grup social të pakënaqur,

b) Roli i shkrimtarit në situata të krizave dhe zhvillimeve revolucionare politike dhe sociale,

c) Roli i shkrimtarit në projekte kombëtare, kur gjendet në situatë të definimit të tij.

Përvojat e njohura të këtij roli të shkrimtarit në shoqëri, sikundër edhe vlerësimet e dikurshme të Platonit, (nëse atyre u hiqet tendenca e autorit), dëshmojnë se shkrimtari në fakt është një opozitë e natyrshme, pothuajse instiktive e pushtetit. Shkrimtari është i vetëdijshëm për përkatësinë e vet sociale dhe kombëtare, është i ndjeshëm ndaj gjendjes së moralit dhe të emancipimt në shoqërinë e vet. Prandaj, me veprën e vet, e shpesh herë edhe me angazhim konkret politik, ai synon që të ndikojë mbi ato zhvillime.

Roli i shkrimtarit në shoqëri me stabilitet politik

Në shoqëri me stabilitet politik dhe me shkallë më të lartë të mirëqenies ekonomike, rrjeshimisht është më e pakët. Në këto shoqëri, shkrimtari ingranohet brenda rrjedhave të tregut të librit dhe në infrastrukturën e arsimit të lartë, ose të mediave, duke qenë më shumë individualisht aktiv e më pak ose pothuajse aspak në projekte kolektive. Në fund të fundit, aty ku janë realizuar projektet e krijimit të kombit e të shtet dhe ku shkalla e mirëqenies ekonomike e ka krijuar kohezionin e nevojshëm social, nuk ka hapësira për revoltë e për opozitë me prejardhje nga arti letrar. Atje opozita është legjitime dhe bën luftë në emër të elektoratit që përfaqëson.

Marrë në përgjithësi, koha jonë është kohë kur roli i shkrimtarit në shoqëri është margjinalizuar, sepse oligarkitë financiare dhe korporatat kanë krijuar epërsi të pashembullt të dominimit mbi shtëpitë botuese, mbi mediat dhe mbi institucionet arsimore e politike. Ata sot më të shumtën luftojnë që të ruajnë statusin e vet të mbijetesës në shoqëritë e veta.

Roli i shkrimtarit në vlerësimin e politikave ndërkombëtare në krizat e ndryshme rajonale dhe globale

Pra, përveç angazhimeve brenda shoqërive të cilave u përkasin si qytetarë, shkrimtarët shpesh herë angazhohen edhe në dhënien e opinioneve dhe të vlerësimeve lidhur me zhvillimet në përmasa rajonale e globale, zakonisht kur është fjala për kriza dhe për luftëra të armatosura, ose edhe për mbrojtjen e ambientit.

Në konteksitn e angazhimit të shkrimtarëve ndaj krizave rajonale, lufta e Kosovës e viteve 1998/1999 është një shembull ku shihet ky lloj angazhimi i disa nga shkrimtarëve më të njohur të botës. Në kohën kur spastrimi etnik dhe gjenocidi serb kundër shqiptarëve mori përmasat e shfarosjes, disa nga shkrimtarët e njohur u vunë në anën e intervenimit ushtarak kundër Serbisë. Shkrimtarë si Mario Vargas Ljosa, Adam Mihnjik, Vacllav Havel, Umbeto Eko, Suzan Sontag, Eli Vizel, Hans Magnus Enserberger, etj., me tekstet e tyre sensibilizuan opinionin publik dhe politik në favor të mbrojtjes së shqiptarëve ë Kosovës nga gjenocidi serb. Mirëpo, pati edhe shkrimtarë e intelektualë si Gabriel Garsia Markes e Noam Çomski, që u deklaruan kundër atij intervenimi.

Ja si e paraqet gjendjen shkrimtari latinoamerikan, Mario Vargas Ljosa: “ NATO-ja nuk lipset qortuar për ndërhyrjen në Jugosllavi, por për faktin se këtë ndërhyrje duhej ta kish kryer këtu e dhjetë vjet të shkuara, si dhe për gabimin e bërë duke shpallur se përjashtonte çdo ndërhyrje tokësore. Të gjitha këto i ndezën dritën e gjelbër diktaturës së Beogradit pë r të vënë në jetë planin për spastrim etnik në Kosovë, një prej krimeve më të lemerishme kundër njerëzimit që janë kryer përgjatë këtij shekulli, i krahasueshëm përnga natyra, edhe pse jo nga numri, me Holokaustin e hebrenjve të realizuar nga Hitleri, ose me deportimin e popujve prej Stalinit, i cili ishte i vendosur në synimin e vet për të rusifikuar Bashkimin Sovjetik.”

Angazhimet e tilla të shkrimtarëve, nuk kanë ndikuar në vendimmarrjet politike, por në krijimin e opinionit publik, nga pikëpamja e rritjes së legjitimitetit të një veprimi politik (në rastin konkret ushtarak), me siguri që kanë ndikimet e veta.

Vlen të kujtohet këtu një rast specifiki rolit që mund t’i ngarkohet në situata të veçanta një shkrimtarit dhe intelektuali. Pikërisht shkrimtari dhe intelektuali Eli Vizel, ( i cili është një njeri që ka mbijetuar kampet naziste të përqendrimit), ishte i dërguari i presidentit amerikan, Bill Klinton, në maj të vitit 1999, për të verifikuar në kampet e të dëbuarve shqiptarë të Kosovës në Maqedoni e në Shqipëri, se a ishte fjala për spastrim etnik dhe dëbim me dhunë. Raporti i Eli Vizelit ishte konfrimim se ishte fjala për dëbim me dhunë dhe për spastrim etnik. Rrjedhimisht politika zyrtare amerikane dhe ajo e OKB-së, e përdorën si argument bindës raportin e Eli Vizelit.

Shënimet

1.Platoni, Shteti, Rilindja, 1980, fq.141

2. Tragjeditë e gjenive, fq. 4 (përkthim i lirë)

3.Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri( 1897-1942)

4.Mario Vargas Ljosa, “ Një luftë e vonuar”, te libri “Lufta kundër luftës, Ora, Tiranë, 2001, fq.15)