Prof. Begzad Baliu/

(Dëshmia e parë ndërkombëtare për lindjen e një autoriteti të albanologjisë shqiptare)

Në historinë e albanologjisë shqiptare të shekullit XX, vlerësimet e Norbert Joklit për veprat e hershme të Eqrem Çabejt përbëjnë dëshminë e parë të rëndësishme të njohjes ndërkombëtare të një autoriteti të ri shkencor shqiptar. Ato nuk janë vetëm shënime bibliografike në kuptimin teknik të fjalës, por edhe akte kritike të receptimit evropian të një dijetari që, qysh në vitet tridhjetë, po afirmohej në fushën e gjuhësisë historiko-krahasuese, të dialektologjisë arbëreshe, të etimologjisë, të folkloristikës dhe të historisë kulturore shqiptare. Në këtë kuptim, bibliografia e Joklit për Çabejn duhet lexuar si një dokument i dyfishtë: nga njëra anë, si regjistër shkencor i veprave të tij të para; nga ana tjetër, si dëshmi e përfshirjes së albanologjisë shqiptare në qarkullimin akademik evropian.

Qendra e këtij receptimi është disertacioni Italoalbanische Studien (Vjenë, 1933), në të cilin Çabej ndërton profilin e tij të parë të plotë si albanolog: studiues i arbërishtes italiane, i historisë së kolonive shqiptare, i gramatikës, i leksikut, i teksteve folklorike dhe i glosarit dialektor. Më pas, me Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe (1936), ai e zgjeron këtë veprimtari në formën e një sinteze pedagogjike e shkencore, ndërsa me Për gjenezën e literaturës shqipe artikulon një program historiko-kulturor mbi marrëdhënien ndërmjet gjuhës, popullit, letërsisë dhe kujtesës etnike shqiptare. Këto tri vepra dëshmojnë se, në leximin e Joklit, Çabej nuk ishte më vetëm një studiues i ri shqiptar, por një bashkëbisedues i denjë i filologjisë evropiane.

Bibliografia dhe recensionet e hartuara nga albanologu austriak Norbert Jokl për veprat e hershme të Eqrem Çabejt përbëjnë një nga dokumentet më të rëndësishme për historinë intelektuale të albanologjisë shqiptare. Ato nuk janë thjesht njoftime bibliografike, por vlerësime shkencore të hartuara nga dijetari që konsiderohej autoriteti më i madh evropian i studimeve shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XX. Përmes tyre mund të ndiqet jo vetëm receptimi i veprave të para të Çabejt, por edhe procesi i formimit të tij si studiues i historisë së gjuhës, etimologjisë, dialektologjisë, folklorit dhe filologjisë shqiptare.

Në bibliografinë dhe recensionet e Norbert Joklit, disertacioni Italoalbanische Studien paraqitet si vepra e parë madhore shkencore e Eqrem Çabejt dhe si dokumenti themelor i formimit të tij albanologjik. Jokli jep një përshkrim të hollësishëm të strukturës së punimit: pjesa e parë trajton historinë e vendosjes dhe të shtrirjes së arbëreshëve (Einwanderung und Ausbreitung); pjesa e dytë paraqet një skicë gramatikore të të folmeve arbëreshe (Umrisse einer Grammatik); pjesa e tretë i kushtohet fjalëformimit dhe leksikut (Zur Wortbildung und zum Wortschatz); pjesa e katërt përmban tekste folklorike të mbledhura në terren; ndërsa pjesa e pestë përmbyllet me një glosar prej pesëmbëdhjetë faqesh.

Vetë kjo strukturë dëshmon se Çabej nuk e konceptonte dialektologjinë si përshkrim të izoluar të një të folmeje, por si një sistem ku ndërthuren historia e kolonizimit, gramatika, leksiku, folklori dhe dokumentimi tekstor. Në planin metodologjik, rëndësia e disertacionit qëndron në faktin se ai sjell për herë të parë një trajtim integral të arbërishtes italiane. Deri atëherë, studimet arbëreshe kishin qenë kryesisht përshkruese ose filologjike, ndërsa Çabej përpiqet të ndërtojë një model historiko-gjuhësor, ku të folmet arbëreshe interpretohen si vazhdimësi e gjendjeve më të hershme të shqipes. Përmes analizës së prapashtesave romane, të etimologjive popullore, të kalkimeve semantike dhe të huazimeve gjermanike, sllave, turke e arabe, ai e vendos arbërishten në kontekstin e historisë së përgjithshme të gjuhës shqipe. Pikërisht këtu shfaqet për herë të parë metoda që do ta karakterizojë gjithë veprën e tij të mëvonshme: lidhja ndërmjet historisë së gjuhës dhe historisë së kulturës.

Po aq e rëndësishme është pjesa folklorike e disertacionit. Tekstet mbi jetën baritore, mjekësinë popullore, përrallat dhe këngët nuk përfshihen si ilustrime etnografike, por si dëshmi gjuhësore. Kjo tregon se, për Çabejn, folklori ishte një arkiv i gjallë i historisë së gjuhës. Më vonë, kjo qasje do të shndërrohej në një nga shtyllat e metodës së tij, sidomos në studimet për autorët e vjetër dhe në analizat etimologjike. Fakti që recensentët e doktoratës ishin Paul Kretschmer dhe Norbert Jokl e vendos këtë vepër në qendër të traditës së gjuhësisë indoevropiane të kohës.

Po aq domethënës është vlerësimi që Jokli i bën artikullit “Kënga e Lenorës në poezinë popullore shqiptare” (1934). Ai thekson se Çabej nuk kufizohet në paraqitjen e dy varianteve të panjohura të baladës, një toske nga Vunoi dhe një gege nga Berisha e Pukës, por i shoqëron ato me komente gjuhësore dhe folklorike. Kjo dëshmon një tipar që do ta karakterizojë gjithë veprën e tij të mëvonshme: ndërthurjen e filologjisë me folkloristikën dhe të analizës gjuhësore me interpretimin kulturor. Për Joklin, rëndësia e këtij studimi qëndron pikërisht në kombinimin e materialit të ri dokumentar me interpretimin shkencor.

Në recensionin e veprës “Tekste italoshqiptare në Hyllin e Dritës” (1935), Jokli evidenton një dimension tjetër të veprimtarisë së Çabejt: filologjinë tekstuale dhe kritikën e burimeve. Ai vëren se Çabej shqyrton botimet e Matrangës, Varibobës, De Radës dhe Santorit, duke propozuar korrigjime të transkriptimit, të leximit dhe të interpretimit gramatikor e leksikor të teksteve. Për Joklin, ky studim dëshmon pjekurinë filologjike të Çabejt dhe aftësinë e tij për ta lidhur dialektologjinë arbëreshe me historinë e përgjithshme të shqipes.

Në vlerësimin e Norbert Joklit, libri Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe nuk paraqitet thjesht si tekst mësimor për shkollat e mesme, por si një përmbledhje sintetike e gjendjes së albanologjisë së kohës. Jokli shkruan se vepra është “e mirëpritur edhe për albanologjinë”, sepse paraqet në mënyrë të qartë dhe të përmbledhur rezultatet e kërkimeve bashkëkohore. Ai vëren se libri përfshin kapituj mbi gjuhën shqipe, dialektet, prejardhjen e shqipes, emrin e shqiptarëve, letërsinë e vjetër, letërsinë arbëreshe, letërsinë e shekullit XIX dhe folklorin shqiptar. Edhe pse formalisht tekst shkollor, ai përbën një sintezë të hershme të dijes albanologjike për brezin e ri shqiptar.

Jokli veçon tri merita themelore të veprës. E para është botimi i materialeve të pabotuara më parë (inedita), sidomos nga Jeronim De Rada, Giuseppe Schirò dhe tradita folklorike arbëreshe. E dyta është pasuria e vërejtjeve dialektologjike, veçanërisht në komentet gjuhësore që shoqërojnë tekstet e zgjedhura. E treta lidhet me praninë e vëzhgimeve etnografike dhe folklorike, siç është vërejtja mbi mbijetesën e elementeve të Kanunit në Labëri. Sipas Joklit, këto elemente e tejkalojnë funksionin pedagogjik të librit dhe e shndërrojnë atë në një burim të vlefshëm kërkimor.

Me interes të veçantë është vlerësimi që Jokli i bën trajtimit të huazimeve turke në shqipe. Ai vëren se Çabej përpiqet të ndërtojë një kronologji të shtresimeve turke mbi bazën e pranisë ose të mungesës së tyre në të folmet arbëreshe. Ky është një nga rastet më të hershme kur Çabej përdor metodën e stratigrafisë leksikore, e cila më vonë do të bëhet një nga instrumentet kryesore të studimeve të tij etimologjike. Në këtë kuptim, libri i vitit 1936 mund të lexohet si një laborator i hershëm i metodës çabeane.

Në studimet “Mundartliches aus Italien”, “Parallele Ausdrücke und Redensarten in den Balkansprachen” dhe “Rumänisch-albanische Lehnbeziehungen”, Jokli evidenton prirjen e Çabejt për kërkim krahasues ballkanologjik. Ai diskuton argumentet e tij për reliktet ilire në Italinë Jugore, për paralelizmat ballkanikë dhe për marrëdhëniet rumuno-shqiptare. Edhe kur shpreh rezerva për ndonjë etimologji ose interpretim të veçantë, Jokli e trajton Çabejn si bashkëbisedues shkencor, çka dëshmon autoritetin që studiuesi shqiptar kishte fituar në një moshë të re.

Në bibliografinë e Joklit, studimi Për gjenezën e literaturës shqipe zë një vend të veçantë, sepse paraqet konceptimin teorik të Çabejt mbi lidhjen ndërmjet historisë së popullit shqiptar dhe historisë së letërsisë së tij. Jokli përmbledh temat kryesore të studimit: gjeografinë dhe karakterin e vendit, historinë e emrit të shqiptarëve, migrimet historike dhe forcat centrifugale që kanë ndikuar në zhvillimin e kulturës shqiptare. Kjo tregon se, për Çabejn, letërsia nuk lind si dukuri e izoluar estetike, por si produkt i historisë kulturore dhe etnike të një populli.

Një vend qendror në këtë studim zë analiza e emrave Arbën, Arbër, Arbënesh dhe Shqiptar. Jokli paraqet me kujdes argumentet e Çabejt mbi zhvillimin historik të këtyre etnonimeve dhe mbi marrëdhënien ndërmjet formave mesjetare dhe moderne. Ai nuk kufizohet në riprodhimin e tezave të autorit, por hyn në debat me to, sidomos lidhur me prejardhjen e formës Arbënesh. Kjo tregon se Çabej ishte bërë tashmë pjesë e debatit ndërkombëtar albanologjik dhe se hipotezat e tij konsideroheshin të denja për diskutim në nivel të lartë shkencor.

Në planin teorik, rëndësia e këtij studimi qëndron në konceptimin e kulturës si produkt historik. Çabej i lidh migrimet shqiptare drejt Greqisë, Italisë, Maqedonisë dhe viseve të tjera ballkanike me proceset e formimit kulturor dhe letrar. Në këtë mënyrë, ai vendos themelet e një historie kulturore shqiptare të ndërtuar mbi kategori historike, gjuhësore dhe etnografike. Për këtë arsye, Për gjenezën e literaturës shqipe mund të konsiderohet një nga tekstet e para programore të metodës historiko-kulturore të Eqrem Çabejt dhe një nga veprat teorike më të rëndësishme të albanologjisë shqiptare të shekullit XX.

Në tërësi, bibliografia dhe recensionet e Norbert Joklit për Eqrem Çabejn përbëjnë ndër dokumentet më të hershme dhe më autoritative të njohjes ndërkombëtare të veprës së tij. Ato tregojnë se, që në vitet 1933–1938, Çabej ishte shfaqur si studiues me profil të plotë albanologjik: dialektolog, etimolog, folklorist, tekstolog, historian i gjuhës dhe ballkanolog. Njohja ndërkombëtare e tij nuk ishte as e vonshme, as e rastësishme, por filloi që në periudhën e formimit akademik. Jokli e lexoi veprën e tij jo si prodhim periferik të një kulture të vogël, por si kontribut të mirëfilltë në gjuhësinë indoevropiane, në dialektologjinë arbëreshe, në historinë e shqipes dhe në ballkanologji. Përshkrimi i hollësishëm i Italoalbanische Studien, vlerësimi i Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe dhe diskutimi kritik i Për gjenezën e literaturës shqipe tregojnë se Çabej u identifikua herët si dijetar me metodë, kulturë filologjike dhe horizont të gjerë historiko-kulturor.

Në këtë kuptim, Jokli nuk është vetëm një nga recensuesit e parë të rëndësishëm të Çabejt, por edhe dëshmitari më autoritar i lindjes së profilit të tij shkencor. Përmes vlerësimeve të tij shihet se Çabej, qysh në vitet 1933–1938, kishte formuar një model të veçantë kërkimi, ku dialektologjia nuk ndahej nga historia e gjuhës, etimologjia nga kultura, ndërsa folklori nuk trajtohej si material ilustrues. Letërsia shqiptare shihej si produkt i historisë së popullit dhe i lëvizjeve të tij kulturore. Prandaj, këto vlerësime të Joklit duhen parë si dëshmi e hershme e institucionalizimit evropian të autoritetit shkencor të Eqrem Çabejt dhe e hyrjes së albanologjisë shqiptare në horizontin modern të filologjisë evropiane.

Behar GJOKA*/

100 vjetori i lindjes së shkrimtarit Kasëm Trebeshina, është shans kujtese dhe reflektimi. Para së gjithash, ky përvjetor shënon një shans përkujtimi, sepse duam apo nuk duam, është pjesë e rëndësishme e letrave shqipe, madje po të nisesh nga dorëshkrimet dhe, sidomos nga vlerat e konfirmuara për pjesën e botuar, bindesh se është ndër shkrimtarët e shquar të letërsisë shqipe bashkëkohore. Ky kremtim vjen pas një heshtje nëntëvjeçare, të viteve të amshimit, më tepër është edhe shkas reflektimi në vitilindjen e mjeshtrit të fjalës shqipe, në kuptimin që mungesa e vijueshme, në historiografinë e letrave shqipe, sa ç’është humbje për krijimtarinë e autorit, më tepër është humbje për letërsinë shqipe, e parë si dëshmi e modelit letrar të pazakontë.

Në letrat shqipe, Trebeshina është rasti unik, ku jeta është një histori më vete, më së shumti tragjike, e fati i shkrimit, i teksteve të shumta në poezi, prozë, dramatikë, eseistikë dhe publicistikë, ende gjallon në binarët e tragjizmit absurd, të mbetjes në dorëshkrim të një pjese të konsiderueshme dhe, të mosleximit të vëmendshëm të pjesës së botuar nga krijimtaria e gjerë letrare. Ligjërata, përmbi jetën dhe veprën e gjerë letrare, të shkrimtarit Kasëm Trebeshina, do të ndalet në disa çështje:

A – Mallkim në gjallje dhe heshtje në amshim

Kasëm Trebeshina, përmbledh shumëçka në vetvete, nga shkrimtarët fatzi dhe model qëndrese, në jetën e tij, sepse kundërshtoi hapur sistemin politik dhe letrar, pra realizmin socialist, të vendosur në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore. Pra, Trebeshina, një karakter tepër i fortë, rrufeshëm hyri në kalvarin e jetës më të vështirë të mundshme, për shkak të kundërshtimit të hapur të ideologjisë komuniste, po kaq edhe të realizmit socialist, të cilin e pa si një model propagande, madje dëshmia karakterit vjen e shoqëruar me akte të qarta publike:

– Me 5 tetor 1953, Promemoria e famshme, e cila publikohet pas viteve ’90 të shekullit të kaluar, po kaq në këtë vit arrestohet.

– Në vitin 1954, përjashtohet nga Lidhja e Shkrimtarëve, foleja e grerëzave për shkrimtarët dhe artistët në vitet e socializmit, dhe futet në burg, për agjitacion dhe propagandë.

– Në vitet 1962 – 1967, fillimisht internohet në Zvërnec, nga fundi dërgohet në spitalin psikiatrik Vlorë, një akt poshtrues për autorin.

– Letër Mehmet Shehut, 19. 6. 1975, ku ai kërkoi zyrtarisht leje për t’u largua nga Shqipëria dhe për të emigruar në Zvicër, gjë që dëshmon të qenit rebel dhe kundërshtar i hapur me sistemin politik të kohës.

– Me 15 prill 1980, dënohet sërish, tanimë duke u bazuar te ekspertiza e shkrimtarëve të kohës, kryer mbi dorëshkrimet e tij, në poezi dhe prozë, e sidomos mbi disa drama, për të hetuar shkarjet e shumta ideologjike, të cilat binin ndesh me modelin zyrtar të realizmit socialist.

Pas viteve ’90 krijohet një atmosferë tjetër, ndonëse po aq e zymtë, gjithaq e shoqëruar me pengesa, veçmas e shoqëruar me një lexim biografik dhe antibiografik, si aspekt dhe tregues i leximit gjysmak dhe revizionues, se ka qenë partizan dhe oficer, si dhe duke mos marrë në analizë faktet e burgimit dhe internimit të tij, të linçimit publik, me shumë mundësi, vetëm për ta lënë në hije sërish, larg leximit dhe vlerësimit veprën e gjerë letrare. Jeta dhe krijimtaria e tij letrare, të cilat përveç të tjerash i bashkëlidh fataliteti shpërfillës, më solli në mendje një pohim të dikurshëm të Platonit:

“Njeriu vetëm kur mbetet krejt i izoluar dhe i ndrydhur në vetvete, duke e braktisur trupin dhe duke u shkëputur plotësisht nga vetja, dhe pa pasur asnjë kontakt, ai mund të zotërojë të vërtetën.”,

si një përcaktim domethënës, mbase për të karakterizuar figurën Kasëm Trebeshinës, që duket se kontekstet e izolimit, i ktheu në qëndresë morale të pazakontë, e po kaq në dritë të fjalës letrare, në kaq shumë lami shkrimore.

B – Fati i hidhur i veprës letrare

Fati i hidhur jetësor, mbushur me brenga, me dënime dhe internime, ndërkaq u kthye edhe në një fatalitet të hidhur, për veprën e larmishme letrare, gjë që e dëshmojnë qartazi dosjet hetimore dhe gjyqësore, që u ngritën mbi dorëshkrimet e autorit. Përveç librave “Kruja e çliruar”, dramë e botuar në vitin 1953 dhe poemës “Artani dhe Minja ose hijet e fundit të maleve”, botuar në vitin 1961, e gjithë pjesa tjetër, me ndonjë tekst të botuar në gazeta dhe revista, shumëvëllimshe me poezi, prozë (tregime, novela, romane), dramatikë (me të gjithë llojet e saj), letërsi për fëmijë, përkthime, libra eseistikë dhe publicistikë, e gjitha mbeti e ndryme në dorëshkrim, për kaq shumë vite, pra duke e lënë pa komunikim me lexuesin, si dhe pa hyrë në klimën letrare të kohës së shkrimit të kaq shumë librave të dorëshkruara.

Pas viteve ’90, nisi kalvari i botimeve, pra me shumë vonesë dhe pengime, ku ende sot e kësaj dite korpusi letrar, me poezi, prozë, dramatikë, etj. , ende nuk është botuar i plotë, çka përbën një mur të lartë për të komunikuar me përvojën e pasur letrare. Sërish, edhe pse një pjesë e veprës letrare është botuar, jemi në pamundësinë e njohjes dhe të studimit të veprës së gjerë letrare, sepse ajo do të jetë njohje gjysmake, pra e paplotë, dhe studimet dhe vlerësimet për krijimtarinë letrare. Megjithatë edhe në këto rrethana, të mungesës së veprës së plotë, të mospranimit të saj, e sidomos të mosleximit të veprave të shumta, alternativa e heshtjes, ndërkaq është vijimi i asgjësimit të një vlere letrare të njëmendtë të letrave shqipe. Jemi në situatën e shkrimit prej autorit të mbi 200 librave, një përmasë e jashtëzakonshme letrare, duke endur kështu një “bibliotekë” autoriale, nga të cilat as gjysma nuk është botuar ende, pra duke mbetur pjesa dërrmuese në dorëshkrim.

Në këto rrethana, të pamundësisë për ta lexuar, njohur dhe studiuar, gjithë përvojën shkrimore të Trebeshinës, ende vepra e tij, mbetet një horizont pritje, një model shkrimi, me shenja të përveçme, që prêt ardhjen e lexuesit model, siç e pati formuluar U. Eco, me shumë gjasa, duke përvijuar kështu fatin e gjenive krijuese, që u keqkuptua nga bashkëkohësit, ndonëse gjithnjë ka kohë për t’i lexuar. Në këtë situatë anormale, të marrëdhënies me krijimtarinë e gjerë letrare të Kasëm Trebeshinës, ku ndërkohë pjesa dërrmuese mbetet në dorëshkrim, po hedhim ndonjë paralele, si një përqasje rastësore me shkrimtarët e letërsisë bashkëkohore dhe më gjerë:

– Shkrimtari, që në historinë e letërsisë shqipe, ka lëvruar të tre gjinitë letrare, poezinë, me të gjitha tonet dhe ngjyrat, prozën, me tregimet, novelat dhe romanet, madje edhe romanin epope, dramaturgjinë, e pasur në tipologjinë e laryshisë së shkrimit, lëvrues i letërsisë për fëmijë, i kritikës dhe eseistikës, përkthyes dhe publicist, duke skalitur figurën shumëplanëshe të mjeshtrit të fjalës shqipe.

– Shkrimtari me më shumë tekste të shkruara, në historinë e letrave shqipe, një fakt që e pasuron letërsinë shqipe, me ndihmesën e gjithanshme të autorit, ku mbizotëron letërsia, ndonëse vetëm një pjesë është botuar, e mbi njëqind tekste, ende mbetet e dorëshkruar. Ky tregues domethënës, për kontributet e shumta të shkrimtarit, si autori me më shumë tekste të shkruara në letrat shqipe, ndërkaq e thellon vështirësinë për ta njohur, shijuar dhe vlerësuar ndihmesën e dhënë prej autorit të izoluar, për letrat shqipe. Megjithatë, varësisht kësaj pune vitale, të shtrirë në vitet e jetës, kupton se Trebeshina jetoi në letërsi, me letërsinë dhe për letërsinë.

– Nisur nga fakti domethënës se prej tij trashëgohen mbi tetëdhjetë tekste dramatike, të llojeve dhe zhanreve, klasiko dhe moderne, madje edhe si lëvrues i teatrit absurd, ndonëse pjesa më e madhe e dramave, mbetet në dorëshkrim. Kuptohet që dramaturgjia e Trebeshinës, më në fund ka thyer paragjykimin zyrtar, të endur në kohën e realizmit socialist, se letërsia shqipe, nuk ka dramaturgji, se kjo gjini është më e prapambetur dhe nuk është e zhvilluar, sa gjinitë e tjera letrare. Kontributi i Trebeshinës, pamëdyshje është i rëndësishëm për poezinë, prozën, kritikën dhe eseistikën, por vlera jetike e këtij autori për letrat shqipe, është e lidhur ngushtësisht me dramaturgjinë, që është vlera e shtuar, sepse la një trashëgimi, me vokacion të thekur dramatik të gjuhës shqipe, si dhe bashkë me A. Pashkun, T. Dervishin, M. Camajn etj., hodhi themelet e dramatikës moderne.

– Shkrimtari që në kundërvënie me realizmin socialist, lëvroi modelin e surealizmit, ide të cilën e hodhi për herë të parë për tekstet letrare të autorit, Robert Elsie, që mandej pasohet edhe nga studiuesë të tjerë, kryesisht shqiptarë, e cila ndërkaq vjen si një kundërvënie estetike ndaj realizmit socialist, gjë që e kam vënë re në një pjesë të poezisë së shkrimtarit, në prozën e tij, në tregimet, novelat dhe disa nga romanet e tij, për dramatikën, në disa drama të autorit, e po kaq edhe në romanin epope “Kënga Shqiptare”, një vepër e rëndësishme e shkrimtarit për letrat shqipe, si një roman tipik epope, si dhe për pohimin e një të vërtete, që ende nuk e ka zbardhur as historiografia e shqipes, se lufta e fundit, krahas luftës për çlirim, ishte një luftë civile, një luftë e komunistëve për pushtet, si dhe në mënyrë të veçantë për realizimin e figurës së Nuredinit, që skicon hijen e deheroizimit të personazheve, një shenjë e hapur e mohimit të socrealizmit në letrat shqipe.

C – Disidenti që refuzoi “disidencën”

Beteja e fundit e Kasëm Trebeshinës, e zhvilluar në gjallje, një betejë mjaft e hidhur, me mëtonjësit për t’ia rrëmbyer kurorën meritore, të disidentit model, me shumë gjasa të simbolit të disidencës shqiptare, i cili jo vetëm kundështoi hapur sistemin politik të diktaturës, si dhe iu kundërvu botërisht realizmit socialist, por mbi të gjitha sepse realizoi vepra letrare të përkundërta me socrealizmin, kryesisht të tipologjisë letrare të surealizmit, ka vendin e merituar në historinë e letrave shqipe. Në këto kohë të turbullta kur “pelegrinët” e komunizmit, janë lëshuar në turravrapin paradoksal, me shumë gjasa me shpall disident edhe diktatorin Hoxha, e prandaj Trebeshina e flaku me përbuzje edhe pelerinën e disidentit, duke na kujtuar thënie e Balzakut: Ata që kërkojnë dekorata nuk i meritojnë, ata që i meritojnë, nuk kanë nevojë për to.”.

Në leximet e kohëve të fundit, kryesisht mbi jetën e shkrimtarit, në mes të tjerash me ranë në dorë shënime për një takim të Trebeshinës me ushtarakë, zhvilluar në vitin 1992, ku qartësisht ai shprehet: Disident është njeriu…”, një formulim domethënës që më vuri në mendime.

Përballë këtij formulimi kaq të ngjeshur, mu desh të shfletoja fjalorët dhe ndesha edhe në këtë përcaktim: “Në terminologjinë e letërsisë ekziston vetëm në kuptimin “shkrimtar disident”. Shkrimtarë disidentë: Ata që nuk pajtohen me ideologjinë politike dhe kulturore të vendit të tyre dhe që kritikojnë regjimin qeverisës dhe formacionin shoqëror dominues përmes shkrimeve të tyre. Shumë prej tyre janë përndjekur, censuruar, burgosur, internuar ose vrarë për pikëpamjet e tyre. Gjatë periudhës së Luftës Ftohtë, ky term lidhej ngushtë me shkrimet kryengritëse të autorëve të bllokut sovjetik, si rusët Boris Pasternak, Ana Ahmatova dhe Aleksandër Solzhenicin, çekët Vaclav Havel dhe Milan Kundera dhe bullgari Georgi Markov. Megjithatë, ky asociacion nuk mund të zbehë faktin se Perëndimi kapitalist ka prodhuar gjithashtu shumë zëra të fuqishëm disidentë, si poeti dhe kineasti italian Pier Paolo Pasolini dhe gjuhëtari amerikan Noam Chomsky.

Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, shkrimtarë disidentë nga pjesë të tjera të botës kanë filluar të “vlerësohen”, veçanërisht nigeriani Vole Sojinka. Pas mbarimit të Luftës së Ftohtë, Perëndimi është bërë gjithnjë e më i vëmendshëm ndaj veprës, së shkrimtarëve disidentë nga Kina (mbi të gjithë Liu Xiaobo, fitues i Çmimit Nobel për Letërsinë në vitin 2010).”Kemi të bëjmë me një pasqyrë të plotë të nocionit dhe të pranisë së disidencës në letërsinë botërore, ku bie në sy fakti se kjo gjendje, lidhet me kohën e totalitaritarizmit, pra që është më e përqëndruar në ish-Bashkimin Sovjetik.

Disidenca simbas formulimeve të ndryshme, të verifikuara në fjalor të ndryshëm, ka të bëjë me kundërshtimin e hapur të sistemeve totalitare, ku në mes të tjerash shkruhet: “Në kuptimin gjuhësor, psh. në fjalorin e gjuhës shqipe i publikuar në janar 2026, del me këto kuptime: Disident – Që kundërshton politikën zyrtare të shtetit, të regjimit ose të një autoriteti etj.; që mendon e vepron ndryshe nga të tjerët; që ndahet e largohet nga partia e vet; kundërshtues; tjetërmendës.

Disidencë – Të qenët disident; veprimtari e individëve ose e grupeve që shprehin kundërshtim ndaj regjimit ose ndaj një autoriteti të caktuar.”, duke sjellë pranë lexuesit edhe përcaktimin e bërë në fjalorin e Gjuhës shqipe.

Disidenca letrare, një term i parapëlqyer nga studimet zyrtare, kohëve të fundit, ndonëse mbetet i diskutueshëm, për praninë në letrat shqipe, më ngjan me një përpjekje për të fshehur dhe mbuluar shërbesën ndaj sistemit. Në përbashkimin disidenca letrare, të kumtesave të zyrtarshme të akademizmit shqiptar, janë përfshirë shumë forma të ekzistencës të ligjërimit shkrimor, mes të cilëve, letërsia e burgut, letërsia e kujtesës, letërsia e sirtarit, letërsia e shkruar në gjuhë të huaj. Jemi në një larmi formash të shkrimit letrar, që duhen trajtuar dhe verifikuar në imtësitë ekzistenciale, të rrafsheve ligjërimore. Futja në vatrën e disidencës letrare, e këtyre formave, kërkon analizë dhe verifikim të thelluar, gjithnjë pa harruar përcaktimin: “Shkrimtarë disidentë: Ata që nuk pajtohen me ideologjinë politike dhe kulturore të vendit të tyre dhe që kritikojnë regjimin qeverisës dhe formacionin shoqëror dominues përmes shkrimeve të tyre.”, gjë që do të qartësonte marrëdhënien me secilin tip shkrimi.

Pra, Kasëm Trebeshina, e kundërshtoi hapur sistemin politik, si dhe realizmin socialist, duke dalë hapur kundër, me akte publike në Lidhjen e Shkrimtarëve, duke përmbushur kështu qenësinë si disident, për më tepër, pasojë e qëndrimeve të mbajtura ishin burgimet dhe internimet e tij. Nëse këto qëndrime janë akte morale, të njohura, në anën tejtër, vepra letrare eci në një rrugëtim të përkundërtë me realizmin socialist, duke realizuar një letërsi ndryshe, në shkrimin e poezisë, prozës, dramaturgjisë, kritikës dhe eseistikës, si dhe duke lënë një trashëgimi të vyer letrare, që herët e vonë, do të duhet të hipotekohet në hartografinë e letrave shqipe.

(Fragment nga ligjërata e mbajtur me 15 korrik 2026)

*Autor i librit “Trebeshina – ajsbergu i letrve shqipe”, botuar në Tiranë në vitin 2005, si dhe në vitin 2006 në Tetovë.

Nga Liljana Xhafa/

Në sallën e Bibliotekës Publike “Qemal Baholli”, u promovua libri i shkrimtares Irena Dragoti “ Gruaja që endej hijeve” si një takim i kujtesës me shpirtin njerëzor. Vëllimi me tregime “Gruaja që endej hijeve” krijoi një hapësirë ku fjala artistike tejkaloi kufijtë e leximit dhe u bë dialog mes jetës, kujtesës dhe ndërgjegjes. Nën mikpritjen e Përgjegjëses së Bibliotekës Elisa Janku, si edhe me moderimin elegant e të ndjerë të specialistes së Bibliotekës Liljana Xhafa, aktiviteti mori përmasat e një feste të kulturës, ku libri u vendos në qendër të bashkëbisedimit qytetar. Çdo fjalë e ndarë me të pranishmit dëshmoi se letërsia mbetet një nga mënyrat më fisnike për ta kuptuar njeriun dhe kohën e tij.

Në këtë udhëtim shpirtëror ishin pranë autores familjarët, miqtë, kolegët, anëtarët e Klubit të Krijuesve të Elbasanit, dashamirës të shumtë të librit, lexues e qytetarë, të cilët me praninë e tyre i dhanë veprës një jehonë që nuk matet me numrin e faqeve, por me emocionin që zgjon tek njeriu. Një mirënjohje e veçantë i takon Bashkisë Elbasan, e cila, përmes mbështetjes së vazhdueshme ndaj veprimtarive kulturore, dëshmon se qytetet nuk ndërtohen vetëm me rrugë e godina, por edhe me kujtesë, art dhe libra. Kur institucionet i japin dorën kulturës, ato ndërtojnë ura që lidhin brezat dhe e bëjnë qytetin më të pasur shpirtërisht.

Vlerësim meriton edhe stafi i Bibliotekës “Qemal Baholli”, që me përkushtim, profesionalizëm dhe dashuri për librin krijoi një atmosferë të ngrohtë e dinjitoze, duke dëshmuar se bibliotekat janë ende tempujt ku fjala e shkruar vazhdon të marrë frymë.

Jehona e këtij promovimi u zgjerua falë edhe pranisë së mediave dhe shtypit lokal, të cilët e përcollën aktivitetin tek publiku më i gjerë, duke e bërë librin pjesë të dialogut kulturor të qytetit dhe duke dëshmuar se kultura fiton jetë të re sa herë që ndahet me komunitetin.

Në fund, mbeti bindja se hija, për të cilën flet libri, nuk është vetëm metaforë e dhimbjes, por edhe vendi ku njeriu kërkon dritën e vet. Dhe ndoshta ky është misioni më i lartë i letërsisë: të na kujtojë se, edhe kur ecim mes hijeve, fjala e vërtetë di gjithmonë të gjejë rrugën drejt dritës.

Arben Iliazi/

Janë të rrallë në historinë e letërsisë shqipe poetë si Petrit Ruka, që mbeten në kujtesën kombëtare dhe i mbijetojnë rrjedhës së kohërave, duke vazhduar të komunikojnë, në mënyre thuajse sistematike, me të gjallët, në çdo gjë që është njerëzore. Ruka vjen te lexuesi i gjithkohshem thjesht si një poet i plotë, me asht kombëtar, që e ka peshuar mirë çdo fjalë të thënë, çdo varg e figurë të krijuar, dhe vetëm pasi është bindur çfarë është më e mirë nga ajo që krijoi, la pas një pasuri poetike monumentale, të përmbledhur në disa vepra.

Petrit Ruka është autor i disa vëllimeve me poezi dhe mbahet sot nga kritika si një nga përfaqësuesit më tipikë të poezisë së sotme shqiptare dhe si një poet me emër dhe në shkallë kombëtare. Që në fillimet e krijimtarisë së tij ai tërhoqi vëmendjen e lexuesve dhe kritikëve të kujdeshëm. Po çfarë është ajo gjë e veçantë, që na bën të mos i ndahemi poezive të Rukës? Përgjigjet janë nga më të ndryshmet, nga më naivet, e deri te më thelbësoret. Mendoj se çdo diskutim për vlerën e poezisë së P. Rukës do të ishte i tepërt. Një poezi që arrin të depërtojë thellë te lexuesit, të përpihet, të stërlexohet, të bëhet pjesë e pandarë e shpirtit të njerëzve, i ka siguruar prej kohësh një vend të lakmuar autorit të saj.

Vlera e P. Rukës si poet nuk qëndron aq në teknikat artistike që zgjodhi, se sa në mënyrën e përcjelljes së kumteve të veta poetike. Ajo që duhet pranuar nga të gjithë është unikaliteti i rrallë i personalitetit të tij poetik. Ruka ishte një bohem i pazakontë, i çiltër, i qeshur, poet meditativ, me një ndjenjë të thellë humane. Petrit Ruka ishte frymë. Një poet tribun. Ishte zë edhe i atyre që s’dinin të flisnin. Ishte ndjeshmëri e kthyer në varg, që qante dhe shihte thellë në shpirtin tonë kolektiv. Në krijimtarinë e tij spikat metafora e ndritshme dhe shprehëse e identitetit kombëtar. Ruka ishte poet që nuk diti të heshtë asnjëherë, pa ego vetiake, sepse poetë të tillë bëhen alter egoja e popullit të vet. Petriti ishte një poet i Shqiptarësisë dhe Urtësisë njerëzore. Sipas konceptit të të lashtëve Urtësia kishte tre sy: për të parë të kaluarën, të sotmen dhe të ardhmen. Këta tre sy duhet të jenë në qënien e çdo shqiptari, që nuk është tjetërsuar, as nga vdekja fizike, as nga më e neveritshmja vdekje – ajo morale.

Në kuptimin semantik poetët janë si ëngjëjt e Tetramorfit, të piktorit tonë gjenial, Onufrit, të shekullit të XVI, me shumë krahë e shumë sy. Përveç të tre syve të Urtësisë na duhet edhe metafora piktorike onufriane e shumë syve për të parë qartë. Monumenti poetik i P. Rukës ka bebëza shqetësimi për dritë dhe zhvillim, për qytetërim dhe humanizëm, për ata që e duan Shqipërinë dhe kombin. Petrit Ruka, “Nderi i Kombit”, ishte nga ata krijues që i mjaftojnë vetvetes. Një sinkronizim i plleshëm i talentit të veçantë me ndjesitë kombëtare, me fuqi të pashtershme rrezatuese. Ishte emtafora vetiake e metaforës kolektive, që shqetëson ankthshëm ndërgjegjen shqiptare.

***

Petrit Ruka, poeti dhe kineasti i shquar, iku në amshim 5 vjet më parë, më 6 korrik 2021, në moshën 67-vjeçare, duke lënë pas një sërë veprash letrare, mbi 10 vëllime me poezi dhe disa dhjetëra skenarë filmash, dokumentarë e monografi. Miku im, skulptori Ilmi Kasemi Beati, mjeshtri që transmeton vlera të thella kombëtare dhe estetike, të cilin e kam mbiquajtur “Mikelanxheloja shqiptar”, me shumë emocion dhe finesë, ka realizuar në bronx shtatoren e “shënpoetit” në Tepelenë, atje “Ku xhindoset era/ Ku pi ujë në Vjosë kështjella”, duke e bërë pjesë të rëndësishme e trashëgimisë kulturore lokale.

“Shënpoeti” Petrit Ruka

Kur të vdes unë mbyll derën dhe pi e pi atë natë

Hapi shishet e verës që nuk pimë dot bashkë

(Uh, sa na mbeten, një kantinë e tërë)

Pi edhe shamë që të tradhëtova me vdekje

Burrë i pabesë, …si uji në rërë…

Lexo nja dy këngë të miat, të trishta

Pastaj grisi dyshemese

(Pa pikë mëshire, pa lotë)

Më shaj që nuk të këndova siç e meritoje,

S’t’u bëra poeti më i mirë në botë.

Për inatin tim nxirri gjinjtë jashtë këmishës

Më thuaj: ja ku i kam akoma plot jetë,

(Ç’t’i bëj tani pa ty, zuzar)

Po tashmë kam ikur e si të ta them

Që për to do të rrotullohem

Edhe brenda në varr…

Kur të vdes unë mos ma fal

tradhëtinë e fundit me vdekje,

(Atë më të poshtrën, më të pabesën.)

Veç mbaje një sy hapur tek dritarja, se s’ dihet,

Mund të bëj marrëveshje …e të vij

…Me vesën…

(Kur të vdes unë)

SHITËS ERE

Tani që kam kohë, i mbetur pa punë,

mendjen e ndava si të mbetem gjallë,

do hap një biznes të çuditshëm në rrugë,

me mallra që tatimet kurrë s’i kanë parë.

Do dal e do shes ca erë Tepelene,

nga ajo që faqen e ka ftohur në borë,

do t’jua lidh si shall pas kokës plot halle

t’i pushojnë ca dhembje kokës së gjorë.

Nuk doni për ca qindarka të shkreta, gjysmake,

t’ju vë tek veshët pak Vjosë shushurimash,

t’ju bie fëmijërinë që e humbët me nënën,

t’u largoj ca çaste nga kjo botë llamarinash?

Nuk doni t’ju shtoj ca mall për babanë,

nga ai që bën mirë për hollimin e gjakut,

pak brengë nga ndarja me vajzën e parë

që zemrën e zgjeron sa Kisha e Shën Markut?

Erë do t’ju shes, një erë të shenjtë,

se ç’janë poetët? veç shitës ere,

me lekët e mbledhura do pi e do dehem

dhe ju do kujtoj pas çdo gllënjke prej vere…

Vraponi tani, që e dini ku rron

një shitës i famshëm ere…

Veç mos u shtyni në radhë, se kam për të gjithë:

Mos bëni potere!

(Petrit Ruka, Tiranë, gusht 2010)

Shefqet Meko

Minneapolis, MN/

– Mbresa nga panairi i parë në Minnesota përballë lexuesve të panjohur –

Më 11 korrik 2026, isha i pari dhe i vetmi shkrimtar shqiptar në Tribunën e Panaireve Shtetërore, në kryeqytetin e shtetit tim, Minnesota. Tani ajo ditë jeton brenda meje si një kujtim i bukur. Një ditë më parë më erdhi një letër nga Shqipëria, plot kurajë, mbështetje dhe miqësi, nga shkrimtari Ahmet Prençi. Ajo letër u bë “balona” e emocioneve të mia…Të jem i qartë: nuk ishte “panair botëror”, por ishte panairi më i madh veror i librit në Minnesota dhe i pari për mua. Rastësia bëri që të isha shqiptari i parë, shkrimtari i parë nga Shqipëria, që përballej aty me lexues të panjohur.

Ndërsa përgatitja stendën, m’u kujtua shkrimtari dhe poeti Marash Mirashi, i cili një vit më parë më kishte thënë:”Eja në panair, Shefqet. Është bukur. Takon njerëz që të lexojnë…”Kjo “penicilinë” marashjane më çoi në Panairin e Tiranës, nëntorin e kaluar. Ishte shumë bukur. Por ky i korrikut, në shtetin ku jetoj, ishte ndryshe: isha përballë me ata që nuk më njihnin.Midis qindra autorëve, botuesve dhe librarive, tavolina ime, numër 724, u bë ëndrra e asaj dite. Mijëra sy panë simbolin shqiptar. Ishte e vetmja tavolinë autori me simbolikë dyshtetërore.

Isha shqiptari i vetëm me librat e mi. Kisha frikë se nuk do të shisja asnjë kopje, por librat u shitën dhe tani janë në “adresa të panjohura”.Shpresoja se flamujt shqiptarë do të shërbenin si “karrem” për romanin tim të fundit, “Rënia Shqiptare”, por nuk ndodhi. U binda se bota nuk jeton me ne; shpesh ne “gënjejmë veten”. Lexuesit që ndalonin te stenda ime kishin një pyetje të thjeshtë:” Pse duhet ta blej librin tënd?” Unë “kallkanizohesha” brenda vetes. Si “ta shisja veten”? I pyesja se çfarë dinin për Shqipërinë. Ata ngrinin supet. U flisja për Ismail Kadarenë, më të madhin që kemi. Shumica nuk e kishin lexuar.” Më lexoni mua. Ky libër do t’ju rrëfejë një botë shqiptare që nuk e njihni.” Ata më shikonin, buzëqeshnin dhe hapnin portofolin… Atë ditë kuptova diçka të thjeshtë: duhet të shkoj te lexuesi. Duhet të guxoj përballem.

Panairet e librave janë përballje me të panjohurën. Nuk e harroj zonjën që bleu librin e parë. Ma tregoi me gisht titullin që dëshironte, pagoi dhe iku. Vetëm pasi u zhduk në turmë mendova:” Pse nuk e pyeta nëse dëshironte autograf?” Një tjetër zonjë, duke shfletuar “Vizën Amerikane”, pëshpëriti: “Kam frikë ta blej… Do të më bëjë të qaj.” U përpoqa t’i shpjegoja se ishte drama e ëndrrës amerikane, që jeton në zemrat e miliona njerëzve larg këtij kontinenti. Por ajo u largua.” Pse nuk ia fala librin?” – pyeta veten.

Panairi nuk është vetëm shitje. Është një përballje e bukur, e befasishme dhe gati e mistershme me lexuesin dhe të tjerë. Një ish-gazetar, Rob Jung, ndaloi te stenda ime. Sapo kishte krijuar një organizatë për të ndihmuar shkrimtarët në Minnesota.”Ofrojmë intervista në radio pa pagesë. Do të botojmë edhe një katalog. Dëshiron të jesh pjesë?” Ai mori librin tim dhe u zhduk në turmë.”Ky nuk është thjesht panair”, mendova. “Është një përplasje idesh, ku duhet të dish të zgjedhësh.” Nuk isha ndër më të shiturit dhe as që e pretendoja. Por kjo përballje më kujtoi “provimin e biologjisë” me Robert Papajanin, gati gjysmë shekulli më parë. Lexuesi ishte enigmë, por edhe minierë.Një autor tjetër, që e kishte stendën dy blloqe më tutje, u afrua “Jemie Jalle më quajnë. Më befason titulli ‘Albanian Downfall’.”Pastaj më tregoi se, kur kishte parë filmin “Wag the Dog”, kishte menduar se Shqipëria ishte shpikje hollivudiane. Më vonë kishte mësuar se ishte një vend i vërtetë. U përqafuam dhe blemë librat e njëri-tjetrit “me klering”.

Vizita më e bukur ishte ajo e një zonje fisnike, e cila e njihte Tiranën dhe Shqipërinë.”Vend i mrekullueshëm”, më tha. “Vend i bukur, me aq shije…” Më në fund, dikush që e njihte atdheun tim. Ajo më foli për Rusinë, Kazakistanin, kineastët e rinj shqiptarë dhe Elsa Ballaurin. Erdhi tri herë te stenda ime, bleu “Rënia Shqiptare” dhe la edhe “bakshishin e vetëm” të panairit.Duke i dhënë autografin, i thashë:”A e dini se personazhi i dytë i këtij libri ka emrin tuaj?” Ajo qeshi dhe më dha kartëvizitën.”Im shoq do ta lexojë me dëshirë librin tuaj.”

Atë ditë u ndjeva vërtet “ambasador” i librave të mi dhe, në një farë mënyre, edhe i Shqipërisë. “Ambasador” vetëm pak orë të paharrueshme.

Dy shkrimtaret që kisha në të dyja anët e stendës më treguan për panaire të tjera në Mankato dhe Minneapolis. Njëra prej tyre shiti shumë më tepër se unë. M’u duk vetja “kot fare”, por ajo më tha:”Në panairin tim të parë shita zero. Ti shite. Është një fillim i mrekullueshëm.”

Ajo dinte si ta lidhte lexuesin pas vetes. Mblidhte emra, kontakte dhe premtonte edhe dhurata për blerësit e ardhshëm.Ishte një “patronizishte” amerikane .

Unë qesha me vete. “Harroje mendësinë shqiptare. Bëhu amerikan”, sikur më tha një zë. Gati tetë orë isha “ambasador” shqiptar i paakredituar në kryeqytetin e shtetit tim. Isha pezull midis librave, lexuesve dhe një mundësie të re.

Panairi i librit nuk ishte thjesht shitje. Ishte një univers libri, një përballje autor-lexues, një “kopsht mendimi”. Ajo ditë më bëri të ndryshoj mendim për panairet, sidomos në Amerikë. Ato janë orë mësimi. Duhet të vëzhgosh, të mbash shënime dhe të mësosh. Isha vetëm një ditë “ambasador” i librave të mi dhe i Shqipërisë në Minnesota. Një ditë e bukur me librin. Një ditë që do ta kujtoj si “puthjen e parë”, por këtë herë ishte një “puthje diplomatike” me lexuesin që nuk e ke njohur kurrë.