Laura Konda/

Brenga, historia e vërtetë e Tonin Mirakajt

“Brenga” është romani i ri i autorit Pashko R. Camaj. Më parë ai ka shkruar romanin autobiografik “Porosia e kullës”. Këtë herë Camaj e ka bazuar historinë e tij te rrëfimi i Tonin Mirakajt, aktivist i njohur i organizatës “Vatra”, disa herë Kryetar i Këshillit të Kishës Katolike “Our Lady of Shkodra”, një njeri i respektuar në komunitetin shqiptaro-amerikan të New Yorkut. Tonin Mirakaj u arratis nga fshati Iballë i Pukës së bashku me familjen dhe me dy bashkëfshatarë të tjerë me familjet e tyre në vitin 1956. Ai ishte vetëm 22 vjeç, djali i madh i familjes, nëna i kishte vdekur, me vete kishte babain, vëllain dhe tre motra. Fillimisht, grupi i 17 të arratisurve, mbërrin në ish-Jugosllavi, ku trajtohen me një armiqësi të hapur nga UDB-ja dhe agjentë të saj në kampin e refugjatëve, por për fatin e tyre të mirë, nuk ia dorëzojnë forcave kufitare që ishin vënë në kërkim të tyre. Në se do t’i dorëzonin, në atdhe i priste burgu e ndoshta edhe vdekja. Pas disa vitesh me keqtrajtime në kampet e ish-Jugosllavisë, ata i transferuan për disa muaj në kampin e refugjatëve pranë Triestes në Itali, ku për herë të parë u trajtuan si njerëz e më pas i lejuan të realizonin ëndërrën e tyre amerikane, duke u vendosur më në fund në vitin 1961, në New York.

Pashko R. Camaj e mori shkëndijën për të shkruar këtë vepër nga një takim që pati me Tonin Mirakajn, i cili i sugjeroi të shkruante historinë e tij, që lidhet ngushtë edhe me një brengë që ai ka ruajtur thellë në kraharor për shumë vite me radhë. Tonini e kishte vuajtur për shumë vite faktin që shoku i tij fëmijërisë, Marku, pas arratisjes së tij, ka kaluar një kalvar persekutimesh çnjerëzore në burgun e Burrelit e më pas në kampin e punës në Spaç për gati 30 vjet, vetëm ngaqë një natë para arratisjes së Toninit i kanë parë duke biseduar bashkë. Një ndëshkim me vuajtje të përmasave biblike, vetëm nga shkaku i arratisjes së shokut. “Unë zgjodha lirinë, por liria ime u bë shkak për dënimin e tij”. Kjo është brenga e Toninit. Dhe Pashko R. Camaj ia plotësoi lutjen Tonin Mirakajt, duke shkruar “Brengën”.

Brenga, si një skenar dokumentari i Malësisë së viteve 1950

Më tepër se sa një roman do të thoja se “Brenga” i ngjan një skenari filmi, që shpalos skena tragjikepër syrin e lexuesit. Historia fillon me një miniskenë: në një fshat mes malesh me pamje piktoreske, dy shokë të ngushtë prej vitesh, kanë një miqësi të bukur, aq sa bashkëfshatarët i thërresin “binjakët”, apo “dy trupa një shpirt”, siç thotë Tonini. Ata takohen rregullisht dhe bisedojnë nën një gështenjë, një dru i lashtë që simbolizon lidhjen e tyre të ngushtë me dheun ku kanë lindur e ku kanë jetuar ndër breza paraardhësit e tyre. Jemi në dhjetëvjeçarin e parë pas çlirimit të Shqipërisë nga pushtimi Italian dhe ardhjes në fuqi të komunistëve.

Në Malësi ky pushtet nuk pati gëzuar ndonjëherë simpati. Prona private, e trashëguar brez pas brezi e që i siguronte jetesën malësorëve punëtorë të palodhur, u shtetëzua, duke i lënë ata në një varfëri të skajshme; aleanca e komunistëve shqiptarë me ata sllavë nuk u pa asnjëherë me sy të mirë nga malësorët, të cilët pas pushtimit otoman, kishin patur armiqësi shekullore me serbët, për arsye që njihen nga historia e Ballkanit. Pushteti i ri i komunistëve, që dolën fitimtarë nga lufta antifashiste dhe vendosën të ashtuquajutrën diktaturë e proletariatit, nuk shikohej aspak me simpati prej shumicës së malësorëve. Shumë syresh zgjodhën të largohen nga vendi, duke kaptuar male e duke shkuar në mërgim, por një pjesë e tyre lanë pas familjarë e miq që vuajtën pasojat e arratisjes së të afërmve. Ata që mbetën u konsideruan si armiq të pushtetit.

Një pjesë e malësorëve më të kamur, pronarë tokash, pyjesh e kullotash u cilësuan kulakë, një damkë që sillte me vete pasoja të frikshme për familjet e tyre. Kështu, Tonini i përkiste një familjeje kulake, i ati kishte vuajtur burgun si i tillë, shto këtu edhe faktin që një i afërm nacionalist kishte kapërcyer me kohë kufirin në Perëndim e cilësohej si armik nga pushteti i ri. Ndërsa një kushëri i tij, Kolë Bibë Mirakaj, kishte qenë Ministër i Brendshëm në vitin 1943. Këto mjaftonin për ta konsideruar familjen Mirakaj si të padëshirueshme e për rrjedhojë, në shënjestër të luftës së klasave. Marku, miku i Toninit, nga ana e tij, ishte fëmija i vetëm i dy prindërve që dikur kishin patur një jetë të thjeshtë në fshatin Iballë.

Tonini qëndroi natën e fundit para arratisjes me Markun, pa guxuar t’i tregojë për planin, pasi siç thonte i jati, “edhe muret kanë veshë”. Por ai i la një shenjë simbolike, kryqin, që të fakt Marku duket se në mënyrë simbolike e ngarkoi mbi shpinën e tij gjatë vuajtjeve dhe torturave që përjetoi në burgje për vite me radhë. Atë kryq ai nuk e lëshoi kurrë. Autori flet për dilemën e një djali të ri si Tonini për t’u larguar nga vendi, ai madje i ankohet të atit se “përse do të shkojnë te shkijet”, por më pas i ati e bind se nuk ka të ardhme për familjen e tyre në vendlindje për shkak të luftës së klasave. “Të jesh një Mirakaj me komunistët në pushtet do të thotë të jesh i vdekur”- i thotë i ati Toninit.

Dy jetë paralele dhe ideja e humanizmit që përshkon veprën

Autori përshkruan paralelisht e me ngjyra reale dy kalvare: nga njëra anë rruga plot peripecira e arratisjes së familjes së Toninit dhe e dy familjeve të tjera. Ata kaptojnë male, lumenj, në mes të të ftohtit të netëve e shiut, të uritur e të rreckosur. “Ata po shkonin drejt një drite që ende nuk e dinin nëse ishte liri, apo thjesht një formë tjetër e dhimbjes…Hëna është e ftohtë, prej saj nuk vjen asnjë lloj ngrohtësie, ndërsa kalojnë Malet e Mallkueme”, – e përshkruan me një paralelizëm të goditur autori udhëtimin e rrezikshëm. Frika i ndjek në çdo hap, sepse dihet fati i tyre në se kapen nga forcat e kufirit. Më në fund, pas disa ditësh, grupi i raskapitur prej 17 vetësh arrin të kalojë në anën tjetër të kufirit, por atje gjejnë një pritje aspak miqësore në Kampin e Emigrantëve të Podujevës.

Autori përshkruan paralelisht kalvarin e Markut, që e torturojnë me forma nga më çnjerëzoret për ta detyruar të pohojë se ka bashkëpunuar me Toninin për arratisjen, ose të paktën ka qenë në dijeni të planit. Përsëri, skenat e përshkruara i ngjajnë një dokumentari plot vuajtje. Marku nuk epet nga torturat. “Mund të keni trupin tim, mund të më rrihni, por shpirtin tim nuk mund ta keni kurrë,”- thotë ai.

Përmes personazhit të Markut, autori shpalos një ide themelore të romanit, humanizmin. Të burgosurit, edhe pse të rraskapitur, të sakatuar fizikisht e të uritur, nuk e humbën ndjenjën e humanizmit.

Historia njerëzore është e mbushur me kapituj të errët, ku pushteti, apo ideologjia kanë tentuar ta zhbëjnë thelbin e qenies njerëzore. Procesi i këtij dehumanizimi nuk synon vetëm dhimbjen fizike, ai synon asgjësimin e identitetit dhe mbi të gjitha, moralit. Por në shumë raste, individi, ndonëse i zhveshur nga çdo liri e jashtme, refuzon të dorëzojë lirinë e tij të brendshme. Kështu, edhe në momentet më të vështira, Marku nuk e ngarkoi kurrë me faj mikun e tij, që në mënyrë të pavetëdijëshme ishte bërë shkak për vuajtjet e tij. “E urrej dhe urrej veten që e urrej”, – thotë Marku në orët më të rënda që përjetoi gjatë torturave në Spaç. Një pohim i thjeshtë i dalë nga zemra, që të kujton thënien e personazhit të Dostojevskit “Unë i frikësohem vetëm një gjëje: që të mos jem i denjë për vuajtjet e mija.”

Një personazh që të le mbresë për humanizmin e tij është prifti Petro, që i qëndron pranë e i jep kurajo Markut në momentet e vështira. “Edhe në gropën më të errët, yjet janë të dukshme, por vetëm në se ngre sytë dhe kujton si të shohësh”, – i kujton Petroja Markut në orët e dhimbjeve fizike në Spaç.

Dy miq, dy jetë të ndryshme

Ndërsa Tonini ka ardhur në Shtetet e Bashkuara dhe ka filluar një jetë të re, duke punuar si shumë emigrantë të tjerë në vendin e lirisë dhe të emigrantëve, Marku i ka kaluar vitet më të mira të jetës në burg; gati 30 vjet. Ai ka humbur gjithshka, por jo krenarinë e malësorit. Asnjë lloj presioni nuk e detyroi atë pranonte një fakt të pavërtetë, se kishte patur dijeni për arratisjen e shokut të fëmijërisë. Në vitin 1984, pas përfundimit të dënimit, Marku së bashku me Petron lirohen dhe kthehen secili në vendlindjen e tyre për të rifilluar jetën e re në liri.

Tonini, edhe pse e ka patur vazhdimisht në mendje Markun, të cilit i ka shkruar letra pa marrë përgjigje, nuk ka qenë në dijeni të peripecive që ka kaluar miku i tij. Me hapjen e Shqipërisë në vitet ’90, ai mëson të vërtetën. Brenga që ka marrë me vete për fatin e panjohur të shokut të tij të fëmijërisë merr atëhere vërtet përmasat e një brenge të rëndë. Përse duhet të vuante Marku pasojat e arratisjes së tij? Por vetë Marku i shkruante Toninit në letrën që mbërriti vetëm në vitet ’90: “Në çastin më të errët të fajësova ty. M’u dhimbs dhe e urreva veten, sepse ti nuk e meritoje. Nuk ishte faji yt. Por dhembja ma kishte errësuar logjikën. Më fal.” Përsëri shfaqet humanizmi i Markut. Burgu dhe torturat nuk mundën ta shpërfytyronin atë njeri me karakter të fortë. Ai mbeti përherë i ndershëm e i njerëzishëm.

Në vendlindje pas disa dekadash

Autori e çon Toninin përsëri në vendlindje, ku dy shokët e fëmijërisë më të fund takohen dhe rrinë gjatë duke biseduar nën gështenjën e tyre. Por Tonini do të çlirohet plotësisht nga pesha e brengës së tij, pasi historia e tij dhe e Markut të përjetësohet në një libër. Ai thotë se “kjo histori është e rëndësishme të shkruhet për të gjithë ata djem e burra që humbën jetën minierave, burgjeve, gjatë kalimit të kufirit. Është për gratë dhe fëmijët që punuan në kampet e internimit, për letrat që nuk mbërritën kurrë dhe për këngët që u kënduan në heshtje”… Dhe amanetin e tij e mishëron ky roman-dokumentar i Pashko R. Camës, një dëshmi shumë e nevojshme për brezin e ri të shqiptarëve, që ata ta njohin të kaluarën dhe të vërtetat historike të vendit të tyre.

Faleminderit Pashko që na solle këtë rrëfim të zotit Tonin Mirakaj. Faleminderit Shtëpisë Botuese Onufri që po sjell një lloj letërsie që dokumenton të kaluarën, për të njohur me të brezin e ri të Shqipërisë.

Rafaela Prifti/

Interviewer: Your work as a prominent scholar in gender studies and oral history focuses on North Adriatic women in times of war. In your review of the Strongest Link – an Oral History of Wartime Rape Survivors in Kosovo by Anna Di Lellio and Garentina Kraja, you call the book “an extraordinarily important contribution to anthropological and historiographical studies on the Balkans and the former Yugoslavia, as well as to gender and trauma studies more broadly.” The authors themselves say that the book attempts to close the “knowledge gap” regarding the 1998–99 Kosovo War. What is that gap and how do the authors address it?

Marta Verginella: The authors Anna Di Lellio and Garentina Kraja equip readers with the necessary background on Albanian-Serbian relations and the specific chronology of the crisis that led to the war. They move beyond general war histories to map specific accounts highlighting not only causes and long term consequences but also reasons of the “long silence and erasure” surrounding survivors of sexual violence. Lastly, the book connects the specific Kosovo conflict to broader global issues of otherness, wartime discourse and challenges of post-war justice.

Interviewer: Is that how this book challenges the scholars?

Marta Verginella: Yes, it challenges them by demanding they confront a significant “knowledge gap” in the history of the Kosovo war. Specifically, it pushes experts to analyze rape as a strategic weapon of ethnic cleansing rather than an incidental byproduct of war. It tasks scholars with uncovering the sociological and political reasons behind the “long silence and erasure’ surrounding survivors of sexual violence during the war in Kosovo and in times of war around the world. Ultimately the this is relevant work in the pursuit of justice.

Interviewer. Sexual violence in general and in Kosovo specifically was one of the “weapons of ethnic cleansing.” How did Serbian propaganda specifically manipulate gender and “the dehumanization of the Other” to enable this violence? As a renowned scholar on the topic, what can you tell us about the transition from racist rhetoric to physical wartime atrocities.

Marta Verginella: Serbian propaganda fostered violence by depicting Albanian men as rapists and women as “reproductive machines” which is an effective strategy that dehumanizes the population and justified state-led sexual violence. In the chapter “Gendered Nations” the authors delve into the discourse, similar to tactics used in Bosnia, creating a climate that fueled and enabled violence against women to begin well before the war.

Interviewer: Strongest Link is grounded in oral history and what the authors call “narratives” of 20 women, mostly from rural Drenica and Dukagjin regions collected between 2015 to 2018. How is the methodology of Alessandro Portelli applied in the book in terms of intersections of survivor experiences?

Marta Verginella: Through the power of narratives that are not told in isolation but understood in a broad context. The authors applied the oral history approach based on Alessandro Portelli’s methodology by conducting extensive fieldwork, earning the trust of survivors to recount their experiences, which are situated within the broader historical context of the collapse of socialist Yugoslavia.

Interviewer: One of the factors tied into this, as you point out, is the book’s contribution to understanding conflict, in “the distinct divide between rural regions like Drenica and urban centers like Pristina.” How did this impact the way women experienced both the war and its aftermath?

Marta Verginella: The rural-urban divide created contrasting experiences for the Albanian women during the years of conflict in Kosovo. Both environments, however, were defined by a deep sense of insecurity that shaped women’s lives during and after the war.

Interviewer: How are we to understand silence not just as the absence of speech, but a complex choice, compounded by “external constraints” and internal urges that force survivors to remain muted even decades later such as patriarchal norms, family stigma, or fear of being discredited?

Marta Verginella: Through the polyphonic narrative of the book, we understand the causes of the long institutional silence and the difficulties survivors faced and are still facing today. The authors document the gradual opening of dialogue with survivors and the political and social changes that eventually made testimony possible—that is how speaking becomes “an antidote to shame.” The book emphasizes that silence is a complex phenomenon—often equivalent to speech—not merely its absence.

Interviewer: What is the book’s greatest strength and why does it matter?

Marta Verginella: The Strongest Link shows how important it is to give voice to survivors and to create the broader social and political conditions that make speech possible—conditions that allow the strongest link among women to endure. Its extraordinary strength lies in the powerful testimony of wounded, raped women who found the courage to speak about what they lived through. Above all, thanks go to the survivors who found the strength to share their suffering, offering a message of hope to all those who could not speak and who are still awaiting justice.

Interviewer: From your extended work on borderlands, memory and the ‘margins’ of history, would you say that Kosovo gender studies and conflict have received less significant scholarly attention compared to other parts of the Yugoslavian dissolution such as Bosnia or Croatia?

Marta Verginella: Kosovo’s gender scholarship is tied to state-building and international intervention which can sometimes obscure the lived experiences of local women. My research often highlights how women are cast as passive victims or “mothers of the nation” in post-war transitions. Kosovo has received “less” attention in terms of long-term social history compared to the more established archives of the “North-Eastern Adriatic” such as Slovenia, Croatia that the EIRENE Project explores.

Thank you for the interview!

Marta Verginella is a prominent scholar in gender studies and oral history. She presented her review titled How Speaking became the Antidote to Shame on the book the Strongest Link at the 2025 ASEEES in Washington DC. Notable as one of the most prominent contemporary Slovene historians, she is considered a pioneer in the history of family relations in the Slovene Lands. Marta Verginella, PhD, is a History Professor at the University of Ljubljana. She has written and co-written twelve scientific monographs, several of which have been translated in multiple languages.

Photo Marta Verginella, Rafaela Prifti at the steps of the New York Public Library

Kur “Themeluesi – Lidershipi i Ismail Qemalit” u botua për herë të parë, synimi ishte të rikthehej figura e Ismail Qemalit jo thjesht si një personalitet historik, por si një model lidershipi, i ndërtuar mbi karakterin, vizionin dhe guximin për të vepruar në momente pasigurie. Pritja që libri ka marrë nga lexuesit në vijim ka qenë inkurajuese dhe njëkohësisht nxitëse për reflektim të mëtejshëm. Fakti që edhe botimi i katërt u përmbyll me një tirazh të kufizuar, të realizuara në bashkëpunim me “Filara”, tregon se interesi për të kuptuar lidershipin përmes historisë sonë mbetet i gjallë.

Ky botim i pestë, i përditësuar, në shqip dhe botimi i dytë, i përditësuar në anglisht i “The Founder”, vjen si një vazhdimësi natyrore e këtij dialogu me lexuesin.

Ndryshimet e bëra janë të kujdesshme dhe të përqendruara. Ato përfshijnë përmirësime të vogla në formulime, saktësime në përmbajtje, si dhe pasurimin e albumit fotografik me disa imazhe shtesë, të cilat synojnë të thellojnë dimensionin historik dhe dokumentar të librit. Këto ndërhyrje nuk e ndryshojnë thelbin e argumentit, por e bëjnë atë më të qartë dhe më të plotë.

Ismail Qemal Vlora përfaqëson një model të rrallë në historinë shqiptare. Ne kemi pasur shumë liderë që kanë synuar pushtetin. Ismail Qemali synonte diçka tjetër. Ai kërkonte të ndërtonte një shtet që të mos kishte nevojë për liderë të përjetshëm. Në këtë kuptim, ai mbetet ndoshta i vetmi lider shqiptar që nuk synoi të sundonte shtetin që krijoi, por ta themelonte atë mbi parime që e tejkalojnë individin.

Më shumë se një shekull pas shpalljes së pavarësisë, pyetjet që shoqëruan atë moment mbeten ende aktuale: Çfarë do të thotë të udhëheqësh në favor të interesit publik? Si balancohet pragmatizmi me parimet? Dhe, mbi të gjitha, si mund të ndërtohet një lidership që nuk mbetet peng i rrethanave, por i kapërcen ato?

“Themeluesi” nuk është një biografi tradicionale, është një manual për ekzekutivët modern. Ky libër nuk synon të idealizojë të shkuarën, por të nxjerrë mësime prej saj. Figura e Ismail Qemalit nuk paraqitet si një monument i largët, por si një pikë referimi që na fton për krahasim, reflektim dhe, në raste të caktuara, për vetëkritikë.

Nëse ky botim i ri arrin të kontribuojë, qoftë edhe modestisht, në një debat më serioz mbi lidershipin, përgjegjësinë dhe të ardhmen e jetës sonë publike, atëherë ai e ka përmbushur qëllimin e tij.

Evarist Beqiri

Tiranë, 2026

Një gur themeli për kulturën shqiptare në diasporë.

Nga Frank Shkreli

Ditët e fundit, këtu në Shtetet e Bashkuara, pronari i Shtëpisë Botuese në Tiranë Z. Bujar Hudhri dhe shqiptaro-amerikani, Dr Pashko Camaj hapën librarinë online ‘Alblibris’, me libra fizikë, për të gjithë shqiptarët e Amerikës, por jo vetëm. AlbLibris – Libri shqip në SHBA –Themelimi i “Alblibris” në Shtetet e Bashkuara përfaqëson një nga nismat më domethënëse kulturore të shqiptarëve në diasporë dhe — në shumë kuptime — të parën e këtij lloji në Amerikë.

Në një realitet shpesh të vështirë të jetës në Shtetet e Bashkuara, ku komuniteti shqiptaro-amerikan ka qenë historikisht i fokusuar në mbijetesë ekonomike dhe integrim social, krijimi i një strukture kushtuar librit shqip — qoftë si platformë botuese, shpërndarëse apo promovuese – plotëson një nevojë të kahershme dhe përbën një akt vizionar nga ana e nismëtarve të këtij projekti. “Alblibris” nuk është thjeshtë një ndërmarrje kulturore, se në të vërtetë, ai mund të shndërrohet në një institucion identiteti për komunitetin shqiptaro-amerikan, në rritje e sipër.

Për dekada, libri shqip në Amerikë ka qenë i fragmentuar. Është e vërtetë se ka pasur dhe ka botime sporadike, por me promovim dhe shpërndarje të kufizuar, pikërisht, për arsye të një mungese infrastrukture profesionale siç është struktura e posa themeluar për librin shqip, “Alblibris”, këtu në Shtetet e Bashkuara.

Edhe figura historike të shqiptarëve të Amerikës, si Faik Konica apo Fan Noli e kuptonin se pa një bazë të qëndrueshme kulturore në diasporë, si organizata, gazeta e libra, eventualisht, rrezikohej – ashtu siç ka ndodhur edhe me shumë grupe etnike në këtë vend, të zbehej, gradualisht, identitetit kombëtar, Besoj që themelimi i “Alblibris” të mbush boshllëkun e deritanishëm kulturor të komunitetit shqiptaro-amerikan, por edhe më gjërë. Në këtë kuptim, “Alblibris” vjen si përgjigje konkrete ndaj një boshllëku të gjatë – me themelimin e saj si një qendër ku libri shqip jo vetëm botohet, por edhe qarkullon, promovohet dhe diskutohet.

Prandaj themelimi i kësaj qendre kulturore është i rëndësishëm në disa nivele, që në shumë pikëpamje, kanë rëndësi strategjike me disa dimensione. Siç iç theksova më lartë, institucionalizimi i librit shqip në diasporë – për herë të parë — krijohet një platformë e strukturuar në SHBA. Kjo qëndër siguron edhe një ndërlidhje me autorët shqiptarë – një urë e drejtpërdrejtë mes krijuesve, shkrimtarëve dhe poetëve në Shqipëri, Kosovë dhe lexuesve në Amerikë. Mbi të gjitha, kjo qëndëër me misionin e saj të përhapjes së librit shqip, synon ruajtjen e gjuhës shqipe – veçanërisht për brezat e rinj shqiptaro-amerikanë që rriten larg atdheut. Mund ë shërbejë gjithashtu edhe si një shërbim pozitiv në fushën e “diplomacisë kulturore”, libri si ambasador i identitetit shqiptar në shoqërinë amerikane

Më kujtohet kur punoja për seksionin shqip të Zërit të Amerikës gjatë 1970-ave, kur me qëllim të ishim në kontakt me gjuhën e përdorur në mediat e kohtë propagandës së atëhershme të Shqipërisë komuniste – porosisnim, gazeta, revista e libra, nepërmjet një kontakti në Itali e që na vinin në thasë një herë në gjashtë muaj ose njëherë në vjet. Për fat të mirë, ajo kohë nuk është më dhe me të drejtë tani konsiderohet si periudha e territ kulturor. Prandaj themelimi i “Alblibrit” këto ditë në Shtetet e Bashkuara duhet të vlerësohet edhe si një nismë me peshë historike, në këtë kohë, për komunitetin tonë këtu në Shtetet e Bashkuara.

Ndonëse shekulli i kaluar për shqiptarët e Amerikës është shënuar, kryesisht, nga gazeta si Dielli dhe të tjera, më pak të njohura dhe organizata si Vatra — shekulli XXI kërkon institucione të reja që i përgjigjen kohës digjitale dhe nevojave të reja gjuhësore e kulturore. Në këtë prizëm, “Alblibris” mund të konsiderohet vazhdim i natyrshëm i kësaj tradite — por në një nivel të digjitalizmit, natyrisht, shumë më të specializuar dhe professional se në të kaluarën.

Natyrisht se çdo nismë në fillim, nuk është e lehtë, sidomos një projekt i kësaj natyre. Sfidat janë reale! Ndoshta treg i kufizuar, konkurrencë me botimet anglisht, kostoja logjistike dhe për ne shqiotarët, ashtu siç është zakoni, mungesë e politikave mbështetëse. Por pikërisht këto e bëjnë nismën edhe më të vlefshme. Megjithë këto sfida me të cilat mund të përballet “Alblibris”, perspektiva e suksesit është gjithashtu e mirë, nëse ky projekt mbështetet nga brezi i tanishëm i komunitetit shqiptaro-amerikan dhe nëse gjënden mënyra për të bashkëpunuar edhe me institucione të ndryshme arsimore e kulturore. Në atë mënyrë, “Alblibris”, ka mundësi të kthehet në një pikë referimi për librin shqip në mbarë diasporën shqiptare

Themelimi i “Alblibris” nuk është thjesht një lajm kulturor – por është një zhvillim me peshë historike, nëse i prihet për së mbari në këtë rrugëtim historik. Ky projekt është dëshmi e gjallë se diaspora shqiptare në Amerikë po hyn në një fazë të re kulturore në fillim të shekullit XXI, ashtu si edhe në fusha të tjera të jetës në Amekë: drejt vetëdijes kulturore dhe një kontributi të qëndrueshëm, gjuhësor, kulturor dhe shpirtëror për komunitetin shqiptaro-amerikan.

I urojmë suksese “Alblibris” – në këtë mision që i shëren diasporës dhe Kombit. Me rastin e themelimit të “Alblibris” në Shtetet e Bashkuara nga botuesi Bujar Hudhri dhe Dr Pashko Camaj, ju urojmë vetëm sukseset më të përzemërta në këtë rrugëtim fisnik dhe me peshë kombëtare. Kjo nismë nuk është vetëm një ndërmarrje kulturore, por një shërbim i vyer ndaj gjuhës shqipe, librit shqip dhe identitetit shqiptar në diasporë. Urojmë që në gjurmët e traditës së ndritur të themeluesve të Federatës Vatra dhe të mendimit të thellë të figurave të shquara të komunitetit shqiptaro-amerikan të të gjitha kohërave — Faik Konica e Fan Noli, “Alblibris” ka potencialin të bëhet një vatër e re e dijes dhe e kulturës shqiptare në Amerikë. Me këmbë të mbarë!

Prof. Dr. Shefkije Islamaj

ExLibris, nr. 376, 7.3.2026/

Ditari “Dëshmitar në kohë historike” I-IX (1966-2008)

Rexhep Qosja përgjatë dhjetë vjetëve (2014-2023) ka botuar nëntë vëllime të Ditarit të vet, të shkruar në një rreth kohor prej dyzetë vjetësh dhe me rreth 5 500 faqe. Me Ditarin me titull “Dëshmitar në kohë historike”[1], krijimtaria e tij u pasurua edhe me një lloj tjetër shkrimor, me prozë autobiografike, dhe kështu u përplotësua vepra e tij shumë e gjerë me karakter historiko-letrar, historiko-dokumentar, kritik, eseistik, publicistik dhe polemik.

Krijues me prirje të mosqëndrimit asnjëherë në jetë indiferent ndaj atyre që kanë ndodhur e që ndodhin afër e larg tij e që nuk lidhen vetëm me të po, sidomos, që lidhen drejtpërdrejt ose jo drejtpërdrejt me shqiptarët, me jetën e vendin e tyre, me fatin e vështirësitë e tyre, me të gjitha aspektet e qenies së tyre, ka qenë e pritshme që ai të shkruajë edhe ditar – zhanër i letërsisë autobiografike ky, i lëvruar pak në letërsinë tonë, po i lëvruar shumë në letërsitë e popujve të mëdhenj evropianë dhe në letërsinë amerikane e më gjerë, në të cilat janë të shumtë ditarët, po edhe autobiografitë, biografitë, kujtimet, udhëpërshkrimet, esetë, letrat e të tjera lloje shkrimesh.

Në përthyerjet historike, shoqërore e politike të dhjetëvjetëshave të fundit, Rexhep Qosja shquhet si personalitet me identitet e ndikim të fuqishëm intelektual, moral, shoqëror e politik, si protagonist i pashmangshëm në ndryshimet e mëdha që kanë ndodhur në gjithë hapësirën shqiptare në çerekun e fundshekullit 20 e në fillimshekullin 21. Shikuar edhe nga ky këndvështrim, ditari i tij “Dëshmitar në kohë historike” paraqet jo vetëm pasurim të letërsisë dokumentare shqipe, po edhe dëshmi pakrahasueshëm të vlefshme për historinë e më tepër se gjysmë shekulli të shqiptarëve e të hapësirës shqiptare. Autori ka arritur që prej një rrëfimi jetëshkrimor në formë ditari të zhvillojë një biografi shumëdrejtimshe të Kosovës e, pjesërisht, edhe të Shqipërisë.

Mund të thuhet, prandaj, se jo vetëm vepra e tij shkencore e letrare, ajo historiko-publicistike, por edhe ajo letrare-dokumentare shpreh ndërgjegjen intelektuale, shoqërore e morale të autorit dhe të kohës së tij. Së këndejmi, del edhe rëndësia e madhe historike, kulturore dhe politike e këtij Ditari.

Ditari i Rexhep Qosjes, megjithatë, nuk është vetëm dëshmi dokumentare, historike letrare, kulturore, shoqërore, politike, por është edhe dëshmi gjuhësore, që tregon se si është përvijuar gjuha dhe stili i shkrimtarit përgjatë afër gjysmë shekulli, si është përvijuar edhe gjuha e stili i tij në krijimtarinë letrare, shkencore e publicistike në përgjithësi gjatë kësaj periudhe.

Rexhep Qosja është studiuesi, kritiku, shkrimtari dhe publicisti më prodhimtar në gjithë hapësirën shqiptare, me mbi 45 vepra tematikash të ndryshme, prandaj edhe në këtë ditar do të gjejmë llojshmëri të madhe temash të trajtuara, si: tema politike, tema kombëtare-historike, tema letrare, tema filozofike, tema shoqërore-kulturore e të tjera, domethënë gjejmë tema të atyre katër çështjeve të mëdha të cilave ai ua ka kushtuar jetën: çështjes kombëtare, me çështjen e Kosovës si kryesorja e saj, çështjes demokratike në hapësirën shqiptare, dhe sidomos shkencës së letërsisë dhe prozës letrare. Ditari i tij mund të konsiderohet gjedhe e prozës së sotme autobiografike, ku shpërfaqen ditari privat, ditari shoqëror, ditari historik, ditari politik, ditari letrar, ditari filozofik, por edhe ditari shumëtekstor. Si i tillë, ky ditar s’ka sot pararendës e as bashkëkohës as me përmbajtjen, as me vëllimin e as me rëndësinë në letërsinë tonë dokumentare.

Interesimi i shtuar për studimin e ditarëve, të kujtimeve, të letrave të krijuesve, të autobiografive e të shkrimeve eseistike po bëhet një ndër çështjet më aktuale teorike-letrare sot në Evropë dhe në Botë. Në studimet e reja teorike synohet të ndriçohen sidomos karakteri referencial i ditarëve dhe raporti midis tekstit dhe subjektit, të ndriçohet raporti midis faktit dhe fiksionit dhe të ndriçohet përmasa kulturore e ditarit në të cilin ndërtohet i ashtuquajturi “modeli i identitetit”.

Ditari i Rexhep Qosjes është një lloj i tekstit me strukturë të veçantë, që qëndron midis tekstit letrar artistik dhe tekstit historiografik, që do të thotë se nuk është vetëm rrëfim në vetën e parë për ngjarje të vërteta nga jeta e vet, por është shumë më tepër se kaq. Nëpërmjet tekstit autobiografik nuk rrëfehet vetëm tregimi, jetësorja, por krijohet pamja e gjendjes dhe e ndodhive të çdoditshme, të çdojavshme, të çdomuajshme e të çdovitshme shoqërore, politike dhe kulturore shqiptare. Ky ditar është një kronikë e gjatë dhe e përbërë e Kosovës dhe e botës shqiptare në shumë pamje.

Veçori të përgjithshme përmbajtjesore dhe formale

Në ditarin “Dëshmitar në kohë historike” përcaktohet qartë identiteti i subjektit të tij, kufijtë e tij kohorë, arsyeja dhe qëllimi pse shkruhet ai, tematizimi, përkatësisht orientimi i subjektit të tij sipas temës së përzgjedhur, raporti i qartë midis përmasës intime, private dhe shoqërore dhe shkalla e besueshmërisë, përkatësisht e autenticitetit.

Si ditar privat, autori në të paraqet subjektin dhe përvojën e vet me familjarët dhe me miqtë, interesat dhe interesimet vetjake, hollësi nga jeta e përditshme, gjendjen intime, ndjesitë, shqetësimet, dëshirat e të tjera.

Si ditar shoqëror shpërfaq mendimet e subjektit për ato që kanë ndodhur dhe që ndodhin jashtë tij dhe përtej jetës së tij private, duke shquar karakterin mospajtues a kundërshtues ndaj realitetit shoqëror e politik, gjendjet që kanë ndikuar e nxitur nëpër kohë vetëreflektimet e tij ditarore të konkretizuara me data dhe me mbajtje të rregullt të ditarit.

Si ditar filozofik shquan përpjekjen për njohjen e qenies shpirtërore të subjektit të tij, të nxitur nga përvoja e tij në njëmendësi. Si ditar historik tematizon dhe problematizon ngjarje, ndodhi, dukuri, figura të rëndësishme historike dhe të përtashme për mjedisin dhe më gjerë duke u pozicionuar qartë dhe fuqishëm.

Si ditar i letrarizuar identifikon dhe njëjtëson rrëfimtarin me subjektin, metaforizon realitetin, në të vërtetë e paraqet më së shpeshti nëpërmjet një figurshmërie të thellëkuptimshme e të ngjeshur.

Brenda nëntë vëllimeve sa janë botuar deri më tash (shpresojmë të botohet edhe vëllimi i dhjetë jo larg), autori, Rexhep Qosja, na dëshmohet si mendimtar, intelektual, studiues, kritik, shkrimtar, publicist, filolog, shpesh edhe gjuhëtar, i cili mëton t’u japë përgjigje shumë pyetjeve për çështje të ndryshme nga shumë fusha të jetës e të dijes. Mund të thuhet, pa e tepruar, se fjala është për ditar të vetëdijes, të ndërgjegjes së një intelektuali të rendit të parë, më parë se për një ditar për botën ndjenjore a të brendshme të autorit, siç pritet në një ditar të një personaliteti shumë të njohur, ndonëse në këtë ditar nënkuptohen, ndihen e përvijohen edhe përbërës gati të “heshtur” intimorë.

Në shënimet e veta intelektuale brenda këtij ditari, ai me vetëreferim të theksuar, të vetëkuptueshëm, “refuzon” qëllimshëm të shkruajë autobiografi personale, për më tepër duket se ditari i tij sikur na thotë se njerëzit si ai, njerëzit e brezit të tij, nuk kanë tregim jetësor sepse rrethanat politike, shoqërore e kulturore e kanë skajuar jetën personale të individit. Ç’është e vërteta, nuk mungojnë përshkrimet që lidhen me jetën e tij të përditshme, me punën e tij e me procesin krijues, që janë në të shumtën e rasteve përshkrime a shënime me karakter pune shpesh të plotësuara me aspekte intimore, ku nuk mungojnë as ato me karakter kritik ndaj krijimtarisë vetjake, as ato në të cilat komentohet shumëçka nga kjo krijimtari, madje edhe synimet që ka dëshiruar t’i arrijë. Me hollësi, autori përshkruan, gjithashtu, atmosferën që ka shoqëruar krijimin e shumë veprave të tij, tematikën e tyre, strukturën e tyre, vështirësitë, kushtet e punës, procesin e botimit e të shtypit, mendimet e të tjerëve për to e të tjera. Në shumësinë e shënimeve që përmbajnë elemente të jetës së tij private si dhe të zhvillimit të tij si krijues, gjejmë të ndërthuren pazgjidhshëm ligjërimi intim me ligjërimin e përgjithshëm intelektual.

Në këtë ditar Rexhep Qosja nuk na paraqitet vetëm si studiues e kritik, aq më pak vetëm si shkrimtar ose si bartës i shumë veprimtarive kulturore e shkencore të kohës, por ai paraqitet, para së gjithash, si pjesëmarrës aktiv i kohës së vet, që synon ta japë kontributin në kujtesën e në ndërgjegjen kolektive. Autori merr pjesë, më së shpeshti me shkrime, intervista, reagime e polemika, por një kohë edhe me veprimtari të organizuar politike, në ngjarjet që shënojnë gjendjen politike, shoqërore e kulturore të Kosovës, duke ofruar njëkohësisht edhe të dhëna për ndodhitë vetjake e private brenda këtij konteksti.

Të gjitha shënimet joimagjinare të autorit bartin vulën e kohës, tregojnë gjendje e protagonistë, ndodhi e ngjarje që zbulojnë shumanshëm shoqërinë e kohës, politikën që bëhet, rrjedhat dhe ndikimet kulturore, mendësinë e kohës e të mjedisit. Tërësinë apo, më mirë të thuhet, përplotësinë tematiko-stilistike, për të cilën kjo vepër e madhe merr formën e një të ashtuquajturi laboratori krijues të shkrimtarit, e sugjeron edhe vetë titulli i këtij ditari – “Dëshmitar në kohë historike”, kurse gjendjen e përgjithshme shoqërore, politike, kulturore si dhe shqetësimet e autorit nëpër kohë i tregojnë shkurtimisht edhe motot që u paraprijnë të nëntë vëllimeve të ditarit të tij: Koha e shpresës dhe e mendimit parathënës; Koha e rilindjes së papritur; Koha e idealistëve dhe e kameleonëve; Qëllimi i madh dhe përndjekja e madhe; Oligarkia udhëhumbur dhe shërbëtorët e saj intelektualë; Duke mbajtur mend mbushemi mend; Koha e mospajtimeve mes politikës nënshtruese dhe politikës çlirimtare; Koha e protektoratit dhe Kosova. Shtet i lirë, i pavarur dhe më vete.

Autori në të vërtetë shfaq njohje dhe ndjenjë të zhvilluar e të drejtë për realitetin e Kosovës dhe realitetin shqiptar në përgjithësi dhe më gjerë, në Jugosllavi e në Ballkan, të shtrirë nëpër kohë. Kjo vlen posaçërisht për ditarin që përfshin periudhën para vitit 1981 e deri në fund të viteve ’90. Qëndrimet e tij, sidomos rreth asaj që ka ndodhur ndër vite në historinë e re të Kosovës në të gjitha fushat e jetës së saj, posaçërisht qëndrimi i tij ndaj veprimeve të intelektualëve të kohës brenda atij konteksti politik, shoqëror e kulturor, sikur përputhen me moton e Çesare Pavezes “Unë kërkoj moralitet brenda jomoralitetit” e që, në të vërtetë, përmban mendimin e tij të njohur, të shprehur në Ditarin e tij “Arti i të jetuarit” (1935-1950), botuar më 1952: “Jeta morale e individit është e përjetshme, ekzistenca e pandryshuar e unit, kurse veprimet janë gurgullimë e atij deti, humnerat e vërteta të të cilit shihen vetëm në stuhitë, shpesh as atëherë”.

Në nëntë vëllimet e ditarit të botuar deri tash, në të cilët shënohen, pak a shumë, të gjitha shqetësimet e tij intelektuale qenësore, në një kohëzgjatje 42 vjeçare zbulojmë pa vështirësi shndërrimin ideor ose dhe përparimin e tij ideor nëpër kohë, ndryshimin e qëndrimeve të tij për ide, dukuri, ngjarje që lidhen jo vetëm me fushat e krijimtarisë, po edhe me gjithçka që ndodh në jetën e tij dhe në jetën shqiptare në përgjithësi. Nga ky këndvështrim ditari i Rexhep Qosjes, “Dëshmitar në kohë historike”,është një kronikë panoramike e mendimit të tij nëpër kohë. E kuptueshme, sepse ditari për nga natyra nënkupton tekst në zhvillim.

Një shndërrim ose, ta quajmë, një si zhvillim në qëndrimet, në idetë dhe në veprimet e tij e hetojmë nga vitet ’80 e këtej, sidomos në vitet ’90, si vite kthese në jetën politike, shoqërore e kulturore të Kosovës. Duket se autori me ditarin ka gjetur një formë shumë të përshtatshme për t’i vënë në provë pikëpamjet dhe qëndrimet e veta politike, shoqërore e kulturore.

Në ditar, edhe pse i strukturuar si paraqitje, nëse jo e çdoditshme, e ditëpasditshme, me largesa kohore herë më të vogla e herë më të mëdha, gjejmë numër jo të vogël vëzhgimesh, komentimesh, meditimesh, kritikash për qëndrimet e të tjerëve dhe për qëndrimet e veta lidhur me ngjarje e ndodhi të rëndësishme, për ndodhi të zakonshme dhe përshtypjebërëse, siç ka dëshirë t’i quajë ato autori i këtij ditari. Në përgjithësi mbizotërojnë parashtrimet analitike për ato që autori i ka konsideruar se vlejnë të shënohen. Herë pas here shënimet lidhen me detyrimet e përditshme të tij, kurse shumë më shpesh ato janë vrojtime të përgjithshme të gjendjes së tij të brendshme të nxitur nga ajo që ndodhte në jetën jashtë tij.

Përmbajtjet emocionale intime kryesisht janë dhënë pa hyrë në thellësitë e tyre. Hetohet një si shmangie e qëllimshme e tij në këtë sferë të ndjeshme e të rëndësishme të jetës njerëzore. Nga jeta private, qëllimshëm duke i ikur shpesh paraqitjes së rutinës së zakonshme ditore ose përshkrimit të ndodhive të përditshmërisë, autori ka përzgjedhur të përshkruajë çaste mbresëlënëse që lidhen me vizitat e njerëzve të njohur e të panjohur në shtëpi, në rrugë e, më shpesh, në zyrë, pra nga bisedat me ta, me lajmet që i vinin nga miqtë e kolegët ose nga shtypi a televizioni, por më së shpeshti nga ato që lexonte çdo ditë. Autori tregon kujdes në paraqitjen e saktë të rrjedhës së ngjarjeve dhe përputhshmërinë e tyre me datat kur ai mban ditar. Në përgjithësi shkrimi i tij ditaror mbështetet në kujtesën e tij të jashtëzakonshme jo vetëm kur shkruan a shqyrton tema nga e kaluara, po sidomos kur i riprodhon bisedat e shumta me njerëz, diskutimet nga takime e mbledhje të ndryshme, sidomos kur sjell mendime e ide nga librat e lexuar gjatë jetës.

Nëse pranojmë se ditari paraqet vend ku mblidhen, rivështrohen e analizohen, t’i quajmë kushtimisht, “llogaritë e papërfunduara”, ku bëhet përpjekje të tregohen, të arsyetohen, të zgjidhen a të sqarohen qëndrime, tema, ndodhi, probleme, mëdyshje, shqetësime, pra shesh ku zbulohen e shprehen mendimet e pashqiptuara, për t’i bashkuar ato që nuk është e mundur të thuhen diku tjetër, ky riprodhim i përjetimeve vetjake përfaqëson kundërvënien e atyre që vështirë bashkohen, në të vërtetë përfaqëson kufirin ndarës: midis të bërës dhe të pabërës, midis të thënës dhe të pathënës, midis të dëshiruarës dhe të paarritshmes, midis të pritshmes dhe zhgënjyeses, midis mendimit dhe pendimit – të gjitha këto të shtruara e të trajtuara përmes analizës, kritikës dhe vetëkritikës, përmes qortimit dhe vetëqortimit, përmes të besueshmes dhe imagjinares. Ky ditar ka përmbushur mrekullisht këtë kërkesë – që ditari të quhet gjithëpërfshirës.

Ndër tipat kryesorë të diskursittë ditarit “Dëshmitar në kohë historike”, vend të posaçëm zënë shënimet ditarore që regjistrojnë ndodhitë e rëndësishme a të parëndësishme në publik në të cilat merr pjesë autori ose merr informacione për to si takime zyrtare e jozyrtare, sidomos takime me politikanë e diplomatë të huaj që vinin në Kosovë për t’u informuar për gjendjen e shqiptarëve nën regjimin e terrorit të Millosheviqit, mbledhje e konferenca, debate e intervista e të tjera, përkatësisht shënimet që dalin të kushtëzuara e të ndikuara nga realiteti i jashtëm, drejtpërdrejt ose jo drejtpërdrejt. Shkurt, fjala është për shënimet që dalin më shumë si rezultat i ndikimeve dhe i përpjekjeve qendërikëse, të cilat të çojnë kah hapësira e gjerë e interesave, pra jashtë rrathëve të jetës vetjake a individuale, sesa si rezultat i ndikimeve dhe i përpjekjeve qendërsynuese që i takojnë jetës së brendshme të autorit, për ç’arsye zakonisht edhe shkruhen ditarët. Nga kjo anë autori i rrënon “kufijtë” e përcaktuar të ditarit si zhanër.

Ndryshe nga trajtimi, ta quajmë intimor, në të cilin autori jo rrallë gjurmon për të vërtetën “emotive”, duke e vënë si njërën ndër çështjet kryesore të identitetit vetjak, këto shënime bëhen shprehje, në të vërtetë një si “procesverbal” i debateve shoqërore e kulturore, shpesh edhe një si tribunë imagjinare shumë e rëndësishme diskutimi për çështje me interes jetik për njeriun e Kosovës, një tribunë që synon të lëvizë vetëdijen dhe vlerat qytetare. Për arsye të pranisë së mjaft treguesve të përafërt me stilin gazetar-publicistik, pos funksionit shoqëror, funksionit përndritës, funksionit njohës dhe funksionit estetik, këto shënime a tekste brenda ditarit përmbajnë edhe rol ideologjik. Karakteri dhe përmbajtja e këtij ditari parakupton njohje të gjerë e të thellë të kontekstit kohor e hapësinor. Një njohje të tillë e dëshmon qartësisht ky ditar, përfshirë këtu edhe lëndën dokumentuese si burim i besueshëm për të trajtuar ngjarje e ndodhi të rëndësishme e të veçanta të kohës.

Duke qenë se me argumentimin kritik shquan njohjen vetjake dhe rolin e literaturës në këtë argumentim, autori shpërfaq edhe përpjekjen për të ndikuar në ndryshimin e vetëdijes qytetare, në ndryshimin e realitetit politik, shoqëror e kulturor. Kjo përpjekje del si mision i tij intelektual. Ky ditar, nga kjo anë, provon se autori vetëdijshëm e ka ndryshuar ndër vite jo vetëm veten, po edhe karakterin e këtij ditari – prej një ditari me karakter pak a shumë të ngushtë privat, e ka kthyer në një ditar me karakter publik, në një ditar me interes të përgjithshëm publik dhe historik.

Ky ditar përfshin edhe elemente paratekstore në formën e komentimeve për libra të ndryshëm, për mendime e shkrime të ndryshme të të tjerëve, për informacione që merr nga shtypi e nga radio-televizionet, por edhe nga bisedat me bashkëmendimtarë a me mospajtues deri edhe me kundërshtarë etj., për çka autori me e pa qëllim “zbulon” kështu nga i kanë ardhur ndikimet që kanë ndërtuar personalitetin e tij, qëndrimin e tij, për më tepër edhe karakterin e veprës së tij shumëpërmasore. Këtë e dëshmon edhe stili i këtij ditari që formësohet edhe nga kapërcimet a, t’i quajmë, digresionet e shumta nga fusha të ndryshme diturore, jashtë atyre që konsiderohen fusha të tij.

Si bashkim a ndërlidhje e reales me idealen, e të mundshmes me të dëshiruarën, këto shënime ditarore dëshmojnë formësimin nëpër kohë të identitetit individual, privat, profesional dhe artistik të ditarshkruesit, por dëshmojnë edhe përpjekjen e tij për të arritur harmoni e pajtimësi të shkallës më të lartë midis tyre, që nuk paraqet detyrë të lehtë për vlerësim parimor nga ana e tij, sepse të mbash ditar nuk është punë aspak e lehtë.

Duke qenë se kemi të bëjmë me rrëfim personal dhe rrëfim dokumentar, ky ditar aktualizon tekst dhe kontekst autobiografik dhe tekst dhe kontekst të përtashëm e historik, përmes rrëfimit personal të autorit, përvijohen edhe llojet ligjërimore: ligjërimi privat dhe ligjërimi publik, ligjërimi bisedor dhe ligjërimi i thjeshtë, ligjërimi libror dhe ligjërimi shkencor, ligjërimi politik, ligjërimi publicistik dhe ligjërimi letrar artistik, duke u karakterizuar, në njërën anë, si ligjërim autobiografik e, në anën tjetër, si ligjërim historiografik.

Në përmbyllje të këtij shkrimi po e rithem se Ditari “Dëshmitar në kohë historike” i Rexhep Qosjes, me nëntë vëllimet e deritashme, me përmbajtjen, me tematikën, me idetë, me mendimet, me strukturën, me gjuhën e me stilin nuk ka vetëm rëndësi kulturore, politike e historike, po ka edhe rëndësi artistike, gjuhësore dhe shkencore. Ai është ditar gjithëpërfshirës, tërësor, sistematik si nga përmbajtja, po ashtu edhe nga ana gjuhësore-tekstore. Mund të quhet edhe ditar-mozaik me karakter enciklopedik. Vëzhgimi ynë vërteton se autori në asnjë periudhë të shkrimit të ditarit të vet nuk është nisur nga gjedhe paraprakisht të përcaktuara të shkrimit ditaror, porse ka qenë kurdoherë i prirë të bashkojë tipa të ndryshëm shkrimorë ndonjëherë edhe me ballafaqim dhe kundërvënie jo të zakonshme, por interesante të ligjërimeve dhe të stileve funksionale. Dhe, pikërisht kjo mënyrë shkrimi i jep këtij ditari vulë të veçantë origjinaliteti. Së këndejmi, mund të thuhet se nga ana ligjërimore ditari paraqet gjedhen më të plotë për ta hetuar tipologjinë e ligjërimeve të shqipes dhe stilet funksionale.

Autori, Rexhep Qosja, ka arritur me mjeshtëri e aftësi të rrallë të bëjë bashkime a “kolazhe” ligjërimore e ndërstilore, duke ndërtuar një tekst të “gjallë” dhe tërheqës jo vetëm për lexuesin e vëmendshëm.

I parë edhe nga anëvështrimi gjuhësor dhe stilistik, ky ditar sjell pasurim cilësor e sasior në letërsinë dokumentare shqipe, por edhe pasurim cilësor e sasior për gjuhën shqipe dhe stilistikën e saj në përgjithësi.

________________________________________

[1] Rexhep Qosja, “Dëshmitar në kohë historike”, Ditar I (1966-1974), “Toena”, Tiranë, 2014; Ditar II (1975-1978), 2014; Ditar III (1979-1981), 2014; Ditar IV (1982-1983), 2014; Ditar V (1984-1985), 2014; Ditar VI (1986-1989), 2015; Ditar VII (1990-1998), 2016; Ditari VIII (1999-2001), 2019; Ditari IX (2002-2008), 2023.