• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

KUR FLITET PËR PROCESIN KRIJUES – ROMANI “I ARRATISURI”

November 12, 2026 by s p

Taip Sulko/

Në 31 tetor, në një takim letrar, të organizuar nga Ambasada shqiptare në Otavë, isha ftuar të flisja për romanin tim “I arratisuri”. Gjëja e parë që më erdhi në mendje ishte të them se ka një rregull të pashkruar për shkrimtarët; ata nuk flasin shumë për veprat e tyre. Ka arsye të forta për këtë.

1. Ata mendojnë se çfarë kishin për ta thënë e kanë thënë, ajo është në vepër.

2. Veprat e mira artistike janë si kalejdoskopë. E rrotullon dhe ke pamje tjetër. Çdo lexues sjell shikimin dhe mendimet e veta. Aq e vërtetë është kjo saqë kritikët dhe eseistët thonë se lexuesi është pjesë e procesit krijues, ai krijon me ty… Shpesh ne ndeshemi me dy pikëpamje:

Në njërën anë thuhet se nuk ka “të fshehta”, në shkrimin e një romani, ka vetëm mjeshtëri të fjalës, përvojëshumët ndërthurin teknika që prodhojnë art. Në anën tjetër, ndërkaq, hamendësohet se krijimi i mirëfilltë, (edhe ai i romanit), mbart të fshehta, që tingëllojnë si prekje e jashtëtokësores. Nuk dëshiroj të futem në këto përplasje teorike që duket se nuk kanë fund. Thjesht dëshiroj të flas për procesin e ngjizjes dhe krijimit, tek romani “I arratisuri”. Shkrimtarët parapëlqejnë të krijojnë në vetmi. Ndaj rrugëtimi i veprës nga ngjizja deri tek botimi them se fsheh në vete shumë të pathëna…Ka gjëra që vetëm autori i di.

Romani “I arratisuri” është quajtur “libri i jetës së një autori”. Me të drejtë. Këtë mund ta them sepse:

1. Në këtë vepër ka ngjarje që janë të jetës sime – arratisjet. Këtë pak vetë e dinin. Shumë prej tyre tashmë nuk janë më. Në këtë libër ka po ashtu përjetime, ngjarje, vende, njerëz (vetje) që vijnë nga fëmijëria ime apo mosha e djalërisë së hershme.

2. Romani “I arratisuri” me të drejtë mund të quhet si “libër i jetës së një autori” sepse ideja për këtë libër ka ndenjur shumë gjatë brenda meje. Ëndërroja ta shkruaja këtë libër, që kur lexoja veprat e mëdha që kanë në qendër një fëmijë apo një të ri, që është vetë autori, si David Koperfildi i Dikensit, Universitet e mia të Gorkit, dhe, para së gjithash, Kronikë në gur e Kadaresë. Kam edhe një histori që e kam thënë edhe në ndonjë intervistë: ideja e arratisjeve më tërhiqte, më pëlqente shumë. Por ishte e vështirë që të shtjellohej në atë kohë. Vitet iknin dhe romani nuk shkruhej. Pas një farë kohe, idenë e kam hedhur shkurt në një copë letër dhe e mbaja gjithnjë me vete, në kuletë, për vite e vite. Ka ndodhur që kuletat vjetëroheshin dhe ndërroheshin ndërsa letra me shënimet për romanin kalonte tek kuleta e re…

3. Një kureshti tjetër që dua të ndaj me ju. Shënimet e para për romanin “I arratisuri” ose historitë e para i kam shkruar që kur isha student. Por në fillim shikimi im, dhe pse me tërheqje të fortë nga magjikja, për shumë arsye, ende qëndronte i ngujuar tek shikimi realist. Titulli i romanit në fillim ishte “Fëmija i fatit”. I gjetur në një kohë tjetër. Ky shikim të jepte dorë për të shkruar, duke patur parasysh jetën e vështirë në kohën e fëmijërisë time në një fshat shqiptar. Por kur arrita në 50 faqe, ndjeja se ngjarjet nuk kishin më fuqi tërheqëse, sidomos pas vitit 1990. Do ishte vetëm një roman i vuajteve dhe keqtrajtimit, shumë e njohur si temë. Nuk pata më dëshirë ta shkruaja. Për shumë kohë romani ndaloi, ngeli i paprekur. Ndryshimi i fortë për këtë roman, bashkimi i reales me magjiken (i provuar tashmë në disa tregime të botuara më parë tek Antologjia e shpirtërave) trokiti këtu në Kanada.

Dua ta them, në një kohë jo të mirë për mua. Ishin vitet 2014-2015 kur për ca kohë isha i papunë dhe kur kisha pasur një fatkeqësi, më kishte vdekur nëna. Isha i hidhëruar, i pikëlluar, si i varur në gremçin e pengjeve. Për tu harruar dilja në shetitje të gjata. Gjatë asaj kohe të vështirë erdhën edhe gjetjet më të mira për romanim “I arratisuri”. Po i rendis:

a. Ndryshimi i titullit nga “Fëmija i fatit” në “I arratisuri”. Në qendër do ishin arratisjet, lëvizja, veprimi i rrëmbyeshëm. Kjo edhe u vërtetua shumë shpejt. Posa hyra në këtë shteg, nuk i tërhiqja unë ngjarjet, por ngajrjet më tërhiqnin mua.

b. Ndryshimi i shikimit për botën. Njerëzit, ngjarjet, përjetimet, ngjyrat dhe dritat janë aty. Ato janë të njëjta për të gjithë, por jo për shkrimtarin dhe artistin. Shpirti artistik duhet t’ju japë atyre theksimin e fortë, t’ju japë gjyrën, atë fuqi jete që i ngjan flakës.

c. Shqipëria është vend i bukur, është një mrekulli, një univers më i vogël, në universin e madh të botës. (Kjo ndjesi bëhet e mprehtë kur je larg). Ti si shkrimtar, tashmë mendon se duhet ta kapësh atë që është edhe shqiptare, edhe pjesë e trashëgimisë së madhe të rruzullit. Dhe atëhere brenda vetes ti kërkon se si, atë që është e jotja, që është shqiptare, pjesë e atij universi më të vogël, ta shprehësh me mjetet universale të artit.

Më vjen mirë që shumë nga kritikët dhe shkrimtarët që kanë shkruar për romanin “I arratisuri” e kanë vënë re këtë- romani ka gjuhë universale të ndjesive dhe domethënies.

d. Kur shkrimtari fillon e shikon veprën e vet nga kjo lartësi, atëhere kapet fort pas mendimit se një vepër arti është një botë e re që krijohet. Dhe për të punon. Ajo duhet të jetë e përkryer në logjikën dhe dritëhijet e jetës, duhet të jetë e besueshme reale, por edhe fluturim dhe tërheqje lart tek imagjinata dhe shpirtërorja.

e. Kur fillon ta ndërlidhësh realen me fanazinë, magjiken, puna bëhet edhe më tërheqëse – këtë botë që po krijon, këtë univers të vogël që e ke gjetur në vendin tënd ti do që ta përmbushësh me mjetet që të jep gjuha jote, (për fat kemi një gjuhë që për mua është më e bukura e botës), të përfshish aty historinë, atë që na jep përjetësi dhe na bën krenarë, trashëgiminë e pasur, atë rrjedhë të jetës që duhet ta kapësh në tërësinë e vet, me të mirën dhe të keqen, me bukurën dhe vuajtjen, me ringjalljen e dashurisë dhe goditjen dërmuese të tragjikes.

f. Kjo mënyrë e shikimit do edhe stilin e vet, rrëfimi duhet të jetë i shpejtë, fjalitë të shkurtëra dhe të mbushura me veprim dhe mendim. Ajo që është kryesorja: në rrëfim duhet që patjetër një ngjarje të ndjek tjetrën, një vepim të ndjek tjetrin, me një gjuhë të shpejtë dhe poetike.

g. Sikurse e mendoj dhe e kam bërë tek “I arratisuri”: Rrokullisja e shpejtë e ngjarjeve të jep dorë edhe që personazhet të ndryshojnë të rriten, të zhvillohen më mirë, sipas prirjes së tyre, ata, secili prej tyre, në fund të librit kanë një fat, fatin e tyre, tashmë të plotësuar, të mirë apo të keq, sikurse ta mëson edhe jeta.

Për një shkrimtar, një jetë njerëzore është një përrallë e bukur që duhet rrëfyer. Kjo e bën jetën më të mirë. Nëse e kupton shkrimtari këtë, ai do bëjë gjëra të mira.

h. Dua të flas për gjuhën në romanin “I arratisuri”. Gjuha është fusha ku zhvillohet beteja e shkrimit, por ajo është edhe mjeti me anë të cilit vepra letrare kryhet, përmbushet. Kur ti e do gjuhën tënde, dhe je në ethe krijuese, fjalët të vijnë vetë në mendje. Shpesh ti nuk e di se fjalë të tilla ishin në thellësinë tënde dhe vijnë dhe shfaqen atëhere kur duhet, për ta bërë rrëfimin sa më tërheqës. Një nga ata që ka shkruar për këtë libër më tha se kishte gjetur në roman rreth 150 fjalë që nuk janë në Fjalorin e Madh të Gjuhës Shqipe… Kjo është njëpërkëdhelje e mirë për një shkrimtar…

Në fund të fjalës time, përmenda, fare shkurt, një pjesë të shkrimtarëve, kritikëve, poetëve, studiuesve që kanë shkruar për romanin “I arratisuri” edhe si një dëshmi se, secili lexues (aq më tepër kur bëhet fjalë për krijues) ka shikimin dhe leximin e tij.

Çerçiz Loloçi, shkrimtar, gazetar dhe botues flet për “ndihmesë të ndjeshme në letrat shqipe”, Naim Zoto botues, gazetar përmend “sagë myzeqare që të kujton Jakov Xoxen, por me këndvështrimi dhe stili tjetër”, Lazër Stani shkrimtar i shquar dhe kritik vë re një “fantazi magjepsëse” dhe “një dorë mjeshtri” ndërkohë që Nuri Plaku poet, shkrimtar flet për “prurje të re” dhe “talent të spikatur të autorit”.

Nga ana e tij, Ndue Dedaj poet, shkrimtar dhe gazetar i njohur përmend “libri i jetës së një autori”, “një ndër romanet e sukseshme bashkëkohorë” , Prof.Anila Omari, akademike, gjuhëtare shkruan se “I arratisuri”, “jep mesazhe universale” , Kujtim Dashi shkrimtar dhe gazetar shesh tek ky libër “humanitet të rrallë” dhe “trajtimi mjeshtëror i tharmit universal”, Spiro Kote, poet dhe kritik shprehet se “tri arratisjet janë poema të bukura, që ndrijnë nga fjala e pasur dhe rrëfimi i zhdërvjellët”, Drita Ademi, poete, shkrimtare dhe kritike e njohur nga Kosova nga ana e saj ve në dukje se Taip Sulko ndërthur realitetin me magjiken, tue e kthye arratisjen në metaforë universale” .

Më tej dua të përmend: Monika Stafa, gazetare dhe studiuese, Top Channel, e përcakton romanin “I Arratisuri” si “fate njerëzore në një sagë shqiptare”, Dhimitra Malo dhe Prof.Foto Malo (studiues i letërsisë): “Me këtë roman hapen shtigje estetike krejt të reja për letërsinë shqiptare”, Fatmir Terziu, poet, shkrimtar, kritik dhe botues, Londër, thotë “I arratisuri” “kontribuon në konsolidimin e një estetike bashkëkohore shqiptare”, Valbona Ahmeti, poete dhe shkrimtare nga Kosova, Montreal: “Romani përcjell idenë se liria është një nevojë themelore për njeriun”, Irena Dragoti, poete, shkrimtare dhe eseiste, SHBA: “shkrimtari Taip Sulko dialogon deri me letërsinë e përtej atdheut si një zë përfaqësues universal i njeriut modern”. Arben Iliazi, shkrimtar, poet dhe kritik: Tek “I arratisuri”, sheh “një roman ontogjenik” dhe një “shkrimtar të avangardës krijuese, që i jep vetes të drejtën për të diktuar rregullat kategorike të shpirtit…”

Kam edhe mjaft gjëra të tjera për të thënë, shkrimi i romanit “I arratisuri” ka zgjatur shumë. Ka edhe një lehtësi tjetër, kam vënë re se shkrimtarët shumë të mirë, sado që flasin, nuk bëhen të mërzitshëm. Ku ta dish, kam ende kohë për këtë…

Filed Under: LETERSI

GJERGJ FISHTA – PERSONALITET I IDENTITETIT DHE I KRENARISË KOMBËTARE

November 6, 2026 by s p

Nail Draga

(Më rastin e 155-vjetorit të lindjes)/

Në plejadën e personaliteteve kombëtare shqiptare bën pjesë edhe Gjergj Fishta(1871-1940), personalitet shumëplanesh i dalluar i botës shqiptare. Ai ishte poet, gjuhëtar, shkrimtar, klerik fançeskan, pedagog, politikan e publicist duke qënë bartës i kulturës, historisë dhe identitetit shqiptar, që dëshmohet me angazhimin intelektual e krijues përmes veprave te botuara si rrallë kush në kohën e tij.

Me vlerësimet që iu bënë veprër së tij nga autor të ndryshëm shqiptarë dhe të huaj ai është vendosur në majën e piramidës së letrave shqipe. Në sajë të krijimtarisë shumëdimensionale Fishta zë vend nderi në shkrimtarët e njohur të traditës. Eshtë mendim i pranuar se tre emrat më të mëdhënj të letërsisë sonë të traditës janë De Rada, Naimi dhe Fishta.

Veprimtaria e botuar e Fishtës është shumëplanëshe që dëshmohet me veprat e botuara, por njëra është e veçantë sepse i ngriti vetës dhe popullit shqiptar monumentin e letërsisë e kjo është “Lahuta e Malcis”, të cilën studiues eminentë e cilësojnë epopenë kombëtare, ndërsa Fishta u quajt Homeri shqiptar. Në këtë vepër madhore Fishta pos vlerave të larta letrare-artistike, paraqet tiparet më burimore kombëtare, trimërinë, burrërinë, besën, urtinë e këtij populli me vyrtyte të larta.

Miti shqiptar

Ndonëse me këtë vepër Fishta kishte kriuar mitin shqiptar, por në kohën e instalimit të pushtetit komunist ideologjik(1945-1991) ai është sulmuar, dënuar e rrëzuar, duke ia ndaluar vepren dhe emrin, duke ia dhunuar varrin dhe tretur eshtrat në lum(mars 1967) qe ishte veprim kriminal i diktaturës në Shqipëri.

Një veprim i tillë kishte motive politike sepse për pushtetarët e rinjë veprimtaria e Fishtës ishte jashtë kursit të tyre ideologjk, ku veçohej kryevepra epike “Lahuta e Malcis”. Eshtë pikërisht veprimtaria e tij letrare me bazament kombëtar duke u vlerësuar lartë në shoqërinë shqiptare të kohës.

Pikërisht një vlerësim i tillë duke u bërë mit për shqiptarët si brenda dhe jashtë Shqipërisë, ishte pengesë për pushtetin e ri të diktaturës, sepse ata mendonin se çdo gjë fillon me ta, duke tentuar të eliminojnë këtë personalitet kombëtarë. Por, ishte e kotë sepse Fishta ishte bërë pjesë e vetëdjës popullore të shqiptarët si asnjë poet tjetër, që lexohej e deklamohej në heshtje si askush tjetër ne kohën e lirisë së munguar! Andaj vepra e tij ruhet e pavdekshme në zëmrën e kombit.

Tri faza të krijimtarisë së Fishtës

Krijimtaria e Fishtës përjetoi dy faza: të parën për 50 vite, atë të lavdisë së personalitetit dhe veprimtarisë së tij, dhe të dytën, atë të blesfemisë, anatemit dhe të ndalimit të veprimtarsë për shkaqe ideologjike e politike. Të njëjtin fat përjetuan edhe shkrimtarët e tjerë si: Konica,Arapi, Prendushi, Koliqi, Camaj etj., të cilët zënë vend nderi në historinë e letërsisë e të kulturës shqiptare.

Ndërsa pas rënies së diktaturës komuniste(1991) në Shqipëri ka filluar faza e tretë e tij, e ky është vlerësimi i personalitetit dhe veprimtarisë së tij. Ai duhet të rilexohet, të studiohet dhe të vlerësohet. Pas shëmbjes së sistemit monist ai ka fillluar të studiohet nga studiues të hapësirës shqiptare, në dimensione të ndryshme, pa paragjykime por me kritere letrare e shkencore. Dhe nga viti 1991 e deri më sot Fishtës i janë botuar e ribotuar veprat më tepër së asnjë autor shqiptar, me çka del vlerësimi i lartë nga lexuesit tanë, veprimtarisë së tij. Mbi krijimtarinë e Fishtës janë bërë studime, mbrojtur disertacione, mbajtur sesione e takime shkencore, takime përvjetorësh etj.

Fishta për intelektualin

Me këtë rast dua te theksoj se në trajtimin e semantikës të termit intelektual, nga të gjithë autorët të cilët i kam konsultuar për këtë çështje, unë jam për përcaktuar për Fishtën. Ai është me i qartë se askush tjetër për të definuar semantikën e intelektualit, duke e përkufizuar se “ai duhet të jetë prezent në kohën e vet, në kohën e të tjerëve që do të vijnë më pas , e të qenit prezent do të thot të kesh kurajon të thuash të vërtetën ku dhe kur duhet, haptazi e ballazi, sado e idhët që të jetë, sado tragjike, sado e papëlqyeshme për veshët e të tjerëve”! Nuk ka dilemë se të tillë mund të jenë personat e përgatitur, jo oportunist dhe të guximshëm, për të reaguar në momente të caktuara.

Qendrimi kombëtar

Me këtë rast duhet të cekim për opinion e gjerë qendrimin e tij intelektual e kombëtar në Kongresin e Manastirit më 14 nëntor 1908, ku Fishta ishte kryetar i Komisionit të Alfabetit, duke theksuar: „Vëllezër, nuk kam ardhur këtu që të mbroj asnjë alfabet, por që të gjithë së bashku, të krijojmë një alfabet të përbashkët. Jemi këtu jo për t´u përçarë, por për t´u bashkuar“ dhe në fund të fjalëve, siç kanë shënuar dëshmitarët okularë, në foltore kishte një përqafim me lot në sy nga kleriku musliman Ibrahim efendiu.

Ishte ky një shembull tipik i tolerancës e mirëkuptimit kur janë në pyetje interesat tona të përgjithshme kombëtare. Një shembull i tillë duhet të jetë moto për të gjithë ne, kur janë në pyetje interesat tona të përgjithshme, duhet lënë anash ato personale, klanore e partiake, sepse nga e kaluara e përbashkët, është koha e fundit që për çështje madhore të jemi të bashkuar. Dhe për diçka të tillë mund të vendosin vetëm individet e pajisur me etikë politike, karakter, tolerancë e vizion intelektual.

Përfundim

Fishta mbetet i madh, pse prej veprave të tij mund të mësohet edhe sot, sepse në këto ka mesazhe që nuk kufizohen për kohën kur jetoi e veproi, por edhe për kohën tonë. Pra, Fishta ishte dhe mbetet krenaria kombëtare, frymëzues për çdo krijues duke zgjeruar kureshtjen e lexuesve të pasionuar, në tërë hapësirën etnogjegrafike shqipe.

Filed Under: LETERSI

“Nën hijen e blinit”, u promovua në New York vepra poetike e studiuesit Hamid Alaj

November 2, 2026 by s p

Sokol Paja/

New York, 1 nëntor 2026 – U promovua në New York vepra poetike “Nën hijen e blinit” e studiuesit Hamid Alaj. Një promovim kushtuar fjalës artistike e poetike ku përmes kujtimeve e përjetimeve, autori sjellë për lexuesin jo vetëm botën e pasur shpirtërore por dhe identitetin e tij krijues. Libri e shëndërron përvojën personale në një emocion të përbashkët komunikativ dhe artistik. Nën prezantimin e Selman Haxhimuratit, regjistrimin e Besnik Bardhit dhe organizimin e shoqatës Kraja, mbështetur nga shoqatat “Besi”, “Muriqi”, “Ana e Malit”, Qendra e Komunitetit Shqiptar në Staten Island u kthye në një pikëtakim emocionesh njerëzore, përjetimesh artistike e suksesi komunitar. Promovimi filloi me poezinë “Nën hijen e blinit” interpretuar mjeshtërisht nga moderatori Selman Haxhimurati duke ngjallur emocion te të pranishmit përmes çdo fjale që të kujton vendlindjen e identitetin krijues të autorit. Sulejman Velaj, kryetari i shoqatës “Kraja” në fjalën përshëndetëse theksoi se libri i Hamid Alajt përmban rrëfime e përjetime nga shpirti krijues i autorit, është një mundësi për lexuesit për të vlerësuar punën krijuese e hulumtuese dhe një dëshmi se fjala e shkruar ruan emocione dhe vlera kulturore për ta trashëguar brezat që vijnë.

Në emër të komunitetit krajanë veprimtari Hysen Kraja dërgoi një përshëndetje të lexuar nga Lumi Demiri ku thekson se “Nën hijen e blinit” nuk është vetëm një vepër letrare por një udhëzim në kujtesën tonë, të rrënjet tona, të vendet ku është ruajtur fjala shqipe, tradita dhe jeta e përbashkëta e Krajës. Nëpërmjet librit poetik dhe krijimtarisë së z.Hamid Alajt, kemi rastin të rikthehemi edhe një herë të ato hije, ku dikur kuvendonin të parët tanë me qëllim që të përdorim, të qeshim e të ruajmë lidhjet tona me traditën e rrënjët. Në emër të shoqatës “Besi” përshëndeti kryetari Sejdin Xhaferaj i cili përcolli dhe përshëndetjet e kryetarit të shoqatës “Muriqi” Shaban Hoxhaj, teksa dhe Iso Xhaferaj kryetari i Qendrës Shqiptaro-Islame në Queens, recitoi një poezi kushtuar këtij promovimi. Nazim Hoxha dhe Sabrina Xhaferaj përshëndetën gjithashtu promovimin dhe vlerësuan krijimtarinë poetike të Hamid Alajt.

Editori i Diellit përshëndeti në emër të Federatës Vatra duke evidentuar vlerat e studiuesit Hamid Alaj i cili është një emër i nderuar ndër krijuesit e vepruesit e mërgatës së Amerikës me kontribute të larta në aktivitetet krijuese, artistike, kulturore, komunitare dhe atdhetare.

Bashkëthemeluesi i “AlbLibris” Dr. Pashko Camaj në fjalën e tij theksoi se poezia e Hamid Alajt mbështetet në gjuhën e përditshme, në të folmen e vendit të tij dhe në një ndjenjë të drejtpërdrejtë. Përmes vargjeve ai ruan jo vetëm kujtesën e Krajës, por edhe mënyrën se si kanë folur e menduar brezat tanë. Nën hijen e blinit është një libër për njerëzit që kanë ikur, për ata që kanë mbetur dhe për vendet që vazhdojnë të jetojnë brenda nesh. Mërgimi mund të na ndryshojë adresën dhe mënyrën e jetesës, por jo me do e mos, rrënjët tona.

Imam Edin Gjoni theksoi se Hamid Alajn e njohim si njeriun që na e ka sjellë Krajën pothuajse në të gjitha përmasat e saj – shkollat, veshjet tradicionale, këngët popullore, dasmën krajane – me durimin e atij që e di se ajo që nuk shkruhet, harrohet. Ato ishin libra të kujtesës sonë të përbashkët. “Nën hijen e blinit” është diçka tjetër: libër i shpirtit. Këtë na e thotë vetë, që në faqen e parë: ky nuk është një libër ku mbi fletët e bardha ka shkruar poezitë e tij, por një libër ku, mbi fletët e bardha, ka hedhur, “edhe një pjesë të shpirtit tim”. Është shkruar me bojën e shpirtit. Shumë prej këtyre poezive janë shkruar këtu, në New York, nga një njeri që ka mbi tri dekada në gurbet – e që zemrën nuk e ka lëvizur kurrë nga rrëza e Rumisë dhe bregu i liqenit. “Nën hijen e blinit” na rrëfen një histori që njerëzimi e ka treguar dhe kënduar prej mijëra vjetësh: historinë e njeriut që largohet nga shtëpia, por që nuk arrin ta largojë shtëpinë nga vetja. Është Odiseu që qan në brigjet e një ishulli, sepse dëshiron të kthehet në Itakë. Është Leopold Bloomi që endet nëpër rrugët e Dublinit dhe, në fund të ditës, kthehet në shtëpi. Është poeti arab që ndalet përpara gjurmëve të një vendbanimi të braktisur. Është Ademi që largohet nga Kopshti i Edenit. Dhe është një njeri nga Kraja, i cili, pas shumë vitesh në mërgim, kthehet në kujtesën e tij te hija e një blini, ku dikur gjallëronte një botë e tërë. Prandaj libri i Hamid Alajt meriton të lexohet. Jo vetëm sepse flet për Krajën, por sepse, duke folur për Krajën, ai prek diçka që i përket të gjithë njerëzimit, tha ndër të tjera Imam Edin Gjoni.

Autori Hamid Alaj në fjalën e tij theksoi se libri “Nën hijen e blinit“ nuk është thjesht një emërtim libri. Ai përfaqëson një pjesë të historisë sime personale, dashurinë për vendlindjen dhe lidhjen me njerëzit me të cilët kam ndarë vitet e rinisë. Për mua, ai blin është më shumë se një pemë: është dëshmitar i kohës sonë dhe simbol i bashkimit të brezave. Përmes këtij libri, kam dëshiruar që ky kujtim të mos mbetet vetëm në shpirtin tim, por të marrë jetë edhe në faqet e librit dhe të ndahet me lexuesit. “Nën hijen e blinit“ është një udhëtim shpirtëror nëpër kohë, një rikthim te rrënjët dhe te përjetimet që kanë formuar identitetin tim. Në këtë libër zënë vend, vende konkrete të fshatit tim dhe të Krajës: vani, ublat, rrugët me kalldrëm, blini dhe liqeni. Secili prej tyre mbart kujtime dhe përjetime që janë pjesë e historisë sime personale. Përmes poezisë, përpiqem t’i ruaj këto vende jo vetëm si pamje të së kaluarës, por si pjesë të gjalla të kujtesës sonë, u shpreh ndër të tjera studiuesi Hamid Alaj. Shoqata “Kraja” e nderoi autorin Hamid Alaj me Certifikatë mirënjohjeje për kontributin dhe veprimtarinë e tij të shquar për Krajën dhe komunitetin shqiptar në New York.

Filed Under: LETERSI

SISTEMI QË HËNGRI BIJTË E VET

October 31, 2026 by s p

Mevlan Shanaj/

Në historinë e artit shqiptar ka një grup artistësh, pionierë të ekranit dhe të artit skenik, jeta e të cilëve dëshmon se si një sistem, për të cilin kishin luftuar, punuar apo besuar, u kthye kundër vetë bijve të tij.

Viktor Stratobërdha, Mihal Luarasi, Kujtim Spahivogli, Petro Marko dhe Mandi Koçi (MAK) janë emra që, në forma dhe rrethana të ndryshme, përjetuan përplasjen tragjike me regjimin komunist. Disa prej tyre kishin marrë pjesë në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare. Të tjerë kishin besuar te idealet e komunizmit. Por angazhimi i tyre nuk i mbrojti nga përndjekja, burgimi, përjashtimi apo shkatërrimi i jetës personale dhe profesionale.

Viktor Stratobërdha , Mihal Luarasi, Kujtim Spahivogli, Petro Marko dhe Mandi Koçi përfaqësojnë histori të ndryshme, por me një pikë të përbashkët: përplasjen e artistit me një pushtet që kërkonte t’i nënshtronte krijuesit. Drama e Mandi Koçit, pionierit të kamerës në filmin shqiptar, është veçanërisht tronditëse. Ish-partizani komunist fotograf i shtabit te përgjithshëm përfundoi në burg dhe vuajti për vite të gjata, deri në vitet ’80. Pasojat e goditjes së tij prekën edhe familjen, përfshirë bashkëshorten ruse. I moshuar dhe i rrënuar nga vuajtjet, pas daljes nga burgu, ai e mbylli jetën në një azil.

Këto nuk janë thjesht fate individuale. Janë dëshmi të një tragjedie historike, në të cilën sistemi u kthye kundër njerëzve që dikur i kishin shërbyer, duke mos kursyer as kontributin, as talentin, as sakrificat e tyre.

Për Petro Markon , Viktor Stratobërdhën kam publikuar diçka në fb ndërsa për Spahivoglin dbe Mandi Koçin po shkruaj për të parë nuk di përse me kaq vonesë.

Jo vetëm për t’i kujtuar si artiste, por edhe për të dëshmuar për njeriun që fshihej pas emrit të tyre.

Sepse historia e artit nuk shkruhet vetëm me veprat që mbeten. Ajo shkruhet edhe me jetët që u ndërprenë, me talentet që u mohuan dhe me plagët që një sistem la pas.

Një sistem që përfundoi duke ngrënë bijtë e vet.

Kam edhe një shëmbull familjar.Një ndër ata që u masakrua nga sistemi ishte i ati i Natashes.Në një natë miku i tij Sotir Andoni, vjen e takon dhe i thotē po iki do arratisem.Të dy i kishin baballarët në usa.Të dy partizanë.Sotiri do arratisej i pakënaqur nga pozicioni qē kishte në degën e punëve te brendshme në Korçe , i ati i Natashës ishte drejtor në Radio Korça.Sotiri ikën, në kufi e kapën.Pas hetimeve shtërngimeve nxori emrin e Petro Lakos personit që i kishte thënë që do arratisej.E arrestojnë të atin e Natashës ditën që lindi Natasha .Bëri dy vjet burg për mungesë vigjilence përse nuk kishte treguar që Sotir Andoni do arratisej.Ja edhe këta të dy partizanë provuan burgun dhe sigurisht gjithë jeta e privuar nga çdo gjë.

Dënimet ishin një zbatim i përsosur i mësimeve të Stalinit.Ata që kishin bërë Revolucionin e Tetorit, kishin luftuar për krijimin e Bashkimit Sovjetik dhe kishin ndihmuar në ngritjen e vetë Stalinit, përfunduan të akuzuar, të burgosur, të internuar ose të pushkatuar prej tij. Pra e njëjta praktikë, kush kishte pasur pjesëmarrje gjatë luftës njëri pas tjetrit provuan burgun internimin.Ende nuk arrij të kuptoj si funksiononte përzgjedhja apo më mirë ishte ndonjë sistem roleje apo bingo apo llotarie që shënjohej x person për tu survejuar apo arrestuar, se janë me qindra,raste me dëshmitarë të sajuar për të bërë akuzën.

Çdo njeri mund të arrestohej. Nuk kishte njeri të mbrojtur.Ishte një popull i akuzuar dhe një popull i trembur nga pasiguria.Një gjë ishte e sigurtë njeriu nuk besonte te askush.Askushi kontrollonte gjumin. Këtu përmënda kryesisht më të zëshmit e skenës dhe ekranit, se ndryshe lista është shumë e gjatë.

Filed Under: LETERSI

Poezia e Dabishevcit, similitudë e fuqishme dhe tronditëse

October 30, 2026 by s p

Arben Iliazi/

U zgju hala pa u zbardhë mirë,

nisi me t’shpejt tana rangt’ e shpisë me i krye,

me la, me gatu, me vizllu gjithkah,

mrena e jashtë,

me i rahatu fmitë, me i ba gati për shkollë,

tuj nga shpejt, pa frymë, poshtë e naltë,

𝑡’𝑖 𝑘𝑖𝑠ℎ𝑎 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑛𝑗𝑎 𝑡𝑒𝑡𝑒̈𝑑𝑢𝑒𝑟, tha

𝑠𝑒 𝑠’𝑘𝑟𝑦ℎ𝑒𝑛 𝑘𝑡𝑜 𝑝𝑢𝑛𝑒̈𝑡’𝑠ℎ𝑘𝑟𝑒𝑡𝑎, 𝑠’𝑘𝑟𝑦ℎ𝑒𝑛 𝑘𝑢𝑟𝑟𝑒̈ 𝑚𝑒 𝑣𝑎𝑘𝑡!

…nanë ku je, nanë ku i kam çorapat,

nanë ku asht’ kjo, nanë ku m’ka hupë ajo,

nanë, nanë, nanë…

nanë anej, nanë knej, nanë ktu, nanë aty, nanë, nanë, nanë…

kur ju terruen sytë… tuj u shalakatë,

menxi e gjeti nji copë vendi me e ungjë trupin, veç pak me pushue,

e… pa ditë gja….veç kur i mshoj nji sakicë n’kry…

𝑃𝑠𝑒 𝑏𝑟𝑒 𝑏𝑢𝑟𝑟𝑒̈, tha… 𝑐̧𝑘𝑎 𝑏𝑎𝑛𝑎… 𝑘𝑎𝑓𝑗𝑎 𝑘𝑒 𝑔𝑎𝑡𝑖…

dhe e lëshoi nji psherëtimë…e vdiq…

Dielli lshoi rrezet fort e nisi me e shndritë

edhe nji vorr t’ri grueje n’këtë vend.

Veprimtaria mendore e shoqërisë shqiptare brenda mureve të shtëpisë shpesh herë përpunohet në një zonë eklektizmi individual, e sunduar nga një keqkuptim i madh. Ndërsa shoqëria është moderne dhe postmoderne, ambjenti familjar, në mënyrë ciklike e sporadike, shfaqet në formën e një entiteti subpatriarkal, me dinamika mjaft të dhunshme e kriminale, duke krijuar një “nën-sistem” varësie që ruan me përdhunë kufijtë midis pjesës së pagdhendur dhe pjesës së ndriçuar të gjinisë njerëzore.

Kjo poezi antropologjike me subjekt, e Donika Dabishevcit, ka të gjitha mjetet shprehëse të një tragjedie bashkëkohëse dhe rivendikon krejt prestigjin e aktit të krijimit artistik, letrar, intelektual ose shpirtëror, pasi është vënë në përdorim një formë e caktuar poetike dhe estetike. Në këto vargje nuk ka as fiksion, as steriotip, as shpikje e sajesa, as zgjedhje kulturore apo rebelim epistemologjik, por solidaritet njerëzor dhe një laryshi të pafundme ndjesish, që shërbejnë si instrumente të emancipimit, për një rrugëtimin kanonik të shoqërisë në strehën e ngrohtë të identitetit kulturor autentik.

A ekziston një kulturë ku ushtrohet gjymtimi dhe privimi i femrës, cënohet liria, gëzimi i jetës dhe dinjiteti i saj njerëzor, duke u bërë dorëzanë i atyre traditave barbare që Zoti nuk është në gjendje t’i përligjë? Në një shoqëri të pa çliruar nga autoriteti transhedent, të sajuar nga mendja njerëzore dhe jo të diktuar nga sjelljet, ligjet dhe morali, robi i fshikulluar nga knuti ka humbur çdo legjitimitet në mizërinë e ndjeshmërive kulturore.

Poezia e Davishevcit, similitudë e fuqishme dhe tronditëse në realitetet empirike të përmbysura, bymehet deri në përmasat e amshimit, duke marrë kuptime të reja e të pafundme, për t’i kthyer femrës krenarinë e qënies së vet të papërsëritshme.

Poezinë mund ta shohim edhe si një përvojë epifanike-një çast ndriçimi, ku e përditshmja prek dhe shkrihet me hyjnoren. Një kredo e tillë rreket ta ruajë shoqërinë tonë nga çdo përdhosje e drejtpërdrejtë apo eliptike, që barabaria të mos i prijë qytetërimit.

Filed Under: LETERSI

  • « Previous Page
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • …
  • 321
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • SHQIPTARËT KANË SHEMBUJ PËR T’U NDJEKUR — MJAFTON TË SHIKOJMË KONGRESIN E MANASTIRIN!
  • Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30
  • Ndre Mjeda, kontributori i zellshëm i shqipshkrimit dhe liriku buzëhollë, shërbestari i devotshëm atdhetar
  • Rasih Bej Dino, diplomat dhe bashkëpunëtor i shquar i Ismail Qemalit
  • Mustafa Kruja për Esat Pashë Toptanin
  • Ismail Qemali dhe diplomacia e pavarësisë shqiptare në nëntorin e vitit 1912
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – GOLD SPONSOR PËR PATRIOTIN RRUSTEM GECAJ “NDERI I KOMBIT”, DHUROI 5 MIJË DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • RREZIQET E REALITETIT JOARTIFICIAL
  • SHQIPËRIA NË HARTOGRAFINË EVROPIANE TË SHEKUJVE XVII–XVIII: ANALIZË HISTORIKO-GJEOGRAFIKE DHE TOPONIMIKE E NJË HARTE TË HERSHME MODERNE
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – SILVER SPONSOR PËR CUBI REALTY, DHUROI 2.500 DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • Vizita ime e parë nē Dardhë të Korçës
  • KLERI KATOLIK NË AFIRMIMIN E IDENTITETIT DHE MBROJTJEN KOMBËTARE, GJATË BETEJAVE BALLKANIKE
  • Rrok Zojzi dhe studimet e tij mbi Kanunet dhe ndarjen krahinore në Shqipëri
  • PROBLEMET E SHQIPËRISË INDIPENDENTE
  • Flamuri i Pavarësisë u ngrit mbi gjurmët e Aulonës antike

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT