Viola Isufaj/

Zef Zorba vjen më së pari si poeti i fjalës së zorshme-, si artisti i vezullimeve dhe i ndërkëmbimeve të hapëta a të mërtisura të dritë-errësirës, i mahnitjeve muzikale dhe i ngjyrave pikturale. Ai përfaqëson thelbin estetik të artit të panjohur dhe na dëshmon se arti i izoluar nuk është gjithmonë, së pari, akt politik, por shpesh akt thellësisht individual dhe estetik, që buron nga përjetime të brendshme. Zef Zorba zë një vend thelbësor tani në poezinë shqipe pikërisht për artin e tij të përkryer dhe mënyrën unike të të shkruarit, që e vendos në rangun e klasikëve modernë. Ai punoi për t’i shtuar poezisë, pikturës dhe muzikës saktësinë, hijeshinë, lakimin, ngjyrimin e përkryer të frazave. Lexuesi shijon sensualitetin dhe gjuhën; fjalët dhe shprehjet janë zgjedhur me saktësi për intensitetin e tyre, përditshmërinë e tejkaluar dhe thellësinë gjuhësore të arritur.

Zorba është i dashuruar me gramatikën esenciale të hermetistëve. Zhvendosjet analogjike dhe esencialiteti i fjalës janë aty për të shprehur të pashprehshmen. Përdorimi i shpeshtë i analogjisë, eliminon figurën e përafërt (similitudën) për t’i dhënë imazhit efektin-rrufe. Na ka interesuar të studiojmë ato që mund të quhen: tkurrja e sintaksës, eliminimi total ose i pjesshëm i shenjave të pikësimit, zbërthimi shumë i fortë i pauzave, strukturat tipike të hermetistëve me pleonazmat tipike dhe metaforat e befta si dhe të tjera aspekte. (Për këtë, trajtuam konstruktin, pikënisjen interesante dhe modelet e leximit të poezisë Një gozhdë, rast enigmatik dhe “emblematik”).

Më pas ai vjen si modeli më unik i shkrimit pa lexues, i letërsisë së fundit të arkës. Është ai që nga burgu konkret dhe nga burgu më i madh, Shqipëria, projektoi komunikimin prej heshtjes.

Këtu rri enigma e kulturës shqiptare për gjysmë shekulli… Zbulimi nuk lidhet vetëm me vlerën, por më tepër me fenomenin: si është e mundur që një autor: poet, kaq i veçantë të krijojë për një gjysmë shekulli, i panjohur dhe i fshehur? –do të shpërfaqej befas ndër studiues, habia e bukur e Sabri Hamitit. Zbulimi i Zef Zorbës poet, lëkund, sipas tij, kaq shumë evidenca, si shenja kolektive të sjelljes dhe kaq shumë kërkime personale, si krijime individuale në shqip.

Veçimi, i lidhur pashmangshmërisht me poetikën e Zorbës, është dhe thelbi i fortë i letërsisë. Izolimi është gjithashtu mjeti themelor i leximit dhe i të shkruarit, i cili mund të gjurmohet në veprat e fshehura, ato që u krijuan për sirtarët,- gjithçka që nuk do të lexonim dot kurrë, por që rrezatojnë jashtë në botë, sot, gjithë bukuri. Porse, jo thjesht veçimi ashtu sikurse vetmia është një nga temat themelore të gjendjes dhe të letërsisë së tij,- por vepra e tij poetike është shkruar dhe lexuar në izolim për të mos u shtrirë në një audiencë përtej krijuesit të saj. Rrallëkush mund të ishte aq i tërhequr sa ai dhe rrallëkush krijoi një vepër letrare që doli nga kjo vetmi, një vepër e fuqishme dhe thellësisht domethënëse, si vetë ekzistenca.

Format e veçimit në jetën dhe mënyrën krijuese të Zef Zorbës

Veçimi ngatërrohet lehtësisht me forma të tjera të vetmisë por: vetmia e Zorbës është edhe mënyrë e të jetuarit poetik. Ai e transformon këtë gjendje në “botë krijuese”.

-Forma e parë e të qenit i izoluar te Zorba është ajo që kërkon që njeriu të jetë i shkëputur nga shoqëria për arsye që nuk janë në dorën e tij, por janë nën kontrollin e të tjerëve -thënë ndryshe, kjo formë e parë dhe e drejtpërdrejtë e izolimit fizik, është burgu.

-Forma e dytë është e përzier. Zorba del nga burgu në “liri”. I mohohet gjithçka, por respektohet shumë nga miqtë, intelektualët dhe artistët. Për Zorbën, vetmi -nuk do të thotë mospëlqim apo neveri për shoqërimin. Do të thotë më shumë esencialitet. Ai nuk ishte një natyrë introverte. Për fatin tonë të mirë, një mendje e tillë si ajo e shkodranit Zef Zorba, veçimin e ka trajtuar në një art që rrëmben shqisat me fuqi tërheqëse dhe të zhytur në mendim.

-Një formë tjetër e ekzistimit në vetmi është e zgjedhur, ajo nuk shkakton trishtim, është takimi me veten tonë të vërtetë. E strukesha n’dashuri vezulluese -është dashuria në vogëli që buron ende dhe gjithmonë do të burojë deri në fund të jetës së tij. Në një kuptim, vetmia e tillë bëhet e bekuar. Ne dallojmë këtë formë për vetë specifikën e pazakonshme të përjetimit të kësaj gjendjeje: mu në mes të ngricës së irnës, prushana e përvojës trazohet, përngjall dhe shkëlqen, ajo bën të lindë një botë, botë që e bën Zef Zorbën modelin më përfaqësues, më të lartë të “letërsisë së sirtarit”.

Kur Zef Zorba përfshihet në antologjinë e studiuesit të poezisë Ali Aliut, kjo antologji e gjysmëshekullit “të artë”, cilësohet e tillë që lidhi zinxhirin e këputur të poezisë shqipe që nga Lasgushi, Fishta e Migjeni-dhe ky është një funksion tjetër thelbësor i artit të tij.

Ndërsa: libri e ka gjithë energjinë e nevojshme potenciale për t’u botuar e për të qenë një vepër e rëndësisë së veçantë në historinë e letërsisë shqipe të pas luftës së dytë botërore-do të parashihte Stefan Çapaliku.

Të dy pohimet e mësipërme vlerësues e parashikues, sot, pas 30 vitesh na dëshmohen plotësisht.

Për të hyrë në historinë e letrave shqipe, Zorbës i mjafton mjeshtëria, thellësia, dhe bukuria e veprës. Në një territor plot jehona politike, ai vjen si zëri i pastër i estetikës së kulluar.

Luan Rama/

Kur marrim në duar Biblën, librin më të botuar në historinë e botimit botëror, nuk mund të mos mendojmë një çast për atë që e shkroi në gjuhën latinishte, për Shën Jeronimin, autorin e Vulgatës siç u quajt atëherë, atë që pas një studimi të vazhdueshëm shumëvjeçar, i dha Krishterimit dhe kulturës njerëzore versionin më të saktë dhe më të përafërt të Librit të Shenjtë, ku u bashkuan përfundimisht Testamenti i Vjetër hebraik me Testamentin e Ri kristian, dy libra në vazhdimësi të një besimi e një kulture të përbashkët. Vulgata e Jeronimit, e përkthyer më pas në të gjitha gjuhët e botës, e përkthyer nga Lutheri, Calvini, Erasmus, etj., nëpër shekuj do të frymëzonte artistët më të mëdhenj të kohës, nga Da Vinçi e Michelangelo, tek Tiepolo, Raffaelo, Carpaccio, Van Ejk e Van Dyck, duke vazhduar me Montagna, Della Francesca, Rubens, Rembrandt dhe piktura flamande, El Greco, Rilindja e gjer në ditët tona. Që atëherë, i shpallur shenjt pas vdekjes, Jeronimi, ky asket e murg i tërhequr në një manastir të Bethlehemit, më i varfër se të varfërit dhe që jetoi larg shkëlqimeve të Romës e Konstantinopojës, do të konsiderohej si një nga katër etërit e Kishës Kristiane.

Kush ishte ky njeri dhe nga vinte ai?

«Qumështi katolik

Jeronimi, (Hieronymus) ishte i biri i Eusebius dhe kishte lindur në Stridon, i cili më pas do të shkatërrohej rrafsh nga gotët. Ky vend shtrihej atëherë në Iliri, në kufirin midis Dalmacisë dhe Pannomie-s (shumë pranë Ljubjanës së sotme) dhe siç shkruan vetë Jeronimi në librin e tij De viris illustrabus, Stridoni nuk u rezistoi dot dyndjeve barbare të fundit të shekullit IV. Siç thotë dhe një nga biografet e sotme të Jeronimit, Anne Bernet, “Jeronimi duhet të ketë lindur në vitin 347 dhe Stridoni ndodhej jo larg Aquilon-it dhe Triestes”. Historiani Prosper d’Aquitaine e vendos lindjen e tij në vitin 331. «Unë kam lindur i krishterë, nga prindër kristianë dhe në ballë kisha flamurin e Kryqit», ka shkruar Jeronimi. Vetë ai shkruante me ironi në librin e tij Korrespondenca se «Vendi im ishte skllav i jetës fshatare. Për Zot kishim barkun dhe jetonim ditë më ditë. Më i pasuri ishte më i shenjti». Atëherë Stridoni banohej një popullsi katolike dhe kishte një peshkop.

Lidhur me prejardhjen e familjes së tij, duke u nisur nga emri i të atit, të parët e familjes duhej të kishin ardhur nga Greqia, përmes «Via Egnatia» që lidhte Romën me Azinë e Vogël. Shumica e emigrantëve që lëviznin atëherë ishin tregëtarë, të cilët kur vinin, i latinizonin emrat e tyre dhe martoheshin me gra latine. Vetë Jeronimi ka shkruar: “Që në djep unë u ushqeva me qumështin katolik”. Atë e rriti në fakt gjyshja e tij. Dihet gjithashtu se në vitin 359, shkoi të ndjekë shkollën në Romë, ku studjoi Virgjilin, Ciceronin, lexoi librat e autorëve të mëdhenj antikë si Horace, Tit-Liv, Juvenal, Seneka, Lukreci apo Plini. Mbi të gjithë i pëlqenin Ciceroni dhe Horace. Në atë kohë në fron ishte perandori Julien, i cili pushtoi Konstantinopojën dhe pastaj sulmoi Persinë.

Por Julieni vdiq i ri. Në rininë e tij Jeronimi kalonte një jetë plot dëfrime. Biografët tregojnë se rinia e tij ishte gjithë festime, pije dhe femra. Më pas ai vazhdoi kursin universitar por pas kësaj përvoje, Jeronimi i ri zgjodhi rrugën e Kristianizmit dhe meqë kishte marrë mësime në greqisht, ai kërkoi të zbulonte Biblën. Roma në atë kohë mbetej ende qëndra e Kristianizmit edhe pse Papa Libere ishte kritikuar, pasi ishte larguar disi nga “credo” e vendimeve të Nikesë, si pasojë e presioneve të Konstancës II. Kur Libere vdiq në vitin 366 Konstantinopoja dhe Aleksandria mbeteshin dy qëndrat e tjera të mëdha të Kristianizmit.

Nga Dyrrachium drejt Konstantinopojës

Librat kristianë dhe veçanërisht disa nga librat e Biblës e cila qarkullonte në gjuhën greke, e kishin frymëzuar Jeronimin së tepërmi. Kështu, ai vendosi të ndërmarrë një udhëtim drejt Konstantinopojës dhe për këtë, si të gjithë udhëtarët e asaj kohe, duhej të ndiqte «Via Egnatia»-n. Siç shkruhet në shkrimet e atyre kohëve, rruga ishte e lodhshme dhe ai provoi urinë. Pas një udhëtimi në det, zbarkoi në Dyrrahium, por nuk ka të dhëna se sa kohë qëndroi në këtë qytet, i cili ishte një qytet-port i rëndësishëm i brigjeve të Adriatikut. Rrugës, Jeronimi vendosi të shkojë dhe më larg: t’i drejtohej Antioche-s, ku kishte një “scriptorium” dhe ku kishin filluar të shkruheshin librat e parë kristianë nga murgjit skribë. Libri ishte pasioni më i madh i djaloshit Jeronim. Më së fundi ai arriti në Antioche dhe që andej udhëtoi nëpër shkretëtirë, ku ra në kontakt me disa kisha ku kishte tekste të vjetra, si në Chalcis e gjetkë.

Kur shkruajnë për Jeronimin, jo rrallë historianët i referohen dhe ëndrrës së famshme të tij të kësaj periudhe, çka shpreh si të thuash dhe pikënisjen e tij për t’iu kushtuar letërsisë hyjnore.

Deri atëherë, Jeronimi adhuronte autorët e vjetër romakë, letërsinë humaniste por kjo ëndërr i tregoi shtigje të reja. «Po shkoja në Jeruzalem të bëhesha ushtar i Krishtit, – shkruan ai në Letra (22, 30). – Isha i sëmurë, me ethe dhe ndjeva se në atë botë të errët dhe të nëndheshme po më bënin gjyqin. Ai që kryesonte procesin më pyeti se çfarë isha. Dhe unë i thashë: – “Kristian!” – Por kryetari i tyre tha: – “Ti nuk je kristian, ti je një “ciceronas”. – Dhe ata filluan të më godisnin. Më torturuan dhe unë ndërkohë pyesja veten: – “Po në ferr, kush do më lëvdojë?” Atëherë fillova të rënkoj dhe të lutem: – “O Zot, keni mëshirë për mua!” Këto fjalë tingëllonin midis zhurmës së kamzhikëve. Pastaj ata më mëshiruan, me kusht që të mos lexoja më libra paganë. Dhe unë fillova të pohoj: – “Zot! Nëse do të lexoj libra paganë, dije se të kam mohuar!…” Me këtë betim, ata më lanë dhe unë u ngrita në sipërfaqe të tokës. Për habi të të gjithëve, kur hapa sytë, nga lotët që kisha binda dhe më budallenjtë… Që nga ajo kohë lexova libra hyjnorë po me aq zell sa dhe ç’kisha lexuar librat njerëzorë.»

Jeronimi e kuptoi se duhej të lexonte me saktësi librat e Testamentit të Vjetër, librat e Moisiut, etj., dhe për këtë i duhej të mësonte hebraishten. Por kjo nuk ishte e lehtë, siç e përshkruan ai dhe në përmbledhjen Korrespondenca, (Letra 125,12): – «Kur isha i ri dhe i rrethuar si me mur nga shkretëtirat e vetmisë, nuk mund t’i duroja dot sulmet, veset dhe zjarrin e natyrës time. Dhe për t’i mposhtur, shpesh rrija pa ngrënë, por shpirti vazhdonte të ziente përbrenda. Për ta mposhtur këtë shpirt, nën drejtimin e një hebreu të konvertuar në kristian, fillova të mësoj alfabetin hebre dhe kështu pas gjithë atyre finesave të një Quintilien, pas pasurisë së fjalëve të një Ciceroni, pas fjalëve të mënçura të një Fronton-i dhe gjuhës së ëmbël të Plinit, duhej të përdorja fjalë që fërshëllenin dhe të merrnin frymën. Ç’lodhje e vështirësi provova, aq sa shumë herë e lashë këtë sprovë, por me dëshirën për ta mësuar atë gjuhë e fillova sërish. Shpirti im është dëshmitar i kësaj dhe e di se sa shumë vuajta!…»

Kur u kthye në Romë, Papa e thirri dhe e pyeti se ç’shkruanin ortodoksët për Krishtin. Siç dihet, në atë kohë kishte shumë ungjij ku shkruhej për Jezunë dhe apostujt e tij. Shumë tregime nuk ishin të njëjta dhe Papa ndjente nevojën që të kishte një tekst në latinisht që të përdorej zyrtarisht nga kisha dhe njëlloj për të gjithë por për këtë duhej një njeri i ditur, që njihte mirë greqishten dhe hebraishten dhe që ishte i pasionuar. Ky njeri ishte pikërisht Jeronimi dhe Papa nuk e kishte pikasur më kot. Kështu në vitin 384, ai iu vu punës për përkthimin e Biblës së shkruar në greqisht, e cila atëherë quhej “Septante”, pasi ajo ishte përkthyer nga hebraishtja nga 70 (Septante) murgj hebrenj ortodoksë, të kohës së Ptolemeut të Aleksandrisë. Barra që Jeronimi mori përsipër ishte e jashtëzakonëshme, pasi duhej të krahasonte tekste të vjetra dhe shumë libra që ishin shkruar si në hebraisht e greqisht, ashtu dhe në gjuhën latine. Por shpejt vuri re se kishte mospërputhje të mëdha midis teksteve. Më së fundi, pas një studimi disa vjeçar, ai vendosi t’i besojë vetëm një teksti në versionin grek, dorëshkrimit apo kodikut që quhej «Sinaiticus», Codex Siniaticus i shekullit IV në parshemen velin në format të madh dhe zbuluar më 1845 nga dijetari gjerman Tischendorf. Ishte një kodik i cili ishte shkruar nga tre skribë, murgj të asaj kohe, në scriptoria-t greco-romane që ndodheshin në atë kohë në Aleksandri, Romë apo në Cesaré të Palestinës.

«Vulgata»

Jeronimi ishte mik i hebrenjve eruditë, të cilët i sillnin libra e dorëshkrime të vjetra. Ai arriti të studjonte kështu një Traktat mbi Shpirtin e Shenjtë, (Saint-Esprit) të Didyme i Verbër, i cili drejtonte shkollën fetare të Aleksandrisë si dhe dy “homeli” të Origene mbi Kantika e kantikëve, që bënte pjesë në Testamentin e Vjetër të hebrenjve. Në atë kohë, në krye të Kishës Kristiane ishte papa Damase, i cili e çmonte shumë Jeronimin. Madje dhe librin e tij Vulgata, (Bibla greke «Septante» e përkthyer në latinisht), Jeronimi do t’ia dedikonte atij dhe ku në faqen e parë shkruante: ”Ai (Origene) e ka tejkaluar vetveten me veprën e tij. Ky libër që i dedikoj, është sa për të shijuar kënaqësinë e leximit të kësaj vepre dhe për vlerën që i duhet kushtuar”.

Në atë kohë, në Romë Papën nuk e donin dhe favoritin e tij, Jeronimin, filluan ta shikonin shtrembër. Në qytet ai s’kishte asnjë mik tjetër dhe të shumtë ishin ata që donin ta përzinin këtë prift i cili në fund të fundit, për ata ishte thjesht një murg dhe askush tjetër. Në vitin 384, papa vdiq dhe ai e ndjeu veten të vetëm dhe të kërcënuar. Një çast mendoi se në vend të Damase mund të zgjidhnin dhe atë, meqë për të flitej si njeriu më i ditur në Romë, por në fakt si papë u zgjodh Sirice, i cili mendonte se puna që kishte bërë Jeronimi mbi Testamentin e Ri ishte një sakrilegj që e kishte dëmtuar Kishën. Ai e urrente Jeronimin dhe e largoi menjëherë nga pozicioni fetar e zyrtar që kishte pranë Selisë së Shenjtë. Kështu, Jeronimi nuk u pagua më dhe s’kishte me çfarë të jetonte. Ja pse mendoi të kthehej në Antioche, edhe pse e kishte vështirë ta braktiste Romën, megjithëse tashmë ishte i ndërgjegjshëm se Selia e Shenjtë ishte një seli e korruptuar.

Siç shkruan studjuesja Anne Bernet, Jeronimi dashuronte në atë kohë Marcella-n, që ishte e ve të cilës i kërkoi ta ndiqte dhe të iknin sëbashku nga ky qytet i turbullirave dhe diku larg të bënin një jetë të thjeshtë, larg qefeve dhe lluksit, duke iu përkushtuar njëri-tjetrit, fesë dhe kënaqësisë së natyrës. Dhe ashtu bënë. Ata u larguan në një fshat larg Romës por shpejt Marcella u mërzit dhe nuk e deshi jetën e fshatit. Në atë kohë në Romë, Jeronimi kritikohej dhe shahej. Në muret e qytetit ishin shkruar ngado sharjet kundër tij si dhe kishte karikatura të ndryshme. Madje ata e shihnin atë si një kristian që vinte nga Kisha e Lindjes, meqë ishte pagëzuar në Antioche. Kisha e Romës i shikonte me mosbesim të gjithë kristianët që vinin nga Lindja por ndërkohë Jeronimi e kishte bërë për vete «patricen» Paula, mikeshën e tij, një aristokrate e ve dhe e pasur e qytetit. Megjithatë, kundërshtarët e tij i sajojnë një proces me akuza se gjoja kishte marrëdhënie me shumë femra si dhe me Paulën, e cila në fakt kishte pesë fëmijë dhe njëra nga to ishte gruaja e senatorit Pammachius, ndërsa një tjetër ishte virgjëreshë. Ata kërkonin që ta zbonin dhe të kthehej në Antioche. E akuzonin gjithashtu se rrinte me një turmë virgjëreshash dhe grash të veja, të cilave në fakt ai u mësonte historitë e lindjes së Krishterimit. Edhe sot ruhen afreske që tregojnë këtë episod të jetës së tij ku është i rrethuar nga gra duke predikuar mbi jetën e Jezusë.

Në gjyqin e organizuar ndaj tij, Jeronimi u revoltua shumë dhe i denoncoi me prova të gjithë ata që dëshmonin kundër tij. “Eshtë e vërtetë që gjatë tre vjetëve kam jetuar me to, iu përgjegj ai akuzatorëve. – Shpesh një tufë e madhe virgjëreshash më ka rrethuar. Mësimi kishte krijuar zellin, zelli familjaritetin dhe familjariteti besimin mes nesh. Por vallë a kam pranuar ndonjëherë para nga ato? – iu drejtua ai gjykatësve. – Jo!… A kanë tingëlluar paratë në duart e mia? A ishte vështrimi im i pacipë ndaj tyre? Jo… Ju qortoni vetëm seksin tim!… (Letra, 45).

Më së fundi ai arriti ta bindë Paulën dhe Melonian që ta ndiqnin atë në udhën drejt vendit të shenjtë dhe ta braktisnin jetën e kryeqytetit, atë jetë qejfesh e lluksi. Dhe ato u bindën. Madje Paula ishte gati ta ndiqte deri në Jeruzalem dhe të bënte jetën e një murgeshe, duke iu kushtuar Jezusë. Në fakt, rrugën e grave drejt Jeruzalemit e kishte hapur më parë Augusta Helena, nëna e prandorit Konstantin të Konstantinopojës, e cila siç flitej, kishte gjetur Kryqin ku ishte kryqëzuar Jezu dhe kishte ndërtuar një kishë në përkujtim të veprës së tij. Tashmë dhe gratë kishin filluar të bënin pelegrinazh në vendlindjen e Jezusë. Paula mori me vete dhe vajzën e saj Eustochia dhe në vjeshtë ato u nisën për tu takuar me Jenonimin në Reggio Calabria dhe që andej të merrnin rrugën drejt ishujve grekë, Cyclades, dhe pastaj t’i drejtoheshin Qipros.

Rrugëtimi drejt Jeruzalemit

Palestina atëherë dukej sikur ishte fundi i botës. Ndërkohë Jeronimi ishte nisur me një grup tjetër dhe priste që pastaj sëbashku të niseshin drejt Fenicie në drejtim të Cesare-së, që atëherë ishte qyteza e prokuratorëve romakë. Në këtë kohë Jeronimi ishte 38 vjeçar dhe për të tretën herë u detyrua të mërgojë. I poshtëruar dhe i zemëruar, ai që dikur ishte ndihmësi më i afërt i Papës, tashmë detyrohej të merrte udhën drejt Jeruzalemit. Ishte Paula që gjatë gjithë udhëtimit të tij e ndihmoi financiarisht. Në fillim ai la Porto Romanus dhe ndaloi me anije në Mesinë. Që andej ata morën udhën drejt ishujve grekë, drejt Salaminës e pastaj drejt Qipros e Antioches, ku i priste miku i tij i vjetër Evagrios. Me vete, Jeronimi kishte marrë dhe vëllain e tij të vogël Polinianus. Sigurisht atë kohë udhëtimi i tyre ishte i vështirë. Në Qipro, pasi morën një rekomandim nga peshkopi i qytetit për peshkopin Gjon të Jeruzalemit, rrugës kur ndaluan në Cesare pikasën se Pallati i Ponce Pilatit, atij që kishte kryqëzuar Krishtin, ishte ende i paprekur.

Kur mbërriti në qytet Jeronimi kërkoi të shikonte bibliotekën e martirit Pamfil, e cila ishte pasuruar nga peshkopi Eusebe. Pasi qëndroi disa kohë atje, ata shkuan në Jope (Jafa), në brigjet e Palestinës dhe më së fundi arritën në Jeruzalem. Jeronimi e donte Paulën me të cilën kishte një lidhje të fortë shpirtërore. Jeruzalemi ishte shkatërruar disa herë, por teatri i vjetër, cirku, hipodromi dhe tempujt e vjetër qëndronin ende. Falë kujdesit të Konstantinit, vendi afër varrit të Krishtit që ishte kthyer më parë në «lupanar» (bordello), ishte pastruar dhe ndërkohë ishte ngritur dhe kisha e Nativitetit, e lindjes së Jezusë, e cila ishte një godinë gati mbretërore. Ishte një kohë pasionante kur që të tre, Jeronimi, Paula dhe Julia shkonin nga njëra kishë në tjetrën, duke adhuruar kryqin që kishte vendosur nëna e perandorit Konstantin. Ata shkuan në varrin e Jezusë, në Saint-Sepulcre, iu ngjitën Malit të Ullinjve dhe ndaluan në shtëpinë e prindërve të Mark ungjillorit. Nga afër ata panë fortesën Antonia apo kollonën e fshikullimit me kamzhik të Jezusë.

Pas një kohe, për të njohur Judenë dhe Galileun, Jeronimi dhe Paula u larguan nga Jeruzalemi, duke shkuar drejt Bethlehemit, Gazës e pastaj në Gomorrhe dhe Bethanie, ku kishte jetuar Lazari. Më pas ata vazhduan buzë lumit Jordan, në Nazareth, në Capharnaum e Tiberiade. Udhëtimi i tyre ishte i vështirë por dy gratë e ndoqën meqë Jeronimi donte të shkonte patjetër në Aleksandri. Por çuditërisht ata ndryshuan mendim. Kur panë se Bethlehemi u pëlqeu vendosën të mos shkonin më tej dhe të jetonin së bashku, duke iu përkushtuar kishës.

Në Bethlehem, Jeronimi vazhdoi pasionin e tij, atë të të shkruarit. Ai kishte shkruar librin Jeta e Palit eremit, i cili kishte patur shumë sukses në botën kristiane dhe tani po shkruante librin tjetër, Jeta e Malchus, një novelë me historinë e një murgu që dikur ai e kishte takuar në Antioche te miku i tij Evagrios. Pas këtij libri u ul të shkruante një histori të çuditshme dhe të vërtetë: libri quhej Jeta e Hilarionit ku tregonte historinë e një djaloshi nga Gaza që admironte “Antuan egjiptianin», si ati shpirtëror i «monachisme-s». Ky djalosh ishte tërhequr tashmë në një vend të shkretë ku jetonte si eremit dhe djalli e kishte ndjekur, duke dashur ta ndillte me gra dhe tundime të ndryshme. Por ai e kishte zotëruar veten. Për këtë, Zoti i kishte dhënë atij cilësinë e shëronjësit të shenjtë që bënte çudira për të mjerët, të cilët jetonin në kënetë. Por kur në fuqi erdhi perandor Juliani, e përndoqën dhe ai u detyrua të largohet në Qipro… Ky libër cilësohet nga studjuesit si një nga librat më të bukur të Jeronimit.

Sidoqoftë, objektivi kryesor i Jeronimit ishte të mbaronte përgatitjen e gjithë korpusit të Biblës në gjuhën latine. Edhe pse kishte probleme me sytë, disa sekretare e ndihmonin të shkruante. Ai fliste ndërsa ato shkruanin. Kështu ai ripunoi Komentarin e Ungjillit sipas Shën Lukës; analizoi lidhjen e Testamentit të Vjetër dhe ungjillorëve; komentoi Letrat e Shën Palit, etj. Ai e kuptoi se perëndimorët nuk e njihnin pothuajse fare Testamentin e Vjetër. Jeronimi kërkoi të shpjegojë judaizmin, edhe pse në Europë nuk e donin këtë fe. Ja pse shkroi dhe librin Çështje hebraike mbi Gjenezën si dhe librin tjetër, Fjalor i vendeve të shenjta të Biblës së Vjetër. Madje duke menduar gjithnjë rreth librit të “Septante”-s, ai kërkoi tu rikthehej teksteve hebraike, çka për kohën ishte diçka e guximshme, revolucionare dhe e pamendueshme. Jeronimi mendonte se edhe miku i tij i dikurshëm Damase, po të ishte gjallë, ai përsëri nuk do ta mbështeste në këtë ndërmarrje, nga frika se te fanatikët mund të ngjallte demonë të vjetër. Duke lexuar dorëshkrimet e vjetra, Jeronimi kishte zbuluar se murgjit skribë që kishin përkthyer Biblën në greqisht kishin gabuar në disa vende. Shumë pasazhe të Biblës ishin hequr. Ai deklaroi se ungjillorët kishin të drejtë dhe se faji kishte qenë i përkthyesve. Duke krahasuar tekstin hebraik dhe tekstin grek te Libri i Job, ai zbuloi se një e pesta e tekstit mungonte. Sigurisht ai e vlerësonte shumë Septante-n, por versioni i tij në latinisht ishte më i saktë, duke na dhënë kështu Biblën që sot ka Kisha kristiane. Gjithashtu ai arriti të përkthente në latinisht tre librat e Solomonit si Proverbat, Ecclesiaste dhe Kantika e Kantikëve.

I persekutuari

I lumtur për punën e tij të stërmundimshme, Jeronimi donte që këto dorëshkrime të fundit t’i prezantonte në Romë por tashmë e kishte të ndaluar të hynte në Romë. Ai dhe vëllai i tij ishin të persekutuar, ashtu si më parë Shën Pali, Etienne, etj., meqë jo vetëm që e kishin të ndaluar të shkonin në Romë, por dhe në Jeruzalem, pasi peshkopi i Jeruzalemit, Gjoni, ishte një nga kundërshtarët e tij doktrinarë. Ndërkohë në vitin 395, nga Roma erdhi Marcella, mikesha e tij e dikurshme dhe një bukuroshe e quajtur Fabiola, e cila do të vendosej në manastirin ku punonte Paula. Kjo vajzë u mrekullua aq shumë nga Paula, saqë vendosi të qëndronte dhe ajo në manastir. Me vdekjen e Theodhosit (i cili kishte arritur ta bashkonte Perandorinë dhe kishte drejtuar koncilin e Konstantinopojës, duke ripohuar vendimet e koncilit të Nikesë) tashmë Perandoria ishte përçarë sërrish. Hunët ishin gati të dyndeshin mbi romakët dhe drejt Perëndimit në përgjithësi. Në vitin 397, sipas shkrimeve të vjetra, mësohet se Jeronimi vuante nga një ulçer dhe ndodhej në gjendje kritike, pasi ai jetonte në një skamje të madhe dhe s’kishte para. Ndërkohë një tjetër studjues, më i ri se ai, por mjaft i mënçur, u takua me të: ky ishte Agustini apo Shën Agustini i ardhshëm. Ai kishte qenë një universitar i shkëlqyer i Kartagjenës dhe pastaj profesor i retorikës në Milano dhe ishte shefi i klerit të Aleksandrisë që e kishte dërguar të takohej me Jeronimin lidhur me traditën hebraike në Biblën kristiane. Agustini ishte kritik ndaj versioneve hebraikë.

Ato vite dhe Jeronimi mendonte gjithnjë për tu kthyer në Romë. Për këtë iu drejtua mikeshës së tij Marcella që ta ndihmonte, meqë tashmë ajo ishte kthyer në Romë dhe me forcën e diplomacisë së saj, me njohjet në rrethet e larta, ajo arriti ta heqë këtë pengesë për ardhjen e tij. Në të njëjtën kohë një papë i ri u zgjodh në Romë: ky ishte Anastase, i cili e çmonte veprën e Jeronimit.

Por vitet kalonin dhe shëndeti i Jeronimit rëndohej gjithnjë e më shumë. Paula kishte vdekur në vitin 404 dhe ishte varrosur pranë shpellës së Bethlehemit. Gjatë dy viteve, deri në vitin 406, Jeronimi iu vu punës për përkthimin në latinisht të librit Pentateuque. Ndërkohë gotët ishin në portat e Milanos. Më së fundi të thyer, në vitin 410, romakët ia dorëzuan kryeqytetin visigotëve. Gjatë tre ditëve me rradhë Roma u plaçkit dhe u dogj nga flakët. Marcella-n e kapën si robinë dhe e linçuan, duke e lënë të vdekur tek mbronte vajzën e saj.

Fundi i shenjtit, asnjë elozh funebër

Ishte viti 415 kur një turmë vandalësh, të nxitur nga Gjoni, peshkopi i Jeruzalemit, kishte hyrë në kishën ku punonte Jeronimi dhe në mungesë të tij kishin rrahur për vdekje dhjakun që ruante. Kur Jeronimi dhe Eustachia ishin kthyer në kishë, ata kishin gjetur dhjakun e linçuar dhe librat të grisur të hedhur në tokë. Dëmet ishin të mëdha. Duke qenë se Eustachia i përkiste rretheve të larta, ajo u nis të takonte papën Innocent që ai t’i ndihmonte. Papa pranoi ta dëgjonte, por ndërkohë ai vdiq dhe ishte papa i ri Boniface që do t’i shkruante Jeronimit një letër të ngrohtë dhe përgëzuese. Në vitin 418, atij i vdiq Eustachia që ishte bërë si vajza e tij. Që nga ajo kohë Jeronimi ndjeu një dhimbje dhe vetmi të madhe. Ai u dergj në shtrat për një kohë të gjatë. Biografia e tij Anne Bernet, shkruan se kur Jeronimi vdiq «askush nuk foli për të, asnjë elozh funebër nuk u tha». Sipas dëshirës së tij atë e varrosën pranë Paulë-s, në Bazilikën e Nativitetit. Por pas vdekjes së tij, meqë kishte kundërshtarë të shumtë në Jeruzalem, manastiret ku kishte punuar u zhdukën njëra pas tjetrës. Trupi i tij humbi dhe nuk u gjet më. Dorëshkrime të vjetra shkruajnë se në vitin 638, kur arabët sulmuan mbi Tokën e Shenjtë, reliket e Jeronimit dhe të Markut të Aleksandrisë u çuan në Perëndim, për tu vendosur në bazilikën e Santa Maria Maggiore të Romës. Koncili katolik i Trente-s e njohu Vulgatën e Jeronimit si tekstin më të saktë dhe autentik të Biblës dhe që atëherë, Jeronimi u mbajt si patroni i përkthyesve dhe i bibliografëve.

Rahim OMBASHI/

Visar Zhiti ka dalë me kohë një kokë më lart nga më të lexuarit e letërsisë bashkëkohore shqipe. Krijimtaria e tij spikat për një ndjeshmëri të pazakontë, sepse ai ishte për shkrimtari të lirë dhe që ofron lexues të çliruar nga shablonet dhe trysnia. E kishte ndjerë, dhe pastaj zbuluar, se letërsia, siç thotë Orhan Pamuk, është vepra më e çmuar që njerëzimi i ka dhënë vetes për të kuptuar vetveten. Vërtet që ajo konsumohet “gratia sui”, por realizon njëheresh funksione të rëndësishme në jetën vetjake dhe atë shoqërore.

Floririn e dallon argjendari, thuhet në Korçë, prandaj nuk është çudi që çmimin e parë si krijues “Leopardi d’oro”, Milano, 1991, poeti Zhiti e merr në Itali, fill pas rënies së komunizmit, ndërkohë që priste me padurim të dilte botimi i tij i parë në atdhe “Kujtesa e ajrit”, poezi, Tiranë, 1993. Do të pasohej nga përmbledhjet “Hedh një kafkë te këmbët tuaja”, poezi, Tiranë, 1994; “Mbjellja e vetëtimave”, poezi, Shkup, 1994; “Dyert e gjalla”, poezi, Tiranë, 1995; “Kohë e vrarë në sy”, poezi, Prishtinë, 1996; “Si shkohet në Kosovë”, poezi, Tiranë, 1999.

Vargjet e Visar Zhitit ecnin me elegancë në udhën e poezisë sonë të lashtë klasike “Veshun me diell, mbathun me hanë” duke i shpërfaqur lexuesit, dëgjuesit, përkthyesit apo studiuesit shpirtin e vet të lirë. Ishin befasim ngazëllues në motmotet e mugëta të fillimtranzicionit fill pas ndërprerjeve të gjata të komunikimit kulturor midis Lindjes, e cila rrekej t’u ikte ideologjive fillkuqe, dhe Perëndimit, që mbetej i gatshëm ta riniste atë. Ndodhte kësisoj, siç sugjeron dijetari i Qarkut të Parisit Tzvetan Todorov: “…, poezia nuk varet as nga të dëgjuarit, as nga të parët, por kërkon gjithsesi mobilizimin e shpirtit: bukuria e poezisë mbështetet në kuptimin e saj dhe nuk mund të ndahet nga e vërteta e saj.” (“Letërsia në rrezik”, Prishtinë 2007: 44).

Atbotë ra në sy që shqipja totalitare kishte prekur pak apo aspak stilin funksional artistik të letërsisë së dënuar, tipar i spikatur i tërë veprës artistike të Visar Zhitit. Letërsia e nyjëton gjuhën si trashëgimi kolektive, duke shkuar ku i do qejfi. Gjuha është pasuri e atyre që e flasin, duke mos pranuar varësi nga politika apo akademia. Totalitarizmi u rrek të na bënte të thoshim shoqja, shoku, shoq në vend të zysh, zonjushe, zonja, zoti, zotni, zotrote; kërkesë në vend të ankesë; proletar në vend të harbut; kuvend në vend të parlament; fjalë që dolën nga ligjërimi publik duke e varfëruar atë. Aksioni politik gjuhësor filloi duke mpakur spektrin kuptimor të fjalëve besë, besimtar, hoxhë, at, dom, adhurim, liri, borgjez, oxhak, pionier, sojnik/e, harbutëri, fatos, hallall duke vijuar me drunjtëzimin e emrave prejfoljorë në togfjalësha të tipit folje + kundrinë dhënia e tokave, tejkalimi i normave, revolucionarizimi i jetës. Tri sfera themelore të lëvrimit të këtij ligjërimi, ligjërimi juridik, ligjërimi fetar dhe reklama ranë në kllapi.

Mpakja e asortimentit në ekonominë e mbyllur shkoi paralelisht me pakësimin e fjalëve hiponime.

Edhe te ligjërimi publik fonetika, semantika, sintaksa janë në themel të gjuhës, kurse leksiku nuk është veçse veshja materiale. Për fat, standardi i ri gjuhësor u përvetësua nga një pjesë e vogël e popullsisë, ajo e pushtetarëve, ndërsa publiku zgjodhi të mbetej i veçuar duke ‘u mbathun’ me heshtje. Newspeak-u oruellian (shqipja totalitare), nuk pëlqeu të futej te joycamp-et (universitetet), ku ‘studionin e shkruanin’ letërsinë e dënuar qëndrestarë politikë, nga të gjitha krahinat e vendit dhe jo vetëm.

Letërsi e dënuar u botua edhe në diasporë nga të syrgjynosur, por për këtë uniken e Shqipërinë politike, te “Panteoni i nëndheshëm ose Letërsia e dënuar – Avitje për të kaluar murin”, Tiranë, 2010: 8, pohohet:

“Unë kam botuar dhe kam rrëfyer shumëçka nga kjo aventurë infernale, e tmerrshme, kur dënoheshin libra, autorë dhe lexues. Ishte e pabesueshme, ndoshta nga ata që i kishin mbushur ato fletë në fshehtësi, se në thasët e burgut kishin të rrasur letërsi të ardhme shqipe, nga ajo e përvuajtura, e ndershmja, që do të merrte një rëndësi të posaçme, të pabesueshme, të domosdoshme dhe të vyer.”

Te botimi anastatik “Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, poezi, Tiranë, 2021, krijimi “Varrimi” mbyll kapakun e arkëmortit ideologjik me vargun: Vazhdimisht dheu ynë po hynte në burg, duke faktuar se Visar Zhiti e pasuroi tematikën e ngurtë, që mbrohej me fanatizëm nga censorët e redaksive, me temën ekzistenciale: “Ringjallja” (“Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, 2021) Shumë vdekje paskemi brenda jetës, // Me të fundit të paktën të bëj ç’të dua. // Varrin lëvizës prej xhipsi të degës // Shporre, o Zot, të mos më presë mua. “Diçka për pavdekësinë” (“Dritë që ecën zbathur”, 2025) Për të mos folur më për Judën, // them se kafshët dhe tiranët // besojnë fort në pavdekësinë e tyre. // Le që kafshët s’e dinë që ekziston vdekja, // Tiranët dinë se vdekjet // janë gjithmonë të të tjerëve. // Unë e qortoj vdekjen dhe e mirëpres…

Më 1998 Visari ishte familisht në Firence te shtëpia e Mario Luzit të shquar. Vizita u bë shkak që Senatori i Përjetshëm të shkruante poezinë “Ogur” (1997). Miku me fat guxoi ta pyeste tetëdhjetëvjeçarin e emëruar për çmimin “Nobel” në letërsi.

VISAR ZHITI: – Ju besoni në Zot? Po vdekja duhet ta trembë njeriun? Vërtet ç’është vdekja?

MARIO LUZI: – Vdekja ka fillesa të njëjta me jetën, dhe kjo është e shenjtë. (246)

Për veprën poetike, albanologu Robert Elsie bën vlerësimin duke gjetur në të tiparin human, i cili ishte antonim i frymës së urrejtjes, që përshkonte letërsinë moralizuese botuar në Shqipëri fill pas Luftës II Botërore: “Kjo kronikë tmerresh të kohës është pa kurrfarë fryme ligësie e urrejtje dhe pa atë tiparin kaq shqiptar – thirrjen e palëkundur për hakmarrje. Visar Zhiti është shkrimtari shqiptar, jeta dhe vepra e të cilit mbase pasqyrojnë më mirë historinë e kombit të tij.”

Poeti Mario Luzi zbulon dritën brenda tyre: “Liria mban vargjet e Visar Zhitit, edhe kur janë të pushtuara nga argumente të zymta…”

Një tjetër krijues vëren që poeti ynë përmes vargut ka krijuar një ‘altro ego’ për të mos u harruar përfundimisht duke u kthyer teevona në asgjë: “Poet dhe gladiator. Poet dhe muzikant. Poet dhe Kalorës i Varrit të Shenjtë. Poet dhe artist. Poet dhe ushtar. Poet dhe punëtor hekurudhe. Poet dhe fallxhor. Poet dhe mjek. Poet dhe emigrant. Poet dhe engjëll. Për të shmangur dorëzimin në një dëshpërim të pashpresë, Visari shpik pamje dhe role të ndryshme ditë pas dite, sepse në fund ai dëshiron të mbetet vetëm një poet.” (Sebastiano Grasso, President i PEN Klubit italian).

Mbi të gjitha, vepra artistike e Zhitit është humane, ajo nuk përçan, por ndikon te ndjeshmëria e të gjithëve pa dallim. Leximi i saj të kujton çfarë janë njerëzit të aftë të bëjnë dhe pse ky art i tillë sikur bëhet edhe nga ne dhe për ne. Deri në shkurt të vitit 1979, Visar Zhiti i ishte paraqitur lexuesit vetëm me ndonjë vjershë botuar në të përditshmet e kohës, gjersa në numrin II të revistës mujore “Nëntori” mundi të botojë një cikël poetik; ndërkohë priste me ankth përgjigjen për një përmbledhje poetike të dërguar në të vetmen shtëpi botuese shtetërore të ‘kohës së britmës’, si e këtilloi më pas një libër të vetin.

Viti akademik 2002-2003 më gjeti student (i vonuar) pasuniversitar pranë universitetit “Aldo Moro” në Bari, Itali. Komunikimi me kolegët të jepte mundësinë për të kuptuar se gjer ku kishte shkuar njohja e letërsisë shqipe në atdheun e Dantes, ndërkohë që Visar Zhiti do t’i ofrohej lexuesit italian me vëllimet: “Croce di carne”, Napoli, 1997; “Dalla parte dei vinti”, poezi, Romë, 1998; “La vita”, poezi, Milano, 1998. Që komunikimi kulturor të bëhej i plotë, shërbestari i së vërtetës i dhuroi publikut shqiptar përmbledhjen “Fati i ditës” (italisht: Sia del destino) të poetit të madh italian Mario Luzi, e cila u botua në Tiranë në vitin 1998, të përzgjedhur dhe shqipëruar nga ai vetë. Libri u redaktua nga Eugenio Scalambrino. Përveç parathënies shkruar me mirënjohje nga shqipëruesi, vepra përmban edhe një faksimile të një letre personale që poeti Mario Luzi i kishte dërguar mikut të vet shqiptar.

Më herët Zhiti ishte vlerësuar me çmimet: “Leopardi d’oro”, Milano, 1991; “Raçonta il tuo Dio”, Milano, 1992; “Gaetano Salveti”, Romë, 1997; “Ada Negri”, Lodi Vechio, 1998; “Premio alla carriera”, Romë, 2000, ndërkohë që një vit më parë ishte nderuar me Premio Internazionale per la poezia: “La cultura del mare”, San Felice Circeo. Po i paraqitte lexuesit në gjuhën e vet atë veten tjetër të zbuluar qysh herët, atë si tjetër njeri (alter ego) te vetja, i bindur për vlerat universale të letërsisë. Asisoj ishte i lirë, kalonte lehtësisht telat me gjemba të kufirit shtetëror si dhe ato të burgjeve, duke kapërcyer provincën plot autencitet. Zhiti ashtu i ndezur për liri shkruan i bindur se do të lexohet nga të nëpërkëmburit, si ai vetë, pa dyshuar se një ditë do të bëhej i të gjithëve. “Shokët dhe miqësia ishin e vetmja pasuri imja.”, rrëfehet te “Panteoni i nëndheshëm ose letërsia e dënuar”, që ia kushton të atit. Ndodh me të siç thotë proverbi: “Signori si nasce, non si diventa.”, që i perifrazuar duke zëvendësuar fjalën zotëria me poeti mund të thuhet: “Poeti lind, nuk bëhet.”

Mjedisi i kultururar dhe miqësor i Barit, më grishte për të falënderuar filozofin Umberto Eko, asokohe profesor visitor global, për vlerësimin antologjik që kishte dhënë për shkrimtarin tonë të madh. Ndoshta si specialist i komunikimit, kritik kulture dhe komentator politik e shoqëror, është joshur të mësojë më shumë të vërteta të detajuara për fqinjin lindor të vetëngujuar gjysmë shekulli? Apo i shtyrë prej idesë estetike dhënë nga Georg Vilhelm Fridrih Hegel: “Arti si çast i shpirtit absolut”.

Me eufemizmin prekës “megjithëse titullohet si një lutje për liri” U. Eko ftoi botën pa ndjeshmëri humane t’i çelte portën temës së munguar “megjithatë, duket pothuajse e detyruar t’i kushtojë më shumë se një libër kësaj teme, e cila, në një botë më pak budallaqe, duhet të jetë e jashtëzakonshme – por nuk është”.

Gjendjen e ndërsjellë të tërheqjes së burgut me letërsinë ngjizur qysh në lashtësi, ai e fillon me Zenonin e Elias “i cili burgoset dhe torturohet nga tirani dhe, duke bërë sikur pëshpërit emrat e bashkëpunëtorëve të tij, ia kafshon veshin”. E vijon me Sokratin, që pas burgut përballet me vdekjen, duke përfunduar me Silvio Pellicon dhe Antonio Gramshin. Nga të mbijetuarit e ferrit aktual veçon shkrimtarin tonë, që i rri aq mirë për shtat fraza e famshme latine “Thyhem, nuk përkulem” (Frangor, non flector), sepse e ktheu burgosjen në një “mjet transporti epifanik”, siç thotë Josif Brodski:

“Shihni historinë e Visar Zhitit në këtë vëllim: e tëra çfarë duhej të bënte ishte të shkruante poezi të konsideruara “të trishtueshme dhe hermetike” nga redaktorët e një shtëpie botuese, dhe për këtë arsye armiqësore ndaj regjimit. Pastaj çështja i kaloi automatikisht Komitetit Qendror të Partisë Shqiptare dhe Ministrisë së Brendshme, dhe Zhiti me të drejtë fitoi dhjetë vjet burg. Kjo sepse poezia i frikëson regjimet autoritare dhe diktatoriale edhe kur flet vetëm, si në rastin e Zhitit, për trëndafila.”

Edhe Ekoja e kishte jetuar kohën e fashizmit në vendin e vet, prandaj rreshtohet me të persekutuarit: “Sa shumë qefine, të dizajnuara për ne që nga djepi, letërsia shqyen dhe hedh në fytyrën e shëmtuar të Molokëve që do të na varrosnin të gjallë…”

U riktheva vitin e ardhshëm akademik në kërthizën e Rilindjes Evropiane, përsëri për studime të thelluara në letërsi dhe mbi semiotikën e tekstit, kësaj here në Universitetin e Bolonjës, ku më priti dhe mbështeti plot respekt profesore Daniela Delcorno Branca. Nuk të hiqet nga kujtesa imazhi i adresës “Via Zamboni, 32”, që nis fill pas Kullës Garisenda të anuar frikshëm (Torre Garisenda), të cilën e përmend Dantja te “Komedia Hyjnore” dhe numri i ndërtesës së restauruar të Fakultetit parak.

Në vitin 2001 Maria Pio Pozato, asokohe titullare e lëndës “Semiotika e tekstit” në Universitetin e Bolonjës, kishte botuar librin “SEMIOTICA DEL TESTO. Metodi, autori, esempi”; një tekst universitar i përdorur gjerësisht që detajon metodat e analizës tekstuale, i cili u përkthye me të njëjtin titull, katër vjet më vonë, nga Dhurata Shehri. Ndihej te teksti pesha dhe kontributi bazik i semiotikanit Eko.

Në këto mjedise ishe me fat ta dëgjoje profesorin shtatëdhjetë e ca vjeçar duke kumtuar e dialoguar mbi semiotikën e tekstit. Kisha mundur të gjeja edhe dy botimet e tij në shqip: “Struktura e papranishme”, Pejë, 1996 dhe “Gjashtë udhëtime në pyjet narrative”, Tetovë, 2000. Kisha lexuar e rilexuar romanin “Emri i trëndafilit”.

Atë mesditë fatlume ai ishte veshur me një këmishë blu, me kravatë të kuqe, me syze me xhama të mëdhenj rrumbullakë nën ballin e hapur, që kufizohej me flokë gështenjë. Mjekra e thinjur i shkonte me tonin e paqtë, timbrin e ëmbël dhe të butë italian, edhe kur ligjëronte në anglisht. Kisha para njeriun global që fitoi vlerësimin e botës akademike, me jo më pak se 40 “Honoris Causa” marrë nga universitete, përfshirë Universitetin Brown, të Sorbonnës, atë të Moskës dhe të Jeruzalemit.

E falënderova me zemër. I emocionuar synova të sqaroj se pas fenomenit letrar Visar Zhiti qëndronte djepi kulturor që nuk iu përkul kohës historike, ku spikat i ati, edhe ai shkrimtar i burgosur, përfshi bashkëvuajtësit dhe klerikët katolikë, të dënuar me heshtim, shumë syresh kishin kryer universitetet më në zë të Italisë apo Evropës.

Agim Baçi/

Një fytyrë!…- Kështu nis rrëfimi i Christopher Nolan për Odiseun- një nga figurat e letërsisë së përbotshme që vijon të jetë pjesë e metaforës së jetës sonë, e gjuhës, e shpjegimit të asaj që mbetet sa Luftë aq edhe Dashuri. Por, në Luftë jemi të humbur, edhe nëse jemi fitimtarë. Ndërsa në rikthim, -ama në rikthim drejt asaj që ja kemi premtuar zemrës,- mund të mposhtim çdo sfidë… nëse dikush na pret dhe i beson zemrës aq sa ti.

Dhe Nolan rindërton një fytyrë. Një fytyë si Odiseu i Homerit që i duhen dy dekada për të rifituar atë që la pas në kohë, por jo jashtë kohës së zemrës së tij- Penelopës. Një fytyrë që e di se rruga e rikthimit nis nga reflektimi. Dhe reflektimi është më së pari ndaj thyerjeve të Ligjit të së Shenjtës, asaj që në çdo sofër, prezantohet si “Ligji Zeusit”. Ndaj, në nisjen për në luftë, figura që e udhëheq është Agamemnoni, një portret më së shumti i lënë pas një veshje që i ngjan më shumë Batmanit të filmave të sotëm, një figurë që gjithsesi shpjegon fuqinë e padiskutueshme, e pakundërshtueshme. Dhe Odiseu e shpjegon këtë fuqi të pakundërshtueshme teksa refuzon propozimin e Penelopës për t’u arratisur bashkë me të dhe të birin, pasi ja njeh zemërimin Agamemnonit që mund të bjerë mbi Itakë.

Nolan ka gërshetuar rikthimin e Odiseut dhe pritjen e Penelopës si dy rrugë që mund t’i gjejë veç fuqia drejt tjetrit. Të dy duhet të zbulojnë se kush janë, pasi nuk mund të ketë asnjë rikthim pa një rinjohje të vetes. E nëse Odiseu pyet Kalipsonë se cili është ai, sa vite ka i humbur në “rrjetën e saj”, Penelopa ka përpara mëtuesve një ndarje si gjysëm rrjetë, që më së shumti duket si një ndarje mes pritjes dhe realitetit që ka para syve e që i kërkon mbijetesën.

Debatet në film janë thuajse kohë e tashme, por është magjia e realizimit të Nolan që e lidh subjektin e reflektimit dhe rikthimit të Odiseut me të përhershmen, me magjiken. Ndalesat në kala të mëdha, figurat mitike në rrugëtimin e Odiseut, prania e Athinasë në çdo moment që i duhet të besojë më shumë, janë lidhja që Njeriu zbulon me të përhershmen kur kërkon të ketë “Fytyrën e tij”.

Madhështia e ngjarjeve të mëdha shkon paralel me atë betejën e gjërave të brendshme, që nuk i sheh askush, por që janë “madhështoret e njerëzores”. E nëse në luftë ai i ka të gjithë shokët me vete, në rikthim, në reflektim, ai ka veç vetveten dhe besimin. Dhe në rikthim, Odiseu përballet me dyshimin e bashkudhëtarëve të tij, me tundimin ndaj së bukurës dhe seksuales, me të ndaluarën që duhet t’i qëndrojë larg, me zemërimin nga thyerja e Ligjit të së Shenjtës. Por reflektimi i brendshëm, pendimi për thyerjen e “Ligjit të Zeusit”, që solli aq shumë jetë të humbura e dhimbje, si dhe zemra që ja mban fort dashurinë, e bëjnë atë udhëtarin që arrin te ajo që e ka mbajtur gjallë, që e ka mbajtur të fortë.

Nolan ka zgjedhur të sjellë përballë Odiseut nga bota e Hadit edhe Agamemnonin, që në të gjallë ishte aq autoritar sa as nuk fliste por vetëm jepte urdhëra më praninë e tij, ndërkohë që nga bota e të vdekurve vjen me një zë ku shpreh keqardhjen e njerëzores për atë që kish rrokur në kthimin e tij, ku fitoja me Trojën nuk i mjaftoi të fitojë atë që kish lënë. Dhe e këshillon vetë Odiseun që të mos e mbështesë rikthimin e tij te lavdia e tij, por te modestia, “të hyjë nga dera e pasme dhe pa zhurmë”.

Asnjë nuk lind lypës- përsërit Odiseu në rikthimin e tij. Eshtë pikërisht fuqia për të rimarrë fytyrën. Dhe në këtë rrugë, ne zgjedhim. Dhe ai zgjodhi, por i ndihmuar njëkohësisht nga ajo që kish zgjedhur ta priste.
Një Fytyrë! Një Histori për t’u rrëfyer!- Nolan gjen një histori madhështore, me vende madhështore, për një rrugëtim të fortë të reflektimit ndaj të Shenjtës dhe Dashurisë!
Një film që i ka të gjitha arsyet për ta parë!

Prof. Dr. Begzad Baliu/

Poezinë “Kosovës” shkrimtari postrilindas Aleksandër Stavre Drenova (1872–1947) e shkroi në një nga periudhat më të trazuara të historisë shqiptare, kur çështja e Kosovës ishte rikthyer në qendër të mendimit kombëtar. Asdreni, poet i Rilindjes së vonë dhe i periudhës së Pavarësisë, e krijoi këtë poezi në frymën e idealit të bashkimit kombëtar, duke e parë Kosovën si zemrën historike të qëndresës shqiptare dhe si simbol të lirisë së munguar. E botuar në vëllimin Psallme murgu (Bukuresht, 1930), ajo zë vend ndër krijimet më përfaqësuese të poezisë së tij atdhetare. Në të ndërthuren kujtesa historike, ideali romantik i çlirimit dhe besimi se ringritja e kombit shqiptar nuk mund të përfytyrohej pa lirinë e Kosovës. Përmes një gjuhe të pasur poetike dhe një leksiku të zgjedhur me kujdes, Asdreni e shndërroi Kosovën nga një hapësirë gjeografike në figurën qendrore të vetëdijes kombëtare shqiptare.

Në poezinë Kosovës, Asdreni nuk e ndërton figurën e Kosovës duke rrëfyer ngjarje historike, por duke ndërtuar një botë fjalësh që mbajnë mbi vete gjithë ngarkesën emocionale dhe ideore të vargut. Çdo njësi leksikore është zgjedhur për të zgjuar një përfytyrim të caktuar dhe lidhet me një fushë të veçantë kuptimore: bukurinë, trimërinë, robërinë ose shpresën. Këto nuk qëndrojnë të ndara nga njëra-tjetra; përkundrazi, ato ushqejnë njëra-tjetrën. Bukuria lind dashurinë për vendin; dashuria kërkon mbrojtje; robëria e bën të domosdoshme qëndresën; ndërsa qëndresa ushqen shpresën për liri. Pikërisht në këtë ndërthurje ndërtohet poetika e poezisë. Leksiku nuk shërben vetëm për të emërtuar botën, por bëhet vetë mënyra se si poeti e sheh, e ndien dhe e ndërton figurën e Kosovës.

Shtresa e parë e kësaj poetike është leksiku i bukurisë. Në të hyjnë fjalë dhe togfjalësha që e paraqesin Kosovën si vend të hijeshisë natyrore dhe të madhështisë shpirtërore: vend i famshëm («Kosovë, o vend’ i famshëm i trimnis, / Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis!»); lule e bukur («Kosovë, o vend’ i famshëm i trimnis, / Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis!»); bjeshkat dhe vjollcat («Ti bjeshkat plot vjollca rreth i ke»); vashë, virgjën dhe nuse («Si vashë e virgjen: nuse sikur je»); malet me borë dhe kunora («Dhe malet me bor / Mi krye i ke kunor!»); atdhe i lavduem dhe mbretnesha e Rumelis («Kosovë, o atdhe i lavduem i burrnis / Ti ke pas kjen mbretnesha e Rumelis!»); lule e rrallë («Kosovë, o trimneshë, lule e rrallë»); zonjë («Difto-u e zonja; koha sot e don»); qielli dhe dielli («Kosovës emnin me ja ngref te qilli / Për çud të botës sa ka me shkëlzy dilli»); lumni («Me rrnue një Shqypni / Si zonjë në lumni.»).

Ky është një leksik i dritës, i pastërtisë dhe i madhështisë. Asdreni nuk e sheh Kosovën si një hapësirë të zakonshme gjeografike; ai e sheh si një qenie të gjallë, që herë bëhet lule, herë vashë, herë nuse, herë mbretëreshë. Edhe natyra merr pjesë në këtë personifikim. Bjeshkët, vjollcat, malet me borë dhe kunora nuk përshkruajnë vetëm peizazhin, por e stolisin Kosovën me shenjat e bukurisë dhe të dinjitetit. Në fund të kësaj ngjitjeje poetike, emri i saj ngrihet «te qilli» dhe ndriçohet nga «dilli», duke e shndërruar bukurinë e Kosovës në një vlerë që i përket jo vetëm tokës shqiptare, por edhe kujtesës së përhershme kombëtare.

Shtresa e dytë e kësaj poetike ndërtohet mbi leksikun e trimërisë dhe të qëndresës. Kjo nuk është një trimëri e rastit dhe as heroizëm individual; ajo shfaqet si virtyt i një populli të tërë dhe ndërtohet përmes një sistemi të pasur fjalësh që krijojnë idealin heroik të Kosovës. Në këtë fushë leksikore hyjnë: trimni («Kosovë, o vend’ i famshëm i trimnis, / Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis!»); burrni, atdhe i lavduem dhe mbretnesha e Rumelis («Kosovë, o atdhe i lavduem i burrnis / Ti ke pas kjen mbretnesha e Rumelis!»); mbaje kryet nalt, difto-u e zonja, çohesh përseri dhe luftë t’mbarë për liri («Nalt mbaje kryet t’and si gjithmon / Difto-u e zonja; koha sot e don / Ti t’çohesh përseri / N’luftë t’mbarë për liri!»); burra, selvija, sakola mali, luaj, dragoj dhe forcë («Me burra ti q’i len, t’gjatë si selvija, / Sakola mali, shoq në bot’ që s’kanë / Si luaj e si dragoj plot forcë që janë»); gjak dhe atdhe («Që e derdhin gjakun prrue / Atdheun për m’e shpëtue!»); bij, drojë dhe frikë («Ke bij që s’kanë drojë asnjë pikë / As syni far’ u tutet, s’dinë as frikë»); rrebtsi, breshni dhe duhi («Anmikut kur i sulen me rrebtsi / Si breshni mi te hidhen me duhi»); gra, vasha, zana sy-mëdha dhe trimnesha («Gra e vasha ke, si zana sy-mëdha / Trimnesha qi Shqipnija din m’i ba»); armët, lufta, me gas, me mund dhe me dekun tuj luftue («Qi rrokin armët në luftë me gas tuj shkue / Ja se me mund, ja se me dekun tuj luftue!»); hutë dhe shpatë («Përpara burra, rrokni hut’ e shpatë»); nder («Si ç’trimit mirë i prek / Me nder n’luftë me dek!»).

Që në vargjet e para, Asdreni e lidh fatin e Kosovës me trimninë dhe burrninë, duke e paraqitur vendin si djep të njerëzve që nuk jetojnë për lavdi personale, por për nderin e atdheut. Më tej ai e ngre figurën e luftëtarit në një shkallë pothuajse legjendare: «Me burra ti q’i len, t’gjatë si selvija, / Sakola mali, shoq në bot’ që s’kanë / Si luaj e si dragoj plot forcë që janë.» Krahasimi me selvinë shpreh shtatlartësinë dhe qëndrueshmërinë; sakola mali simbolizon vigjilencën dhe lirinë, ndërsa luani e dragoi e vendosin heroin në kufirin ndërmjet historisë dhe mitit. Edhe flijimi merr përmasa të jashtëzakonshme në vargjet «Që e derdhin gjakun prrue / Atdheun për m’e shpëtue!», ku gjaku nuk rrjedh si sakrificë individuale, por si lumë që ushqen lirinë e vendit. Heroizmi plotësohet me qëndrueshmërinë morale: «Ke bij që s’kanë drojë asnjë pikë / As syni far’ u tutet, s’dinë as frikë». Sulmi i tyre nuk krahasohet me një ushtri të zakonshme, por me forcat e natyrës: «Anmikut kur i sulen me rrebtsi / Si breshni mi te hidhen me duhi.»

Veçanërisht domethënëse është prania e grave në këtë univers heroik. Në vend që t’i vendosë jashtë betejës, poeti i ngre në të njëjtën shkallë me burrat: «Gra e vasha ke, si zana sy-mëdha / Trimnesha qi Shqipnija din m’i ba». Ato «rrokin armët në luftë me gas tuj shkue / Ja se me mund, ja se me dekun tuj luftue!», duke dëshmuar se trimëria nuk është privilegj i një gjinie, por virtyt i mbarë kombit. Prandaj, në fund të kësaj shtrese poetike, arma, nderi, flijimi dhe liria bashkohen në një ideal të vetëm. Në poezinë e Asdrenit heroizmi nuk mbetet cilësi e individit; ai bëhet vetë identiteti historik dhe moral i Kosovës.

Shtresa e tretë e kësaj poetike ndërtohet mbi leksikun e robërisë, të dhunës dhe të mohimit. Në këtë fushë leksikore përfshihen fjalë e togfjalësha që shënojnë pushtimin, nënshtrimin dhe përpjekjen për ta zhdukur identitetin e Kosovës: trimneshë dhe lule e rrallë («Kosovë, o trimneshë, lule e rrallë / Detyrën tin’ e ke me dal sot n’ballë»); anmiqt e motçëm («Anmiqt e motçëm jashtë me i dëbue»); robnue dhe zjarm («Se mjaft e kanë robnue / Dhe n’ zjarm e kanë prue!»); zgjedhë («A mund m’e durue pa pra kët zgjedhë»); të huejt dhe ledhe («Që të huejt para syve të t’venë ledhe»); rrëzue, shkel dhe ba gjithë copë («Për me t’rrzue nër kamb’ e për me t’shkel / Për me t’ba gjithë copë, mirë si ju del»); shojnë («Dhe duersh mos të lëshojn’ / Prej faqes s’dheut të t’shojn!»); Serbi e vjetër («Disa “Serbi e vjetër” duen me i thanë»); Maqedhoni («”Maqedhoni” do t’jerë emnin ja lanë!»); komb Shqiptar («Mendojnë pa turp kurrfarë / Se s’ka nji komb Shqiptarë!»); Kosovën e ngratë («Prej zis pështonëje Kosovën e ngratë»); nanën t’lidhun kamb’ e dur («At’ nanën t’uej t’lidhun kamb’ e dur»); vorrue me dhe e me gur («Q’ anmiqt e kan vorrue me dhe e me gur»); lot, qan dhe ankon («Me lott qi qan e ankon / E asnji nuk i ndihmon!»); fill e vetum dhe gru e ve («Qi ka mbet fill e vetum si gru e ve / Prej bijet e harrume mi ket dhe!»); turp dhe çnderu («Se ansht turp i math për ju / Të huejt me i u çnderu!»).

Në këtë pjesë të poezisë Asdreni e ndryshon krejt regjistrin e ligjërimit. Fjalët e dritës, të luleve dhe të bjeshkëve ia lënë vendin një gjuhe të rëndë, ku mbizotërojnë robëria, dhuna dhe poshtërimi. Kosova, që në fillim ishte «lule e bukur e Shqipnis» dhe «mbretnesha e Rumelis», tani është vendi që «e kanë robnue» dhe «n’ zjarm e kanë prue». Një nga fjalët më të rënda të kësaj poezie është zgjedha. Në vargun «A mund m’e durue pa pra kët zgjedhë» ajo nuk shpreh vetëm nënshtrim politik; mbi të rëndon gjithë barra historike e robërisë. Pas saj vijnë foljet rrëzue, shkel dhe ba gjithë copë, të cilat e paraqesin pushtimin si një përpjekje të vetëdijshme për ta shkatërruar vendin dhe dinjitetin e tij. Po aq domethënës është edhe leksiku i mohimit. Emërtimet «Serbi e vjetër» dhe «Maqedhoni» nuk përdoren si përcaktime gjeografike, por si mjete për t’ia mohuar Kosovës emrin dhe përkatësinë e saj shqiptare.

Kjo dhunë merr përmasën e mohimit historik në vargjet «Mendojnë pa turp kurrfarë / Se s’ka nji komb Shqiptarë!», ku fjala turp nuk bie mbi viktimën, por mbi ata që përpiqen të mohojnë qenien e një kombi. Figura më tronditëse mbetet ajo e nënës: «At’ nanën t’uej t’lidhun kamb’ e dur / Q’ anmiqt e kan vorrue me dhe e me gur.» Këtu Kosova nuk është më vetëm një tokë e pushtuar; ajo bëhet nënë e gjallë, e lidhur, e varrosur dhe e braktisur. Vargjet «Me lott qi qan e ankon / E asnji nuk i ndihmon!» dhe «Qi ka mbet fill e vetum si gru e ve / Prej bijet e harrume mi ket dhe!» e zhvendosin robërinë nga historia në dramën njerëzore. Kështu, leksiku i kësaj shtrese nuk ndërton vetëm tablonë e një pushtimi, por dramën morale të një populli që rrezikon të humbasë tokën, emrin, nënën dhe dinjitetin e vet.

Shtresa e fundit e poezisë ndërtohet mbi leksikun e shpresës, të zgjimit dhe të bashkimit kombëtar. Në këtë regjistër përfshihen: shpresë («Se teje të madhe shpresë ushqen Shqipnija»); mbaje kryet nalt («Nalt mbaje kryet t’and si gjithmon»); difto-u e zonja («Difto-u e zonja; koha sot e don»); çohesh përseri dhe luftë t’mbarë për liri («Ti t’çohesh përseri / N’luftë t’mbarë për liri!»); tokën për m’e mprue dhe anmiqt e motçëm jashtë me i dëbue («Se mbrrini koha, tokën për m’e mprue / Anmiqt e motçëm jashtë me i dëbue»); Përpara burra («Përpara burra, rrokni hut’ e shpatë / Prej zis pështonëje Kosovën e ngratë»); nanën («Shqyptarë mos kujtoni bes’ e fe / Po nanën ju kujtoni qi u ka le»); ora mbrrini dhe dita e bekueme («Sot ora mbrrini, dita e bekueme / Shqipnin m’e ba në bot’ një vent t’lirueme!»); vent t’lirueme («Shqipnin m’e ba në bot’ një vent t’lirueme!»); emni në qiell dhe dilli («Kosovës emnin me ja ngref te qilli / Për çud të botës sa ka me shkëlzy dilli»); Shqypni, zonjë dhe lumni («Me rrnue një Shqypni / Si zonjë në lumni»); çoni-u, vllazën, Geg’ e Toskë dhe flamurin («Shqyptarë, çoni-u, vllazën ora mbrrini / Si Geg’ e Toskë nalt flamurin e ngrini!»); Manastir, Shkup, Shkodër dhe Janinë («Një Manastir, Shkup, Shkodër e Janinë / Një trup bani-e an’ e mb’anë Shqypninë»); një trup («Një trup bani-e an’ e mb’anë Shqypninë»); nder («Si ç’trimit mirë i prek / Me nder n’luftë me dek!»).

Pas fjalëve të robërisë, poezia ndryshon sërish frymëmarrje. Tani nuk mbizotërojnë më emrat e dhunës, por foljet e zgjimit dhe të veprimit. Gjithçka nis me bindjen se «Se teje të madhe shpresë ushqen Shqipnija». Fjala shpresë nuk është një dëshirë e paqartë; ajo është besimi se Kosova mbetet forca mbi të cilën do të ndërtohet e ardhmja e kombit. Për këtë arsye poeti e thërret: «Nalt mbaje kryet t’and si gjithmon», «Difto-u e zonja» dhe «Ti t’çohesh përseri / N’luftë t’mbarë për liri!». Në këto vargje nuk ka vend për dorëzim; çdo folje kërkon lëvizje, ngritje dhe veprim. Edhe thirrja «Përpara burra, rrokni hut’ e shpatë / Prej zis pështonëje Kosovën e ngratë» nuk synon lavdinë e luftës, por rikthimin e dinjitetit të humbur. Më tej, poeti e shtrin këtë shpresë mbi gjithë kombin shqiptar: «Shqyptarë mos kujtoni bes’ e fe / Po nanën ju kujtoni qi u ka le.» Figura e nënës, që pak më parë ishte e lidhur dhe e varrosur, tani bëhet arsyeja e bashkimit. Pas saj vjen çasti i rilindjes: «Sot ora mbrrini, dita e bekueme / Shqipnin m’e ba në bot’ një vent t’lirueme!». Emri i Kosovës ngrihet «te qilli» dhe ndriçohet nga «dilli», duke u bërë simbol i ringjalljes kombëtare. Kulmi i kësaj poetike arrihet në thirrjen: «Shqyptarë, çoni-u, vllazën ora mbrrini / Si Geg’ e Toskë nalt flamurin e ngrini!».

Toponimet Manastir, Shkup, Shkodër dhe Janinë nuk qëndrojnë më si pika të ndara në hartë; ato bashkohen në vizionin e një atdheu të vetëm: «Një Manastir, Shkup, Shkodër e Janinë / Një trup bani-e an’ e mb’anë Shqypninë.» Kështu përmbyllet edhe lëvizja e brendshme e poezisë: nga bukuria te trimëria, nga robëria te shpresa. Në fund të leximit mbetet bindja se Kosova e Asdrenit nuk është ndërtuar mbi ngjarjet, por mbi fjalët. Janë pikërisht këto fjalë – lule, trimni, gjak, robni, nanë, liri dhe flamur – që e kanë ngritur Kosovën në një nga figurat më të fuqishme të poezisë atdhetare shqiptare.