Arben Iliazi/

Janë të rrallë në historinë e letërsisë shqipe poetë si Petrit Ruka, që mbeten në kujtesën kombëtare dhe i mbijetojnë rrjedhës së kohërave, duke vazhduar të komunikojnë, në mënyre thuajse sistematike, me të gjallët, në çdo gjë që është njerëzore. Ruka vjen te lexuesi i gjithkohshem thjesht si një poet i plotë, me asht kombëtar, që e ka peshuar mirë çdo fjalë të thënë, çdo varg e figurë të krijuar, dhe vetëm pasi është bindur çfarë është më e mirë nga ajo që krijoi, la pas një pasuri poetike monumentale, të përmbledhur në disa vepra.

Petrit Ruka është autor i disa vëllimeve me poezi dhe mbahet sot nga kritika si një nga përfaqësuesit më tipikë të poezisë së sotme shqiptare dhe si një poet me emër dhe në shkallë kombëtare. Që në fillimet e krijimtarisë së tij ai tërhoqi vëmendjen e lexuesve dhe kritikëve të kujdeshëm. Po çfarë është ajo gjë e veçantë, që na bën të mos i ndahemi poezive të Rukës? Përgjigjet janë nga më të ndryshmet, nga më naivet, e deri te më thelbësoret. Mendoj se çdo diskutim për vlerën e poezisë së P. Rukës do të ishte i tepërt. Një poezi që arrin të depërtojë thellë te lexuesit, të përpihet, të stërlexohet, të bëhet pjesë e pandarë e shpirtit të njerëzve, i ka siguruar prej kohësh një vend të lakmuar autorit të saj.

Vlera e P. Rukës si poet nuk qëndron aq në teknikat artistike që zgjodhi, se sa në mënyrën e përcjelljes së kumteve të veta poetike. Ajo që duhet pranuar nga të gjithë është unikaliteti i rrallë i personalitetit të tij poetik. Ruka ishte një bohem i pazakontë, i çiltër, i qeshur, poet meditativ, me një ndjenjë të thellë humane. Petrit Ruka ishte frymë. Një poet tribun. Ishte zë edhe i atyre që s’dinin të flisnin. Ishte ndjeshmëri e kthyer në varg, që qante dhe shihte thellë në shpirtin tonë kolektiv. Në krijimtarinë e tij spikat metafora e ndritshme dhe shprehëse e identitetit kombëtar. Ruka ishte poet që nuk diti të heshtë asnjëherë, pa ego vetiake, sepse poetë të tillë bëhen alter egoja e popullit të vet. Petriti ishte një poet i Shqiptarësisë dhe Urtësisë njerëzore. Sipas konceptit të të lashtëve Urtësia kishte tre sy: për të parë të kaluarën, të sotmen dhe të ardhmen. Këta tre sy duhet të jenë në qënien e çdo shqiptari, që nuk është tjetërsuar, as nga vdekja fizike, as nga më e neveritshmja vdekje – ajo morale.

Në kuptimin semantik poetët janë si ëngjëjt e Tetramorfit, të piktorit tonë gjenial, Onufrit, të shekullit të XVI, me shumë krahë e shumë sy. Përveç të tre syve të Urtësisë na duhet edhe metafora piktorike onufriane e shumë syve për të parë qartë. Monumenti poetik i P. Rukës ka bebëza shqetësimi për dritë dhe zhvillim, për qytetërim dhe humanizëm, për ata që e duan Shqipërinë dhe kombin. Petrit Ruka, “Nderi i Kombit”, ishte nga ata krijues që i mjaftojnë vetvetes. Një sinkronizim i plleshëm i talentit të veçantë me ndjesitë kombëtare, me fuqi të pashtershme rrezatuese. Ishte emtafora vetiake e metaforës kolektive, që shqetëson ankthshëm ndërgjegjen shqiptare.

***

Petrit Ruka, poeti dhe kineasti i shquar, iku në amshim 5 vjet më parë, më 6 korrik 2021, në moshën 67-vjeçare, duke lënë pas një sërë veprash letrare, mbi 10 vëllime me poezi dhe disa dhjetëra skenarë filmash, dokumentarë e monografi. Miku im, skulptori Ilmi Kasemi Beati, mjeshtri që transmeton vlera të thella kombëtare dhe estetike, të cilin e kam mbiquajtur “Mikelanxheloja shqiptar”, me shumë emocion dhe finesë, ka realizuar në bronx shtatoren e “shënpoetit” në Tepelenë, atje “Ku xhindoset era/ Ku pi ujë në Vjosë kështjella”, duke e bërë pjesë të rëndësishme e trashëgimisë kulturore lokale.

“Shënpoeti” Petrit Ruka

Kur të vdes unë mbyll derën dhe pi e pi atë natë

Hapi shishet e verës që nuk pimë dot bashkë

(Uh, sa na mbeten, një kantinë e tërë)

Pi edhe shamë që të tradhëtova me vdekje

Burrë i pabesë, …si uji në rërë…

Lexo nja dy këngë të miat, të trishta

Pastaj grisi dyshemese

(Pa pikë mëshire, pa lotë)

Më shaj që nuk të këndova siç e meritoje,

S’t’u bëra poeti më i mirë në botë.

Për inatin tim nxirri gjinjtë jashtë këmishës

Më thuaj: ja ku i kam akoma plot jetë,

(Ç’t’i bëj tani pa ty, zuzar)

Po tashmë kam ikur e si të ta them

Që për to do të rrotullohem

Edhe brenda në varr…

Kur të vdes unë mos ma fal

tradhëtinë e fundit me vdekje,

(Atë më të poshtrën, më të pabesën.)

Veç mbaje një sy hapur tek dritarja, se s’ dihet,

Mund të bëj marrëveshje …e të vij

…Me vesën…

(Kur të vdes unë)

SHITËS ERE

Tani që kam kohë, i mbetur pa punë,

mendjen e ndava si të mbetem gjallë,

do hap një biznes të çuditshëm në rrugë,

me mallra që tatimet kurrë s’i kanë parë.

Do dal e do shes ca erë Tepelene,

nga ajo që faqen e ka ftohur në borë,

do t’jua lidh si shall pas kokës plot halle

t’i pushojnë ca dhembje kokës së gjorë.

Nuk doni për ca qindarka të shkreta, gjysmake,

t’ju vë tek veshët pak Vjosë shushurimash,

t’ju bie fëmijërinë që e humbët me nënën,

t’u largoj ca çaste nga kjo botë llamarinash?

Nuk doni t’ju shtoj ca mall për babanë,

nga ai që bën mirë për hollimin e gjakut,

pak brengë nga ndarja me vajzën e parë

që zemrën e zgjeron sa Kisha e Shën Markut?

Erë do t’ju shes, një erë të shenjtë,

se ç’janë poetët? veç shitës ere,

me lekët e mbledhura do pi e do dehem

dhe ju do kujtoj pas çdo gllënjke prej vere…

Vraponi tani, që e dini ku rron

një shitës i famshëm ere…

Veç mos u shtyni në radhë, se kam për të gjithë:

Mos bëni potere!

(Petrit Ruka, Tiranë, gusht 2010)

Shefqet Meko

Minneapolis, MN/

– Mbresa nga panairi i parë në Minnesota përballë lexuesve të panjohur –

Më 11 korrik 2026, isha i pari dhe i vetmi shkrimtar shqiptar në Tribunën e Panaireve Shtetërore, në kryeqytetin e shtetit tim, Minnesota. Tani ajo ditë jeton brenda meje si një kujtim i bukur. Një ditë më parë më erdhi një letër nga Shqipëria, plot kurajë, mbështetje dhe miqësi, nga shkrimtari Ahmet Prençi. Ajo letër u bë “balona” e emocioneve të mia…Të jem i qartë: nuk ishte “panair botëror”, por ishte panairi më i madh veror i librit në Minnesota dhe i pari për mua. Rastësia bëri që të isha shqiptari i parë, shkrimtari i parë nga Shqipëria, që përballej aty me lexues të panjohur.

Ndërsa përgatitja stendën, m’u kujtua shkrimtari dhe poeti Marash Mirashi, i cili një vit më parë më kishte thënë:”Eja në panair, Shefqet. Është bukur. Takon njerëz që të lexojnë…”Kjo “penicilinë” marashjane më çoi në Panairin e Tiranës, nëntorin e kaluar. Ishte shumë bukur. Por ky i korrikut, në shtetin ku jetoj, ishte ndryshe: isha përballë me ata që nuk më njihnin.Midis qindra autorëve, botuesve dhe librarive, tavolina ime, numër 724, u bë ëndrra e asaj dite. Mijëra sy panë simbolin shqiptar. Ishte e vetmja tavolinë autori me simbolikë dyshtetërore.

Isha shqiptari i vetëm me librat e mi. Kisha frikë se nuk do të shisja asnjë kopje, por librat u shitën dhe tani janë në “adresa të panjohura”.Shpresoja se flamujt shqiptarë do të shërbenin si “karrem” për romanin tim të fundit, “Rënia Shqiptare”, por nuk ndodhi. U binda se bota nuk jeton me ne; shpesh ne “gënjejmë veten”. Lexuesit që ndalonin te stenda ime kishin një pyetje të thjeshtë:” Pse duhet ta blej librin tënd?” Unë “kallkanizohesha” brenda vetes. Si “ta shisja veten”? I pyesja se çfarë dinin për Shqipërinë. Ata ngrinin supet. U flisja për Ismail Kadarenë, më të madhin që kemi. Shumica nuk e kishin lexuar.” Më lexoni mua. Ky libër do t’ju rrëfejë një botë shqiptare që nuk e njihni.” Ata më shikonin, buzëqeshnin dhe hapnin portofolin… Atë ditë kuptova diçka të thjeshtë: duhet të shkoj te lexuesi. Duhet të guxoj përballem.

Panairet e librave janë përballje me të panjohurën. Nuk e harroj zonjën që bleu librin e parë. Ma tregoi me gisht titullin që dëshironte, pagoi dhe iku. Vetëm pasi u zhduk në turmë mendova:” Pse nuk e pyeta nëse dëshironte autograf?” Një tjetër zonjë, duke shfletuar “Vizën Amerikane”, pëshpëriti: “Kam frikë ta blej… Do të më bëjë të qaj.” U përpoqa t’i shpjegoja se ishte drama e ëndrrës amerikane, që jeton në zemrat e miliona njerëzve larg këtij kontinenti. Por ajo u largua.” Pse nuk ia fala librin?” – pyeta veten.

Panairi nuk është vetëm shitje. Është një përballje e bukur, e befasishme dhe gati e mistershme me lexuesin dhe të tjerë. Një ish-gazetar, Rob Jung, ndaloi te stenda ime. Sapo kishte krijuar një organizatë për të ndihmuar shkrimtarët në Minnesota.”Ofrojmë intervista në radio pa pagesë. Do të botojmë edhe një katalog. Dëshiron të jesh pjesë?” Ai mori librin tim dhe u zhduk në turmë.”Ky nuk është thjesht panair”, mendova. “Është një përplasje idesh, ku duhet të dish të zgjedhësh.” Nuk isha ndër më të shiturit dhe as që e pretendoja. Por kjo përballje më kujtoi “provimin e biologjisë” me Robert Papajanin, gati gjysmë shekulli më parë. Lexuesi ishte enigmë, por edhe minierë.Një autor tjetër, që e kishte stendën dy blloqe më tutje, u afrua “Jemie Jalle më quajnë. Më befason titulli ‘Albanian Downfall’.”Pastaj më tregoi se, kur kishte parë filmin “Wag the Dog”, kishte menduar se Shqipëria ishte shpikje hollivudiane. Më vonë kishte mësuar se ishte një vend i vërtetë. U përqafuam dhe blemë librat e njëri-tjetrit “me klering”.

Vizita më e bukur ishte ajo e një zonje fisnike, e cila e njihte Tiranën dhe Shqipërinë.”Vend i mrekullueshëm”, më tha. “Vend i bukur, me aq shije…” Më në fund, dikush që e njihte atdheun tim. Ajo më foli për Rusinë, Kazakistanin, kineastët e rinj shqiptarë dhe Elsa Ballaurin. Erdhi tri herë te stenda ime, bleu “Rënia Shqiptare” dhe la edhe “bakshishin e vetëm” të panairit.Duke i dhënë autografin, i thashë:”A e dini se personazhi i dytë i këtij libri ka emrin tuaj?” Ajo qeshi dhe më dha kartëvizitën.”Im shoq do ta lexojë me dëshirë librin tuaj.”

Atë ditë u ndjeva vërtet “ambasador” i librave të mi dhe, në një farë mënyre, edhe i Shqipërisë. “Ambasador” vetëm pak orë të paharrueshme.

Dy shkrimtaret që kisha në të dyja anët e stendës më treguan për panaire të tjera në Mankato dhe Minneapolis. Njëra prej tyre shiti shumë më tepër se unë. M’u duk vetja “kot fare”, por ajo më tha:”Në panairin tim të parë shita zero. Ti shite. Është një fillim i mrekullueshëm.”

Ajo dinte si ta lidhte lexuesin pas vetes. Mblidhte emra, kontakte dhe premtonte edhe dhurata për blerësit e ardhshëm.Ishte një “patronizishte” amerikane .

Unë qesha me vete. “Harroje mendësinë shqiptare. Bëhu amerikan”, sikur më tha një zë. Gati tetë orë isha “ambasador” shqiptar i paakredituar në kryeqytetin e shtetit tim. Isha pezull midis librave, lexuesve dhe një mundësie të re.

Panairi i librit nuk ishte thjesht shitje. Ishte një univers libri, një përballje autor-lexues, një “kopsht mendimi”. Ajo ditë më bëri të ndryshoj mendim për panairet, sidomos në Amerikë. Ato janë orë mësimi. Duhet të vëzhgosh, të mbash shënime dhe të mësosh. Isha vetëm një ditë “ambasador” i librave të mi dhe i Shqipërisë në Minnesota. Një ditë e bukur me librin. Një ditë që do ta kujtoj si “puthjen e parë”, por këtë herë ishte një “puthje diplomatike” me lexuesin që nuk e ke njohur kurrë.

Nga Orilda Kalami

Sociologe – “Tomorrow’s Education System”/

Visar Zhiti me romanin “Në kohën e Britmës”

– Të rinjtë duhet të dinë –

“Kemi nevojë për tjetrin, të duam dhe të na duan, ndryshe s’është më ngrohtë… acar… Visar Zhiti

Në mesnatën e Tiranës fishekzjarret jashtë përkojnë me mbarimin e leximit të romanit “Në kohën e britmës” të shkrimtarit Visar Zhiti. Më duket sikur ajo shkrepëtimë drite doli nga fletët e librit që t’më tregojë rrugën për një kërkim të një ideje, të një qendrimi, të një emocioni të madh dhe më nxit të bërtas dhe unë, të kërkoj atë që mungon, mbase… quhet Gjergji në roman… Dikush po e pret, Gjergji nuk ka ardhur… unë e shoh si metafor;e… Një tryezë e shtruar, një familje e shqetësuar… Një pritje me ankth. Romani ka në qendër shoqërinë shqiptare të fillimviteve 1990, kur Wind of change po frynte edhe në Shqipëri dhe revolucioni politik, ekonomik, social e kulturor si tufan po shkundte jo vetëm regjimin, por edhe një sistem dhune, propagande, poshtërimi e shkatërrimi njerëzor të ngritur për dekada.

Në këtë kohë kur dikush shpejton të zhdukë gjurmët e së keqes, të pastrojë imazhin e vet të turbullt apo të minimizojë ligësinë monstruoze, janë dhe ata, njerëzit e bukur, që kanë vuajtur, që dashurojnë e dashurohen, por edhe që humbasin e kërkohen.

Në roman Gjergji dashuron Rezanën duarartë që qep këmishat e “Odisesë” së saj të zhdukur deteve, apo diku tjetër. Evgjeni, piktori me mamanë ruse, dashuron Afërditën, artisten moderne… roman i dashurve tronditëse.

Këta dy çifte i ndajnë koha dhe rrethanat, i bashkojnë më fort se kujtimet, misioni. Mes ndarjesh e bashkimesh padrejtësia bëhet shkak, por edhe pasojë e një diktature që cënoi jetë njerëzish. Ata nuk janë vetëm, janë gjithmonë të mbështjellë nga meraku ynë, nga kujdesi vëllazëror. Dy vëllezër, Petriti dhe Martini që kërkojnë, që duan të gjejnë dhe të ndihmojnë, që duan të bashkojnë. Të mbrojnë njeriun, të mbrojnë familjen. Figura e vëllait, kjo shtyllë e fortë mbështetëse vjen në këtë roman me Martinin fjalëpak, vëllain e Rezanës dhe me Petritin përkujdesës, vëllain e Gjergjit.

Romani trajton familjen shqiptare përballë dramës së madhe të emigrimit, që mund të ndodhë brenda vendit, kur ikën nga vetja kolektive apo largon një pjesë të rëndishme, më të vuajturën dhe më idealen, – këtë Visari na e rrëfen mrekullisht. Mos vallë emigrimi largoi dhe shpirtin nga morali? Apo gjakun e bëri ujë? Përshtatja me jetën e re, edhe andej nga ana tjetër e detit, nga largimi, loti, ndarja, malli janë sfida të rënda nga ato që shënjojnë ndërgjegjen e një shoqërie.

Ndjeshmëria e autorit për të risjellë në vëmendje tragjedinë e ikjes, për të trajtuar jetë njerëzish të mbytura në det… jo si statistika, por si shpirtëra që ëndërruan dhe tani ulërijnë, i jep romanit një tis aq sa keqardhjeje e dhimbjeje, por edhe rebelimi dhe nevoje për t.u ngritur, për të kërkuar…

E teksa faqet e librit kalojnë në kërkime, udhëtime, shkrime, që vijnë nga ai që quhet Gjergj në mënyrë misterioze, por që mund të jetë cilido nga ne, kalojnë dhe vitet, koha si nocion filozofik.

Është tranzicioni që solli largim, vetmi, lotë, por dhe përpjekje për politikëbërje, nxitim dhe rrëmbim për plotësim material dhe dëshire, por edhe mpakje e varfëri, dhimbje, nevojën për gjetjen e vetes. Gjithashtu solli edhe marrëdhënie të bukura e miqësi, si ajo e Martinit me Amedeon, gazetarin italian, si e shumë shqiptarëve me familje italiane dhe Italinë e ëndërruar. Çdo izolim bërtet një nevojë për largim dhe kështu shqiptarët kapërcyen male e dete si Kostandini mitik, iu larguan vendlindjes, për t’iu afruar vetvetes. Në një udhëtim për t’u ndjerë i lirë, për të kuptuar, larg fantazmave të së shkuarës, që ndollën shkatërrimin.

Sidoqoftë identiteti është i lidhur me vendlindjen dhe formohet prej saj, nga gjuha që flet, nga përrallat e gjyshes, nga historitë, nga poezia… nga ato ngjarje që i kemi perjetuar bashkë, qër na shpalosen dhe në roman, dhimbja e eksodit me anije, ikjet drejt ambasadave, vrasjet në kufi, të treguara kaq furishën dhe me emocion si në “Në kohën e britmës”.

Mbi të gjitha ky roman jo vetëm bërtet, po aq sa për të burgosurit, të internuarit, të vrarët nga diktatura e egër, për dhe na prin në përpjekjet për të gjetur vendin në jetë edhe të nxit fort: “Vazhdo! Nxirre dhe ti britmën! Bërtit për veten, për ne!”

Britmën e kujt? Të Rezanës, që vuan dashurinë e humbur? Të Afërditës, që është viktimë e shpirtit të saj artistik? Të të mbyturve në Kanalin e Otrantos? Oh-trantos! – është pasthirma e autorit. Të të malluarve larg Shqipërisë? Të familjarëve që presin? Të të humburve në det? Të të zhdukurve apo të atyre që nuk u gjenden eshtrat?

Në roman gjejmë dhe personazhe me emra të vërtetë si poeti malazias, mik i shqiptarëve, Jevrem B:erkoviq, apo Maestro Ibrahim Kodra, apo shembëlltyrën e At Zef Pllumit, gjëmimet e luftës në Kosovë dhe… kthimet. Atë për të cilën po b:ertasim dhe sdot.

Dua ta gjej Gje(j)rgjin. Si mund të ndihmoj të vijë mes nesh metafora e tij sërish? Ai është guximtari, moderni, antikonformisti që s’ka frikë, që i duhet ndryshimeve, revolucioneve që bëjnë shoqëritë. Ai duhet dëgjuar. Është i mençuri mendjebukur, që edhe të tremb. Është përballuesi i veçanti në një diktaturë që imponon standartizimin, kuadratin, barazinë dhe në postdiktaturë bën të skërmisin dhëmbët kriminelët, gjakpirësit, sepse dëshmon moralin e munguar.

A e kemi prodhuar ne diktaturën, apo ajo ka prodhuar njeriun që bën keq? Çështja nëse njeriu është i mirë apo i keq nga natyra ka qenë objekt diskutimi për shumë filozofë. Sipas Rusoit njeriu lind i mirë dhe është shoqëria ajo që e korrupton. Në të kundërt, Hobs mendonte se njeriu është i prirur drejt egoizmit dhe konfliktit, prandaj ka nevojë për rregulla dhe autoritet. Ndërsa Aristoteli argumentonte se njeriu nuk është as plotësisht i mirë dhe as plotësisht i keq, por karakteri i tij formohet nga veprimet, zakonet dhe zgjedhjet që bën gjatë jetës.

Një realitet i jetuar dhe i treguar përmes historish njerëzore, siç bën Visar Zhitit me këtë roman, sjell mes nesh dëshmi të dhimbjes dhe padrejtësisë historike. Pse kemi bërë kaq keq? Pse qenia njerëzore shtyp e dhunon? Çfarë e detyron të bëjë mënxyra? Në emër të pushtetit? Të frikës? Të padijes? Cila pikë gjaku e justifikon një autoritet të dhunshëm? Cila britmë është aq e fortë sa të shkundë përbaltjen e shpirtërave njerëzorë?

U baltos dinjiteti njerëzor. Po bërtas sot për intelektualët, shkencëtarët, studiuesit, shkrimtarët, artistët, arkitektët, mësuesit, profetët e dijes, bërtas bashkë me ta, për shoqërinë tonë si jejonë e «Kohës së britmës». që vuan pasojat traumatike të vetes. Themele të fundosura në baltra të rrëshkitshme ligësish. Pasuri të çmuara të mbuluara në varrin e frikshëm të harresës. Arkeologji vlerash të përhershme. – ky është romani…

Nëse nuk i vlerësojmë, nuk ndërtojmë dot më lart. Nëse nuk e njohim dhe nuk kuptojmë të kaluarën, nuk do të gjejmë qartë rrugën drejt së ardhmes. Nëse nuk nderojmë vuajtjen, dhimbjen tonë, historinë, atëherë cënojmë vetë dinjitetin tonë të të qenurit shqiptarë. Pa kujtesë nuk ka të vërtetë, dhe pa të vërtetë nuk ka liri. Ndaj liria e vërtetë për një shoqëri shpirtgjymtuar vjen kur ajo punon dhe kujton, çmon dhe pranon dhe ecën përpara..

Këto ndjeja gjatë leximit të këtij romani. Britma ime sot është për Atdheun me dhimbje, Atdheun me vuajtje. Atdheun e bukur, me njerëz të bukur… si Rezana, Afërdita, Gjergji, Evgjeni, Martini, që na sjell Visar Zhiti, si të rinjtë sot.

Kohët ndryshojnë, diktaturat bien, por të rinjtë gjithmonë do të dashurojnë, do të qeshin, do të gjejnë të bukurën edhe në baltën që ligësia hedh. Asnjë det i zi dhune, dhimbjeje e ikjeje nuk mund të kafshojë qeshjen e dashurisë.

Fisnikët nuk do të bërtasin për hakmarrje, por me qenien dhe veprën e tyre bërtasin bukurinë e shpirtit njerëzor. Të atij shpirti që jeton.

Atdheu jemi ne.

Atdheu jane të dashurit tanë, afër dhe larg.

Atdheu janë përqafimet në aeroporte, që bërtasin mallin, lotët që bërtasin mungesën.

Atdheu janë prindërit krenarë.

Atdheu janë të rinjtë që të shohin në sy dhe frymëzohen nga dija, nga fjala.

Atdheu është dashuria.

Atdheu është kënga. Atdheu janë letrat tona, është romani i Vasar Zhitit.

Arti dhe kultura e zhvillojnë një shoqëri, sepse pasurojnë shpirtin e saj dhe sjellin emancipimin, ndaj dhe letërsia sjell dijen. Ajo hap mendjen e si zanë magjike, fal flatra dhe kështu të gjithë mund të fluturojnë në kohë e hapësira të tjera.

Përmes romanit “Në kohën e britmës” të rinjtë plotësojnë njohjen, estetikisht dhe me emocion, i qasen realiteve shqiptare, diktaturë dhe tranzicion dhe hapje ndja botës, universalizojnë ëndrrën. Autori me këtë roman sikur na kap për dore dhe na dërgon në gjithkohë për të na treguar. Le të jetë një qytet i vogël dhe ca njerëz të zakonshëm, një rrugë nga shtëpia në një hotel, një galeri e dyer ambasadash, e bregu i detit e anije të rrëmbyera, më pas qytete të huaja, ku dhe humbet, por ajo që ndodh, është e gjithë, Europa është pas kthesës së parë dhe në një pikë loti është kthimi.

Duke lexuar aq sa trembesh, edhe shqetësohesh, intrigohesh, frymëzohesh, rebelohesh, zemërohesh, dashuron e zgjerohesh e arrin… te britma jote dhe protesta jote.

Nuk je vetëm me imagjinatën, me shpresën, por je konkretisht me librin në dorë si me një dorë, je me një autor që bën të mundur të gjesh forcën te vetja, por edhe te të tjerët, je i lirë. Misionin e tij si shkrimtar e bën kaq paqësisht, kaq artistikisht dhe do të thosha me një figuracion të pasur duke frymëzuar, ndërgjegjësuar dhe ndriçuar, me trëndafilin, tankun, me baltën, dallgën e detin, me këmishën, çelësin dhe britmën, sa të përfshin në beteja të brendshme, në përjetime e ndodhi, me artin që na duhet.

Mes dualitetetsh si jeta dhe vdekja, dashuria dhe dhuna, frika dhe guximi, drejtësia dhe padrejtësia jeton dhe realitetet , deri te i sotmi e ato që do të vijnë…

Misteri që shoqëron romanin kthehet në sfidë, në mision. Këmbëngulja për të gjetur bëhet edhe lajtmotiv. Të gjithë kërkojmë e gjejmë, secili sipas mënyrës së vet, Gjergjin e tij, që i jep kuptim ekzistencës që secili prej nesh ia jep edhe qenies së vet sot dhe vendit në shoqëri. Të gjithë kemi një arsye për të kërkuar.

Një yll polar drejtues është dhe romani “Në kohën e britmës”, i cili orienton një brez të ri të kuptojë dhe të njohë. Ai nxit besimin te optimizmi si psikologjie e përmirësit, duke ndikuar në formimin e qytetarit aktiv, që di nga vjen dhe njeh sakrificën. “Në kohën e britmës” modelon, jo vetëm te të rinjtë, një qasje mirënjohjeje ndaj atyre që me guxim kundërshtuan, nderim ndaj atyre që kanë dhenë ndihmesën në demokratizimin e shoqërisë, për të kuptuar që asgjë që sot është e mirëqenë, s’ka qenë e lehtë për t’u arritur.

Sistemi i vlerave është përmbysur, shpesh anormalja kthehet në normë, apo privimi nga mundësitë e barabarta bëhet më tepër se sfidues, modelet orientuese jo gjithmonë janë zhvilluese e ndonjëherë demotivuese dhe sidomos gjenden përballë një pakënaqësie të akumuluar ndër vite dhe izolimi të nformacionit politik që qarkullon.

Jemi në një kohë e një brez që e njeh vështirësinë, atë emigrim të një rifillimi të jetës nga e para, një brez që ka të drejtë, ndaj kërkon ato që i takojnë.

Të rinjtë sot kanë aspirata të tjera. Ata kanë informacion dhe kulturën e dialogut dhe me dinjitet kërkojnë jo më vetëm revolucionin politik, siç ishte rënia e komunizimit në vitet 1990, por një revolucion në mënyrën si një qytetar i shekullit XXI duhet të trajtohet në Shqipëri. Dëgjojeni… duke sjellë mendimin e ri, idenë zhvilluese e përparimtare, të cilat frymëzohen nga dija dhe leximi. Ky roman është nga ata libra që pasuron dhe na thërret me simbolikë, sidomos për të gjetur një motivim me grintën për të bërë vendin më të mirë, për të gjetur veten, se çdo kohë ka britmën e vet njerëzore.

Shkrimtari i mirënjohur, studiuesi, diplomati dhe kineasti Luan Rama po përgatit një libër-guidë “turistike” për gërmadhat e shtëpive të çamëve që janë ende në këmbë në Çamëri. “Gjithçka hyjnore është njerëzore”, më tha gjatë bisedës së fundit. Qindra gërmadha dergjen në qytezat e dikurshme çame, ku sot mbretërojnë vetëm murana dhe harqe të portave prej guri. Ato gërmadha janë objekte historike dhe nuk mund të shkëputen nga konteksti i krimit dhe i gjenocidit që ka ndodhur. Dëshmitë prej guri dinë të flasin. Ata janë gurët tanë biblikë dhe bota nuk arrin të shkojë t’i shohë deri aty ku janë. Si mund të vdesim kështu kaq larg pa gurët tanë ?

Gërmadhat flasin për mizorinë dhe marrëzinë e spastrimit etnik, si tempuj të kujtesës”.

Luan Rama, me libra dhe botime të shumta, ka dhënë një kontribut të pazëvëndësueshëm në historinë shpirtërore mes dy popujve, shqiptarë e grekë, duke e konsideruar miqësinë e vjetër të tyre si një trashëgimi botërore, që ka një gjenezë e një kontekst historik, ka mënyrën e vet pëkkr të qenë e pashembullt dhe e papërsëritshme. Dhe kjo nuk është një shprehje poetike, por një qëndrim human dhe njerëzor i një shkrimtari të formatit evropian, në botën e historisë, të armatosur me norma universale. Gjithmonë në shkrimet, reportazhet dhe analizat e tij, L. Rama është kujdesur për të promovuar një filozofi tjetër të historisë, duke theksuar se nga qeveritë greke u duhet kërkuar të paktën falje shqiptarëve të Çamërisë, që u masakruan dhe pësuan spastrimin etnik nga ushtria greke në qershor 1944 dhe në mars te vitit 1945, duke iu kthyer rrjedhës kohore dhe duke zbatuar parimet universale të drejtësisë .

“Pardoni, – shkruante filozofi Paul Ricoeur, i cili është marrë gjërësisht mbi këtë çështje, mbi pardonin për krimet dhe kujtesën, – është një përgjigje për dhimbjen e pashmangëshme të kujtesës, pasi kujtesa ka si funksion ruajtjen e plagëve dhe të padrejtësive të së kaluarës. Në këtë kuptim, kujtesa dhe pardoni lejojnë të kuptohet krimi ndaj atyre që kanë vdekur”.

Kështu ju do t’i shërbeni një kauze paqedashëse, një kauze ripajtimi.

Ndërsa shteti shqiptar, nën frymën e së Drejtës, Kushtetutës së vendit, ligjeve ndërkombëtare dhe parimit të reciprocitetit, të mbyllë ciklin e turpshëm të heshtjes dhe inferioritetit diplomatik për këtë çështje kombëtare, duke avancuar në kërkimin e së drejtës dhe përparimin e arsyes historike.

Shekulli i ri nuk e pranon arrogancën dhe paragjykimet mbi epërsinë , thotë Luani. Unë jam me Sokratin dhe njerëzit e kohës së tij. Historia duhet gjykuar sipas atij kallëpi që e quajmë arsye dhe jo sipas vullnetit për të sunduar, në vazhdën e asimilimit të imponuar. Gabimi historik që rëndon mbi Çamërinë duhet të ndreqet, pasi ka mjaft hapësirë për bashkëjetësë dhe zgjerim të miqësive të vjetra. Unë e dua Greqinë, historinë dhe kulturën greke. Adhuroj Homerin, Sofokliun, Platonin, dua shumë shkrimtarët e mëdhenj grekë si Kazanzaqis, poetët si Ricos e Elitis, kompozitorët e mëdhenj si Teodoraqis, Haxhidhakis, Vangjelis, kineastët e aktoret si Kakojanis, Teo Angelopoulos, Melina Mërkuri e Irena Papa etj, si dhe koralet e bukura bizantine greke. I dua grekët me të cilët ka dëshirë të kuvendoj, të pij një uzo apo të udhëtoj në det. Dua Greqinë e arvanitasve dhe çamëve, që kontribuan në historinë e saj, Greqinë ku jetojnë mëse 1 milionë shqiptarë, ku shumica mjerisht kanë qenë të detyruar të ndërrojnë emrat e tyre. Libra të mi janë botuar në Athinë dhe në Selanik në gjuhën greke. Po kështu dhe tregime e shkrime për dashurinë mes shqiptarëve dhe grekëve.

Në këtë libër-guidë do të kuptoni sensin e vërtetë të historisë, historinë e vërtetë shqiptaro – greke e shekullit XIX-XX e deri më sot. Historia nuk mund të zhbëhet dhe as të jetë monedhë e presioneve politike ndaj fqinjit. Ky libër nuk do të jetë i vetmi. Arkivat shqiptare, greke, britanike, të OKB-së etj, ruajnë fotografi dhe dëshmi të atyre që i shpëtuan kosës së urrejtjes dhe barbarisë së Zervës etj. Arkivat britanike janë tashmë të hapura por ata që ishin dëshmitarë okularë nuk janë më.

Çamët nuk kërkojnë sot as ndryshime kufijsh e as bashkime. Ata kërkojnë shtëpitë dhe gurët e tyre. Dhe këtë qeveria shqiptare duhet ta kuptojë mirë, ndryshe shqiptarët e Camërisë nuk do ua falin, as shqiptarët e të gjitha trevave, flamuri ynë nuk do t’ua falë,. Tokat shqiptare nuk janë plaçka tregu që tê bëhet pazar për këtê apo atê interes. Ato janë histori, trashëgimi, kulturë, kontribut i përbashkët me fqinjêt nê luftrat për pavarësi, janë plagê, varre, fytyra dhe jetê fêmijêsh. Fêmijët e djeshëm kërkojnë sot tê drejtën e tyre. Ne nuk harrojmë!

Arben Iliazi

(Reflektime mbi industrinë e librit)

Libri nuk është thjesht një objekt që qarkullon nga një dorë në tjetrën. Ai është një copëz ndërgjegjeje që i mbijeton kohës. Për këtë arsye, gjithçka që ndodh rreth tij: mënyra se si krijohet, si gjykohet, si promovohet, apo si dënohet dhe si lihet në harresë, nuk është vetëm çështje tregu, por edhe dëshmi e shëndetit moral të një shoqërie.

Në botën e librit bashkëjetojnë drita dhe hija. Drita është ajo hapësirë ku fjala lind e lirë, ku talenti gjen rrugën e vet dhe ku lexuesi takon të vërtetën. Hija, përkundrazi, ushqehet nga interesat, nga klientelizmi, nga njëanshmëria institucionale, nga llogaritë politike dhe ekonomike, apo nga aleancat e vogla që përpiqen ta zëvendësojnë meritën me përkatësinë. Atje, libri nuk “lexohet”për atë që thotë, por peshohet sipas emrit që e shoqëron, atij që e boton ose dorës që e shtyn përpara.

Është e lehtë të bëhesh pjesë e këtij mekanizmi. Më e vështirë është të ruash lirinë e mendimit, të mos e lejosh ndërgjegjen të kthehet në monedhë këmbimi dhe ta mbrosh fjalën nga çdo formë servilizmi. Integriteti nuk është një strehë ku futesh për t’u mbrojtur. Ai është një ecje në shi pa pranuar të veshësh petkun mbrojtës të dikujt tjetër.

Kam besuar gjithmonë se rruga krijuese nuk ndërtohet mbi duartrokitje, por mbi heshtje të gjata, mbi punë këmbëngulëse dhe mbi guximin për të mos u bërë pjesë e asaj që e cenon dinjitetin.

Nga njëra anë, ka refuzime që të lëndojnë, por, nga ana tjetër ka dhe pranime që të zvogëlojnë. Libri lind për të ndriçuar mendimin, për të ushqyer ndërgjegjen dhe për të krijuar qytetarë më të lirë. Pikërisht për këtë arsye, mënyra se si trajtohet libri është gjithmonë një pasqyrë e mënyrës se si një shoqëri trajton të vërtetën.

Në pamje të parë, industria e librit duket si një hapësirë ku, sido që të jetë, mbizotërojnë kultura, dialogu dhe meritokracia. Por kush e njeh nga afër këtë botë, e di se ajo nuk është e imunizuar nga sëmundjet që prekin pjesën tjetër të shoqërisë. Përkundrazi, aty reflektohen, ndonjëherë edhe më ashpër, oligarkitë kulturore, klientelizmi, ndikimet politike, interesat ekonomike dhe rrjetet e mbyllura të privilegjit.

Ka plot raste kur nuk fiton libri më i mirë, por libri që mbështetet nga lidhjet më të forta. Nuk dëgjohet zëri më i thellë, por ai që amplifikohet nga mekanizma ndikimi.

Kjo bëhet edhe më shqetësuese kur këto mekanizma shtrihen përtej letërsisë artistike dhe prekin librin shkollor. Në atë çast nuk vihet më në diskutim vetëm fati i një autori apo i një botuesi. Në diskutim vihet cilësia e arsimit, formimi i brezave dhe vetë e ardhmja e shoqërisë. Një tekst shkollor nuk është thjesht një botim, ai është një mjet me të cilin ndërtohet mendësia e një fëmije. Kur vendimet mbi të ndikohen nga interesa të ngushta dhe jo nga cilësia, dëmi nuk mbetet brenda industrisë së librit. Ai depërton në klasë, në familje dhe, pas shumë vitesh, në vetë kulturën qytetare të vendit.

Më shqetësuese se padrejtësia është normalizimi i saj. Kur favorizimi quhet praktikë, kur njohjet paraqiten si meritë, kur heshtja blihet me privilegje dhe kur kritika ndëshkohet me përjashtim, krijohet një klimë ku mediokriteti ndihet i sigurt, ndërsa profesionalizmi detyrohet të justifikojë ekzistencën e vet. Kjo është forma më e rrezikshme e varfërisë kulturore, sepse nuk shkatërron vetëm konkurrencën, por shkatërron besimin.

Brenda industrisë së librit vë re se nuk mungojnë as goditjet e ulëta.

Heshtja e organizuar, përjashtimi nga hapësirat publike, minimizimi i punës së tjetrit, etiketimet, përvetësimi i ideve apo ngritja e barrierave të padukshme janë mjete që nuk prodhojnë kulturë, por frikë. Dhe aty ku krijuesi fillon të ketë frikë, fjala humbet një pjesë të lirisë së saj.

Megjithatë, historia e librit ka dëshmuar vazhdimisht se pushteti mbi kulturën është gjithmonë i përkohshëm. Grupet krijohen dhe shpërbëhen. Emrat ngrihen artificialisht dhe harrohen po aq shpejt. Ndërsa vepra që lind nga ndërgjegjja vazhdon të jetojë. Koha mbetet redaktorja më e rreptë dhe kritikja më e paanshme. Ajo nuk pyet se kujt i përkisje, por çfarë i dhe kulturës.

Pikërisht këtu fillon kuptimi i integritetit. Ai nuk është luks moral, por është kusht mbijetese për këdo që beson se fjala nuk duhet të jetë shërbëtore e interesit. Ka momente kur refuzimi i një kompromisi vlen më shumë se çdo privilegj. Ka raste kur të mbetesh jashtë një rrethi është mënyra e vetme për të mos humbur qendrën tënde.

Të flasësh hapur për këto dinamika nuk është ankesë, as revoltë personale. Është përgjegjësi. E nënvizoj: PËRGJEGJËSI.

Kultura nuk pastrohet duke heshtur për deformimet e saj. Përkundrazi, heshtja është aleati më besnik i padrejtësisë. Transparenca nuk rrënon institucionet, ajo i detyron të bëhen më të drejta. Kritika e ndershme nuk është armike e sistemit. Armik është konformizmi që e pranon padrejtësinë si normalitet.

Kam besuar gjithmonë se libri nuk është vetëm një produkt kulturor, por një kontratë etike me lexuesin. Kush shkruan, redakton, boton, vlerëson apo vendos për fatin e tij mban një përgjegjësi që shkon përtej profesionit. Çdo zgjedhje e padrejtë është një mundësi e humbur për kulturën, për arsimin. Çdo autor i lënë në hije për shkak të interesave është një zë më pak në dialogun e shoqërisë. Çdo tekst i dobët që zë vendin e një teksti më të mirë është një dëm që nuk matet vetëm me faqe libri, por me mënyrën se si do të mendojnë brezat që vijnë.

Prandaj, suksesi nuk mund të matet me çmimet, me listat apo me afërsinë ndaj qendrave të vendimmarrjes. Këto janë fitore që koha i rishikon vazhdimisht. Suksesi i vërtetë është të mos e humbasësh lirinë për të menduar, guximin për të thënë të vërtetën dhe dinjitetin për të mos e kthyer fjalën në monedhë këmbimi.

Në fund të fundit, ajo çka mbetet është karakteri. Ai është libri më i vështirë për t’u shkruar dhe i vetmi që nuk mund të redaktohet nga askush tjetër. Të gjitha veprat që krijojmë janë, në të vërtetë, vetëm shënime në margjinat e tij. Dhe nëse karakteri mbetet i drejtë, atëherë edhe fjala nuk përkulet. Sepse fjala e lirë mund të vonohet të dëgjohet, por nuk humbet kurrë fuqinë për të ndryshuar ndërgjegjen e një shoqërie.

(vazhdon)

Marsela Neni