Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ORALITETI SI INTERTEKST NË ROMANIN “KËNGA SHQIPTARE” TË KASËM TREBESHINËS

by

Prof. Asoc. Dr. Rovena Vata Mikeli/

Romani Kënga shqiptare përfaqëson një nga veprat më komplekse të letërsisë shqipe në raport me transformimin artistik të traditës gojore, ku elementet e folklorit nuk funksionojnë si materiale me karakter etnografik, por integrohen në strukturën e rrëfimit si pjesë përbërëse e poetikës narrative. Kënga popullore, legjenda, miti, proverbi, frazeologjia, besimet popullore, ritualet, simbolika numerike dhe organizimi kronotopik i hapësirës krijojnë një sistem të ndërthurur referencash kulturore, që vendos romanin në dialog të vazhdueshëm me traditën orale shqiptare.

Në prozën e Kasëm Trebeshinës, oraliteti nuk kufizohet në praninë e motiveve folklorike, por shndërrohet në një kategori themelore të organizimit estetik të tekstit. Elementet e traditës gojore nuk janë të fshehura në strukturën narrative, por paraqiten në mënyrë të vetëdijshme, duke dëshmuar zgjedhjen poetike të autorit për ta vendosur kujtesën kulturore në qendër të universit romanesk. Kjo prani e dukshme e oralitetit e dallon Trebeshinën nga modelet e folklorizimit sipërfaqësor, pasi materiali folklorik nuk riprodhohet në mënyrë dokumentare, por i nënshtrohet një procesi të vazhdueshëm transformimi estetik.

Në këtë aspekt, Trebeshina lidhet me traditën e autorëve, si: Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli, Martin Camaj dhe Anton Pashku, të cilët e kanë përdorur oralitetin si burim të poetikës së tyre. Megjithatë, romani Kënga shqiptare shfaq një nivel të veçantë të integrimit të traditës gojore, pasi ajo nuk shfaqet vetëm në nivel motivor, por organizon strukturën narrative, karakterizimin e personazheve, ndërtimin e hapësirës artistike dhe ritmin e ligjërimit. Përmes këtij transformimi, folklori humbet funksionin e tij dokumentues dhe fiton statusin e një sistemi estetik. Këngët popullore, mitet, legjendat, proverbat dhe ritualet nuk përdoren për të rikrijuar atmosferën e së kaluarës, por për të ndërtuar një univers letrar, ku memoria kolektive ndërthuret vazhdimisht me përvojën individuale të personazheve. Si rrjedhojë, oraliteti funksionon si një mekanizëm intertekstual që organizon marrëdhënien ndërmjet traditës dhe modernitetit, ndërmjet kulturës popullore dhe romanit bashkëkohor.

Ky proces është veçanërisht i dukshëm në mënyrën se si Trebeshina e ndërton identitetin kulturor të personazheve. Gjuha, mënyra e rrëfimit, ritualet, besimet dhe format tradicionale të komunikimit nuk shërbejnë vetëm për karakterizimin individual, por bëhen shenja të përkatësisë së tyre ndaj një universi kulturor të përbashkët. Në këtë mënyrë, oraliteti nuk është vetëm objekt përfaqësimi, por një parim organizues që strukturon të gjithë sistemin narrativ të romanit.

Një nga manifestimet më të rëndësishme të oralitetit në romanin Kënga shqiptare është prania e këngës popullore si një strukturë tekstuale me funksion të shumëfishtë estetik dhe simbolik. Trebeshina e vendos këngën në një pozicion qendror që në hapjen e romanit, duke e filluar veprën me “Këngë popullore”. Ky akt kompozicional nuk përfaqëson vetëm një zgjedhje stilistike, por shpreh një vetëdije të qartë autoriale mbi rolin e traditës gojore në ndërtimin e identitetit të tekstit.

Kënga popullore, në roman, nuk funksionon si një ndërhyrje e jashtme folklorike, por si një tekst brenda tekstit, pra si një formë intertekstuale që bashkëjeton me diskursin letrar. Ajo bart kujtesën historike të komunitetit, përvojat emocionale të individëve dhe normat morale të shoqërisë tradicionale. Nëpërmjet këngës, personazhet shprehin atë që shpesh nuk mund të artikulohet në ligjërimin e drejtpërdrejtë: dashurinë, dhimbjen, humbjen, mallin dhe konfliktin e brendshëm. Vetë Trebeshina e ka pranuar rolin formues të këngës popullore në formimin e tij artistik, duke e cilësuar këngën e vendlindjes si një “shkollë të madhe”.

Ky pohim tregon se raporti i autorit me folklorin nuk është rastësor, por përbën një komponent themelor të formimit të tij estetik. Kënga popullore është një nga burimet prej të cilave ai përvetëson jo vetëm motive dhe tema, por edhe mënyra të organizimit të rrëfimit, ritmin e ligjërimit dhe strukturat simbolike. Përveç këngës popullore, një tjetër shtresë e rëndësishme e oralitetit në roman është prania e modeleve mitike dhe legjendare. Që në pjesët hyrëse të veprës, mënyra e organizimit të rrëfimit krijon afërsi me strukturat e përrallës dhe të legjendës. Historia e familjes, prejardhja e saj dhe rrëfimet mbi të kaluarën marrin një dimension që tejkalon kronikën historike dhe afrohen me logjikën e rrëfimit tradicional.

Një tjetër element i rëndësishëm i oralitetit në roman është përdorimi i dendur i fjalëve të urta, shprehjeve frazeologjike dhe formulimeve aforistike. Këto njësi gjuhësore përfaqësojnë një nga format më të konsoliduara të kujtesës kolektive, pasi ato përmbledhin përvoja të gjata shoqërore në forma të shkurtra dhe të ngjeshura.

Oraliteti në Kënga shqiptare shfaqet jo vetëm në nivelin e motiveve dhe të njësive gjuhësore, por edhe në mënyrën e organizimit të rrëfimit. Narracioni shpesh ruan karakteristikat e tregimit gojor: ndërprerjet, komentet e narratorit, rikthimet retrospektive dhe krijimi i një marrëdhënieje të drejtpërdrejtë me marrësin e rrëfimit.

Ky organizim i ligjërimit krijon iluzionin e një akti të drejtpërdrejtë rrëfimi, sikur historia po transmetohet nga një tregues përpara një dëgjuesi. Kjo karakteristikë e afron romanin me logjikën performative të oralitetit, ku kuptimi nuk ndërtohet vetëm nga përmbajtja e rrëfimit, por edhe nga mënyra e transmetimit të tij.

Në këtë mënyrë, Trebeshina nuk e kufizon ndikimin e traditës orale vetëm në nivelin tematik, por e përfshin atë edhe në strukturën formale të romanit. Oraliteti bëhet pjesë e mënyrës së rrëfimit dhe kontribuon në krijimin e një zëri narrativ të veçantë, ku ndërthuren kujtesa kolektive, përvoja individuale dhe vetëdija autoriale.

Foto: Tirana Times

GJKKO Regulation Under Fire for Restricting Media Access: “This Will Be Reversed”

by

Aleksandër Çipa, head of the Union of Albanian Journalists, has spoken out against the Special Court Against Corruption and Organized Crime (GJKKO), accusing the court of refusing to reconsider its new regulation governing media access to court proceedings.

“We are determined to reverse this. We are dealing with a regulation, not a law, and a regulation can be reconsidered when it contains such shortcomings,” Çipa said in an interview with Report TV.

He called on GJKKO President Erion Bani to review the regulation and take into consideration proposals put forward by the media community.

According to Çipa, the regulation is not only restrictive and censorial, but also conflicts with Albania’s Constitution and existing legislation, potentially setting a dangerous precedent for the public’s right to information. He also warned that journalists’ organizations could take the matter to international bodies.

“The regulation adopted by GJKKO is not only censorial; it also runs contrary to the Constitution of the Republic of Albania. It will be challenged not only by our professional community, but also by other civic interest groups and those concerned with the rule of law. This regulation sets a dangerous precedent.

“Although we have encountered—and continue to encounter—a lack of responsiveness from this court, our efforts and our response will be stepped up. We will seek the intervention of international journalists’ networks and organizations over this unlawful precedent. We will insist on an immediate response from the highest levels of the justice system,” Çipa told Report TV.

Journalists Challenge New Restrictions

Çipa criticized several provisions of the regulation, including restrictions on the use of mobile phones and recording devices inside the courtroom, a ban on cameras, the rotation of journalists when courtrooms do not have enough seats, and a requirement for journalists to register 24 hours in advance in order to attend a hearing.

“There is no justification for imposing criteria that allow professional discretion to be used to deny access. There is procedural and legal nonsense here. The regulation says that hearings are open to the public, while at the same time imposing restrictions on the presence of journalists and camera operators.

“And requiring registration 24 hours in advance is nothing more than an unnecessary bureaucratic obstacle designed to restrict access.

“Rotation of seats? Hypocrisy. The people entitled to attend are already clearly identified—family members of the parties and defense lawyers—while the available space is always limited. Establishing a precedent for rotating seats is simply another form of censorship,” Çipa said.

The head of the Union of Albanian Journalists argued that the restrictions prevent the public from obtaining a complete picture of what takes place inside the Special Court.

“I see this as an attempt to preserve secrecy, to avoid daily scrutiny of every proceeding, and to deprive the public of the possibility of having a real picture—through both sound and images—of what happens inside the courtroom.

“The regulation conflicts with the Constitution and with the legislation currently in force in Albania,” he stressed.

Despite concerns raised by both domestic and international organizations over GJKKO’s new regulation, it entered into force today without any amendments or changes in response to the media community’s proposals—despite calls for measures that would ensure a free and professional working environment for journalists.

MIRËNJOHJE PËRJETË PËR SENATORIN BOB DOLE, MIKUN E MADH TË KOSOVËS E KOMBIT SHQIPTAR

by

Dr. Elmi Berisha/

Ka momente në historinë e një populli, shteti e kombi që nuk harrohen kurrë. Për shqiptarët e Kosovës, senatorit amerikan Bob Dole i takon një vend i veçantë në kujtesën tonë kombëtare. Më 29 gusht 1990, në një nga periudhat më të dhimbshme e më errëta për Kosovën, Bob Dole vizitoi Prishtinën në krye të një delegacioni senatorësh amerikanë. Në rrugët e kryeqytetit mijëra shqiptarë kërkonin liri, të drejta dhe dinjitet, ndërsa represioni i regjimit serb po rëndonte çdo ditë e më shumë mbi popullin shqiptar. E kujtoj dhe nuk e harroj kurrë bashkëpunimin e ngushtë, miqësinë dhe punën e çmuar që bashkë me Bob Dole bëmë për Kosovën.

Vizita e senatorit Dole nuk ishte thjesht një vizitë politike. Ajo ishte një gjest guximi, solidariteti dhe humanizmi i lartë për shqiptarët e shtypur e të masakruar prej serbëve. Ai pa nga afër realitetin e Kosovës dhe u bë një prej zërave të rëndësishëm që e përcollën të vërtetën e popullit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Për ne shqiptarët e Amerikës, kjo ka një domethënie të veçantë. Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, miq si Bob Dole dëshmojnë se kjo lidhje nuk është ndërtuar vetëm mbi interesa politike, por mbi vlera të përbashkëta: lirinë, demokracinë, të drejtat e njeriut dhe respektin për dinjitetin njerëzor.

Bob Dole ishte një amerikan i madh dhe një mik i madh i shqiptarëve. Ai e kuptoi se çështja e Kosovës nuk ishte thjesht një çështje rajonale, por një çështje e drejtësisë dhe e të drejtave themelore të njeriut. Zëri i tij në Uashington ndihmoi që kauza e Kosovës të mos mbetej e izoluar dhe që realiteti i dhunës dhe represionit serb të dëgjohej më fuqishëm në Amerikë. Kujtojmë me nderim e respekt një njeri që në një kohë kur shumëkush mund të heshtte, zgjodhi të shihte, të dëgjonte dhe të fliste në favor të të drejtave të shqiptarëve.

Trashëgimia e Bob Dole mbetet pjesë e historisë së miqësisë amerikano-shqiptare dhe e rrugëtimit të Kosovës drejt lirisë, pavarësisë, shtetformimit dhe integrimit euroatlantik. Në emër të Federatës Panshqiptare të Amerikës “VATRA”, shpreh mirënjohjen tonë të thellë dhe të përjetshme për Senatorin Bob Dole, për guximin, përkushtimin dhe kontributin e tij jo vetëm në mbështetje të popullit të Kosovës por mbi të gjitha të çështjes shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

“Dijetari i fshehtësive”, një film befasues për Hasan Tahsinin

by

Një film dokumentar, i titulluar “Dijetari i fshehtësive”, me skenar dhe regji të Admirina Peçit, produksion i Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”, do të shfaqet premierë më 16 shtator 2026. Vepra është një ridimensionim i figurës së Rilindasit të shquar, i cili ende njihet shumë pak nga brezat e rinj.

Në historinë e kulturës shqiptare të Rilindjes sonë Kombëtare, Hasan Tahsini njihet si dijetar i gjithanshëm çam, nga Ninati i Konispolit, me interesa të gjera shkencore; filozof, gjuhëtar, poet, psikolog, njeri që thoshte me kompetencë fjalën e vet në shumë fusha të shkencave natyrore, pasi njihte mirë matematikën, astronominë, fizikën etj.

Filmi zbulon jo vetëm këtë kontribut të Tahsinit në fusha të ndryshme, por i bën të vetëdijshëm brezat e sotëm për vlerat tona si popull dhe si komb.

H. Tahsini ka hyrë në Enciklopedinë tonë si një nga figurat më të shquara të shekullit XIX, kurse në historinë e shkencës turke si më i larti ndër të lartët. Në historinë e arsimit të lartë të Turqisë, njihet si rektori i parë i Universitetit të Stambollit, të hapur më 1869.

Tahsini njihte kulturën e Lindjes dhe të Perëndimit. Personaliteti i tij ishte bërë i njohur edhe në qarqet akademike franceze. Prandaj, shteti francez i propozoi ta bënte rektor të Universitetit të Bordosë. H. Tahsini këtij propozimi i dha një përgjigje dinjitoze: “Mua më ka dërguar për studime shteti osman dhe kam detyrime ndaj tij, prandaj unë do t’i shërbej atij deri në fund…”

Tahsini ishte një personalitet i rrallë, një filozof dhe shkencëtar në kërkim të kuptimit ekzistencial, një dijetar që përdori analizën ekzistenciale.

Fondi kryesor i pikëpamjeve të tij në filozofi ishte ai i racionalistëve, me një ndjeshmëri kozmopolite dhe të admirueshme për të zbuluar çka është e pranueshme dhe njerëzore, përballë miteve dhe dogmave, duke shpjeguar se psikika dhe dukuritë e saj janë veti të materies, gjë që duket shumë e avancuar dhe krejt e pazakontë për kohën kur ka jetuar.

H. Tahsini më shumë i përket teorisë gnoseologjike të sensualizmit dhe është përkrahës i psikologjisë introspektive, duke pranuar natyrën reflektuese të psikikës dhe rolin që luajnë organet e shqisave në njohjen e botës dhe të realitetit, duke rënë në kontakt të drejtpërdrejtë me to.

Në film do të gjeni detaje nga madhështia e brendshme e këtij njeriu të veçantë, që mbeti deri në fund me shpirt e me mendje të pastër dhe nuk u sundua nga halucinacionet e kohës dhe dogmat zyrtare, në kërkim që bota të gjente superkuptimin.

“Ne vetë duhet t’u përgjigjemi pyetjeve që parashtron jeta për ne dhe këtyre pyetjeve mund t’u përgjigjemi vetëm duke u treguar të përgjegjshëm për ekzistencën tonë.”

Kjo ishte bindja e Tahsinit, që u shndërrua në themelin e jetës së tij personale dhe të identitetit të tij.

E vërteta e thjeshtë e këtij filozofi dhe dijetari të rrallë ka domethënie të thellë për këdo që e dëgjon.

Mesazhet e filmit janë shumë të rëndësishme. Filmi nxit një reflektim përballë mjerimit të epokës sonë, që shkencën po e kthen në dogmë, ndryshe nga sa veproi Tahsini shekuj më parë. Filmi i A. Peçit, mbështetur nga A. Veliu, është një nxitje për historianët e sotëm që të merren më shumë me këtë figurë unike.

Një ftesë grishëse jo vetëm për studiuesit shqiptarë, por edhe për ata të huaj, në radhë të parë turq. Por kjo u takon edhe studiuesve francezë, ku ai ka ushtruar aktivitetin shkencor përmbi një dekadë dhe ka pasur një bashkëpunim të frytshëm me dijetarë të shquar francezë të kohës, të fushave të ndryshme, duke nisur nga politika e diplomacia, deri te arsimi e shkenca.

Filmi tregon historinë e jetës së një personi, ose të paktën vitet më të rëndësishme historike të jetës së tij. Baza faktike e dokumentarit është mbështetur në prova historike dhe materiale arkivore: fotografi, video të vjetra, gazeta dhe dokumente origjinale të epokës, intervista me historianë e studiues, dëshmi etj.

Këto materiale shpalosen përmes kontributit të historianëve dhe studiuesve të njohur: Fatih Sancaktar, Luan Rama, Hasan Bello, Manushaqe Halili, Laurant Bica, Enver Kushi, Xhafer Sadiku, Elinda Dibra, astrofizikania Mimoza Hafizi dhe skulptori Ilmi Kasemi Beati.

Regjisorja ka bërë organizimin e ngjarjeve sipas kohës kur kanë ndodhur; operatori Agust Kamberi ka ekzekutuar vizionin vizual regjisorial, ndërsa montazhieri Riza Vreko ka lidhur skenat mes tyre, për të krijuar një rrjedhë logjike dhe emocionale.

Autorja ka përdorur rindërtimet skenike (reenactments): aktrimi i ngjarjeve të kaluara, për të mbushur mungesën e pamjeve reale, është realizuar përmes interpretimeve të aktorëve Kastriot Ramollari, Sokol Angjeli dhe Amri Hasanlliu.

Po ashtu, spikat zëri shoqërues (naracioni): zëri që tregon historinë, lidh faktet dhe udhëheq shikuesin.

Padyshim, dokumentarët televizivë ende mund të thonë shumë gjëra, pavarësisht nga audienca apo hapësira e shfaqjes. Aq më tepër një vepër si kjo, e ndërtuar mbi një tekst sinkretik, semiotikisht kompleks.

Arben Iliazi

VEPRA E AKADEMIKUT MARK TIRTA DO MBETET GJATË NË KUJTESËN E ATYRE QË E DUAN KULTURËN SHQIPTARE

by

Avni Alcani/

Ka qenë viti 1979 kur u takova për herë të parë me prof. Mark Tirtën. Sapo ishte përuruar Muzeu i ri Etnografik i Librazhdit dhe, në nëntor të atij viti, ndër vizitorët e parë dhe më të rëndësishëm të tij ishte një grup etnografësh dhe studiuesish të ish-Institutit të Kulturës Popullore: Spiro Shkurti, Ali Muka dhe Mark Tirta. Ata shoqëroheshin nga Fari Muçollari, atëherë shef i Seksionit të Arsimit dhe Kulturës në rrethin e Librazhdit.

Pas vizitës në muze, u ulëm në zyrën e drejtorit, prof. Ilir Gjipalit, dhe zhvilluam një bisedë të këndshme me këta studiues të shquar. Pas urimeve për muzeun e sapopëruruar, biseda rodhi natyrshëm drejt pasurive të mëdha etnografike që ruante treva e Librazhdit dhe nevojës që ato të kalonin në një stad tjetër, më të rëndësishëm: në studimin dhe dokumentimin shkencor të tyre.

Profesor Tirta kishte ardhur në Librazhd me një projekt të rëndësishëm për studimin e veshjeve tradicionale të rrethit, në kuadër të përgatitjes së Albumit të veshjeve popullore shqiptare.

Nuk vonoi shumë dhe, në fillim të vitit 1980, prof. Marku u paraqit përsëri në muze me projektin e tij. Më ftoi t’i bashkohesha këtij projekti dhe ta shoqëroja në ekspeditat që do të zhvillonte në fshatrat e Librazhdit.

Ekspeditat tona vijuan për dy vite radhazi, gjatë viteve 1980–1981. I përshkuam kryq e tërthor fshatrat e rrethit të Librazhdit; nuk lamë thuajse asnjë fshat pa vizituar: nga Çermenika, në luginën e Shkumbinit, në Rrajcë dhe fushën e Domosdovës, në Stravaj, Sopot e deri në Polis.

Natyrisht, gjatë këtyre udhëtimeve nuk munguan edhe episodet e veçanta, disa prej të cilave mbetën gjatë në kujtesën tonë. Një prej tyre ishte ai në fshatin Kostenjë, ku makina jonë u bllokua në një përrua. Ishte natë dhe na u desh ndihma e fshatarëve për ta nxjerrë prej andej. Prof. Marku nuk e harroi kurrë këtë incident dhe e rikujtonte shpesh në bisedat me miqtë tanë.

Ekspeditat dhe përvoja e punës me prof. Markun ishin për mua një shkollë e madhe. Ai ishte një metodist i jashtëzakonshëm, mjeshtër i mbledhjes së materialit në terren dhe një njohës e studiues erudit i kulturës popullore shqiptare. Prej tij mësova, mbi të gjitha, si mblidhej materiali në terren, si përzgjidhej, si klasifikohej dhe si verifikohej. Dy nga mësimet më të rëndësishme që mora prej tij kanë mbetur të paharruara për mua: Së pari, një material, për të qenë sa më i besueshëm, duhej verifikuar në më shumë se dy-tri burime. Së dyti, kurrë nuk duhej shkruar për një objekt apo dukuri pa e verifikuar më parë në terren, sepse, herët a vonë, e vërteta do të dilte në dritë dhe materiali i paverifikuar do të rrëzohej. Këto parime, që m’i mësoi prof. Marku në vitet e para të punës sime, kanë qenë për mua një udhërrëfyes i çmuar gjatë gjithë veprimtarisë sime studimore.

Në vitin 1982 organizuam në Muzeun Etnografik të Librazhdit Sesionin e parë shkencor, në bashkëpunim me Institutin e Kulturës Popullore dhe Qendrën e Kërkimeve Arkeologjike. Në të morën pjesë studiues të njohur të albanologjisë, ndër ta akademike prof. dr. Andromaqi Gjergji, prof. dr. Spiro Shkurti, prof. dr. Mark Tirta, prof. dr. Ali Muka, antropologu prof. dr. Aleksandër Dhima, si dhe dy arkeologët: prof. dr. Ilir Gjipali dhe dr. Aristotel Koka.

Prof. Marku mbajti kumtesën “Veshjet tradicionale – vlera etnografike të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare”, botuar më pas në Almanakun “Librazhdi”. Në vitin 1983 i rinisëm përsëri ekspeditat në terren, këtë herë për fotografimin dhe dokumentimin e veshjeve popullore për albumin “Veshjet popullore shqiptare”, vëllimi II (Tiranë, 2001).

Po në vitin 1983 i dërgova revistës “Etnografia shqiptare”, pranë Institutit të Kulturës Popullore, një material kushtuar rabushëve të Polisit. Redaksia e revistës më thirri në Tiranë dhe më njoftoi se materiali ishte pranuar, por duhej zgjeruar dhe trajtuar mbi baza më të plota shkencore. Në atë kohë isha ende i papërvojë. Redaksia kishte caktuar si mentorin tim prof. Markun, siç më thanë, jo vetëm sepse ai ishte një nga njohësit më të mirë të trevave të Librazhdit, por edhe sepse tashmë ne ishim bërë miq, gjë që ishte e njohur për të gjithë. Që atë ditë kalova në zyrën e prof. Markut dhe, së bashku, hartuam projektin për zgjerimin dhe thellimin e materialit. “Duhet të kthehesh përsëri në Polis dhe të takosh sa më shumë barinj të vjetër të kësaj treve”, ishte porosia e tij. Kjo ishte një tjetër leksion i madh për mua: një studiues nuk duhet të mjaftohet me atë që ka mbledhur një herë, por duhet të rikthehet në terren, të kërkojë dëshmi të reja, t’i krahasojë dhe t’i verifikojë ato.

Gjatë viteve që qëndrova në Librazhd, nuk i shkëputa asnjëherë lidhjet me prof. Markun. Ato u forcuan edhe më shumë pas ardhjes sime në Tiranë, në vitin 1986.

Në fillim të viteve 2010, së bashku me ish-bashkëpunëtorin tim F. Fixha, filluam punën përgatitore për librin “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”. Pasi e përfunduam dorëshkrimin, iu drejtuam prof. Markut, të cilit, si një nga specialistët më të shquar të mitologjisë shqiptare, i kërkuam të ishte konsulent shkencor i librit. Gjithashtu i kërkuam të shkruante edhe parathënien. Ai e pranoi me kënaqësi, pavarësisht angazhimeve të shumta që kishte. Ndihma e tij ishte e jashtëzakonshme. Gjatë gjithë punës ai na sugjeronte, na korrigjonte dhe na inkurajonte, me synimin që libri të dilte sa më i plotë, korrekt nga pikëpamja gjuhësore dhe i mbështetur shkencërisht. Më duhet të them se, në një masë të rëndësishme, falë ndihmës së tij u arrit që ky libër të merrte formën që ka sot. Mund ta them pa modesti se ai mbetet një nga punimet më të rëndësishme që kemi realizuar për një figurë të mitologjisë popullore shqiptare, Zanën e Çermenikës.

Në vitin 2020, së bashku me studiuesin çermenikas z. Agim Qoku, nisëm një studim kushtuar gurëve megalitikë të varrezave hebraike të fshatit Shmil. Edhe këtë herë kërkuam ndihmën dhe asistencën e profesor Markut, si një nga njohësit më të mirë të kësaj fushe. Ai na dha një ndihmë të çmuar dhe na inkurajoi në punën tonë, duke vlerësuar se objekti që kishim marrë në studim ofronte mundësi për një trajtim të mirëfilltë shkencor. Pas përfundimit të studimit, materialin e paraqitëm në Konferencën e Dytë Shkencore, të organizuar nga Akademia e Studimeve Albanologjike, Bashkia e Librazhdit dhe Shoqata Kulturore “Çermenika 2017”, e cila u zhvillua në qytetin e Librazhdit në vitin 2021.

Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë shkencore të akademikut prof. dr. Mark Tirta lidhet me trevat e Librazhdit. Për këto treva ai ka botuar disa studime dhe shkrime me vlerë, ndër të cilat: “Veshjet tradicionale – vlera etnografike të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare”, Almanaku “Librazhdi”, 1985; “Veshjet popullore në rrethin e Librazhdit”, në albumin “Veshjet popullore shqiptare”, vëllimi II, 2001; “Veshjet e Çermenikës – veshjet e grave dhe veshjet e burrave”, gazeta “Çermenika”, nr. 6, 2003; Parathënia e librit “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, Tiranë, 2015; Eseja për librin “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, gazeta “Zana e Çermenikës”, nr. 4, Tiranë, 2018, si dhe fjala përshëndetëse në përurimin e librit “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, me titullin domethënës: “Pa ditur të kaluarën, nuk mund të dimë të tashmen”.

Për mua, Mark Tirta nuk ishte vetëm një profesor i shquar, një etnograf dhe studiues i madh i kulturës shqiptare. Ai ishte mentori im, njeriu që më mësoi se dashuria për kulturën dhe traditën duhet të shoqërohet gjithmonë me përkushtimin ndaj së vërtetës, me kërkimin në terren dhe me rigorozitetin shkencor. Por, përtej dijes dhe autoritetit të tij shkencor, unë do ta kujtoj Mark Tirtën edhe për thjeshtësinë, mirësinë dhe gatishmërinë e tij për t’u dhënë dorën studiuesve të rinj. Ai dinte të inkurajonte, të këshillonte dhe, mbi të gjitha, të frymëzonte.

Vitet kaluan, por kujtimet e atyre ekspeditave nëpër fshatrat e Librazhdit, bisedat në zyrën e muzeut, udhëtimet tona nëpër Çermenikë, Polis, Rrajcë, Stravaj e Sopot dhe mësimet që mora prej tij do të mbeten gjithmonë të gjalla në kujtesën time.

Puna dhe vepra e profesor Markut do të mbeten gjatë në kujtesën e studiuesve dhe të atyre që e duan kulturën shqiptare. Për mua, ai do të mbetet gjithmonë një nga njerëzit që ndikuan më shumë në formimin tim si studiues dhe në dashurinë time për trashëgiminë e pasur etnokulturore të trevës së Librazhdit.