Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909
Kryeministri i Kosovës z.Albin Kurti zhvilloi homazhe nderimi te varret e Vëllezërve Bytyqi dhe vizitë te Kisha Zoja e Shkodrës- Fotoreportazh: Dritan Haxhia.
Albert Vataj/
Më 20 shtator 1685, në Padovë të Italisë, doli nga shtypi Cuneus Prophetarum, Çeta e profetëve, vepra madhore e Pjetër Bogdanit, një nga monumentet themelore të letërsisë, kulturës dhe mendimit shqiptar. Vepra, e konceptuar si një traktat teologjik e filozofik dhe e shkruar në shqip e latinisht, përfaqëson një nga kulmet e letërsisë së vjetër shqipe dhe një dëshmi të jashtëzakonshme të aftësisë së shqipes së shekullit XVII për të shprehur ide të ndërlikuara teologjike, filozofike, kozmologjike e morale.
Pjetër Bogdani, klerik, teolog, filozof dhe kryeipeshkëv, lindi rreth vitit 1625–1627 në Has dhe vdiq më 6 dhjetor 1689 në Prishtinë. Jeta e tij u zhvillua në një kohë të trazuar, kur fjala e shkruar shqipe ishte ende e rrallë dhe kur përpjekja për ta përdorur gjuhën vendase si mjet të dijes, besimit dhe mendimit përbënte një akt të rëndësishëm kulturor. Çeta e profetëve nuk ishte një vepër e lindur papritur në vitin e botimit. Bogdani e kishte përfunduar dorëshkrimin rreth vitit 1675 dhe ia kishte paraqitur Kongregatës së Propagandës së Fesë për botim. Për shkak të kërkesave të saj, ai punoi edhe për versionin përkatës në gjuhë të tjera. Pas një udhe të gjatë përgatitore, libri u botua më në fund në Padovë më 20 shtator 1685, me ndihmën e kardinalit Gregorio Barbarigo.
Titulli i plotë latin i veprës “Cuneus Prophetarum de Christo Salvatore Mundi et eius Evangelica Veritate” e përcakton boshtin teologjik të saj: Krishti si Shpëtimtar i botës dhe e vërteta ungjillore. Por rëndësia e veprës shkon përtej një teksti thjesht fetar. Në të bashkohen teologjia, filozofia, historia biblike, morali, kozmologjia dhe poezia, ndërsa ligjërimi shqip dëshmon një përpjekje të vetëdijshme për ta bërë gjuhën bartëse të dijes së kohës. Pikërisht këtu qëndron një nga madhështitë e Bogdanit: ai nuk e përdor shqipen vetëm për të rrëfyer apo për të predikuar. Ai përpiqet ta mendojë botën në shqip.
Dhe kjo është një ngjarje shumë më e madhe sesa thjesht botimi i një libri. Në faqet e Çetës së profetëve, shqipja shfaqet e aftë të mbajë mbi vete koncepte abstrakte, argumente teologjike, kundërvënie filozofike dhe ndërtime të ndërlikuara sintaksore. Studiuesit kanë vënë në dukje pikërisht këtë zhdërvjelltësi të ligjërimit të Bogdanit dhe përpjekjen e tij për të ringjallur fjalë e shprehje të vjetra, për të krijuar fjalë të reja dhe për të pasuruar terminologjinë teologjike e shkencore.
Prandaj Çeta e profetëve nuk është vetëm një monument i letërsisë së vjetër shqiptare. Është edhe një dëshmi e pjekurisë së shqipes së shkruar në një periudhë kur dokumentimi i saj ishte ende i kufizuar. Gjuha që gjejmë te Bogdani nuk është një gjuhë e paaftë për të shprehur mendimin e ndërlikuar; përkundrazi, ajo shfaqet me një elasticitet dhe pasuri që e bëjnë të mundur artikulimin e një bote të tërë konceptuale.
Kjo nuk do të thotë se Çeta e profetëve provon në vetvete se sa e lashtë është shqipja. Por ajo dëshmon diçka po aq të rëndësishme: se në shekullin XVII shqipja kishte arritur një nivel të konsiderueshëm të përpunimit letrar dhe konceptual, shumë më përpara se standardizimi modern i saj. Në këtë kuptim, Bogdani qëndron si një nga figurat që i dhanë shqipes autoritetin e një gjuhe të dijes dhe të letërsisë.
Edhe vetë forma e librit është e jashtëzakonshme. Botimi i vitit 1685 përmban pjesë në shqip dhe latinisht, ndërsa në krye të veprës gjenden kushtime dhe poezi në disa gjuhë. Ka edhe poezi shqipe të Llukë Bogdanit dhe Llukë Sumës, ndërsa vargje të vetë Pjetër Bogdanit janë të shpërndara në pjesë të ndryshme të veprës. Kështu, Çeta nuk është vetëm një traktat; ajo është edhe një hapësirë ku proza, poezia, teologjia dhe filozofia takohen.
Dhe në këtë hapësirë dëgjohet një zë që, ndonëse i shekullit XVII, tingëllon çuditërisht i afërt: “Të lutemi pra, litari em i urtë, të më ndijeçë në gjeç fjalëzë, që të trazon veshëtë. Përse as dielli pa hije as hëna pa mjegullore mbi faqe nuk anshtë…” Në këtë gjuhë të vjetër nuk duhet parë vetëm ndryshimi nga shqipja e sotme. Duhet parë vazhdimësia e mendimit shqiptar. Fjalët kanë ndryshuar, drejtshkrimi ka ndryshuar, sintaksa është zhvilluar, por në themel qëndron e njëjta përpjekje njerëzore: të emërtohet bota, të kuptohet e panjohura dhe të gjendet një rend përballë kaosit.
Bogdani ishte, në këtë kuptim, më shumë se një shkrimtar fetar. Ai ishte një nga ata njerëz që e kuptuan se gjuha është edhe atdhe i mendimit. Një popull që shkruan në gjuhën e vet jo vetëm ruan fjalët; ai ruan mënyrën e vet për ta parë dhe për ta interpretuar botën. Prandaj figura e tij do të mbetej e lidhur me historinë e mëvonshme të vetëdijes kombëtare shqiptare. Të quash Bogdanin “përfaqësues të Rilindjes Kombëtare” në kuptimin kronologjik do të ishte anakronike, pasi Rilindja Kombëtare shqiptare i përket kryesisht shekullit XIX. Por është më e saktë ta shohim atë si një pararendës të hershëm të vetëdijes kulturore e gjuhësore që më vonë do të marrë formë të plotë gjatë Rilindjes. Tek ai gjendet tashmë bindja se gjuha, dija dhe identiteti kulturor janë të lidhura ngushtë.
Bogdani i parë përmes Rugovës
Katër shekuj më vonë, vepra e tij do të vazhdonte të zgjonte interesin e studiuesve. Një prej interpretimeve më të rëndësishme të shekullit XX është studimi i Ibrahim Rugovës, Vepra e Bogdanit, 1675–1685 (Cuneus Prophetarum), botuar në Prishtinë nga Rilindja më 1982, në një vëllim prej 312 faqesh.
Është domethënëse që Rugova, atëherë studiues dhe kritik letrar, iu përkushtua një figure si Bogdani shumë përpara se të hynte në jetën politike. Kjo vepër e vitit 1982 mbetet një pikë e rëndësishme në studimin modern të autorit të Çetës së profetëve.
Një libër që i mbijetoi kohës
Çeta e profetëve u ribotua më pas në Venedik, më 1691 dhe 1702, duke dëshmuar se vepra nuk mbeti e mbyllur në kufijtë e kohës së saj. Por rëndësia e saj nuk matet vetëm me numrin e ribotimeve apo me vendin që zë në historinë e letërsisë. Rëndësia e saj është se, në një kohë kur shqipja ende nuk kishte statusin e një gjuhe të konsoliduar letrare, një njeri guxoi t’i kërkonte asaj të shprehte universin.
Bogdani nuk e gjeti shqipen të gatshme për detyrën që i ngarkoi. Ai e punoi, e gdhendi, e zgjeroi dhe e vuri përballë filozofisë, teologjisë dhe dijes. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: ai nuk shkroi vetëm një libër në shqip; ai ndihmoi që shqipja të bëhej gjuhë e një libri të madh.
Më 20 shtator 1685, në një shtypshkronjë të Padovës, nuk u shtyp vetëm një traktat teologjik. U shtyp një dëshmi. Dëshmia se shqipja mund të bëhej gjuhë e mendimit, e dijes, e poezisë dhe e pyetjeve më të mëdha të njeriut. Dhe, katër shekuj më pas, Çeta e profetëve vazhdon të na kujtojë se historia e një gjuhe nuk fillon vetëm atëherë kur ajo standardizohet. Ajo fillon shumë më herët, në çastin kur dikush beson se ajo gjuhë është e denjë të mbajë mbi vete peshën e mendimit.
Çerçiz Topulli lindi më 20 shtator 1880 në Gjirokastër. Ai ishte atdhetar dhe veprimtar i shquar i Rilindjes Kombëtare, udhëheqës i luftës së armatosur të çetave për çlirimin kombëtar të vendit dhe Hero i Popullit.
Rol të rëndësishëm në formimin e tij luajti vëllai i tij më i madh, Bajo Topulli. Në thirrjen “Nga malet e Shqipërisë”, drejtuar bashkatdhetarëve të tij dhe botuar në janar 1907 në gazetën “Shpresa e Shqipërisë”, Çerçiz Topulli kërkonte që Shqipëria të shkëputej nga Perandoria Osmane dhe të bëhej e pavarur.
Në 1907, ai komandoi çetën e armatosur që vepronte në Shqipërinë e Jugut, veçanërisht në krahinat e Gjirokastrës dhe Korçës.
Me vendim të Komitetit të Gjirokastrës, anëtarë të çetës së tij vranë, në fillim të marsit 1908, në Gjirokastër, komandantin turk të xhandarmërisë.
Çerçiz Topulli drejtoi Luftën e Mashkullorës në 1908, si dhe punoi për formimin e klubeve shqiptare dhe për hapjen e shkollave shqipe në vise të ndryshme të vendit.
Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 nëntor 1912, ai u vu në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit dhe luftoi për mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut, për sprapsjen e forcave greke nga tokat e pushtuara në Jug pas Konferencës së Londrës, si dhe kundër rebelimit të Haxhi Qamilit në Shqipërinë e Mesme.
Në shtator të vitit 1914, Çerçiz Topulli, së bashku me Muço Qullin, ndodhej në Shkodër, ku mendohet se kishte shkuar për t’iu bashkuar mbrojtësve të trojeve shqiptare nga pushtimi serbo-malazez.
U vra më 15 korrik 1915 në Fushën e Shtoit, në Shkodër, nga forcat pushtuese malazeze.
Në vitin 1937, eshtrat e Çerçiz Topullit u sollën në Gjirokastër.
Mësuese Fabjola (Gjinaj) Marku/
Long Island, NY – 19 shtator 2026 Shkolla shqipe “Gjergj Fishta” në Long Island hapi dyert për vitin e ri shkollor, duke nisur vitin e saj të tretë radhazi, për fëmijët që janë të interesuar të mësojnë shqip.
Dita e parë solli emocione të bukura, takime me miq të vjetër dhe njohje të reja. Fëmijët u rikthyen në klasë me dëshirën për të mësuar, ndërsa prindërit i shoqëruan me të njëjtin qëllim: t’u japin fëmijëve mundësinë të ruajnë dhe të zhvillojnë lidhjen me gjuhën dhe kulturën shqiptare.
Shkolla “Gjergj Fishta” ka lindur nga dëshira për të krijuar një hapësirë ku fëmijët shqiptarë të diasporës të mund të mësojnë shqip dhe, njëkohësisht, të njihen më nga afër me historinë, kulturën dhe traditat e vendit të origjinës së familjeve të tyre. Programi i shkollës nuk kufizohet vetëm te mësimi i gjuhës. Nëpërmjet mësimeve dhe aktiviteteve të ndryshme, synohet që fëmijët të krijojnë një marrëdhënie të natyrshme me kulturën shqiptare dhe ta shohin gjuhën shqipe si një pjesë të rëndësishme të historisë dhe identitetit familjar.
Gjatë këtyre tre viteve, shkolla është mbështetur nga përkushtimi i mësuesve, prindërve dhe pjesëtarëve të komunitetit. Një rol të rëndësishëm ka pasur edhe dëshira e familjeve për t’u krijuar fëmijëve një mundësi të tillë, edhe pse jeta në diasporë shpesh i vendos gjuhën e origjinës përballë shumë gjuhëve dhe kulturave të tjera. Dita e parë e këtij viti ishte një tjetër dëshmi se kur prindërit, mësuesit dhe komuniteti bashkohen rreth një qëllimi të përbashkët, mund të krijohet diçka me vlerë për brezin e ri.
Me shumë punë dhe përkushtim, viti i tretë i Shkollës Shqipe “Gjergj Fishta” sapo ka nisur. Përpara janë mësime, aktivitete dhe shumë momente të tjera që do t’i japin fëmijëve mundësinë të mësojnë, të shoqërohen dhe të afrohen gjithnjë e më shumë me gjuhën dhe kulturën shqiptare. Ftojmë komunitetin shqiptar në Long Island të regjistrojë fëmijët pranë shkollës shqipe “Gjergj Fishta” New York. Mirpresim regjistrime të reja.
“Arsimi është amanet i kombit dhe përgjegjësi ndaj brezave”. Një vit i ri shkollor, një tjetër hap i vogël për të mbajtur shqipen gjallë në Long Island.
Nga Rafael Floqi/
Më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara në Hagë dënuan Hashim Thaçin dhe Jakup Krasniqin me nga 25 vjet burg, Kadri Veselin me 18 vjet dhe Rexhep Selimin me 13 vjet. Vendimi shkaktoi zemërim e protesta në Kosovë dhe diasporë. Gjykata këmbëngul se shqyrton përgjegjësinë individuale, jo legjitimitetin e UÇK-së. Por, kur dënohen drejtuesit e saj, ndarja ndërmjet individit dhe organizatës bëhet e vështirë në ndërgjegjen publike. Dënimi është individual juridikisht, por njolla ka efekt më të gjerë historik.
Ky vendim riktheu një pyetje që shqiptarët e shmangën për vite: përse pranuam që udhëheqësit e luftës sonë të gjykoheshin nga një trupë ndërkombëtare, larg Kosovës? Përse besuam se të huajt do të ishin domosdoshmërisht më të paanshëm dhe më të drejtë?
Guvernatorët e pashpallur
Në Shqipëri dhe Kosovë, ambasadorët e shteteve të fuqishme fitojnë shpesh një titull që nuk ua njeh as Kushtetuta dhe as Konventa e Vjenës: atë të “guvernatorit” të pashpallur. Ata nuk e kanë marrë juridikisht këtë pushtet. Ua kanë dhënë institucionet e dobëta, politikanët që kërkojnë mbështetje nga jashtë dhe një opinion publik që i beson më shumë vulës së huaj sesa shtetit të vet. “Guvernatori” nuk është status diplomatik, por metafora e një sovraniteti që ne vetë e ushtrojmë me pasiguri.
A është kjo shenjë e një kompleksi kombëtar inferioriteti? Përgjigjja nuk mund të jetë një “po” e thjeshtë. Megjithatë, në sjelljen tonë politike dallohet prirja për t’i dhënë autoritetit të huaj më shumë besim sesa vetvetes. Kjo lidhet edhe me kodin e mikpritjes. Por kur ai transferohet në politikë, miku nuk ulet vetëm në krye të sofrës; vendoset në krye të shtetit. Fjala e tij merr më shumë peshë se vota dhe ligji vendas.
Gjatë komunizmit, modeli sovjetik u shpall si standardi me të cilin duhej matur çdo institucion shqiptar. Epërsia ushtarake e teknike e Moskës u shndërrua në epërsi të supozuar morale: Moska dinte, Tirana duhej të bindej. Pas komunizmit ndryshoi qendra e autoritetit, por jo gjithmonë psikologjia e marrëdhënies.
Shtetet e Bashkuara nuk mund të barazohen me Bashkimin Sovjetik. Ndërhyrja e NATO-s shpëtoi popullsinë e Kosovës dhe aleanca me SHBA-në mbetet jetike. Por mirënjohja krijoi rrezikun që miqësia të ngatërrohej me pagabueshmërinë. Politikanët përdorin takimet me ambasadorët si certifikata legjitimiteti. Krijohet një rreth vicioz: sa më të dobëta institucionet, aq më shumë kërkohet ndërhyrja e huaj; sa më shumë vendimmarrja delegohet, aq më pak zhvillohen institucionet.
Psikologjia e varësisë
Psikologjia sociale e quan këtë “brendësim të inferioritetit”. Një komb i vogël mund ta shndërrojë pabarazinë e fuqisë në hierarki të vlerës. Një shtet i madh ka më shumë ushtri, para dhe ndikim; prej kësaj nxirret gabimisht përfundimi se ka edhe gjyqtarët më të drejtë, diplomatët më të mençur dhe politikat më morale. Fuqia ngatërrohet me drejtësinë, prestigji me të vërtetën.
Krenaria kombëtare dhe inferioriteti politik mund të bashkëjetojnë: lartësojmë të kaluarën, por ia dorëzojmë të huajit autoritetin mbi të tashmen.
Në Kosovë vepron edhe frika nga braktisja. Përvoja e viteve 1998–1999 krijoi bindjen e arsyeshme se pa Amerikën dhe NATO-n, Kosova nuk mund të shpëtonte. Por nga pohimi “Amerika na ndihmoi të shpëtonim” u kalua shpesh te përfundimi “Amerika nuk mund të gabojë ndaj nesh”. Kur aleatët kërkuan një gjykatë të përqendruar te ish-pjesëtarët e UÇK-së, u përhap arsyetimi se ajo do ta pastronte luftën dhe udhëheqësit do të ktheheshin shpejt të pafajshëm.
Dhomat e Specializuara u miratuan nga Kuvendi i Kosovës më 3 gusht 2015. Ato janë juridikisht pjesë e sistemit kosovar, por ndodhen në Hagë dhe përbëhen nga personel ndërkombëtar. U paraqitën si garanci për pavarësi dhe mbrojtje të dëshmitarëve, por krijuan një paradoks: gjykata mban emrin e Kosovës, ndërsa Kosova ka ndikim tepër të kufizuar mbi të.
Pranimi i saj ishte përzierje mirënjohjeje, presioni diplomatik, dobësie institucionale dhe frike nga izolimi. Udhëheqësit besuan se bashkëpunimi do ta mbronte marrëdhënien me Perëndimin. Por vendimi e goditi besimin te miku i pagabueshëm. Përgjegjësia penale mbetet individuale dhe duhet të mbështetet në prova, por miqësia politike nuk garanton drejtësi të përsosur.
Një fjalë e vetme Marre
Kur mori vesh vendimin, kryeministri Edi Rama reagoi me vetëm një fjalë: “Marre!” Në shqipen e Kosovës dhe të Veriut ajo do të thotë drejtpërdrejt turp. Por turp për kë? Për gjykatën dhe ata që dhanë vendimin? Për mekanizmin që u përqendrua pothuajse vetëm te njëra palë e luftës? Apo edhe për ne shqiptarët, që pranuam dhe ndihmuam krijimin e tij pa kërkuar garanci të mjaftueshme për barazi, transparencë dhe mbrojtjen e së vërtetës historike?
Ndoshta “marre” duhet lexuar në të dyja drejtimet: si akuzë ndaj një vendimi që shumë shqiptarë e konsiderojnë të padrejtë dhe si qortim ndaj naivitetit tonë politik. Besuam se miku do të ishte domosdoshmërisht i drejtë. I dorëzuam një institucioni të jashtëm edhe një pjesë të kujtesës së luftës.
Gjykatësi mund të thotë se nuk po gjykohet UÇK-ja, por vetëm katër persona. Juridikisht, ky është dallim themelor. Por historia nuk funksionon vetëm me kategoritë e sallës së gjyqit. Kur dënohen drejtuesit kryesorë, efekti simbolik prek edhe UÇK-në. Ajo mund të mos jetë ulur formalisht në bankën e të akuzuarve, por hija e aktgjykimit bie mbi emblemën, luftëtarët dhe kujtesën e saj.
Prandaj duhen mbrojtur njëkohësisht dy parime: askush nuk është mbi drejtësinë, por as drejtësia nuk duhet përdorur për të rishkruar historinë e agresionit, rezistencës dhe çlirimit.
Nga mikpritja drejt barazisë
Mikpritja është virtyt, por shteti nuk është shtëpi private. Ambasadori është përfaqësues i një vendi mik, jo kryetar i familjes politike shqiptare. Mendimi i tij duhet dëgjuar, por jo trajtuar si urdhër. Partneriteti me SHBA-në është pasuri strategjike, por nuk kërkon nënshtrim intelektual.
Problemi nuk zgjidhet duke kaluar nga adhurimi i ambasadorëve te armiqësia ndaj Perëndimit. Kjo do të ishte vetëm përmbysja e të njëjtit kompleks. Zgjidhja është pjekuria: të jemi mirënjohës pa qenë të bindur verbërisht; të bashkëpunojmë pa hequr dorë nga gjykimi kritik; të pranojmë përgjegjësinë individuale pa lejuar delegjitimimin e luftës çlirimtare; dhe të ndërtojmë institucionet tona, që të mos kenë nevojë për ambasadorin si noter, arbitër apo guvernator. E njëjta “marre” kolektive bënë ata që prisnim lirimin e Thaçit nga Grenelli.
Sovraniteti fillon në mendje. Një komb nuk bëhet i barabartë vetëm kur njihet nga të tjerët, por kur pushon së konsideruari veten nxënës të përhershëm në oborrin e fuqive të mëdha. Kosova dhe Shqipëria kanë nevojë për miq, por miqtë duhen parë siç janë: jo të pagabueshëm, jo gjithmonë të paanshëm dhe jo të autorizuar të zëvendësojnë institucionet tona.
Në daç e pëlqeni apo jo ajo “kafshë politike”, kryeministri Aktual Albin Kurti ia pat përmendur këtë Thaçit qysh më 2014. E që të mos i bëjmë gropën vetes, si ky i fundit. Duhet të kuptojmë se miqësia e vërtetë nuk kërkon përulje. Ajo kërkon respekt të ndërsjellë, përgjegjësi dhe barazi.