s p – Page 9 – Dielli

Dr. Riza Sadiku dhe kontributi në dokumentimin e historisë kombëtare

August 31, 2026 by s p

Dr. Kujtim Kasami/

– Historiani kërçovar me guxim të fortë intelektual

Riza Rrahim Sadiku (1949–2019) lindi në fshatin Tuhin të Kërçovës më 20 gusht 1949 dhe ndërroi jetë më 12 mars 2019.

Shkollën fillore e kreu në vendlindje, Normalen në Shkup, ndërsa Fakultetin Filozofik, në grupin e Historisë, si dhe studimet pasuniversitare i kreu në Prishtinë. Në vitin 1985 mbrojti temën e magjistraturës me titull “Luftërat ballkanike dhe çështja shqiptare në shtypin serb”.

Kjo temë është shumë domethënëse për profilin e tij shkencor, sepse dëshmon interesimin e hershëm të tij për marrëdhëniet shqiptaro-serbe dhe për mënyrën se si çështja shqiptare paraqitej në burimet dhe shtypin serb.

Në korrik të vitit 2003, Dr. Riza Sadiku doktoroi në Institutin Albanologjik të Prishtinës, me temën “Kontributi i Lidhjes Kosovare në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare 1949–1999”.

Veprimtaria profesionale

Gjatë viteve 1975–1977, Riza Sadiku punoi si profesor i historisë në shkollat e mesme në Prishtinë. Nga viti 1977 deri më 1981 punoi në Muzeun e Kosovës si bashkëpunëtor profesional.

Nga viti 1981 punoi në Muzeun e Revolucionit të Kosovës si bashkëpunëtor i lartë profesional, deri më 7 mars 1995, kur ky institucion u shua nga regjimi serb, me ç’rast mbeti jashtë procesit të punës.

Pas çlirimit të Kosovës, më 6 shtator 1999, u rikthye në vendin e punës në Muzeun e Kosovës.

Si bashkëpunëtor profesional i Muzeut të Kosovës, mori pjesë në organizimin e më shumë se 20 ekspozitave tematike nga fusha e historisë, si pjesë e grupeve të autorëve dhe si autor.

Ndër punimet e tij më të rëndësishme shkencore dhe publicistike veçohen:

– “Gjurmëve të këngës të Selman Litës”, në bashkëpunim me I. Kadriun, Fjala, Prishtinë, 1977;

– “Biografia dhe bibliografia e Dr. Hasan Kaleshit”, Münchener Zeitschrift für Balkankunde, vëll. I, f. 1–15, München, 1978;

– “In memoriam, Dr. Hasan Kaleshi”, JIÇ, nr. 1–2, Beograd, 1979;

– “Kush ishte Emrush Miftari”, Jehona, nr. 22, Prishtinë, 1994;

– “Hasan Kaleshi – jeta dhe vepra”, monografi, Shkup, 1996; ribotuar në Prishtinë po atë vit;

– “Me rastin e 55-vjetorit të Masakrës te Gështenjat e Kërçovës”, fejton, gazeta Dita, prill 2000, Prishtinë; i botuar më pas edhe në gazetën Flaka, maj 2000, Shkup;

– “Qëndrimi i shtypit serb ndaj pavarësisë së Shqipërisë 1912–1913”, fejton, gazeta Dita, maj–qershor 2000, Prishtinë.

Interesimi për mërgatën shqiptare

Dr. Riza Sadiku ishte njohur që herët, qysh në kohën kur ishte student, me veprimtarinë kombëtare të shqiptarëve në diasporë. Më vonë, edhe si profesor i diplomuar, gjatë punës së tij dhe qëndrimeve në vende të ndryshme të Evropës dhe në SHBA, ai pati mundësi të njihej nga afër me jetën dhe veprimtarinë e shumë shqiptarëve të mërgatës.

Ai njohu nga afër jetën dhe veprimtarinë e shumë shqiptarëve, të cilët, përveç punëve të ndryshme për sigurimin e jetesës, u përpoqën të kontribuonin në çështjen e pazgjidhur shqiptare, për sensibilizimin e saj dhe afirmimin e saj ndërkombëtar, shpeshherë duke bërë sakrifica të mëdha.

Kontaktet e tij me disa prej veprimtarëve më të dalluar vazhduan edhe më vonë në vendlindje. Ai u njoh më hollësisht me aktivitetin, sakrificat, vuajtjet dhe kontributin e tyre për afirmimin e çështjes kombëtare në vende të ndryshme të botës.

Ai takoi personalitete të ndryshme, të cilët një pjesë të rëndësishme të jetës së tyre në diasporë ia kushtuan çështjes kombëtare.

Në një rast, ai thekson:

“Për këta veprimtarë të dalluar jo vetëm se nuk është shkruar, por shumica prej nesh, në kohën e monizmit, as që kanë pasur guxim të përshëndeten me ta. Në këtë segment dallohet sidomos komuna e Kërçovës, nga e cila ka shumë atdhetarë të kombit, të cilët kanë zhvilluar aktivitet të dendur në diasporë, sidomos në SHBA, për të cilën arsye kanë qenë të ndjekur nga regjimi i kohës. Për shkaqe të këtilla, shumica prej tyre nuk kanë pasur mundësi të vizitojnë as familjen e ngushtë për 10 deri në 30 vjet.”

Po ashtu, Dr. Riza Sadiku nënvizon:

“Diaspora shqiptare, me veprimtarinë për afirmimin dhe avancimin e çështjes kombëtare, ka luajtur dhe luan edhe sot rol të rëndësishëm në vende të ndryshme të botës, për të cilin aktivitet shumë pak është shkruar dhe shkruhet sot.”

Lufta e Kosovës dhe përvoja personale

Viti 1999 ishte një nga periudhat më të rënda për kombin shqiptar në Kosovë. Eskalimi i dhunës, krimeve dhe politikës së spastrimit etnik të regjimit serb arriti kulmin, duke detyruar faktorin ndërkombëtar, të udhëhequr nga NATO-ja, të ndërhynte më 24 mars 1999.

Pas fillimit të intervenimit të NATO-s në Kosovë, regjimi i Beogradit intensifikoi edhe më tej dhunën, krimet, masakrat, dëbimet dhe deportimet e shqiptarëve.

Valët e kësaj stuhie nuk lanë pothuajse asnjë familje shqiptare pa u prekur në mënyra të ndryshme.

Edhe profesor Riza Sadiku, së bashku me familjen, më 25 mars 1999 u dëbua nga shtëpia e tij në Fushë-Kosovë, ndërsa pas dhjetë ditësh u dëbua edhe nga Prishtina.

Pas përfundimit të luftës, ai u kthye më 20 qershor, por shtëpinë nuk e gjeti. Ajo ishte bërë shkrumb e hi nga kriminelët serbë, ashtu si shumë shtëpi shqiptare anembanë Kosovës.

Ajo që i dhembi më së shumti në shtëpinë e djegur ishte biblioteka e tij. Nga ajo arriti të shpëtonte vetëm një çantë me dokumente, fotografi dhe dorëshkrime të një libri.

Këto ngjarje lanë pasoja të mëdha në gjendjen psikologjike dhe ekonomike të Dr. Riza Sadikut.

Studiues i historisë shqiptare

Dr. Riza Sadiku ishte një ndër studiuesit e shquar të historisë shqiptare, veçanërisht të nacionalizmit shqiptar. Ai nuk u ndal asnjëherë së shkruari dhe së hulumtuari historinë shqiptare.

Zyra ku punonte, ashtu si edhe shtëpia ku banonte, ishte e mbushur me dokumente, libra dhe materiale shkencore.

Riza Sadiku ishte historian që e trajtoi historinë shqiptare pa dallime fetare, krahinore apo rajonale.

Me përkushtim të madh, si studiues i zellshëm dhe atdhetar, punoi vazhdimisht për ndriçimin e historisë shqiptare.

Për rreth pesëmbëdhjetë vjet me radhë, ai botoi më shumë se njëzet punime shkencore në enciklopeditë historike të botuara dhe të publikuara çdo vit nga Shoqata e Intelektualëve Shqiptarë “Trojet e Arbrit”.

Në vitin 2018 mori pjesë në tri sesione shkencore të organizuara nga Shoqata “Trojet e Arbrit”, në Prizren, Lezhë dhe Gjakovë.

Ai ishte studiues që la gjurmë të rëndësishme në fondin e artë të historiografisë kombëtare shqiptare.

Formimi i tij akademik lidhej ngushtë me historinë, ndërsa interesimet e tij shkencore u përqendruan veçanërisht në historinë politike të shqiptarëve, Kosovën, mërgatën shqiptare dhe organizatat politike shqiptare në diasporë.

Veprimtaria në Muzeun e Kosovës

Dr. Riza Sadiku ishte i lidhur ngushtë me Muzeun e Kosovës dhe me projekte të rëndësishme dokumentuese e historike.

Një nga veprat e tij më të rëndësishme është “Lidhja Kosovare 1949–1999”, Prishtinë, 2006, një vepër voluminoze prej rreth 456 faqesh.

Vepra dokumenton historinë e Lidhjes Kosovare dhe veprimtarinë e saj në diasporë.

Një tezë doktorale e University College London e citon veprën si:

Riza Sadiku, Lidhja Kosovare 1949–1999, Prishtinë: Ministria e Kulturës, Rinisë, Sportit dhe Çështjeve Jorezidente/Muzeu i Kosovës, 2006.

Kjo dëshmon rëndësinë e punës së tij në dokumentimin e historisë së Lidhjes Kosovare dhe të veprimtarisë së saj në diasporë.

“Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën”

Një tjetër projekt i rëndësishëm lidhet me katalogun “Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën” (Albanian-American Diaspora for Kosova – Catalogue).

Dr. Riza Sadiku ishte autor i katalogut të kësaj ekspozite të Muzeut Kombëtar të Kosovës. Katalogu dokumenton veprimtarinë e diasporës shqiptaro-amerikane dhe kontributin e saj për Kosovën.

Në të trajtohen, ndër të tjera:

– Federata Panshqiptare “Vatra”;

– Lidhja Kosovare;

– Liga Shqiptaro-Amerikane;

– Këshilli Kombëtar Shqiptaro-Amerikan;

– personalitete shqiptaro-amerikane;

– veprimtaria politike dhe kombëtare e diasporës;

– mbështetja amerikane për çështjen e Kosovës.

Kjo tregon se Sadiku nuk ishte vetëm historian dhe studiues i dokumenteve arkivore, por edhe mbledhës i dëshmive historike, veçanërisht nga diaspora shqiptaro-amerikane.

Gjatë udhëtimeve të tij në SHBA, ai mblodhi materiale historike dhe dokumente të dhuruara nga komuniteti shqiptaro-amerikan, duke kontribuar në pasurimin e fondit dokumentues të institucioneve muzeore.

Veprat kryesore

1. “Hasan Kaleshi – Jeta dhe vepra”

Prishtinë, “Rilindja”/Renesanca, 1996.

Kjo është një nga veprat më të rëndësishme të Riza Sadikut për historinë intelektuale shqiptare dhe për jetën e veprën e Akademik Hasan Kaleshit.

2. “Lidhja Kosovare 1949–1999”

Prishtinë, 2006.

Vepër voluminoze prej rreth 456 faqesh, kushtuar historisë së kësaj organizate dhe veprimtarisë së saj në diasporë.

3. “Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën”

Katalog dokumentues i ekspozitës së Muzeut Kombëtar të Kosovës, me autor Riza Rrahim Sadikun. Botimi është ribotuar edhe në vitin 2018.

4. “Hafëz Jusuf Azemi – Një jetë për kauzën shqiptare në mërgim (1944–2011)”

Prishtinë, Muzeu i Kosovës, 2012.

Kjo është një nga veprat më voluminoze të Riza Sadikut, me 784 faqe. Vepra trajton jetën e Hafëz Jusuf Azemit dhe veprimtarinë shqiptare në mërgim, përfshirë dimensionin politik dhe kombëtar të diasporës.

5. “Ajet Rushiti – aderues i ideve të Ballit Kombëtar dhe i Lidhjes Kosovare”

Botuar në vitin 2000.

Vepra sjell të dhëna për jetën, veprimtarinë atdhetare dhe angazhimin e Ajet Rushitit, personalitetit nga Kërçova, në kuadër të veprimtarive të Ballit Kombëtar dhe Lidhjes Kosovare.

Veprimtaria shkencore

Një aspekt i rëndësishëm i veprimtarisë së Dr. Riza Sadikut është se ai nuk u kufizua vetëm në botimin e monografive.

Ai mori pjesë në konferenca dhe tubime të ndryshme shkencore. Në një konferencë kushtuar Lidhjes Shqiptare të Prizrenit paraqiti kumtesën:

“Shënimi i përvjetorit të Lidhjes së Prizrenit në mërgatën shqiptare në SHBA”.

Kjo dëshmon se një nga drejtimet e veçanta të kërkimeve të tij ishte historia e mërgatës shqiptare dhe lidhja e saj me zhvillimet politike në Kosovë dhe në trojet shqiptare.

Vlerësimi i veprimtarisë së tij

Nga hulumtimet dhe veprat e tij mund të përfundojmë se Dr. Riza Rrahim Sadiku ishte historian, studiues, autor monografish dhe dokumentues i historisë politike e kombëtare shqiptare, me interes të veçantë për Kosovën, mërgatën shqiptare, Lidhjen Kosovare, diasporën shqiptaro-amerikane, organizatat politike shqiptare, personalitetet kombëtare dhe dokumentimin e kujtesës historike.

Një karakteristikë e veçantë e punës së tij ishte mbledhja e dokumenteve, dëshmive dhe materialeve nga diaspora, të cilat më pas i përdori në botimet dhe projektet e tij muzeore.

Një dëshmi e rëndësisë së veprës “Lidhja Kosovare 1949–1999” është edhe fakti se ajo u bë objekt i një recensioni nga historiani britanik James Pettifer, botuar në revistën akademike South Slav Journal, vëll. 28, nr. 3–4, në vitin 2007.

Kjo është një dëshmi domethënëse se puna e Riza Sadikut pati jehonë edhe përtej hapësirës shqiptare dhe se studimet e tij për Kosovën, mërgatën shqiptare dhe çështjen kombëtare shqiptare hynë edhe në vëmendjen e historiografisë akademike ndërkombëtare.

Dr. Riza Rrahim Sadiku mbetet një nga studiuesit kërçovarë që me punën, përkushtimin dhe guximin e tij intelektual kontribuoi në dokumentimin e historisë shqiptare dhe në ruajtjen e kujtesës kombëtare.

Kur pushteti humb besimin e qytetarëve

August 31, 2026 by s p

Prof.dr. Pal Nikolli/

Korrupsioni, oligarkia, pabarazia, emigracioni dhe dobësimi i institucioneve nuk janë më probleme të veçuara. Ato janë shfaqje të një krize më të thellë: krizës së besimit të qytetarëve te shteti dhe te politika.

Në Shqipëri, prej vitesh politika shqiptare përballet me akuza të vazhdueshme për korrupsion, klientelizëm, përqendrim të pushtetit, pabarazi sociale dhe ekonomike dhe keqfunksionim të institucioneve. Por shqetësimi më i madh nuk është vetëm ekzistenca e këtyre dukurive. Është normalizimi i tyre.

Kur një shoqëri fillon të mësohet me korrupsionin, kur privilegji shihet si diçka normale, kur lidhjet politike perceptohen si rruga më e shpejtë drejt suksesit dhe kur qytetari arrin në përfundimin se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë, atëherë problemi nuk është më vetëm moral apo administrativ. Ai bëhet institucional dhe demokratik.

I. Pushteti mund të fitojë zgjedhjet, por nuk mund ta fitojë automatikisht besimin e qytetarëve.

Besimi nuk prodhohet nga propaganda. Nuk ndërtohet me inaugurime, konferenca, fjalime apo statistika të përzgjedhura. Besimi ndërtohet kur qytetari sheh se ligji zbatohet njësoj për të gjithë, se administrata publike funksionon mbi bazën e meritës, se korrupsioni ndëshkohet dhe se pushteti kontrollohet realisht.

Në të kundërt, krijohet një perceptim i rrezikshëm: se ekzistojnë dy Shqipëri. Njëra është Shqipëria e qytetarit të zakonshëm, që përballet me taksat, çmimet, pagat, burokracinë, pasigurinë dhe vështirësitë e përditshme. Tjetra është Shqipëria e atyre që kanë akses, lidhje, kapital dhe ndikim politik.

Nëse ky perceptim bëhet realitet i qëndrueshëm, atëherë demokracia fillon të humbasë substancën e saj.

II. Korrupsioni nuk vjedh vetëm para.

Korrupsioni nuk duhet parë vetëm si vjedhje e fondeve publike. Ai vjedh mundësi.

Ai i merr mundësinë një të riu që kërkon një vend pune mbi bazën e meritës. I merr mundësinë një biznesi që dëshiron të konkurrojë në mënyrë të ndershme. I merr mundësinë një qytetari që kërkon një shërbim publik pa ndërhyrje dhe pa favore.

Korrupsioni krijon një ekonomi të privilegjit, ku lidhja me pushtetin mund të bëhet kapital më i fuqishëm se aftësia profesionale.

Dhe kur kjo përsëritet për vite, dëmtohet vetë ideja e meritokracisë.

III. Oligarkia dhe përqendrimi i ndikimit.

Një demokraci funksionale kërkon konkurrencë politike dhe ekonomike. Kur ndikimi ekonomik dhe politik përqendrohen në pak duar, krijohet rreziku që interesat private të fitojnë peshë të tepruar në përcaktimin e politikave publike.

Kjo nuk do të thotë se çdo sipërmarrës i suksesshëm është oligark apo se çdo marrëdhënie midis biznesit dhe shtetit është e paligjshme. Problemi lind kur kufiri midis interesit publik dhe interesit privat bëhet i paqartë dhe kur qytetari nuk është më në gjendje të kuptojë se kujt i shërben një vendim publik.

Në një shtet demokratik, pyetja duhet të jetë gjithmonë:

A i shërben ky vendim interesit publik apo një interesi të ngushtë?

Dhe përgjigjja duhet të jetë e verifikueshme përmes transparencës dhe kontrollit institucional.

IV. Pabarazia ushqen mosbesimin.

Një shoqëri nuk mund të jetë demokratikisht e qëndrueshme nëse një pjesë e saj ndien se është lënë pas.

Rritja ekonomike ka rëndësi, por qytetari nuk jeton me përqindje. Ai jeton me pagën, pensionin, çmimet, koston e banesës, arsimin e fëmijëve dhe mundësinë për të ndërtuar një jetë të dinjitetshme.

Nëse pasuria dhe mundësitë përqendrohen gjithnjë e më shumë, ndërsa një pjesë e madhe e shoqërisë përballet me pasiguri ekonomike, atëherë krijohet një hendek që nuk mund të mbushet vetëm me retorikë politike.

Sepse demokracia kërkon jo vetëm të drejtën për të votuar, por edhe bindjen se sistemi është i drejtë.

V. Emigracioni është edhe një referendum për të ardhmen.

Shqipëria po përballet prej vitesh me emigracion të lartë. Sigurisht, faktorët ekonomikë janë të rëndësishëm. Por emigracioni nuk mund të shpjegohet vetëm me pagat.

Shumë njerëz largohen sepse kërkojnë institucione më të parashikueshme, mundësi më të barabarta, arsim më cilësor, treg pune më meritokratik dhe një marrëdhënie më normale me shtetin.

Kur një i ri largohet, vendi humbet jo vetëm një banor. Humbet një pjesë të kapitalit të tij njerëzor, profesional dhe demografik.

Prandaj emigracioni duhet parë edhe si një sinjal politik dhe shoqëror.

Njerëzit nuk largohen vetëm nga një vend. Shpesh ata largohen nga një sistem që nuk u jep besim te e ardhmja.

VI. Rreziku më i madh: indiferenca.

Mbase pasoja më e rrezikshme e kësaj gjendjeje nuk është zemërimi i qytetarëve, por indiferenca e tyre.

Kur qytetari thotë: “Të gjithë janë njësoj”, kur mendon se vota nuk ndryshon asgjë, kur nuk beson te institucionet dhe kur zgjedhja bëhet mes të këqijave dhe jo mes alternativave, demokracia fillon të zbrazet nga brenda.

Kjo është shumë më e rrezikshme se një konflikt politik i hapur.

Sepse demokracia nuk shkatërrohet vetëm kur mbyllen institucionet. Ajo mund të dobësohet gradualisht kur qytetarët pushojnë së besuari se institucionet janë të tyret.

VII. Pushteti duhet të ketë frikë nga ligji, jo qytetari nga pushteti

Thelbi i shtetit të së drejtës është i thjeshtë: pushteti duhet të jetë i kufizuar nga ligji.

Qeveria nuk duhet të jetë mbi ligjin. Partia nuk duhet të jetë mbi institucionin. Zyrtari nuk duhet të jetë mbi qytetarin. Dhe askush nuk duhet të ketë privilegjin të jetë i paprekshëm.

Një shtet demokratik nuk matet vetëm me numrin e ligjeve që miraton. Matet me mënyrën se si ato zbatohen.

Nëse ligji zbatohet ndaj qytetarit të zakonshëm, por perceptohet si i negociueshëm për njerëzit me pushtet, atëherë dëmtohet parimi themelor i barazisë para ligjit.

VIII. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për ndryshim politik.

Shqipëria ka nevojë për ndryshim institucional.

Ndryshimi i një partie me një tjetër nuk mjafton nëse mbetet i njëjti mekanizëm klientelist. Ndryshimi i qeverisë nuk mjafton nëse administrata vazhdon të përdoret si instrument politik. Ndryshimi i figurave nuk mjafton nëse institucionet mbeten të dobëta.

Ajo që nevojitet është një kulturë e re e qeverisjes:

më pak propagandë dhe më shumë transparencë;

më pak klientelizëm dhe më shumë meritokraci;

më pak arrogancë politike dhe më shumë përgjegjshmëri;

më pak përqendrim pushteti dhe më shumë kontroll institucional;

më pak privilegje dhe më shumë barazi para ligjit.

Sepse pushteti demokratik nuk është pronë e atyre që e ushtrojnë. Është një mandat i përkohshëm i marrë nga qytetarët.

Dhe qytetari ka të drejtë të kërkojë llogari.

Në fund mbetet vetëm një pyetje

Sa gjatë mund të funksionojë një demokraci nëse qytetarët e saj nuk besojnë më te institucionet?

Kjo është pyetja që politika shqiptare duhet t’ia bëjë vetes.

Jo sa monumente janë ndërtuar. Jo sa konferenca janë zhvilluar. Jo sa fjalime janë mbajtur.

Por sa qytetarë besojnë se ligji i mbron.

Sa të rinj besojnë se mund të ndërtojnë të ardhmen këtu.

Sa njerëz besojnë se merita shpërblehet.

Sa qytetarë besojnë se korrupsioni mund të ndëshkohet.

Dhe mbi të gjitha, sa prej tyre besojnë se vota e tyre ka ende fuqi për të ndryshuar realitetin.

Sepse pushteti mund të mbajë institucionet, mund të kontrollojë administratën dhe mund të fitojë zgjedhjet. Por nëse humbet besimin e qytetarëve, ai humbet kapitalin më të rëndësishëm të një demokracie: legjitimitetin moral.

Dhe një shtet mund të qeveriset për një kohë të gjatë me forcën e pushtetit.

Por nuk mund të ndërtohet për një kohë të gjatë pa besimin e qytetarëve.

Karl Gurakuqi, mjeshtër i shqipes

August 31, 2026 by s p

QBD/

Profesori, leksikografi, historiani dhe gjuhëtari i madh, Karl Gurakuqi, lindi më 24 mars 1895, në Shkodër. Bashkëpunëtor i Koliqit në “Shejzat”, Karl Gurakuqi e kishte përftuar vokacionin e tij të gjuhëtarit dhe leksikografit si sekretar i të famshmes Komisis Letrare Shqipe, themeluar mbi 100 vjet më parë nga një plejadë intelektualësh, si: Luigj Gurakuqi, At Gjergj Fishta, Hilë Mosi, Sotir Peçi, Mati Logoreci, Aleksandër Xhuvani, Hafiz Ali Korça, Vinçenc Prennushi etj., me mbështetjen e albanologëve austriakë Maksimilian Lamberc dhe Rajko Nahtingal.

Sa kohë ishte në Shqipëri, ai drejtoi të përkohshmet: “Agimi” (1920-1922), “Revista Pedagogjike” (1925-1927), “Mësuesi”, (1928), “Shkolla kombëtare” (1938) dhe redaktoi revistat“Atdheu”, e “Illyria” (në periudhën e dytë,1935-1936), ku botoi në 36 numra rresht një fjalorth fjalësh të rralla me shpjegimet përkatëse.

Më 1944 u zhvendos në Itali (Palermo) ku shërbeu si profesor në Universitetin e Palermos. Bashkë me R. Petrotten e G. Valentinin themeloi Qendrën Ndërkombëtare të Studimeve Shqiptare, e cila, me konferencat e botimet e saj e bëri Palermon qendrën më të rëndësishme albanologjike të kohës. Gurakuqi ka qenë ndër bashkëpunëtorët më të zellshëm dhe produktivë të revistës “Shejzat”, e përkohshme kulturore, shoqërore që qarkulloi jashtë atdheut, gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar e, që vazhdoi pa ndërprerje nga viti 1958 deri në vitin 1974. Gurakuqi botoi në këtë organ rreth 100 shkrime dhe drejtoi rubrikat “Hulumtime gjuhësore dhe botimet albanologjike”. Vdiq në mërgim, në Palermo të Italisë, më 6 dhjetor 1971.

NUMRI QË ASKUSH NUK E KA NUMËRUAR…

August 31, 2026 by s p

Ervin Toro

Themelues dhe President, Regjistri Kombëtar Shqiptar/

Pyet qeverinë amerikane se sa shqiptarë jetojnë në Amerikë dhe merr një shifër rreth 230 mijë. Pyet dikë që ka qenë në Paradën Shqiptare në Nju Jork, në një festival shqiptar në Boston, apo në një dasmë shqiptare në Bronx, dhe me shumë mundësi do të marrësh një përgjigje krejt tjetër. Organizatat shqiptare prej vitesh e vlerësojnë komunitetin tonë shumë herë më të madh — afër një milion. Ky ndryshim nuk është thjesht çështje shifrash. Problemi është mënyra se si jemi numëruar prej dekadash.

Një fakt që shumë njerëz nuk e dinë është se në Censusin Amerikan nuk ka një kuti të veçantë ku shkruan “Albanian”. Për t’u identifikuar si shqiptar, duhet ta shkruash vetë. Dhe shumë njerëz nuk e bëjnë.

Shqiptarët nga Kosova, Maqedonia e Veriut apo Mali i Zi shpesh regjistrohen sipas shtetit nga vijnë. Breza të mëparshëm shqiptarësh ortodoksë janë regjistruar shpesh si grekë, një histori që lidhet edhe me mënyrën se si bëheshin regjistrimet dikur në Perandorinë Osmane. Ndërsa fëmijët dhe nipërit e emigrantëve shqiptarë, edhe pse e ruajnë identitetin e tyre shqiptar, shpesh nuk e deklarojnë fare prejardhjen.

Dhe kjo duket edhe te shifrat. Në pesë publikime radhazi të Censusit, nga viti 2010 deri në 2018, numri i shqiptarëve të regjistruar ishte pothuajse i njëjtë: 191,021. 190,992. 191,463. 191,263. 191,264.

Pesë matje dhe më pak se 500 persona diferencë, në një periudhë kur të gjithë ne mund ta shihnim se komuniteti shqiptaro-amerikan po rritej. Problemi nuk ishte se komuniteti nuk po rritej. Problemi ishte se mënyra e numërimit nuk po kapte realitetin. Por tani diçka ka ndryshuar.

Në mars 2024, rregullat federale për mënyrën se si regjistrohen këto të dhëna u përditësuan për herë të parë që nga viti 1997. Përgjigjet e detajuara që njerëzit shkruajnë vetë tani kanë më shumë rëndësi dhe duhet të përfshihen në tabelimin dhe publikimin e të dhënave.

Pra, ajo që shkruajmë ka rëndësi. Komunitete të tjera e kanë kuptuar këtë prej kohësh. Armenët organizuan një fushatë të madhe për Censusin e vitit 2020, me përfshirjen e kishave, organizatave dhe mediave të tyre. Edhe komuniteti arabo-amerikan bëri të njëjtën gjë. Ne kërkuam një fushatë të ngjashme të organizuar nga komuniteti shqiptar për Censusin 2020 dhe nuk gjetëm një përpjekje të koordinuar në nivel kombëtar. Megjithatë, mbi 236 mijë njerëz shkruan “Albanian”. Pa një fushatë kombëtare. Pa një strategji të përbashkët. Pa dikë që t’ua kujtonte. Kjo duhet parë si një lajm shumë i mirë. Edhe të paorganizuar, arritëm të regjistronim pothuajse një çerek milioni shqiptarë. Imagjinoni çfarë mund të bëjmë nëse këtë herë organizohemi.

Censusi i vitit 2030 po përgatitet që tani. Ndërkohë, Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton një numërim tonin — një regjistër të komunitetit shqiptaro-amerikan që nuk varet vetëm nga një formular që plotësohet një herë në dhjetë vjet. Synimi ynë është i qartë: deri në Censusin e vitit 2030, komuniteti shqiptar duhet të jetë më i organizuar, më i informuar dhe shumë më i saktë në mënyrën se si numërohet.

Regjistrimi është falas dhe zgjat vetëm dy minuta. Po ju kërkojmë diçka shumë më të thjeshtë: bëhuni pjesë e numrit tonë. Dhe kur të vijë Censusi i ardhshëm, në çfarëdo forme që të vijë, mos e lini bosh. Shkruajeni qartë, në anglisht: ALBANIAN

albanianregistry.org

KUJTIM BUZA – NJERIU QË MA RRËFENTE SHKUPIN

August 31, 2026 by s p

Me ikjen e Kujtim Buzës, kultura shqiptare humbi një artist. Familja humbi njeriun e saj të dashur. Miqtë humbën mikun e tyre. Por Shkupi humbi një nga rojtarët e kujtesës së vet. Një njeri që e bartte këtë qytet në rrëfimet e familjes së tij, në kujtimet e trashëguara nga i ati dhe në pamjet e fëmijërisë së vet. Sa herë kthehej në Shkup, nuk dukej sikur vinte në një qytet të huaj; dukej sikur kthehej te një pjesë e vetvetes.

Nga Prof.dr. Skender ASANI

Ka njerëz që, kur largohen nga kjo botë, nuk marrin me vete vetëm jetën e tyre. Marrin një zë, një kujtim, një rrëfim, një copëz të një kohe që nuk kthehet më. I tillë ishte për mua Kujtim Buza. Me ikjen e tij, nuk po humbim vetëm një piktor të shquar dhe një personalitet të rëndësishëm të artit e të kulturës shqiptare; po humbim edhe një nga ata njerëz të rrallë që e bartnin Shkupin brenda vetes dhe dinin ta rrëfenin me dashuri e përkushtim. Njohja ime me Kujtim Buzën nisi përmes mikut tim Fatmir Toçi. Ende më tingëllojnë në kujtesë fjalët me të cilat ai ma prezantoi:

“Ja ku e ke një njeri që është vetë rrëfimi i gjallë për Shkupin.”

Në atë çast mund të më jetë dukur si një fjali e thënë natyrshëm mes miqsh. Por, me kalimin e viteve dhe me shtimin e bisedave të mia me Kujtimin, kuptova se Fatmiri e kishte përshkruar me pak fjalë dhe me një saktësi të jashtëzakonshme. Kujtim Buza ishte vërtet një rrëfim i gjallë për Shkupin. Sa herë takohesha me Kujtimin, herët a vonë biseda jonë kthehej te Shkupi. Ai ma rrëfente qytetin me një ngrohtësi që nuk vinte nga librat, por nga kujtesa. Më fliste për rrënjët familjare, për kujtimet që kishte trashëguar nga i ati, piktori i madh Abdurrahim Buza, dhe për një Shkup që sot gjithnjë e më shumë mbijeton në fotografi, në dokumente dhe në kujtesën e atyre që ende e bartin brenda vetes.

Ndër rrëfimet që ndante me mua, njëri më ka mbetur veçanërisht në kujtesë. Kujtimi më tregonte se si, kur ishte fëmijë, shkonte te magazat e Hasan Prishtinës në Shkup. Nuk e rrëfente këtë si një episod të largët historik, por përmes syve të fëmijës që kishte qenë dikur. Pikërisht në çaste të tilla e kuptoja vlerën e jashtëzakonshme të kujtesës së tij: nga një kujtim në dukje i thjeshtë i fëmijërisë, ai mund të hapte papritur një dritare drejt një bote të tërë që tashmë nuk ekziston.

Për mua, si historian, rrëfime të tilla kishin një vlerë të veçantë. Hasan Prishtina i përket historisë së madhe politike të kombit shqiptar, por në kujtimet e fëmijërisë së Kujtim Buzës emri i tij hynte edhe në gjeografinë intime të Shkupit në rrugët, ndërtesat, jetën e përditshme dhe kujtesën e familjeve të këtij qyteti. Në rrëfimin e Kujtimit, historia për një çast pushonte së qeni vetëm renditje datash dhe ngjarjesh. Ajo bëhej njerëzore. Merrte rrugë, hapa, fytyra dhe kureshtjen e një fëmije që ecte nëpër Shkupin e dikurshëm.

Ky ishte një nga dhuntitë e Kujtimit. Ai mund të të çonte nga ngjarjet e mëdha të historisë te një hollësi e vogël e jetës së përditshme dhe, pikërisht nga ajo hollësi, të të kthente sërish te historia.

Bit-Pazari, Çarshia e Vjetër, Ura e Gurit, Sahat-Kulla, Gazibaba, rrugët e vjetra dhe njerëzit që dikur u jepnin jetë atyre nuk ishin për të thjesht emra vendesh. Ishin copëza të një bote familjare, fragmente kujtese të bartura nga një brez në tjetrin. Teksa e dëgjoja, shpesh kisha ndjesinë se nuk po bisedoja vetëm me një piktor, por me një njeri që po më dorëzonte një pjesë të kujtesës së qytetit tim. Dhe sa më shumë e dëgjoja, aq më shpesh më riktheheshin fjalët e Fatmir Toçit:

“Ja ku e ke një njeri që është vetë rrëfimi i gjallë për Shkupin.”

Pikërisht për këtë arsye, në një nga bisedat tona e pata nxitur Kujtim Buzën që një pjesë të atyre kujtimeve, njohurive dhe reflektimeve të tij ta kthente në një dëshmi të shkruar me karakter shkencor. E ftova të përgatiste një punim për revistën shkencore “Studime Albanologjike”, revistë e Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve në Shkup. Për mua ishte e rëndësishme që ajo që Kujtimi e bartte në kujtesë dhe e rrëfente me aq pasion të mos mbetej vetëm brenda bisedave tona, por të hynte edhe në fondin e shkruar të dijes dhe të kujtesës sonë kulturore.

Kujtimi iu përgjigj kësaj nxitjeje. Shkrimi i tij u bë pjesë e “Studimeve Albanologjike”, duke lënë kështu në Shkup edhe një gjurmë të shkruar që do të jetojë përtej bisedave dhe kujtimeve tona personale. Sot kjo më duket edhe më e çmuar. Fjala e thënë jeton në kujtesën e atyre që patën fatin ta dëgjonin; fjala e shkruar mbetet për brezat që vijnë. Ndoshta atëherë asnjëri prej nesh nuk e mendonte se një ditë ai shkrim do të merrte edhe peshën e një kujtimi. Sot, kur Kujtimi nuk është më mes nesh, ai tekst mbetet edhe si dëshmi se lidhja e tij me Shkupin nuk ishte vetëm emocionale. Ajo u bë pjesë e kujtesës sonë institucionale dhe shkencore.

Kjo është arsyeja pse ikja e tij më dhemb edhe si një humbje për Shkupin. Sepse qytetet nuk përbëhen vetëm nga ndërtesat, sheshet, urat dhe rrugët. Qytetet jetojnë përmes njerëzve që i kujtojnë. Jetojnë përmes atyre që dinë t’ua rrëfejnë historinë brezave që nuk patën mundësinë ta shihnin atë botë të zhdukur. Dhe sa herë largohet një njeri që di të rrëfejë, bashkë me të mbyllet edhe një dritare nga e cila mund ta shihnim të kaluarën.

Kujtim Buza ishte një nga ato dritare.

Sot, takimet tona në koloninë artistike “Shkupi në Telajo” më rikthehen me një domethënie krejt tjetër. Sa simbolike më duket tani: Shkupi në telajo dhe Kujtim Buza mes piktorëve që përpiqeshin ta kapnin qytetin me ngjyra. Sikur vetë jeta kishte bashkuar aty dy botë që ai i kishte aq pranë artin dhe kujtesën për Shkupin.

Por Kujtimi nuk e pikturonte Shkupin vetëm me penel.

Ai e pikturonte edhe me fjalë.

Në rrëfimet e tij kishte ngjyra. Kishte mall. Kishte emra njerëzish, vende, rrugica dhe histori familjare. Kishte edhe ato ecje të fëmijërisë drejt magazave të Hasan Prishtinës kujtime në dukje të vogla, por që sot marrin peshën e dëshmisë. Ishte aty Shkupi që brezat e rinj nuk patën mundësi ta njihnin, por që mund ta përfytyrojnë ende përmes kujtimeve të njerëzve si ai.

Sot më vjen keq për çdo pyetje që nuk ia bëra.

Për çdo rrëfim që mund ta kisha dëgjuar edhe një herë.

Për çdo hollësi të Shkupit që mund të kishte mbetur ende diku në kujtesën e tij.

Njeriu gjithmonë mendon se do të ketë një takim tjetër. Një kafe tjetër. Një bisedë tjetër. Se do të ketë kohë ta pyesë përsëri: Kujtim, si ishte atëherë Shkupi? Çfarë të tregonte babai? Çfarë kujtoje nga fëmijëria? Si ishin magazat e Hasan Prishtinës? Kush jetonte aty? Si dukej ajo rrugë? Por vjen një ditë kur pyetjet mbeten, ndërsa njeriu që mund t’u përgjigjej nuk është më.

Prandaj sot, përpara se ta kujtoj vetëm si piktor, dua ta kujtoj si njeriun që më rrëfente. Si mikun që, sa herë fliste për Shkupin, ma sillte më pranë një qytet që koha e kishte ndryshuar.

Dhe ndoshta kjo është forma më e bukur e përkatësisë ndaj një qyteti: jo vetëm të kesh jetuar në të, por ta bartësh me vete. Ta ruash. Ta rrëfesh. Ta shkruash. T’ua lësh të tjerëve si kujtim. Kujtim Buza e bëri pikërisht këtë. Tani është përgjegjësia jonë t’i ruajmë rrëfimet dhe gjurmët që ai la pas. Sot, ndërsa shkruaj këto rreshta, më rikthehet edhe një herë çasti i njohjes sonë dhe fjalia e Fatmir Toçit. Atëherë ishte thjesht një prezantim. Sot tingëllon pothuajse si një porosi që na është lënë:

“Ja ku e ke një njeri që është vetë rrëfimi i gjallë për Shkupin.” Ai zë sot ka heshtur. Por kujtesa që na la nuk duhet të heshtë. Lamtumirë, Kujtim. Do të më mungojnë bisedat tona. Do të më mungojë mënyra se si ma rrëfeje Shkupin – Shkupin e kujtimeve të babait tënd, Shkupin e fëmijërisë sate, Shkupin e Çarshisë e të Urës së Gurit dhe Shkupin ku, si fëmijë, shkoje te magazat e Hasan Prishtinës. Por më ngushëllon mendimi se një pjesë e zërit tënd mbeti e shkruar këtu, në Shkup, në faqet e “Studimeve Albanologjike”. Dhe sa herë të kërkoj gjurmët e këtij qyteti, do të kujtoj se ishte një piktor që Shkupin nuk e mbante vetëm në telajo e mbante në zemër, në kujtesë dhe në fjalën e shkruar.