s p – Page 11 – Dielli

Edgar Allan Poe, gjeniu vizionar, pena që na magjepsi me makthet dhe frikën

October 12, 2026 by s p

Sytë e tij arrijnë të shohin aq thellë brenda nesh, aq sa nuk ka mundur askush dhe kjo nuk ka të bëjë me ndikimin që ai vështrim arrin të trysnojë, por zgjimi që ai u bën ndrydhjeve tona të së pavetëdijshmes, jetësimi që ai i frymon atyre gjendjeve, të cilat gjejnë te ligjërimi i tij trazimtar përngjasime të atyre përjetimeve të veshura me terr e cingërisje që ne në përpjekje për ti dëbuar i kemi kyçur brenda vetes. Dhe ky vështrim, pëshpërima e këtij zëri arrijnë të futen potershëm dhe të shpërthejnë ngujimet ku ne kemi futur makthet tona, për t’i nxjerrë në lirinë e tyre asgjësuese dhe për të na çliruar ne, nga ajo vetvete që na robëron, nga ajo nënvetëdije që e cfilit shpirtin dhe fik shkëlqimet tona shprehëse.

I njohur në të gjithë botën për tregimet e tij të terrorit që na tërheqin në një atmosferë të errët dhe shqetësuese, Edgar Allan Poe konsiderohet si një nga eksponentët më të mëdhenj të letërsisë amerikane. Fantazia e tij e gjallë dhe makabre arrin në mënyrë të admirueshme të na magjepsë dhe të na zmbrapsë në të njëjtën kohë; ne gllabërojmë ato faqe që dëshirojmë të mos mbarojnë kurrë, por duam gjithashtu ta përfundojmë historinë shpejt, në mënyrë që makthi në të cilin jemi hedhur të mos na shqetësojë më mendjen.

Jo rrallë ne e braktisim leximin për një moment për të ndaluar dhe dëgjuar zhurmat qetësuese të shtëpisë sonë dhe kështu përjetojmë të njëjtën ndjesi zgjimi nga një ëndërr shqetësuese.

Në tregimet e Poe-s përsëriten gjithmonë e njëjta dinamikë dhe mjedise që shohin kryerjen e vrasjeve brutale, varrosjet e grave të gjalla dhe jetën e familjeve aristokrate të kalbura brenda kështjellave të rrënuara të këqija. Megjithë monotoninë e elementeve të përsëritura, ne lexuesit e sotëm, edhe pse tashmë të trullosur, nuk jemi në gjendje të qeshim me ato histori të errëta që sjellin kaq shumë ankth, ndonjëherë edhe pas përfundimit të tregimit.

Një monotoni temash që me këtë shkrimtar prodhon atë efekt psikologjik të quajtur “pezullim i mosbesimit ” dhe që i atribuohet çdo vepre arti të denjë për këtë emër.

Një tregimtar i pashembullt, tregimet e tij vazhdojnë të ngjallin interes edhe sot, sepse ndryshe nga shkrimtarët e tjerë që i paraprinë ose tregimtarët e tjerë bashkëkohorë, Poe beson fort në atë që shkruan.. Historitë e tij janë plot magji pikërisht për këtë arsye. Në to shkrimtari pasqyron ankthet e një jete jashtëzakonisht të trazuar të një jetimi të persekutuar nga varfëria, për të cilën ai ndoshta beson se është fajtor. Një pirës i rëndë dhe i varur nga bixhozi, shpirti i tij është i mbërthyer vazhdimisht nga makthet që duket se nuk e braktisin kurrë. Dhe ankthet e tij më të këqija nuk kanë të bëjnë vetëm me shqetësimin e tepruar për jetën e gruas së tij që vuante nga tuberkulozi, por gjithashtu pasqyron terrorin e kolonistëve amerikanë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, të cilët ishin të vetëdijshëm për pushtimin e tokave që nuk ishin të tyret dhe vazhdimisht të prekura nga frika. e humbjes së tyre.

I lindur më 19 janar 1809 në Boston, në shtetin e Masaçusets, Edgard Allan Poe , mbeti jetim në moshë të re, u adoptua nga Allanët të cilët e rritën me dashuri dhe e shkolluan në shkollat më të mira angleze dhe amerikane.

Pas pesë viteve të kaluara në Angli, në të cilat u bë i pasionuar pas klasikëve të letërsisë angleze dhe historive plot mister, ai u kthye në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ku u regjistrua në Universitetin e Virxhinias, në Charlottesville.

I detyruar të lërë studimet pas vetëm dy vjetësh për shkak të sjelljes së tij të keqe, abuzimit me alkoolin dhe zakonit të lojërave të fatit, ai bie në një depresion të thellë të përkeqësuar nga një zhgënjim në dashuri dhe nga refuzimi i babait të tij birësues për të financuar studimet. Ai shkoi në Boston në përpjekje për të harruar ngjarjet e fundit të dhimbshme të jetës së tij dhe botoi librin e tij të parë, “Tamerlane dhe poezi të tjera” , me shpenzimet e tij, më 1827. Në të njëjtin vit ai u regjistrua në ushtrinë amerikane, por shpejt u bë i dëbuar për intolerancën e tij ndaj rregullave ushtarake.

I trashëguar nga babai i tij birësues në 1834, i cili nuk e miratonte stilin e tij të jetesës, Edgar filloi të fitonte jetesën duke u bërë ndihmës redaktor i Southern Literary Messenger në Richmond.

Më pas ai martohet me kushërirën e tij shumë të re, Virginia Clemm, vajzën e dy aktorëve nomadë, shkruan disa tregime të shkurtra dhe romanin e vetëm të jetës së tij, ” Historia e Arthur Gordon Pym” .

U shpërngul në Nju Jork dhe, për shkak të vështirësive ekonomike, u detyrua të bashkëpunonte me shumë revista në të cilat botonte shkrimet e tij.

Por stili gotik i tregimeve të tij nuk kuptohen nga publiku i gjerë dhe, pas vdekjes së gruas, për shkak të tuberkulozit, shkrimtari bie në një dëshpërim të thellë që e bën atë të rrisë edhe më shumë konsumimin e alkoolit. Ashtu siç ndodhi me nënën e Poe-s, Virginia gjithashtu vdes në thellësi të varfërisë dhe Poe dëshmoi fundin e gruas së tij të re, i dërrmuar nga pafuqia dhe në mes të një mjerimi shkatërrues. Varfëria ekstreme dhe alkoolizmi shënuan vitet e fundit të jetës së tij dhe më 3 tetor 1849 ai u gjet në një gjendje konfuze në rrugët e Baltimores ku kishte shkuar për të marrë me vete nënën e Virxhinias për të dëshmuar martesën të re me një të ve që e donte në jetën e tij.

Ai vdiq më 7 tetor 1849 për arsye të pasigurta, pasi vetë raportet mjekësore dhe vetë certifikata e vdekjes nuk u gjetën kurrë. Duket se ndonëse do të martohet sërish, shkrimtari nuk i ka braktisur ende teprimet e pijes dhe alkoolizmit, armiku i prindërve dhe i tij, është ajo kohë fatale për të. Ashtu si heronjtë e tregimeve, ai me sa duket vdiq për shkak të një sulmi të egër të delirium tremens.

Ndër tregimet e tij të shkurtra, të cilat u bënë të njohura në mbarë botën pas vdekjes së tij, kujtojmë “Brumbulli i arit”, “Macja e zezë”, “Pusi dhe lavjerrësi”, “Vrasjet në rrugën e Morgut” dhe “Korbi”.

Shkrimtar neo-gotike, prej të cilave ai merr disa sugjerime, fokusohet më shumë në aspektet psikologjike të personazheve të krijuar, duke u ndalur në obsesionet dhe ankthet e çdo njeriu. I konsideruar si pararendës i dekadentizmit, ai u përkthye me mjeshtëri nga një prej admiruesve të tij më të njohur, poeti, Charles Baudelaire.

Gjeniu i tij tregimtar parashikoi edhe zhanre të tjera letrare. Romani detektiv dhe trillimet shkencore i detyrohen frymëzimin e tyre më të madh Edgar Allan Poe-s dhe mjaft shkrimtarë kanë deklaruar se janë ndikuar nga ky tregimtar i madh që arrin të shqetësojë lexuesit duke gërmuar në frikën tonë dhe duke na zhytur në botën misterioze dhe magjepsëse të së panjohurës dhe terrorit.

Përgatiti: Albert Vataj

KOSOVA DUHET TA MBROJË SOVRANITETIN

October 12, 2026 by s p

Fadil Ferizi/

Republika e Kosovës duhet të ndërmarrë menjëherë një nismë juridike dhe diplomatike për kufizimin e Dhomave të Specializuara brenda mandatit të tyre dhe për përfundimin e këtij mekanizmi përmes një procesi të ligjshëm. Një institucion gjyqësor i krijuar në kuadër të drejtësisë së Kosovës duhet t’i nënshtrohet Kushtetutës së Kosovës. Mbështetja ndërkombëtare nuk e përjashton përgjegjësinë për mënyrën se si ushtron pushtetin.

Deklarata e sekretarit amerikan të Shtetit, Marco Rubio, e 9 tetorit 2026 për sanksionet ndaj Gjykatës Penale Ndërkombëtare, e rikthen në qendër një çështje që ka rëndësi edhe për Kosovën: kufijtë e autoritetit gjyqësor përballë sovranitetit shtetëror. Administrata amerikane kundërshton ushtrimin e juridiksionit të ICC-së ndaj amerikanëve dhe kërkon veprim nga aleatët e saj. Ky është qëndrim politik dhe juridik i Uashingtonit, jo vendim gjyqësor që e zgjidh debatin ndërkombëtar mbi juridiksionin.

Kosova nuk mund ta kopjojë mekanikisht këtë argument. Shtetet e Bashkuara nuk janë palë në Statutin e Romës, ndërsa Kosova i krijoi Dhomat e Specializuara me amendament kushtetues dhe ligj. Por ky dallim nuk e mbyll pyetjen për kufijtë e pushtetit të tyre. Miratimi i një mekanizmi të posaçëm nuk është autorizim për ta shkëputur atë nga garancitë kushtetuese që i japin legjitimitet.

Përmbledhja e shpallur më 16 shtator 2026 në çështjen kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit kërkon shqyrtim të kujdesshëm. Vetë paragrafi 10 thotë se përmbledhja nuk është pjesë e aktgjykimit dhe nuk është dokument autoritativ. Për këtë arsye, ajo nuk mjafton për të shpallur të provuar çdo tejkalim juridiksioni. Megjithatë, pjesët e saj identifikojnë pyetje konkrete që institucionet e Kosovës dhe partnerët ndërkombëtarë duhet t’i trajtojnë.

Pyetja e parë lidhet me kufirin ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe përfundimeve për UÇK-në. Në paragrafët 5 dhe 7, gjykata deklaron se nuk gjykon legjitimitetin e UÇK-së dhe se përgjegjësia penale është personale. Por në paragrafët 79–86, arsyetimi përfshin komunikatat, policinë ushtarake, shërbimin e zbulimit, emërimet dhe veprimtarinë në territorin e kontrolluar nga UÇK-ja.

Shqyrtimi i strukturave mund të jetë i nevojshëm për të provuar përgjegjësinë individuale. Nuk është vetvetiu tejkalim kompetence. Megjithatë, gjykata duhet të tregojë me saktësi se si provohet kontributi dhe qëllimi i secilit të akuzuar, duke shmangur kalimin nga veprimet e personave të caktuar në fajësimin e përgjithshëm të një organizate. Pasojat historike dhe politike të një formulimi të gjerë nuk zhduken vetëm sepse hyrja e dokumentit përjashton gjykimin e UÇK-së.

Pyetja e dytë është edhe më e drejtpërdrejtë. Në paragrafin 99, përmbledhja identifikon shtatë persona të tjerë si pjesëmarrës në qëllimin kriminal të përbashkët, duke shtuar se ndaj tyre nuk është bërë konstatim fajësie dhe se gëzojnë prezumimin e pafajësisë. Këta persona nuk janë të akuzuar në këtë proces.

Kjo rezervë duhet vlerësuar përballë përmbajtjes konkrete të konstatimeve. A mund të ruhet plotësisht prezumimi i pafajësisë kur një vendim publik i atribuon dikujt marrëveshje për një qëllim kriminal, pa e gjykuar atë si palë? Përgjigjja kërkon analizë të arsyetimit të plotë dhe të standardeve për mbrojtjen e personave të tretë. As emërtimi i Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale, as një rezervë formale nuk e heqin këtë detyrim.

Pyetja e tretë lidhet me kufijtë kohorë dhe lëndorë. Neni 7 i ligjit të vitit 2015 përcakton periudhën nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000. Paragrafi 79 i përmbledhjes përdor sulmet dhe komunikatat e paraluftës në arsyetimin për qëllimin kriminal të përbashkët. Duhet përcaktuar cilat ngjarje i paraprijnë vitit 1998 dhe çfarë funksioni juridik u është dhënë. Provat e mëhershme mund të ndihmojnë në shpjegimin e kontekstit ose qëllimit; ato nuk mund të shërbejnë për dënimin e veprave jashtë juridiksionit kohor.

Po aq rëndësi ka kërkesa e nenit 6 për lidhjen e krimeve me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës. Kjo lidhje duhet shpjeguar juridikisht për akuzat konkrete. Mungesa e akuzave për trafikim organesh nuk provon vetvetiu mungesën e juridiksionit, sepse raporti trajton edhe pretendime të tjera. Por as përmendja e përgjithshme e raportit nuk duhet të zëvendësojë arsyetimin për kufijtë e mandatit.

Ka edhe të dhëna që e kufizojnë kritikën dhe që duhet të thuhen. Gjykata i shpalli të akuzuarit të pafajshëm për krimet kundër njerëzimit dhe përjashtoi nga cilësimi si krime lufte incidentet që filluan pas përfundimit të konfliktit të identifikuar prej saj. Në paragrafin 80, ajo dallon objektivat nga mjetet kriminale, ndërsa në paragrafin 93 thotë se krijimi i zonave operative dhe njësive nuk ishte në vetvete kriminal. Prandaj nuk është e saktë të pretendohet se dokumenti e shpall pavarësinë e Kosovës qëllim kriminal.

Argumenti më i rëndësishëm institucional gjendet te raporti paraprak i Bar Human Rights Committee të Anglisë dhe Uellsit, i përgatitur në prill 2026. Në paragrafët 210 dhe 214–215, autorët kritikojnë trajtimin e parimit të ligjshmërisë në planin vendor, zbatimin e ligjit penal më të favorshëm dhe prirjen për ta trajtuar Specialen si mekanizëm të shkëputur nga kuadri kushtetues i Kosovës.

Raporti ngre gjithashtu shqetësime për paanshmërinë, barazinë e palëve, marrjen në pyetje nga gjykatësit, përkthimin dhe paraburgimin. Ai nuk është vendim detyrues dhe nuk shpall përfundimisht shkelje në të gjitha këto fusha. Por jep një bazë të dokumentuar për kontroll të pavarur. Institucionet nuk mund t’i trajtojnë këto shqetësime si të parëndësishme.

Këtu merr kuptim mbrojtja e sovranitetit juridik: sigurimi që pushteti i ushtruar në emër të Republikës të mbetet brenda autorizimit kushtetues dhe të respektojë të drejtat që Republika garanton. Neni 162 e vendos Specialen brenda sistemit të drejtësisë së Kosovës dhe e detyron të respektojë mbrojtjet e kapitullit II. Autonomia funksionale nuk e heq këtë detyrim.

Institucionet e Kosovës duhet të përgatisin një dosje të përbashkët shtetërore, me dispozitat, pjesët e aktgjykimit të plotë dhe argumentet konkrete për çdo tejkalim të pretenduar. Duhet të kërkojnë monitorim të pavarur, masa për korrigjimin e mangësive të provuara dhe një proces me partnerët për kufizimin e mekanizmit dhe përfundimin e mandatit të tij. Shqyrtimi shtetëror nuk duhet të ndërhyjë në vendimmarrjen për fajësinë individuale; ankesat kundër aktgjykimit u takojnë organeve gjyqësore kompetente.

Përfundimi i mandatit kërkon rrugë kushtetuese dhe respektim të detyrimeve ndërkombëtare. Një rezolutë parlamentare nuk e mbyll automatikisht gjykatën. Ndryshimi kushtetues kërkon shumicat e posaçme të nenit 144 dhe kontrollin paraprak për të drejtat themelore. Vendimi i Dhomës Kushtetuese të Specializuar i 26 nëntorit 2020 e lidh vazhdimin e mandatit me njoftimin për përfundimin e tij nga Këshilli i Bashkimit Evropian. Këto pengesa duhet të trajtohen në propozimin juridik dhe diplomatik.

Miqve amerikanë dhe partnerëve të tjerë duhet t’u kërkojmë një shqyrtim mbi prova dhe një zgjidhje që respekton Kosovën si republikë. Përgjegjësia ndaj viktimave duhet të ruhet edhe gjatë çdo reforme ose përfundimi të mekanizmit, përmes mbrojtjes së dëshmitarëve, ruajtjes së provave dhe trajtimit të ligjshëm të çështjeve të mbetura.

Kosova duhet të veprojë tani. Të kërkojë kufij të zbatueshëm, kontroll kushtetues efektiv dhe një rrugë të ligjshme drejt përfundimit të Speciales. Sovraniteti i Republikës mbrohet kur institucionet e saj marrin përgjegjësi për pushtetin që ushtrohet në emrin e saj.

SHKOLLA SHQIPE NË FIRENCE, MIRËNJOHJE PËR ATA QË NUK E LËNË SHQIPEN TË MBETET VETËM NJË KUJTIM NË MËRGIM

October 12, 2026 by s p

Zoge Idrizi Loshi/

Ka njerëz që ndihmojnë për të ndërtuar të tashmen, por ka edhe njerëz që, përmes bujarisë dhe kontributit të tyre, ndihmojnë të ruhet e ardhmja e një kombi.

Të jetosh larg atdheut do të thotë të ndërtosh jetën në një vend tjetër, të përshtatesh me një kulturë të re dhe t’i rritësh fëmijët mes gjuhëve, zakoneve dhe botëve të ndryshme. Por, mes gjithë ndryshimeve që sjell koha, ka diçka që nuk duhet të humbasë kurrë, lidhja me rrënjët tona.

Një ditë, kur fëmijët tanë të rriten, ata mund të mos i kujtojnë të gjitha rrugët e qytetit ku kanë lindur apo vendet ku kanë kaluar fëmijërinë. Por ne dëshirojmë që ata të mos e humbasin kurrë gjuhën e të parëve, historinë që i paraprin dhe identitetin që i lidh me popullin e tyre.

Pikërisht për këtë arsye ekziston shkolla shqipe në Firence.

Ajo nuk është thjesht një vend ku mësohen shkronjat, hapen libra apo zhvillohen orë mësimi. Ajo është një urë që lidh brezat me njëri-tjetrin, një copëz atdheu larg vendlindjes dhe një përgjigje ndaj një pyetjeje që çdo brez shqiptar në mërgim duhet t’ia bëjë vetes!

Çfarë do t’u lëmë fëmijëve tanë nga trashëgimia që kemi marrë prej të parëve?

Mund t’u lëmë shumë gjëra, por, nëse nuk arrijmë t’u përcjellim gjuhën, kulturën dhe vetëdijen për rrënjët e tyre, rrezikojmë që një pjesë e çmuar e trashëgimisë sonë të humbasë me kalimin e brezave.

Prandaj, shkolla shqipe është shumë më tepër se një institucion arsimor. Ajo është një përgjegjësi ndaj së kaluarës dhe një premtim ndaj së ardhmes. Është përpjekja jonë që shqipja të mos mbetet vetëm gjuha e prindërve, por të bëhet edhe gjuha e fëmijëve, e nipërve dhe e brezave që do të vijnë.

Por çdo mision i rëndësishëm ka nevojë për njerëz që e kuptojnë vlerën e tij. Për njerëz që nuk mjaftohen vetëm duke duartrokitur një ide të bukur, por zgjedhin ta mbështesin me vepra. Për njerëz që e dinë se disa kontribute nuk maten me përfitimin e çastit, por me vlerat që ndihmojnë të ruhen për të ardhmen.

Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e jashtëzakonshme e mbështetjes suaj.

Të dashur sponsorë,

Mbështetja juaj për shkollën shqipe në Firence është shumë më tepër se një ndihmë financiare. Ajo është një dëshmi e dashurisë për gjuhën, kulturën dhe identitetin tonë, si dhe e përgjegjësisë që ndieni ndaj brezave të rinj.

Në një botë ku shpesh vlerësohet ajo që fitohet, ju keni zgjedhur të mbështesni diçka që ka një vlerë shumë më të thellë, mundësinë që fëmijët tanë të mos humbasin një pjesë të vetvetes.

Ky është një kontribut që meriton të vlerësohet jo vetëm për atë që mundëson sot, por edhe për frytet që do të japë nesër.

Sepse një shkollë nuk mbahet gjallë vetëm nga dëshira për të ekzistuar. Ajo ka nevojë për përkrahje konkrete, për njerëz që besojnë në misionin e saj dhe për një komunitet që e kupton se ruajtja e gjuhës nuk mund të mbetet vetëm një dëshirë në zemrat tona. Ajo duhet të shndërrohet në vepra.

Pa mbështetjen e njerëzve si ju, rruga e shkollës sonë do të ishte shumë më e vështirë. Kontributi juaj është pjesë e rëndësishme e mundësisë që kjo shkollë të vazhdojë, të forcohet dhe t’ua përcjellë gjuhën shqipe brezave të rinj.

Ju ndihmoni që përkushtimi i mësuesve të vazhdojë, që përpjekjet e prindërve të marrin kuptim konkret dhe që fëmijët tanë të kenë një vend ku shqipja nuk është thjesht një gjuhë që dëgjohet në shtëpi, por një botë që e zbulojnë, e mësojnë dhe e bëjnë pjesë të jetës së tyre.

Vlera e vërtetë e një sponsori nuk qëndron vetëm te ajo që jep, por edhe te ajo që ndihmon të ndërtohet e të vazhdojë falë kontributit të tij.

Ju nuk jeni thjesht mbështetës të një aktiviteti apo të një institucioni. Ju jeni bashkudhëtarë në një mision që kërkon durim, përkushtim dhe besim. Jeni pjesë e një përpjekjeje që nuk synon të ndërtojë vetëm diçka për sot, por të ruajë një trashëgimi për nesër.

Dhe kjo është një formë bujarie që meriton respekt të veçantë.

Ndoshta, pas shumë vitesh, fëmijët që sot mësojnë në shkollën tonë do të jenë të rritur. Disa do të krijojnë familjet e tyre, të tjerë do të ndërtojnë karrierën apo do të jetojnë në qytete dhe vende të ndryshme. Por shpresa jonë është që, kudo që t’i çojë jeta, ata të mos e humbasin gjuhën që po mësojnë sot.

Dhe kur njëri prej tyre t’ia mësojë shqipen fëmijës së vet, kur një tjetër të lexojë një poezi në gjuhën shqipe apo kur një familje të vazhdojë të flasë gjuhën e të parëve, atëherë do ta kuptojmë edhe më mirë vlerën e asaj që po ndërtojmë sot.

Sepse disa njerëz nuk lënë gjurmë duke kërkuar të kujtohen, por duke bërë të mundur që diçka e çmuar të mos harrohet kurrë.

Përmes mbështetjes suaj, ju po ndihmoni që gjuha jonë, kultura jonë dhe identiteti ynë të vazhdojnë të jetojnë në zemrat dhe në jetën e brezave të rinj.

Sot, në shkollën tonë, patëm kënaqësinë t’ju kishim pranë edhe për një gjest të bukur e domethënës, dhurimin e bluzave me shqiponjën dykrenare për fëmijët tanë.

Ju falënderojmë për këtë dhuratë të veçantë dhe për gëzimin që u sollët fëmijëve. Por mirënjohja jonë shkon përtej dhuratës dhe këtij momenti të bukur. Ajo shkon te besimi që keni treguar në misionin e shkollës sonë, te mbështetja juaj dhe te kontributi që na ndihmon të ecim përpara.

Për fëmijët, këto bluza janë një dhuratë që do t’i gëzojë dhe do t’u mbetet si kujtim. Por shqiponja dykrenare që ato mbajnë simbolizon edhe diçka më të thellë, përkatësinë, krenarinë dhe lidhjen me rrënjët tona, kudo që jeta të na çojë.

Një dhuratë mund të ruhet si kujtim, por një kontribut që ndihmon të mbijetojë një vlerë e përbashkët vazhdon të japë fryte shumë kohë më pas.

Prandaj, duam t’ju themi nga zemra:

FALEMINDERIT!

Faleminderit për besimin, për përkrahjen dhe për përgjegjësinë që keni zgjedhur të ndani me ne.

Faleminderit që na ndihmoni ta mbajmë këtë derë të hapur për fëmijët tanë dhe që, me kontributin tuaj, po bëheni pjesë e një misioni që ka vlerë përtej së sotmes.

Faleminderit që e kuptoni se shqipja nuk ruhet vetëm duke thënë se e duam, por duke krijuar mundësi që ajo të mësohet, të flitet dhe t’u përcillet brezave.

Me respekt të veçantë dhe mirënjohje të thellë, falënderojmë sponsorët tanë:

Indrit Topalli

Aranit Gorovelli

Carrozzeria GI.PI.ERRE Firenze.

Secili prej jush meriton falënderimin tonë të sinqertë për bujarinë dhe mbështetjen që i keni dhënë shkollës sonë. Ju urojmë shëndet, mbarësi dhe lumturi në familjet tuaja.

Mirënjohje për ju që, larg atdheut, po na ndihmoni ta mbajmë atdheun gjallë në gjuhën e fëmijëve tanë.

Shkolla shqipe në Firence, rrënjët tona, gjuha jonë, e ardhmja e fëmijëve tanë.

Skulptorja Prof. Armida Laçej: “Trashëgimia kulturore është një nga rrënjët më të rëndësishme të identitetit tonë kombëtar”

October 12, 2026 by s p

Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Prof. Armida, cili është rrugëtimi juaj në artin e skulpturës dhe cilët kanë qenë njerëzit që kanë ndikuar më shumë në formimin tuaj artistik e profesional?

Rrugëtimi im në artin e skulpturës ka qenë një udhëtim i gjatë, i mbushur me pasion, përkushtim, kërkim të vazhdueshëm dhe dashuri për njeriun. Ai nisi në bankat e Liceut Artistik, vazhdoi në Institutin e Lartë të Arteve dhe u bë pjesë e pandashme e jetës sime. Studimet në Fakultetin Juridik më dhanë një tjetër këndvështrim mbi njeriun, shoqërinë dhe marrëdhëniet njerëzore, duke ndikuar në mënyrën se si i qasem edhe krijimtarisë artistike. Një ndikim të veçantë në formimin tim pati skulptori i madh Janaq Paço, i cili ishte ndër të parët që më nxiti dhe më orientoi drejt rrugës së artit. Ai mbetet një figurë e rëndësishme në kujtesën time profesionale dhe njerëzore. Pikërisht për këtë arsye, po përgatis edhe një monografi kushtuar jetës dhe veprës së tij, si një detyrim mirënjohjeje ndaj mjeshtrit që më ndihmoi të zbuloja më thellë botën e skulpturës.

Gjatë rrugëtimit tim jam formuar edhe përmes njohjes, bashkëpunimit dhe shkëmbimit të përvojave me artistë e pedagogë të shquar, si Kristaq Rama, Muntaz Dhrami, Hektor Dule, Thoma Thomai e të tjerë, emra që kanë lënë gjurmë të rëndësishme në artin shqiptar.

Prej më shumë se 30 vitesh, krahas krijimtarisë, kam ushtruar edhe profesionin e pedagoges në Akademinë e Arteve. Ka qenë një përgjegjësi dhe privilegj i veçantë të kontribuoja në formimin e brezave të tërë artistësh të rinj. Në një mjedis universitar ku isha e vetmja pedagoge grua mes rreth 40 profesorëve burra, jam përpjekur të dëshmoj se arti nuk njeh dallime gjinore, por njeh talentin, punën, ndjeshmërinë dhe përkushtimin. Për mua, arti nuk është vetëm ajo që krijon dora, por edhe ajo që formon shpirti. Dhe nëse sot do ta përkufizoja rrugëtimin tim, do të thosha se kam kaluar jetën duke kërkuar të vërtetën e formës, duke mësuar nga mjeshtrit dhe duke u përpjekur t’ua përcjell këtë dashuri brezave që vijnë.

2. Si artiste, çfarë kërkoni të përcillni përmes formave, materialeve dhe vëllimeve që krijoni në skulpturë? Nga shumë figura të shquara kombëtare, kush ju ka impresionuar më shumë?

Për mua, skulptura është arti i të menduarit me forma dhe i të shprehurit përmes heshtjes. Një vepër skulpturore nuk duhet të jetë thjesht një trup i modeluar në hapësirë. Ajo duhet të ketë frymë, karakter, emocion dhe një ide që i mbijeton kohës.

Kur punoj me baltën, ndiej sikur komunikoj drejtpërdrejt me materialin. Ajo të lejon të kërkosh, të ndryshosh, të gabosh dhe të fillosh përsëri. Ndërsa bronzi i jep veprës një qëndrueshmëri dhe një përjetësi të veçantë. Përmes formave dhe vëllimeve kërkoj të zbuloj jo vetëm pamjen e jashtme të figurës, por edhe botën e saj të brendshme: forcën, dhimbjen, fisnikërinë, përulësinë apo madhështinë shpirtërore.

Nga figurat që kanë ndikuar në krijimtarinë time, Nënë Tereza zë një vend të veçantë. Ajo më ka impresionuar jo vetëm si një figurë e madhe shqiptare, por mbi të gjitha si një simbol universal i dashurisë, dhembshurisë dhe shërbimit ndaj njeriut. Për mua, ta skulpturosh Nënë Terezën do të thotë të përpiqesh të kapësh diçka që shkon përtej portretit fizik: madhështinë që fshihet te përulësia dhe forcën që lind nga dashuria.

Në vitin 2005 realizova shtatoren e saj prej 2,5 metrash, të derdhur në bronz, të cilën ia dhuruam Presidentit të Republikës së Shqipërisë së bashku me avokatin e njohur Sam Ericsson. Prej më shumë se dy dekadash, vepra qëndron në hollin e Presidencës, si një dëshmi e dashurisë dhe respektit për këtë figurë të jashtëzakonshme. Kjo vepër është shumë më tepër se një realizim artistik për mua. Është një përpjekje për ta bërë të prekshme një vlerë shpirtërore dhe për t’ua përcjellë brezave mesazhin se madhështia e vërtetë e njeriut qëndron te ajo që u jep të tjerëve.

3. Trashëgimia kulturore përmes artit: sa kanë ndikuar kultura, kujtesa, traditat dhe identiteti shqiptar në krijimtarinë tuaj artistike?

Trashëgimia kulturore është një nga rrënjët më të rëndësishme të identitetit tonë. Një artist mund të komunikojë me botën dhe të përqafojë gjuhë të ndryshme artistike, por besoj se bëhet vërtet i veçantë kur arrin të ruajë lidhjen me rrënjët e veta.

Në krijimtarinë time, kultura shqiptare, kujtesa historike, traditat dhe figurat që kanë shënuar jetën e kombit janë një burim i vazhdueshëm frymëzimi. Ato nuk janë thjesht tema për t’u paraqitur në një vepër, por një botë vlerash, emocionesh dhe përvojash që kërkojnë të marrin jetë përmes formës artistike.

Unë besoj se skulptura ka një fuqi të veçantë për të ruajtur kujtesën. Një monument i realizuar me ndjeshmëri dhe përgjegjësi mund të bëhet pjesë e ndërgjegjes së një qyteti, e historisë së një populli dhe e edukimit të brezave. Ai e bën të shkuarën të pranishme në jetën e sotme dhe i jep së ardhmes një pikë referimi.

Pjesëmarrja ime në ekspozitat kombëtare të arteve figurative, si dhe në 16 edicione të ekspozitës “Pranvera Art”, ka qenë një pjesë e rëndësishme e këtij rrugëtimi. Ekspozitat personale në Holandë, Belgjikë, Itali, Gjermani dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës më kanë dhënë mundësinë që krijimtarinë time ta vendos përballë publikut ndërkombëtar. Këto përvoja më kanë bindur se identiteti kombëtar nuk është pengesë për universalitetin. Përkundrazi, sa më thellë ta njohësh dhe ta shprehësh kulturën tënde, aq më shumë mundësi ke të komunikosh me kulturat e tjera.

Unë do të doja që veprat e mia të mos mbeteshin vetëm dëshmi të një periudhe apo të një frymëzimi personal, por të kontribuonin në ruajtjen e kujtesës sonë kolektive. Sepse një komb që harron figurat, vlerat dhe historinë e vet rrezikon të humbasë një pjesë të rëndësishme të identitetit.

4. Si e gjykoni vendin e skulpturës tradicionale dhe bashkëkohore në skenën e sotme artistike? Cili është gjykimi juaj për skulpturën e debatueshme të viteve të fundit, ku figurat kombëtare u përçudnuan? Pse ndodh kjo?

Besoj se arti duhet të jetë i lirë. Skulptura bashkëkohore ka të drejtë të eksperimentojë, të kërkojë forma të reja shprehjeje, të sfidojë zakonet dhe të hapë diskutime. Asnjë art nuk mund të zhvillohet nëse mbyllet brenda formulave të së kaluarës. Por liria krijuese, sipas meje, duhet të shoqërohet me përgjegjësi artistike dhe kulturore. Skulptura tradicionale dhe ajo bashkëkohore nuk duhet të shihen domosdoshmërisht si kundërshtare. Tradita na jep njohjen e formës, mjeshtërinë, kujtesën dhe përvojën e grumbulluar ndër breza; bashkëkohësia na jep kërkimin, eksperimentimin dhe mundësinë për të zbuluar gjuhë të reja. Problemi lind kur risia kthehet në qëllim në vetvete dhe kur dëshira për të tërhequr vëmendjen zë vendin e mendimit artistik.

Kur bëhet fjalë për figura kombëtare me peshë historike e shpirtërore, përgjegjësia bëhet edhe më e madhe. Një artist nuk është i detyruar ta paraqesë figurën në mënyrë akademike apo të idealizuar. Interpretimi modern është legjitim. Por mendoj se duhet të ekzistojë një dallim i qartë mes interpretimit origjinal dhe deformimit që nuk arrin të përcjellë as karakterin, as madhështinë dhe as kuptimin e figurës që përfaqëson.

Kur një vepër publike i kushtohet një personaliteti kombëtar, ajo nuk i përket më vetëm autorit. Ajo hyn në hapësirën e përbashkët të kujtesës dhe bëhet pjesë e marrëdhënies së shoqërisë me historinë e vet. Prandaj, përveç lirisë krijuese, duhen edhe studimi, njohja e figurës, respekti për kontekstin historik dhe një nivel i lartë profesional. Pse ndodh që disa vepra të ngjallin kaq shumë polemika? Mendoj se shkaqet mund të jenë të ndryshme: dëshira për të qenë ndryshe me çdo kusht, mungesa e një studimi të thelluar, konceptet e paqarta artistike, por edhe mënyra se si përzgjidhen e promovohen veprat publike.

Megjithatë, nuk do të dëshiroja që debati të kthehej në një përplasje mes brezave apo në një refuzim të artit bashkëkohor. Arti duhet të gjykohet me argumente, me njohuri dhe me ndershmëri profesionale. Për mua, një vepër e madhe nuk është domosdoshmërisht ajo që shkakton më shumë zhurmë, por ajo që arrin të mbetet në kujtesën e njerëzve. Risia ka vlerë kur lind nga talenti, dija dhe nevoja e brendshme për të shprehur diçka të vërtetë. Të jesh bashkëkohor nuk do të thotë të mohosh çdo gjë që ka ardhur përpara teje, por të ndërtosh mbi të dhe të krijosh diçka që i flet kohës tënde.

5. Cilat janë sfidat më të mëdha me të cilat përballet një skulptor i ditëve të sotme?

Sfidat e një skulptori sot janë të shumta dhe nuk lidhen vetëm me procesin krijues. Skulptura kërkon kohë, hapësirë, mjete, materiale dhe një punë fizike e mendore që shpesh është e gjatë dhe e kushtueshme. Ndryshe nga disa forma të tjera të artit, ajo kërkon edhe kushte të posaçme për realizimin, ruajtjen dhe ekspozimin e veprave. Një sfidë e rëndësishme është mundësia për të krijuar pa u diktuar nga kërkesat e momentit, nga moda apo nga pritshmëritë e tregut. Artisti duhet të jetë i hapur ndaj kohës në të cilën jeton, por pa humbur zërin e vet dhe pa bërë kompromis me bindjet e tij estetike.

Një tjetër sfidë është marrëdhënia e artit me hapësirën publike. Monumentet dhe veprat që vendosen në sheshe, parqe apo institucione ndikojnë drejtpërdrejt në pamjen dhe identitetin e qyteteve. Për këtë arsye, përzgjedhja e autorëve, konkurset, vlerësimi profesional dhe transparenca në vendimmarrje janë thelbësore. Sot, skulptori duhet të përballet edhe me ndryshimet teknologjike dhe me një botë ku imazhet konsumohen me shpejtësi. Por unë besoj se teknologjia nuk mund ta zëvendësojë ndjeshmërinë njerëzore, përvojën e dorës, njohjen e anatomisë dhe aftësinë për t’i dhënë jetë materialit.

Një sfidë tjetër është edukimi i publikut. Njerëzit duhet të kenë mundësi ta njohin artin, të mësojnë ta vështrojnë dhe të kuptojnë se pas një vepre të realizuar qëndrojnë studimi, puna, kërkimi dhe përkushtimi.

Për mua, sfida më e madhe mbetet ruajtja e integritetit artistik: të vazhdosh të krijosh me ndershmëri, të mos humbasësh kureshtjen, të mos kënaqesh me atë që ke arritur dhe të kërkosh gjithmonë diçka më shumë nga vetja. Sepse skulptura e vërtetë nuk lind vetëm nga aftësia për të formuar materialin, por nga nevoja për të thënë diçka që ia vlen të mbetet.

6. Cili është mesazhi juaj për skulptorët e rinj?

Mesazhi im për skulptorët e rinj është: mësoni shumë, punoni pa u lodhur, respektoni mjeshtrinë dhe mos kini frikë të krijoni gjuhën tuaj artistike. Talentit duhet t’i bashkëngjiten studimi, disiplina dhe durimi. Një vepër e mirë nuk lind gjithmonë menjëherë. Shpesh, ajo kërkon prova, gabime, heqje, rindërtime dhe shumë orë pune të heshtur në studio. Duhet të mësoni ta njihni materialin, të studioni anatominë, të kuptoni historinë e artit dhe të shikoni me vëmendje veprat e mjeshtërve.

Por mos u mjaftoni vetëm me atë që ju mësojnë të tjerët. Mjeshtrit mund t’ju tregojnë rrugën, por ecjen duhet ta bëni vetë. Mos kërkoni të imitoni, por të kuptoni; mos kërkoni të dukeni ndryshe me çdo kusht, por të keni diçka të vërtetë për të shprehur.

U këshilloj të rinjve të mos e shkëpusin krijimtarinë nga kultura, historia dhe jeta njerëzore. Arti nuk duhet të jetë një ushtrim i ftohtë forme. Ai merr kuptim kur prek njeriun, kur ngjall mendim, kur ruan kujtesën dhe kur krijon një lidhje mes individit dhe shoqërisë.

Si pedagoge prej më shumë se tri dekadash, kam kuptuar se përgjegjësia jonë nuk është thjesht t’u mësojmë studentëve profesionin, por t’i ndihmojmë të zbulojnë individualitetin e tyre, të fitojnë besim te vetja dhe të ndërtojnë një marrëdhënie të ndershme me artin.

Dhe mbi të gjitha, mos e matni suksesin vetëm me çmimet, ekspozitat apo famën. Këto mund të jenë vlerësime të rëndësishme, por nuk janë thelbi i artit. Vepra e vërtetë është ajo që mbetet në kohë dhe që vazhdon të komunikojë me njerëzit edhe kur autori nuk është më. Krijoni me mendje, punoni me duar dhe ndieni me zemër. Ruani lirinë tuaj krijuese, por mos harroni se talenti është edhe përgjegjësi: ndaj vetes, ndaj kulturës dhe ndaj brezave që do të vijnë pas jush.

VATRA PROMOVOI KOLANËN “ILLYRICUM SACRUM”, DËSHMI E AUTOKTONISË DHE VAZHDIMËSISË ILIRO-SHQIPTARE

October 12, 2026 by s p

Sokol Paja/

New York, 11 tetor 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra në bashkëpunim me Qendrën Kulturore “Nënë Tereza” pranë Kishës Katolike Zoja e Shkodrës promovuan kolanën e veprave “Illyricum Sacrum”, vëllimi VII përkthyer nga Giorgio Nalin dhe Luket Hasaj, i pasuruar me qindra shënime sqaruese e plotësuese. Vepra “Illyricum Sacrum” vëllimi 1 përfshin: Historia e 5 dioqezave sufragane të Arkidioqezës së Dioklesë dhe Tivarit (Arbënia, Baleci, Budua, Shasi, Ulqini) dhe e dioqezës së Krajës, e cila trajtohet në këtë libër, si dhe njëpërshkrim i dioqezës së Risanit dhe i disa peshkopatave të lashta, dhe në fund në nderim të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, një letër dhe një fjalim i tij si dhe biografi dhe pjesë të zgjedhura nga autorë të shquar kushtuar atij në shekujt XV-XIX. Vëllimi 2 përfshin: Historia e Arkidioqezës së Dioklesë dhe Tivarit; botim i parë; përkthyer nga Antonio Bozza dhe Luket Hasaj. Vëllimi 3 përfshin: Historia e 7 dioqezave sufragane të Arkidioqezës së Dioklesë dhe Tivarit (Deja, Drishti, Sarda, Sapa, Pulti i Madh, Pulti i Vogël dhe Shkodra) dhe Historia e Arkidioqezës së Durrësit dhe 14 dioqezave sufragane të saj (Lezha, Amantia, Apollonia, Vlora, Benda, Priska, Stefaniaka, Bylisi, Kunavia, Kruja, Lestroni, Skampa, Pulkeriopoli dhe Akrokeraunia); ribotim i përmirësuar; përkthyer nga Frano Illijaj.

Kryetari i Këshillit të Kishës Zoja e Shkodrës z.Ndrekë Tonaj në fjalën e mirëseardhjes vlerësoi punën profesionale të përkthyesit Luket Hasaj dhe rëndësinë historike e shkencore të kolanës “Illyricum Sacrum”.

Gazetari i shquar i “Zërit të Amerikës” z.Frank Shkreli në kumtesën e tij theksoi se “Illyricum Sacrum” vëllimi VII, vepra 1, është më shumë se një vepër historiografike. Është një lidhje mes së kaluarës dhe së tashmes, një thesar dokumentar që ndihmon brezat e sotëm të kuptojnë më mire, jo vetëm, rrënjët e Krishtërimit, por edhe të kulturës dhe të qytetërimit iliro-arbëror në ato troje. Është një burim i çmuar për të kuptuar rrënjët tona evropiane, rolin e Kishës dhe vazhdimësinë e identitetit tonë iliro-arbëror në ato anë. Ta njohësh “Illyricum Sacrum”, do të thotë të njohësh një pjesë të rëndësishme të kujtesës sonë historike, fetare dhe shoqërore. Por ky vëllim nuk është, thjesht, vetëm një vepër e rëndësishme historike. Për mua ka edhe një kuptim personal, sepse si shumë të tjerë në këtë tubim, jam me origjinë nga ato treva, për të cilat kjo vepër sjell dëshmi dhe të dhëna historike, të panjohura deri tashti. Vepra “Illyricum Sacrum” është një vepër madhore që përbën një kontribut të jashtëzakonshëm për njohjen e historisë së Kishës dhe jetës në trojet iliro-arbërore–në mënyrë të veçantë, të trashëgimisë së Ipeshkvisë dhe Kryeipeshkvisë së Tivarit, tha ndër të tjera z.Shkreli.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në kumtesën e tij deklaroi se libri është një ndihmesë e madhe për studime të thelluara me objekt religjioz katolik por edhe një ndihmesë e madhe për studiues të historisë pasi është i plotësuar me materiale dokumentare të rëndësishme dhe me analizë që plotësojnë histografinë kombëtare, përshkrimin gjeografik të shtrirjes territoriale, të lumenjve, afërsinë me detin dhe jep shumë të dhëna të rëndësishme të zonës ku ndodhet ipeshkvia duke hedhur dritë mbi historinë kishtare si dhe për drejtuesit e impeshkvive dhe për lidhjet midis klerikëve dhe Vatikanin. Po ashtu libri paraqet një panoramë të plotë sociale-kulturore të zhvillimin e shoqërisë shqiptare. Ku libër shërben edhe si referencë dokumentare për hulumtuesit e rinj duke ofruar një seri materialesh historike me përshkrime sipas viteve përkatëse dhe të rëndësisë që kishte dioçesi apo ipeshkvia p.sh. rasti i Arqipeshkvisë së Shkodrës fillon me arqipeshkvin e parë që njihet për Shkodrën, Basi viti 387; Senecioni 431; Andreu 519; Shtjefni 590, e në vazhdim deri tek Ernesti (Çoba) në vitin 1946.

Në këtë libër tha Dr. Marku paraqiten gjithashtu letërkëmbime të heroit tonë kombëtarë Gjergj Kastrioti Skenderbeut me Papatin dhe me disa princër. Gjatë leximit të materialeve publikuar në libër vivet re konsiderata që Vatikani gëzonte për Princin shqiptar dhe bashkëpunimi i tyre. Në letrën e Papës Kalisti për Gjergj Kastriotin i shpreh mbështetje, vlerësim të larta si burrë fisnik, i guximshëm dhe trim me shumë vepra

heroike. Me konsideratë përshkruhen edhe letra e Papës pasardhës, Piu II duke nisur letrën me Bir i Dashtun për Gjergj Kastriotin. Libri ka një gjuhë të pastër drejtshkrimore dhe ajo çka e bën më të besueshëm janë referencat shkencore, interpretimet e shumta me fusnotë dhe citimet në tekst.

Historiani Zef Ujkaj trajtoi historikun e ipeshkvive të Arbënit, Balecit, Buduës, Shasit, Ulqinit dhe Krajës, të cilat paraqiten si dioqeza sufragane të Arqipeshkvisë së Tivarit, në pjesën e tretë të vëllimit VII të Illyricum Sacrum. Përveç dioqezave të lidhura me Arqipeshkvinë e Tivarit, në këtë pjesë trajtohet shkurtimisht edhe historia dhe veprimtaria e disa qendrave të tjera kishtare, si Risani, Adrianopoja, Butrinti, Finiqi dhe Onhezmi. Illyricum Sacrum sipas historianit Zef Ujkaj përbën një vepër me vlerë të jashtëzakonshme historike, e cila dokumenton historinë e krishterimit dhe zhvillimin e organizimit kishtar në trevat arbërore. Përmes historisë së ipeshkvive, kishave dhe qyteteve, vepra dëshmon rëndësinë e këtyre trevave në historinë fetare, kulturore dhe politike të rajonit.

Luftërat, ndryshimet politike dhe, veçanërisht, pushtimi osman përbënin faktorë të rëndësishëm që ndikuan në dobësimin, rënien ose zhdukjen e disa prej këtyre dioqezave. Megjithatë, historia dhe dokumentacioni i tyre përbëjnë një trashëgimi me vlerë të madhe për njohjen e së kaluarës kishtare, historike dhe kulturore të trevave arbërore, tha ndër të tjera historiani Zef Ujkaj.

Bashkëthemeluesi i “AlbLibris” Dr. Pashko Camaj në fjalën e tij theksoi vlerat historike e kishtrare të “Illyricum Sacrum”, rolin e jashtëzakonshëm të përkthyesit në shoqëri e institucione, garantoi përfshirjen dhe shpërndarjen në Bibliotekën “AlbLibris” dhe ftoi të gjithë të pranishmit që ky libër të jetë në Bibliotekën e çdo patrioti.

Përkthyesi Luket Hasaj u shpreh se “Illyricum Sacrum”, është një vepër madhore e historiografisë botërore, e cila dokumenton historinë kishtare dhe civile të gadishullit Ilirik, me rëndësi të jashtëzakonshme për trojet shqiptare. Ajo është vepra më e plotë dokumentare që është shkruar ndonjëherë për historinë e territoreve të Ilirisë, pasi përfshin dokumente nga një periudhë e gjatë kohore,

përkatësisht që nga antikiteti deri në fillim të shekullit 19-të. Në këto dokumente theksoi përkthyesi Hasaj gjenden të dhëna jo vetëm për vendndodhjen, historinë dhe kulturën e qyteteve dhe qendrave të ndryshme të qytetëruara, ekzistuese apo të zhdukura, por edhe për shumë personalitete të ndryshme që janë pak apo aspak të njohura në burime të tjera. “Illyricum Sacrum” është fryt i punës së gjatë të tre historianëve jezuitë dhe ndihmësve të tyre: at Filip Riçeputi, at Daniel Farlati dhe at Jakopo Koleti.

Mbledhja e të dhënave, shkrimi dhe botimi i kësaj vepre u bë në një hark kohor prej rreth 125 vjetësh. Vepra “Illyricum Sacrum” konsiderohet unike në prurjen e të dhënave historike mbi ardhjen e Krishterimit në Iliri. “Illyricum Sacrum” është pasuri kombëtare me shumë vlera. Pa të, historia shqiptare e Mesjetës do të kishte mbetë e varfër, pasi përmban mijëra dokumente të çmueshme historike. Kjo vepër sipas përkthyesit Hasaj shërben si një urë kryesore ku historia kishtare dhe ajo civile ndërthuren për të provuar autoktoninë dhe vazhdimësinë iliro-shqiptare.