s p – Page 11 – Dielli

KRYENGRITJA E MALËSISË SË MADHE E VITIT 1911 DHE RËNDËSIA E SAJ HISTORIKE

April 9, 2026 by s p

Nga Hysen S. Dizdari/

Kryengritja e Malësisë së Madhe e vitit 1911 ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme kombëtare, e cila i parapriu Shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912. Pas Revolucionit xhonturk të vitit 1908, qeveria e re osmane nisi një politikë të ashpër centralizuese. Ajo kërkoi çarmatimin e popullsisë, mbledhjen e taksave dhe rekrutimin e detyruar ushtarak në zona që historikisht kishin gëzuar autonomi dhe privilegje siç ishte Malësia e Madhe.

Kryengritja nisi më 24 mars 1911 në Malësi të Madhe, e udhëhequr nga krerët e shquar si Ded Gjo Luli, Çun Mula, Marash Uci, Nik Gjloshi Luli e të tjerë.

Një nga betejat më të rëndësishme ishte Beteja e Deçiqit dhe momenti më i rëndësishëm ishte ngritja e Flamurit kombëtarë shqiptarë në majën e Malit Deçiq, më 6 prill 1911, ku për herë të parë që nga 28 nëntori i vitit 1443, kur Skënderbeu ngriti Flamurin kombëtarë në Kalanë e Krujës. Pra, pas 468 viteve të sundimit osman, u ngrit në majën e Deçiqit Flamuri kombëtar shqiptar. Më 23 qershor 1911 në Greçë të Selcit, krerët e kryengritjes hartuan një dokument historik të njohur si “Memorandumi i Greçës”, ku kërkohej:

-Njohjen e kombit shqiptar dhe të autonomisë së Shqipërisë.

-Përdorimin e gjuhës shqipe në shkolla dhe në administratë.

-Planifikimi i një buxhetin lokal për zhvillimin e vendit.

Forcat e kryengritësit u ndihmuan moralisht dhe materialisht nga emigracioni shqiptar dhe nga krerët kombëtarë si Isa Boletini, Mehmet Shpendi, Luigj Gurakuqi, Bajram Curri e të tjerë. Nën presionin e kryengritjes dhe të situatës ndërkombëtare, Porta e Lartë u detyrua të nënshkruante një marrëveshje në gushtin e vitit 1911, duke pranuar disa nga kërkesat e malësorëve.

Edhe pse Kryengritja e Malësisë nuk arriti menjëherë autonominë e plotë të shtetit, vërtetoi se çështja shqiptare nuk ishte më thjesht një revoltë lokale për taksa, por një lëvizje politike për pavarësi. Si e tillë ajo shërbeu si shkëndija kryesore për Kryengritjen e Përgjithshme të vitit 1912, e cila çoi në Shpalljen e pavarësisë kombëtare të Shqipërisë në Vlorë, më 28 nëntor 1912. Kjo kryengritje mbetet një simbol i qëndresës heroike të Malësisë Madhe, ku u shqua guximi i malësorëve dhe vizioni i intelektualëve shqiptarë për një shtet të lirë e demokratik.

The Alliance That Doesn’t Exist

April 8, 2026 by s p

Washington is being sold a strategic partnership with a constituency that rejects it — at the cost of partners who actually deliver.

By Elmi Berisha | 8 April 2026

www.kosovodispatch.com

Donald Trump Jr.’s visit to Banja Luka on April 7 was, taken on its own terms, unremarkable. Private citizens travel for business. Republika Srpska, whatever its politics, is not a prohibited destination. The meeting with local officials and business figures was the kind of engagement that happens across the Balkans without generating international coverage.

What is not unremarkable is the X post that followed — published by Rod Blagojevich, registered foreign agent for Republika Srpska, distributed by RRB Strategies LLC on behalf of its client, with the FARA disclosure buried where such disclosures are designed to be buried: at the end, after the argument has already landed.

The argument Blagojevich made was this: the visit represents an important step toward a “new strategic partnership” with “Orthodox Christian Serbs in the Balkans who love America and love President Trump.” Two claims, both falsifiable, neither true. The first concerns the nature of the civilizational language being deployed. The second concerns Serbian public opinion. Together they constitute a product designed for domestic American consumption — and the price of buying it is being charged to relationships that actually matter.

What the language carries

The phrase “Orthodox Christian Serbs” is not, in the Balkan context, a neutral ethnic or demographic descriptor. It is a civilizational claim with a documented function. In the political culture that produced the 1990s wars, this framing positioned the Bosnian Serb project as the defense of Christian Europe against Ottoman encroachment — a narrative that the leadership of the time used not to describe the conflict but to authorize it. The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia documented extensively how this civilizational self-understanding operated within the command structures responsible for Srebrenica and the siege of Sarajevo. The language did not cause those events. But it provided the moral architecture within which they were organized and justified.

When a registered foreign agent for Republika Srpska deploys this same framing in American conservative media, he is not making a neutral rhetorical choice. He is activating language with a specific and documented history in this geography. A Washington policymaker who does not know that history may read the phrase as a simple statement of religious identity. The governments in Ankara, Riyadh, and Amman that will read the same phrase carry a different set of associations — and they are not wrong to carry them.

The question the White House and State Department should be asking is not whether Blagojevich intended those associations. The question is whether the administration is comfortable being positioned within that frame, and whether anyone in a policy role was consulted before that positioning occurred.

The polling Blagojevich does not mention

The claim that Serbs “love America” is not a simplification of a complex reality. It is an inversion of the measurable one. The Gallup Balkan Monitor, which has tracked public attitudes across the Western Balkans across multiple survey cycles, consistently shows Serbia as the regional outlier on Euro-Atlantic orientation — with low NATO favorability, high pro-Russia identification, and EU accession support well below the levels recorded in Albania, Kosovo, or North Macedonia. The Belgrade-based CRTA has documented similar patterns in domestic Serbian polling. The International Republican Institute, whose Balkans surveys carry particular weight in conservative foreign policy circles, has recorded the same basic picture.

The source of this orientation is not obscure. The 1999 NATO bombing campaign is a foundational event in Serbian political culture, taught as such, commemorated as such, and invoked consistently whenever the question of Western alignment arises. Serbian public ambivalence about the Euro-Atlantic order is not a residue of communist-era attitudes. It is an active, sustained, and politically organized posture.

Republika Srpska is not a moderated version of this. Milorad Dodik has spent years cultivating Russian patronage — attending events in Moscow, framing RS’s future as outside the Euro-Atlantic order, and treating EU integration as a structural threat to the political project he leads. His political base is the constituency in the Balkans most consistently oriented toward the power that is prosecuting a war of territorial conquest in Ukraine. The idea that this constituency “loves America” is not an exaggeration. It is a fabrication constructed entirely for audiences who will not check it.

The strategic cost being ignored

The Trump administration has invested significantly in Gulf relationships — with Saudi Arabia, the UAE, and Qatar — that are load-bearing pillars of American posture on energy markets, counterterrorism cooperation, and the Abraham Accords architecture the administration seeks to expand. Turkey remains a NATO member whose cooperation on the Bosphorus, on migration management, and on Eastern Mediterranean security is not optional. Jordan and Pakistan provide access and cooperation the United States cannot replicate from other partners.

These are not governments for whom Srebrenica is a historical abstraction. The Organisation of Islamic Cooperation has passed formal resolutions on Srebrenica’s status as genocide on multiple occasions, establishing an institutional framework through which member states read signals about Western alignment in the Balkans. Turkey commemorates the massacre at state level. These are not diplomatic sensitivities to be managed around the edges. They are established positions that will be activated when a civilizational frame invoking Orthodox Christian identity appears in American political media bearing proximity to the president’s family.

The cost calculation is not close. Republika Srpska’s leadership offers symbolism and a narrative. The governments that will register the civilizational signal negatively offer material cooperation the United States actively depends on. This is not a balanced trade. It is an asymmetric exposure being created by a foreign agent operating outside the normal channels of foreign policy review.

How the operation works

This is how foreign influence operations work when they are working well. They do not ask for policy changes directly. They build the domestic political environment in which certain policy changes become natural, and others become awkward. By the time the State Department engages formally with the question of U.S.-RS relations, Blagojevich will have already shaped the terms on which that conversation happens in Republican foreign policy circles. The constituency for the partnership will have been manufactured before anyone in government decided whether the partnership was coherent.

The FARA disclosure at the bottom of the post is legally compliant. It is also, in format, a concession that the message could not survive transparent identification of its source. Paid advocacy presented as organic political alignment is the basic unit of this operation. The foreign agent’s job is to supply “Orthodox Christian, anti-woke, pro-Trump” and let the American conservative imagination assemble the rest. The polling, the history, and the strategic cost are not part of the product. They are what the product is designed to make invisible.

Washington is being sold an alliance that does not exist, with a constituency that does not hold the values attributed to it, by a registered foreign agent whose client’s political base is oriented toward the power prosecuting a war of territorial conquest in Ukraine. The cost of the transaction is being charged to relationships with governments that actually deliver. That is not a strategic partnership. It is a product. Someone in Washington should read the label before buying it.

Elmi Berisha is a prominent Albanian-American community leader and businessman based in the New York area, best known as the President of the Pan-Albanian Federation of America “Vatra”, the oldest Albanian American organization in the United States, founded in 1912.

ISSN: 3070-2186

MAXIMILIAN LAMBERTZ – DIJETARI AUSTRIAK QË IA KUSHTOI JETËN STUDIMIT TË GJUHËS DHE FOLKLORIT SHQIPTAR

April 8, 2026 by s p

Në historinë e studimeve albanologjike evropiane të shekullit XX, një vend të rëndësishëm zë dijetari austriak Maximilian Lambertz, i cili me përkushtim të veçantë iu kushtua kërkimeve shkencore mbi gjuhën, folklorin dhe kulturën shqiptare. Ai konsiderohet një nga personalitetet më të rëndësishme të albanologjisë moderne, duke vazhduar traditën e studiuesve të mëdhenj evropianë që u morën me studimin e gjuhës shqipe dhe të trashëgimisë kulturore shqiptare.

Maximilian Lambertz lindi më 27 korrik të vitit 1882 në qytetin e Vjenës, në Austri, në një familje qytetare ku arsimi dhe kultura kishin një rol të rëndësishëm në jetën e përditshme. Që në moshë të hershme ai tregoi prirje të veçanta për studimet humanistike, sidomos për gjuhët dhe për historinë e qytetërimeve evropiane. Arsimin fillor dhe të mesëm e kreu në qytetin e lindjes, ku u dallua si një nxënës i shkëlqyer dhe me interes të theksuar për filologjinë klasike dhe për studimet historike.

Pas përfundimit të shkollës së mesme, Lambertz vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Vjenës, një nga qendrat më prestigjioze të studimeve humanistike në Evropë. Në këtë institucion ai studioi filologji klasike, gjuhësi krahasuese dhe studime orientale, duke u specializuar në fushën e gjuhësisë historike dhe të folkloristikës. Gjatë kësaj periudhe ai u njoh me traditën e studimeve albanologjike dhe me punimet e studiuesve të mëdhenj që kishin kontribuar në këtë fushë, ndër të cilët mund të përmendet Johann Georg von Hahn, një nga themeluesit e albanologjisë shkencore, si dhe gjuhëtari i shquar Norbert Jokl, i cili konsiderohet si një nga studiuesit më të rëndësishëm të historisë së gjuhës shqipe.

Interesi i Lambertz për kulturën dhe gjuhën shqiptare u thellua gjatë viteve të studimeve dhe u shndërrua në një fushë të rëndësishme të veprimtarisë së tij shkencore. Në fillim të shekullit XX ai ndërmori udhëtime kërkimore në trevat shqiptare të Ballkanit, duke vizituar Shqipërinë dhe rajone të tjera ku jetonte popullsia shqiptare. Gjatë këtyre udhëtimeve ai zhvilloi kërkime të drejtpërdrejta në terren, duke mbledhur materiale të shumta folklorike dhe etnografike që përfshinin këngë popullore, tregime, legjenda, zakone dhe tradita të jetës shoqërore shqiptare.

Këto kërkime në terren përbënin një metodë të rëndësishme shkencore në studimet e tij dhe i dhanë mundësi Lambertz të njihte nga afër jetën dhe kulturën e popullit shqiptar. Ai e konsideronte traditën gojore si një burim të rëndësishëm për studimin e historisë dhe të identitetit kulturor të një populli. Për këtë arsye ai u përqendrua në mbledhjen dhe analizimin e materialeve folklorike, duke i trajtuar ato me një metodologji shkencore dhe krahasuese.

Veprimtaria shkencore e Lambertz përfshinte një gamë të gjerë studimesh mbi gjuhën shqipe dhe dialektet e saj. Ai analizoi strukturën gramatikore të gjuhës, zhvillimin historik të saj dhe lidhjet me gjuhët e tjera të familjes indoevropiane. Punimet e tij në këtë fushë ndihmuan në thellimin e njohurive mbi karakteristikat e gjuhës shqipe dhe mbi vendin e saj në familjen e gjuhëve indoevropiane.

Një kontribut i veçantë i Lambertz lidhet me studimin e folklorit shqiptar, sidomos me analizën e këngëve epike dhe të traditës heroike të popullit shqiptar. Ai i kushtoi vëmendje të veçantë epikës shqiptare dhe figurave historike që pasqyroheshin në këngët popullore. Përmes këtyre studimeve ai tregoi se tradita gojore shqiptare përmban elemente të rëndësishme historike dhe kulturore që ndihmojnë në kuptimin e zhvillimit të shoqërisë shqiptare.

Lambertz botoi një numër të madh veprash dhe studimesh që trajtonin gjuhën dhe kulturën shqiptare. Ndër veprat e tij më të njohura janë studimet mbi folklorin shqiptar, analizat mbi dialektet e shqipes dhe botimet që përfshinin materiale të mbledhura gjatë kërkimeve në terren. Këto punime u botuan në revista dhe botime shkencore të rëndësishme evropiane dhe u vlerësuan nga studiues të shumtë të gjuhësisë dhe të studimeve ballkanike.

Përveç veprimtarisë kërkimore, Lambertz ishte edhe një pedagog i përkushtuar. Ai ligjëroi në institucione të ndryshme akademike dhe kontribuoi në formimin e brezave të rinj të studiuesve në fushën e gjuhësisë dhe të folkloristikës. Studentët dhe kolegët e tij e përshkruanin si një profesor me dije të thella, me disiplinë shkencore dhe me një pasion të madh për kërkimin akademik.

Në botën shkencore evropiane, Lambertz u njoh si një nga studiuesit më seriozë të kulturës shqiptare. Ai e prezantoi gjuhën dhe folklorin shqiptar në qarqet akademike të Evropës me një qasje shkencore dhe me respekt të madh për traditën kulturore të popullit shqiptar. Në një kohë kur Shqipëria ishte ende pak e njohur në botën akademike perëndimore, studimet e tij kontribuan në rritjen e interesit për albanologjinë dhe për historinë e shqiptarëve.

Metodologjia shkencore e Lambertz mbështetej në analiza të thelluara gjuhësore, në krahasime ndërgjuhësore dhe në përdorimin e burimeve arkivore. Ai përdori materiale nga arkivat evropiane, dorëshkrime të vjetra dhe dokumente historike që lidhen me studimet mbi Ballkanin dhe popujt e tij. Kjo qasje metodologjike i dha studimeve të tij një bazë të fortë shkencore dhe i bëri ato një referencë të rëndësishme për studiuesit e mëvonshëm.

Jeta dhe veprimtaria e Lambertz u karakterizuan nga një përkushtim i vazhdueshëm ndaj kërkimit shkencor. Ai vazhdoi të punojë dhe të botojë studime për shumë dekada, duke mbetur aktiv në botën akademike deri në vitet e fundit të jetës së tij. Maximilian Lambertz ndërroi jetë më 19 gusht të vitit 1963, duke lënë pas një trashëgimi të pasur shkencore që vazhdon të vlerësohet nga studiuesit e gjuhës dhe të kulturës shqiptare.

Trashëgimia e tij në fushën e albanologjisë mbetet e rëndësishme edhe sot. Studimet e Lambertz kanë kontribuar në ruajtjen dhe dokumentimin e shumë elementeve të folklorit dhe të traditës kulturore shqiptare. Punimet e tij janë ende sot një burim i rëndësishëm për studiuesit që merren me gjuhën shqipe, me folklorin dhe me historinë kulturore të shqiptarëve.

Figura e Maximilian Lambertz përfaqëson një shembull të rrallë të një dijetari evropian që, përmes kërkimit shkencor dhe përkushtimit të tij intelektual, kontribuoi në njohjen dhe në studimin e një kulture të lashtë si ajo shqiptare. Ai mbetet një nga personalitetet më të rëndësishme të albanologjisë dhe një mik i madh i kulturës shqiptare, emri i të cilit do të mbetet gjithmonë i lidhur me historinë e studimeve mbi gjuhën dhe traditën e popullit shqiptar.

Gjon F. Ivezaj

Shkodër, 8 prill 1937, kur vetëdija jonë kombëtare u lartësua nga “Lahuta e Malcis”, rrokaqielli i eposit në vargje i At Gjergj Fishtës

April 8, 2026 by s p

Plot 89 vite më parë, erdhi në jetë “Lahuta e Malcís” një prej kryeveprave letrare më autentike të përkatësisë sonë kombëtare, epika më e lavdishme në vargje, vetë “Iliada” shqiptare. Në zemrën e Shkodër, në shtypshkronjën e përvujtë e njëherazi madhështore të Shtypshkronja Françeskane, doli në dritë e plotë një vepër që nuk ishte thjesht libër, ishte një kumt, një betim, një kambanë që binte për ndërgjegjen e një kombi. “Lahuta e Malcis” e Gjergj Fishta. Ajo nuk u botua atë ditë si një ngjarje letrare e zakonshme, ajo u shfaq si një akt themelimi, si një ngrehinë shpirtërore ku fjala shqipe merrte trajtën e një monumenti.

Më 8 prill, kur kalendari i letrave shqipe shënon përvjetorin e botimit të plotë të “Lahutës së Malcís” (1937), ne nuk përkujtojmë thjesht një libër, por lartësimin e një monumenti që u gdhend për tridhjetë vite me radhë në Shtypshkronjën Françeskane të Shkodrës. At Gjergj Fishta nuk hodhi në letër thjesht 15.613 vargje, ai thuri aty korracën mbrojtëse të qenies sonë, duke e kthyer dialektin gegë në një gjuhë hyjnore që i bën ballë harresës dhe tjetërsimit. Ky përvjetor na fton në një reflektim të thellë mbi atë që mund ta quajmë “Bibla Kombëtare” e shqiptarëve.

“Lahuta e Malcís” lindi nga një shqetësim i madh, pothuajse metafizik. Fishta e ndjeu në “pejëzit e shpirtit” rrezikun që i kanosej trojeve arbnore teksa muzgu i gjatë osman po jepte shpirt. Në atë horizont të mjegullt, ku shfaqeshin hijet e huaja që kërkonin të copëtonin Hotin, Grudën dhe Plavën, Fishta thirri në ndihmë muzat e maleve. Vepra nuk është thjesht një kronikë luftash; është një akti i mbijetesës së genit. Ajo dokumenton Lidhjen e Prizrenit, rrebeshet e Kongresit të Berlinit dhe dridhjet e Pavarësisë, duke i shndërruar ngjarjet historike në një arkivë poetike ku arti dhe historia bëhen një.

Siç vëren me mprehtësi studiuesi Behar Gjoka, kjo vepër është akti më i lartë i përfaqësimit të trinomit: Gjuhë, Fe, Atdhe. Për dekada me radhë, ideologjitë e mbrapshta tentuan t’i gjymtonin këtë trinom, duke dashur t’i “humbnin” gjuhën dhe ta linin vetëm si një binom të cunguar. Por gjuha e “Lahutës” është e pamposhtur. Ajo është “pallati më i lartë” i shqipes, një ndërtesë epike ku çdo varg i tetërrokësh tingëllon si goditje çekani mbi kudhën e historisë. Fishta nuk shpiku një botë, ai e mori lëndën nga eposi popullor dhe e ngriti atë në shkallën e një letërsie botërore, duke u bërë, siç thotë Prof. Xhevat Lloshi, arkitekti i një “ndërtese epike letrare” që i bën nder familjes së poemat homerike.

Historia e pritjes së kësaj vepre është po aq dramatike sa vetë poema. Ka një dhimbje të thkshme në mënyrën se si “Lahuta” u trajtua pas Luftës së Dytë Botërore:

Ata që e lexuan: E çmuan si “Vade Mekum” (udhërrëfyes) të çdo atdhetari dhe si një “monument klasik të rodit trako-ilir”. Ata që e mohuan: E etiketuan si reaksionare ose e hodhën si “leckurinë” pa vlerë, shpesh pa e lexuar fare, vetëm sepse arti i Fishtës ishte një pengesë e pakapërcyeshme për doktrinat internacionaliste që kërkonin të fshinin kufijtë e identitetit kombëtar.

“Kryevepra e tij, ‘Lahuta e Malcís’, është çmuar si Bibël kombëtare dhe është quajtur, përmendore kombëtare, monument klasik i rodit trako-ilir; udhëndriçues për ata që dëshprohen…”, Rexhep Qosja. Sot, kur pluhuri i ideologjive ka rënë, “Lahuta e Malcís” na shfaqet e pastër, si një klithmë lajmërimi që vjen nga thellësitë e shekujve. Ajo mbetet udhëndriçuesi ynë në kohë rreziku, dëshmia e gjallë se gjuha shqipe është streha e fundit dhe më e sigurt e një kombi. Rileximi i Fishtës në këtë 8 prill nuk është thjesht një akt ceremonial, por një ribashkim me veten. Është pranimi i një trashëgimie që na kujton se, përderisa të ketë frymë shqiptare që shqipton vargjet e tij, “Lahuta” do të vazhdojë të kumbojë si shpirti i pavdekshëm i Arbërit.

Në këtë përvjetor të botimit të saj të plotë, “Lahuta e Malcis” nuk lexohet vetëm si një relike e së kaluarës. Ajo vjen si një zë që ende flet, si një lahutë që ende kumbon në ndërgjegjen tonë. Sepse sa herë që një komb rrezikon të harrojë vetveten, janë këto vepra që e rikujtojnë se kush është, nga vjen dhe për çfarë duhet të qëndrojë. E në këtë përmasë, vepra e Fishtës mbetet jo vetëm një monument i letërsisë shqiptare, por një testament i pavdekshëm i shpirtit arbnor.

Albert Vataj

MASAKRA E TIVARIT DHE AJO NË FRONTIN E SREMIT – KRIM KUNDËR NJERËZIMIT!

April 8, 2026 by s p

-(Rekrutimi i dhunshëm i Shqiptarëve si dhe dërgimi i tyre në frontin e Sremit dhe në frontet e Adriatikut në Trieste pati për pasojë vdekjen e mbi dhjetë mijë rekrutëve shqiptarë, ndërsa në masakrën e Tivarit mbetën të vrarë mbi 3700 shqiptarë. Ky ishte një krim kundër njerëzimit që ngarkon me përgjegjësi të njëjtë partizanët jugosllavë dhe ata të Shqipërisë, por edhe qeverinë e asokohshme komuniste jugosllave dhe atë shqiptare)!

Nga Jusuf BUXHOVI

Me qërimin e përgjakshëm të hesapeve me nacionalistët shqiptarë dhe forcat e tjera që mund t’i kundërviheshin aradheve partizane shqiptare dhe jugosllave të futura në Kosovë “për çlirimin e saj nga gjermanët”, ishte përmbushur njëra ndër pikat e rëndësishme të planit jugosllav për ripushtimin e Kosovës. Radhën e kishte zbrazja nga djalëria e saj dhe dërgimi i tyre në vijat e frontit antifashist si “vullnetarë” ose të mobilizuar në veri (në frontin e Sremit) dhe në frontin e Adriatikut. Me këtë përmbushej njëri ndër qëllimet kryesore që parashihte Memorandumi më i ri i Çubrilloviqit i tetorit 1944, i pranuar nga komunistët jugosllavë si program shtetëror, me ç’rast nga Tito, atentator i Sarajevës ndaj Franc Ferdinandit më 1914, u emërua ministër i agrarit!

Urdhri për mobilizimin e disa mijëra Shqiptarëve për nevojat e Armatës Jugosllave në Serbi, Vojvodinë, Bosnje, Hercegovinë, Kroaci dhe Slloveni dhe dërgimin e tyre në front për të plotësuar radhë të Armatës IV të Jugosllavisë erdhi nga Shtabi Suprem i Armatës së Jugosllavisë dhe e zbatuan shtabet e Divizioneve V e VI të UNÇ të Shqipërisë.

Ky do të jetë një kapitull i dhimbshëm dhe tragjik njëherësh, që do t’i paraprijë atij që do të pasojë pas pak – gjakosjes së Kosovës, sepse mobilizimi do të bëhet i dhunshëm dhe me skenar të caktuar për arritjen e dy qëllimeve strategjike nga ana e Jugosllavëve:

a) heqja e një pjese të madhe të fuqisë njerëzore të Kosovës, kryesisht të rinjve, që vlerësohej se mund të ishin të rrezikshëm gjatë skenarëve që tashmë përgatiteshin kundër Kosovës dhe

b) përgatitjen e terrenit për sjelljen e mëtutjeshme të njësive partizane jugosllave në Kosovë, të cilat do të viheshin në shërbim të spastrimit të saj të plotë nga të gjitha forcat nacionaliste dhe patriotët e tjerë dhe kjo të bëhej me pretekstet e qërimit të hesapeve me “shërbëtorët e okupatorit dhe kundërshtarët e regjimit popullor”.

Krahas shumë e shumë dokumenteve që tumirin qëllimet e përmendura më lartë, një letër e Bllagoje Neshkoviqit, Sekretarit të Komitetit Krahinor për Serbi, drejtuar komunistëve të Kosovës, shpjegon më së miri platformën e këtyre veprimeve antishqiptare:

“Ju, në Kosovë e në Rrafshin e Dukagjinit, nuk keni njeri që nuk ka pushkë dhe këta njerëz në çdo rast mund të çohen në kryengritje… Populli nuk është me ne… Po e shohim se Shqiptarët në numrin më të madh janë kundër Lëvizjes Nacionalçlirimtare…”

Si rrethanë tepër e volitshme e këtij veprimi, që duhej shfrytëzuar deri në fund, shfaqej bashkëpunimi me partizanët shqiptarë si dhe prania e tyre në Kosovë, me çka komunistët jugosllavë liroheshin nga “dyshimet”, që tashmë kishin filluar të shfaqeshin edhe midis aleatëve anglo-amerikanë, se rikthimi i tyre në Kosovës mund të shfrytëzohej për qërim hesapesh me popullatën që kishte përkrahur “irredentizmin shqiptar”.

Si do të shihet, prania dhe pjesëmarrja e partizanëve shqiptarë në Kosovë, që do të zgjasë rreth një vit, do të shfrytëzohet që planet antishqiptare të komunistëve jugosllavë të kishin “mbulesën” e bashkëpunimit vëllazëror dhe internacionalist shqiptaro-jugosllav, i thadruar gjatë luftës antifashiste.

Ndaj, rrethanat që kishte krijuar vendosja e administratës ushtarake (shtypja e përgjakshme e rezistencës kombëtare në Kosovë) si dhe bashkëpunimi shumë i mirë midis partizanëve shqiptarë dhe atyre jugosllavë në vendosjen e “pushtetit popullor” me anën e këshillave nacionalçlirimtare, vlerësoheshin të përshtatshme për mobilizimin e popullatës për t’u dërguar në frontet e luftës në Veri dhe në Adriatik.

Natyrisht, se mobilizimi, që nga propaganda jugosllave dhe ajo e partizanëve shqiptarë u trumbetua “si pjesë e fitores ndaj fashizmit” dhe “deponim në ardhmërinë e barabartë të vëllazërim-bashkimit”, pati njëfarë jehone te një pjesë e vogël e popullatës, e cila shihte interes në këtë ndryshim, veçmas kur fjalët për ardhmërinë e lumtur thuheshin nga komisarët e aradheve partizane, ku me siguri kishte edhe të tillë që u besonin atyre fjalëve dhe mendonin se edhe Shqiptarët e Kosovës duhej të investonin në këtë ndryshim.

Por pjesa më e madhe e kosovarëve nuk i mori për të tilla, për dy arsye të thjeshta: së pari pse nuk u besonin Serbëve, ngaqë ishte e kaluara e hidhur me dy gjenocide të kryera gjatë shekullit të fundit që rrënonte çfarëdo premtimi të tyre dhe, ishte edhe realiteti i ri partizan (burgimet, vrasjet, shpronësimet, internimet) që përkonte me ripushtimin. Sado që ai vinte i veshur me një mashtrim komunist në të cilin merrnin pjesë kryesisht partizanët shqiptarë nga Shqipëria dhe ata të paktët nga Kosova që u ishin bashkuar, ndonëse një pjesë prej tyre kishin filluar t’ua kthenin shpinën, madje edhe armën sepse e kishin kuptuar mashtrimin.

Por edhe në ato rrethana tepër të rënda, nga të dhënat zyrtare jugosllave, shumë prej të cilave nuk janë të plota, ngaqë duhej të fshiheshin përmasat e vërteta të këtij veprimi vrastar, brenda dy muajve të ardhshëm, të shumtën me dhunë, u mobilizuan mbi njëzet mijë të rinj shqiptarë, që u dërguan në frontet e Veriut (Srem) dhe të Adriatikut (Trieste) nëpër Shqipëri për në Mal të Zi, shu-më prej të cilëve nuk do të kthehen kurrë në Kosovë.

Skenari për pastrimin e Kosovës nga fuqia e saj njerëzore (kryesisht rinia) filloi menjëherë nga ana e Shtabit Suprem të Jugosllavisë me largimin nga Kosova të forcave nacionalçlirimtare të saj (kryesisht partizanë shqiptarë) por edhe rekrutëve të mobilizuar me dhunë. Në përputhje me këtë strategji Shtabit Operativ të Kosovës iu dha urdhri që disa brigada kosovare të niseshin për në Vojvodinë e në Bosnjën Lindore për t’i plotësuar brigadat e atjeshme për veprimet e fundit luftarake. Largimin i tyre në frontet e veriut, duhej të përcillej me hyrjen në Kosovë të aradheve të tjera partizane të Ushtrisë Jugosllave si dhe forcave të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Shqipërisë.

Ndër këto brigada që duhej të largoheshin nga Kosova ishte Brigada VII e Kosovës, e formuar në Gjakovë më 11 nëntor 1944. Bërthamën e saj e përbënin Batalioni I i përbërë nga luftëtarët të Brigadës I dhe IV të Kosovës. Brigada kishte një efektiv prej 15 mijë luftëtarësh, të gjithë shqiptarë të ndarë në katër batalione. Për drejtimin e kësaj brigade u ngarkuan, komandant Shaban Haxhia, nga Bytyçi i Tropojës, ndërsa komisar Qamil Brovina nga Gjakova. Për të penguar krijimin e formacioneve të mëdha kosovare, ajo nuk u shndërrua në divizion, por u copëtuan dhe u dërgua në frontin e Sremit.

Në rrugë për në Srem, Brigada shqiptarë në disa vende u sulmua nga partizanë-çetnikët jugosllavë dhe gati u shfaros. Komandanti i Brigadës Shaban Haxhia rrëfen i trishtuar për rrugën e kalavarit të luftëtarëve të tij si dhe asgjësimin e pjesës më të madhe të tyre në frontet e Sremit. Shaban Haxhia thotë :

“Mbasi kishin hyrë brenda kufijve të Serbisë, na ngujuan në trena të mbyllur dhe 48 orë na mbajtën në çelës. Nuk dinim se ku ishim e shka po bahet me në… Na dukej vetja rob lufte… Ashtu mbetëm dy ditë e dy net pa asnjë ushqim. Po na vinte nji vdekje e ngadalshme. Ma në fund, na përplasën në Banatë në duart e oficerëve serbë. Qëllimin e kuptuam, kur na përpiu një tifo dhe na hallakatën nëpër repartet serbe në luftime, Shtabin tonë shqiptarë na e hoqën dhe e kthen në Kosovë…”

Rrëfimin trishtues komandant Shaban Haxhia e mbyll me fjalët tronditë-se të një ndërgjegje të vrarë përgjithmonë:

“U kthyem pa ushtri në Kosovë. Pyetjet se ku i lamë djemtë tanë, ishin tepër rënduese për ne…”

Nëse për tragjedinë e madhe të Brigadës VII kosovare në frontin e Sremit, me rreth 15 dhjetë mijë luftëtarë, të shumtën të mobilizuar dhunshëm, të cilët u shpërndanë nëpër brigadat jugosllave dhe në formacionet “sulmuese” u dërguan në vijat e para të luftës, do të mund të gjendej “ndonjë arsye” se ata ishin “pjesë e frontit të fundit antifashist” kundër ushtrisë gjermane në prag të kapitullimit të saj dhe të fitores ndaj fashizmit, masakra e Tivarit, me mbi tri mijë e shtatëqind viktima, paraqet një krim kundër njerëzimit, i organizuar nga aradhet partizane shqiptare dhe ato të Kosovës. Në këtë krim të rëndë, të projektuar nga V. Çubrilloviqit dhe i programuar nga qeveria jugosllave, në zbatimin e tij drejtpërdrejt morën pjesë edhe partizanët shqiptarë. Kjo shtetin komunist shqiptar e ngarkon me përgjegjësinë e bashkëfajtorit nga fillimi i tij e deri në çastet e kryerjes, pa marrë parasysh ekzekutorin final (njësitë partiza-ne jugosllave) në Tivar të Malit të Zi.

Burimet meritore dëshmojnë se ndihmesën më të madhe për rekrutimin e Shqiptarëve, por edhe për dorëzimin e qindra dezertorëve, që iknin nga ushtria jugosllave dhe dorëzoheshin në mirëbesim tek brigadat e batalionet e Divizioneve V dhe VI të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Shqipërisë, dhanë komandat e këtyre divizioneve dhe brigadave të ushtrisë shqiptare, që ishin nën urdhrat e Komandës së Përgjithshme jugosllave.

Radiogramet dhe raportet nga Divizioni V dhe VI të UNÇSH-së gjatë muajve mars-prill 1945 e në vazhdim dërguar Komandës së Përgjithshme të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Shqipërisë jo vetëm që vërtetojnë praninë e tyre në këto pjesë gjatë mobilizimit të dhunshëm dhe pjesëmarrjes aktive në të, por vërtetojnë edhe praninë e tyre gjatë fushatës së ashpër të partizanëve jugosllavë, e cila kishte shpërthyer në gjithë vendin pas shuarjes së përgjakshme të Kryengritjes së Drenicës si dhe vënia në shërbim të kësaj fushate në të quajturat operacione spastruese, që vazhduan me të njëjtin intensitet gjatë marsit, prillit dhe majit. Në një raport të komisarit politik të Divizionit V, Ramiz Alia pos të tjerash, jo vetëm që lëvdohet puna e partizanëve jugosllavë në këtë veprim kriminal ndaj atyre që kishin dhënë jetën për t’i rezistuar pushtimit sllavokomunist, por ata quhen “banda reaksionare kundër lëvizjes dhe pushtetit jugosllav”.

R. Alia më tutje raporton:

“Kjo lëvizje ka qenë e gjanë dhe ka përfshi në gjirin e saj nji pjesë të mirë burrash (afro 7000-8000 burra të armatosur). Lëvizja e këtyre reaksiona-rëve u shua disi nga veprimi i disa brigadave të Kosmetit dhe disa brigadave jugosllave të ardhura për këtë punë. Tashti gjenden akoma grupe të vogla bandash nga 20-30 vetë…”

Por, sipas R. Alisë, del se ishte detyrë e divizioneve të ushtrisë shqiptare që të asgjësonin këta krerë “të bandave reaksionare”, nëpërmjet propagandës, forcës së armëve dhe dorëzimit ushtrisë jugosllave:

“Paraqitja e divizionit tonë në këto zona ka ngritur moralin e popullit, i cili ka një farë besimi te ne dhe shohim menjëherë se brenda 3-4 ditëve u dorëzuan në Brigadën III tonën afro 30 elementë të arratisur”.

Në një raport të Reiz Malilës, zëvendës komisar politik i Divizionit V, të dërguar Shtabit të Përgjithshëm të UÇ të Shqipërisë, që drejtpërdrejt kalonte në duart e Komandantit Suprem Enver Hoxhës, shihet fare mirë se partizanët shqiptarë, me urdhrin e jugosllavëve, kishin vazhduar punën e partizanëve jugosllavë, pra në “ndjekjen dhe asgjësimin e reaksionarëve kosovarë”.

Në këtë detyrë ata ishin direkt nën komandën e Gjeneralshtabit të Armatës Jugosllave, të cilit i dërgoheshin raporte të përditshme rreth veprimeve luftarake në spastrimin e zonave, me ç’rast në radiogramet gjeneralshtabit të APJ-së me mburrje i raportohej se “Brigadat janë duke bërë ndjekje dhe rrethi-me të bandave, gjithnjë me sukses”.

”Në bazë të urdhrit të marrë nga Armata e Pestë Jugosllave, e cila na jep të dhëna për reaksionarët kosovarë, drejtimin e lëvizjes së tyre si dhe drejtimet që duhet të zëmë ne me efektivat e divizionit tonë, me të marrë këtë urdhër, vumë në ndjekje të reaksionarëve kosovarë Brigadën V Sulmuese dhe një batalion të Brigadës III, ku u asgjësuan rreth 68 reaksionarë kosovarë. Në Juglindjen tonë vepronte për këtë mision edhe Divizioni VI”.

Krahas “asgjësimit të reaksionarëve”, brigadat shqiptare vazhdonin “spastrimin e terrenit nga përkrahësit e reaksionarëve dhe të familjeve të tyre”, pra të burgosjes “të dyshuarve”, të cilët, bashkë me dezertorët, i dorëzoheshin Shtabit Operativ të Kosmetit, fati i të cilëve dihej: pushkatoheshin ose dërgohe-shin në njësi “plotësuese” partizane në frontin e Sremit, ku gjenin vdekjen e pashmangshme si pararojë për pastrimin e terrenit nga minat.

Kontingjenti i parë i dezertorëve dhe të burgosurve që iu dorëzuan partizanëve jugosllavë, bashkë me listën përcjellëse, ku shënohen të dhënat personale për secilin, përmban 190 veta. Kryesisht vullnetarë shqiptarë nga prefekturat e Mitrovicës e Pejës (Skënderaj, Istog, Vuçitërnë, Prekaz, Llaushë, Çikatovë etj.).

Lista e dytë përmban 104 emra ushtarësh shqiptarë të ikur nga ushtria jugosllave, por edhe vullnetarë të bashkuar Divizionit V të Shqipërisë. Lista e tretë, e bashkangjitur, ngërthen 131 shqiptarë vullnetarë, nga prefektura e Mitrovicës dhe Pejës, që iu bashkuan vullnetarisht Divizionit V, kur ai ishte në Kosovë.

Nga të dhënat përcjellëse del se në radhën e ushtarëve të dorëzuar më së shumti kishte luftëtarë të Shaban Polluzhës. Të tillët përcilleshin edhe me vërejtjen: “Ka qenë me Shaban Polluzhën, i rrezikshëm!”.

Me këto shënime plotësuese ata identifikoheshin dhe denoncoheshin dhe u dorëzoheshin ekzekutorëve të tyre.

Sipas të dhënave përcjellëse, që u jepeshin partizanëve jugosllavë me rastin e dorëzimit të dorëzuarve te ushtria shqiptare, shihen edhe fëmijë dhe të rinj nga mosha 14 e 15 vjeçar, siç ishin Ajet Syla, Feriz Ramadani, Sinan Selmani, Musa Abdullai dhe Dem Ramadani nga Llausha (14 vjeçar); Deli Zeneli nga Klina, Ibrahim Ademi nga Prekazi, Alush Ademi nga Llausha, Jusuf Ahmeti nga Skënderaj (15 vjeçar) si dhe shumë e shumë 16-18 vjeçar.

Pra, numri i madh i të dorëzuarve (si vullnetarë, apo dezertorë), që u binin në dorë partizanëve shqiptarë, dhe ata u dorëzoheshin partizanëve jugosllavë, pasi që të seleksionoheshin ata që kishin marrë pjesë në radhët e “forcave të reaksionit” në Drenicë dhe gjetiu (pushkatoheshin me të shpejtë nga gjyqet ushtarake), të tjerët përfundonin në kontingjentin e përgjithshëm të të mobili-zuarve, që duhej të dërgoheshin në Veri të vendit, ose në pjesën e Adriatikut.

Nga të dhënat jugosllave del se nga gjysma e shtatorit deri në gjysmën e marsit, nga Divizionet shqiptare partizanëve jugosllavë u janë dorëzuar mbi dy mijë Shqiptarë, të cilët, sipas një urdhri të Shtabit Operativ të Kosmetit, nr. 64, datë 20 mars 1945, duhej të dërgoheshin në Prizren “ku do të formohen dy eshalonet, që do të vazhdojnë rrugën më tutje, sipas direktivave të dhëna”.

Në të vërtetë, të masakruarit në Tivar ishin kryesisht të rinj të mobilizuar me dhunë nga qarqet e Prizrenit, të Ferizajt, Pejës e Mitrovicës, e ku kishte edhe shumë të tjerë që tashmë u ishin dorëzuar brigadave partizane në Drenicë dhe qarkun e Mitrovicës. Shtabi Suprem i UNÇJ kishte ngarkuar Shtabin Operativ të Kosovës që të organizonte dhe të niste të mobilizuarit shqiptarë drejt veri-perën-dimit për të plotësuar repartet e Armatës IV Jugosllave. Rrugëtimi kalonte nga Prizreni në Kukës, Pukë, Shkodër, Tivar, Dubrovnik, Rjekë, Istër.

Sipas qarkores së Komandantit të Shtabit Operativ të Kosovës, të datës 20 mars 1945, me nisjen dhe dërgimin e të mobilizuarve nga Prizreni për në bregdetin Adriatik (frontin e Triestes) ishte ngarkuar shtabi i Divizionit 46-të, një njësi e Armatës IV dhe qarkkomanda ushtarake e Prizrenit. Nisja duhej të bëhej në dy kolona (eshalonë). Kolona e parë përbëhej prej rreth 2200 të mobilizuar nga qarkkomanda e Ferizajt dhe 1300 të tjerë na qarkkomanda e Priz-renit. Kjo kolonë ishte paraparë të nisej nga Prizreni më 23 mars. Kolona e dytë ishte paraparë të kishte 900 të mobilizuar nga Peja, 1400 të tjerë nga qarku i Mitrovicës dhe 1500 nga qarku i Prishtinës.

Të dhënat burimore jugosllave tregojnë se rrugën për në frontin e Adriatikut (në frontin e Triestes) e morën gjithsej 13.323 rekrutë shqiptarë.

Burimet jugosllave, që konfirmojnë nisjen e trembëdhjetë mijë e më shumë rekrutëve shqiptarë për në frontet e Adriatikut (Trieste), megjithatë nuk tregojnë se sa prej tyre arritën në vendin e duhur, ani pse pranohet se gjatë rrugës Prizren-Kukës-Shkodër dhe Mali i Zi, një pjesë e tyre mbetën (të plagosur ose të vrarë në përleshje me përcjellësit), por edhe u vranë në portin e Tivarit “nga një incident që u shkaktua nga rekrutët shqiptarë” ndaj të cilit reaguan me ashpërsi partizanët malazias.

Megjithatë, nga vetë raporti i Shtabit të Kolonës IV të Armatës Jugosllave, mund të nxirret përfundimi se fjala ishte jo për “incident” të papritur, por për një skenar, i cili duhej të fillonte me një provokim, që do të shfrytëzohej pastaj për qërim hesapesh të përmasave tragjike ndaj atyre që ditë më parë në Tivar, Ulqin, Kotorr, Hercegnovi e Vir Pazar dhe gjithandej, nga kreu i lartë ushtarak dhe partiak i Malit të Zi nëpër tubime me komunistët, skojistët dhe qytetarët, u quajtën “banditë shqiptarë” dhe “ballistë” me të cilët duhet qëruar hesapet pamëshirshëm.

“Kur ai (shqiptari i arrestuar) po bërtiste me zë të lartë, nga kolona u hodh një bombë mbi të. Bomba shpërtheu, madje u hodh edhe bomba tjetër, gjithashtu nga kolona. Më pas edhe bomba të tjera. Në të njëjtin moment, u hap zjarr nga pushkët dhe armët automatike. U hodhën bomba nga të gjitha anët, gjuhej nga të gjitha anët dhe në ato të shtëna u përfshinë edhe këshilltarët, infermieret, me një fjalë, shtiu çdokush që pati armë. Të shtënat pushuan atëherë kur nga grumbulli më nuk u ngrit njeri dhe kur nuk lëvizi njeri.”

Pa hyrë në analizë të thellë të hollësive të tjera që tumirin vlerësimin se fjala është për një skenarë të përgatitur mirë, për një ekzekutim, që duhej të zbatohej nga partizanët malazias, janë edhe dy fakte nga raporti i Shtabit të Kolonës IV të Armatës Jugosllave të cilat e sforcojnë këtë bindje. Fakti i parë ka të bëjë me bombën, që thuhet se u hodh nga kolona, pra nga rekrutët shqiptarë, dhe fakti i dytë ka të bëjë me të shtënat që pasuan nga armët nga të gjitha anët, në të cilat thuhet se “u përfshinë edhe këshilltarët, infermieret, me një fjalë, shtiu çdokush që pati armë…”

“Fakti” i parë, pra bomba në duart e rekrutëve përjashtohet fare të këtë pasur diçka të tillë. Sepse, në bazë të të gjitha informatave nga aradhet përcjellëse jugosllave dhe ato shqiptare, rekrutët shqiptarë nga Prizreni u nisën të çarmatosur fare, dhe se gjatë gjithë rrugës përcjellësit kishin për detyrë të kontrollonin rekrutët se mos kanë armë të fshehura. Atyre nuk iu lanë as brisqe të thjeshtë! Ishte pikërisht çarmatosja si shkas që një pjesë e tyre u bë mosbesues dhe iu dha dezertimit rrugës, që u pagua me kokë, ngaqë përcjellësit (partizanët jugosllavë dhe ata shqiptarë) nga Kukësi e deri në Shkodër kishin urdhër të prerë që ndaj dezertorëve të përdornin të gjitha mjetet, pra edhe armët. Të dhënat tregojnë se ishin dhjetëra raste të tilla të pushkatimeve.

Që bomba është hedhur, këtë nuk e mohon kush, po jo nga ata që nuk kishin sosh me vete, gjë që del të jetë hedhur nga anash, me porosi, në mënyrë që ndaj saj të reagohet, ashtu si u reagua: “shtiu çdo kush që pati armë…”

Por kush mund të kishte armë aty pos ushtarakëve dhe partizanëve? Kjo do të thotë se në luftë u përfshinë njësitë e rregullta partizane dhe jo rojet dhe përcjellësit, të cilët edhe po të ndodhte ndonjë incident i asaj natyre, do të reagohej që të neutralizohej “armiku” dhe jo shkrepja frontale e armëve ndaj gjithë kolonës së lodhur dhe të rraskapitur, që mezi priste pak pushim çfarëdo qoftë ai?”

Se shkrepja frontale e armeve ndaj kolonës, nuk ishte rastësi, por vepër e pjesëtarëve të Brigadës X malaziase, kjo mund të kuptohet edhe nga raporti i shtabit të Kolonës IV të Armatës Jugosllave (përcjellëse e brigadës me të mobilizuarit shqiptarë), kur thuhet:

“Si rezultat i të shtënave nga të gjitha anët ndaj kolonës 550 rekrutë ranë nga kolona, 150 prej të cilëve të plagosur, të tjerët mbetën të vdekur. Disa u larguan nëpër shtëpitë e afërme ose arritën të ikin. Llogariten rreth 430 të vdekur”.

Që Komanda malaziase e Brigadës X ishte autore e krimit, dhe se ajo kërkonte që punën ta çojë deri në fund, tregon edhe fakti se ata paraprakisht morën nga kolona 100 rekrutë të pafajshëm shqiptarë për t’i pushkatuar, si hakmarrje për një ushtar malazias të vrarë (sipas tyre) te kroi. Dëshmitari Ymer Sherifi që i kishte shpëtuar kësaj masakre, i plagosur nën trupat e të vdekurve, tregon se ndaj rekrutëve shqiptarë, krahas armëve, ishin përdorur edhe sëpata, me të cilat u çaheshin kokat.

Terrorin ushtarak ndaj Shqiptarëve e dëshmon edhe i shpëtuari Azem Hajdini. Ai tregon se si në ndërtesën e Metropolit të Duhanit, në hyrje të saj qëndronin 10-15 ushtarë malazez të armatosur me shufra hekuri në duar, të cilët qëllonin pamëshirshëm secilin që duhej të kalonte nëpër atë kordon. Nga 1000 veta, mbetën të vdekur dhe të masakruar mbi 150 veta, ndërsa të tjerët u strehuam në atë ndërtesë, në pritje të më të keqes.

Në ndërtesën e Metropolit të Duhanit vlerësohet se ishin strehuar 2000-2500 veta, ndërsa jashtë saj, në një rrugicë edhe 1000-1100 veta. A. Hajdini thotë se pasi që ishin rrethuar nga të gjitha anët dhe ishin provokuar me fjalët “idu ballisti” (erdhën ballistët) dhe fyerje të tjera të rënda mbi baza nacionale, kishte filluar breshëria e plumbave nga të gjitha anët nga ana e pushkëve dhe mitralozave të vendosur në çatitë e ndërtesave përreth. Breshëria e plumbave dhe bombave mbi kosovarët e ngujuar në atë ambient, që kishte filluar në orën 12,00 kishte vazhduar deri në orën 13,00 të datës 31 mars të vitit 1945. Ajo ishte një kasaphane e vërtetë.

“Rreth ndërtesës, oborrit dhe shkëmbinjve ishin kurdisur me kohë pesë punkte, prej nga shtihej si mbi egërsia, me mitraloza, me murtaja, trombllona, topa dhe armë të tjera zjarri, – rrëfen A. Hajdini. – Përveç armëve të zjarrit, ushtarë dhe qytetarët përdorën edhe armë të ftohta si bajoneta, thika, sëpata, kmesa, sfurqe etj. Nga detonimet, na dridhej toka nën këmbë. Bubullima e armëve shoqërohej me ulërimat e kriminelëve, që shtinin mbi ne, duke na sharë e duke na fyer. Nga çdo anë fluturonin copat e trupave: këmbë, duar dhe gjymtyrë të tjera… Krahas sulmit në oborr me armë të njëjta dhe me intensitet të njëjtë na sulmuan edhe brenda ndërtesës… Kësisoj, brenda dy orësh, nga turma e madhe e dendur e rekrutëve shqiptarë (mbi tre mijë veta që ishin vendosur në oborr dhe në rrugë), asnjë nuk mbeti pa u qëlluar me armë apo pa u plagosur, kështu që kjo ajo hapësirë u shndërrua në një lumë gjaku, që i për-ngjante një kataklizmi të vërtetë”.

Dëshmitarët që i shpëtuan kësaj masakre përafërsisht kanë të njëjtin version të përshkrimit të ngjarjes: të shtëna nga të gjitha anët ndaj kolonës që ndodhej në pjesën e Fabrikës së Duhanit.

Të shtënat do të vazhdojnë edhe pasi që të mos mbetet kush në këmbë, dhe se të shtënat do të vazhdojnë edhe në pjesët e tjera, në ndjekje të atyre që ia kishin dalë të largohen nga logu i kaluarit drejt rrugicave të ndryshme. Madje, këto ndjekje dhe masakra do të bëhen edhe me anën e mashtrimeve, për gjoja faljen, kur të plagosurit do të ngrihen dhe ndaj tyre serish do të pasojë breshëria e plumbave. Këto krime të papara edhe sot e gjithë ditën përkujtohen dhe dëshmohen nga ata të paktët që i shpëtuan kësaj masakre të tmerrshme.

Nga të dhënat zyrtare jugosllave, që do të pranohen më vonë nga një komision hetues, i cili nuk do të marrë në përgjegjësi askënd, del numri prej dyqind e sa të vrarëve në “incidentin” e Tivarit bashkë me disa të tjerë që “tragjikisht” do të gjejnë vdekjen në një depo afër Shibenikut, e cila do të kallej papritmas kur vullnetarët po flinin. Por, të dhënat e njëmendta, nga burime të ndryshme, flasin për më shumë se 3.760 të masakruar vetëm në Tivar, pa llogaritur mbi katërqind të tjerë që gjetën vdekjen “aksidentalisht” në një depo të Shibenikut kur atë do ta marrë flaka.

Pa marrë parasysh si dhe sa iu pasqyruan dhe iu pranuan përmasat tragjike këtij krimi të rëndë kundër njerëzimit, që ngarkon njësoj shtetin komunist jugosllav dhe Shqipërinë komuniste të Enver Hoxhës dhe, pa përjashtuar këtu edhe përgjegjësinë e atyre partizanëve shqiptarë nga Kosova që morën pjesë në fushatën e mobilizimit, të cilët assesi nuk mund të lahen me arsyetimin se nuk kanë qenë të informuar rreth asaj çfarë po zihej pa qenë të përfshirë në veprimet përcjellëse të saj (rruga nga Prizreni deri në Tivar), tragjedia e Tivarit krahas epilogut të njohur, kishte edhe prologun e saj, pak a shumë të njohur, të cilit edhe më tutje po i zbulohen përmasat e njëmendta. Ky prolog nisi me mobilizimin e dhunshëm në të gjitha pjesët e Kosovës nga ushtria jugosllave, së cilës në ndihmë i erdhi edhe ajo shqiptare bashkë me partizanët shqiptarë nga Kosova, veçmas pas masakrës së Drenicës, kur ata që i shpëtuan asaj, u detyruan që të përjetojnë një tjetër të kryer me paramendim dhe në përputhje me programet e njohura antishqiptare të Beogradit për shfarosjen e tyre.

(Shkëputje nga “Kosova 1912-1945”, faqe 358-367)