s p – Page 13 – Dielli

Kujtojmë në datën e ndarjes nga jeta poetin dhe përkthyesin e njohur Robert Shvarc

April 25, 2026 by s p

Më 25 prill 2003 u nda nga jeta Robert Shvarc, përkthyes i njohur, poet dhe studiues. Shvarci lindi në Sarajevë më 10 dhjetor 1932, nga një baba hebre nga Austria dhe një nënë nga Elbasani. Ai e dashuronte dhe e lëvronte në mënyrë të përsosur gjuhën shqipe, të cilën nisi ta mësonte në moshën gjashtëvjeçare.

Shvarci përktheu disa nga veprat më të mëdha botërore në shqip, ndër të cilat mund të përmenden romanet e Remarkut, Gëtes, Fojtvangerit, Apicit, Travenit dhe Markezit. Atij i është dhënë nga Presidenti i Republikës titulli “Mjeshtër i Madh”. Ky titull iu akordua pak kohë pas marrjes së një tjetër vlerësimi, atij të “Qytetar Nderi” i Tiranës, dhënë me rastin e 70-vjetorit të lindjes.

Emri i Robert Shvarcit prej vitesh është shndërruar në simbol të gjuhës gjermane në Shqipëri. Një moment i rëndësishëm ishte viti 1995, kur ai u nderua nga ambasada gjermane në Tiranë me çmimin “Kryqi i Meritës Gjermane”. Duhet theksuar se Shvarci ishte ndër të parët përfaqësues të kulturës shqiptare që u vlerësua me këtë titull në fushën e përkthimit.

Pas këtyre vlerësimeve qëndron një veprimtari e pasur me një numër të madh librash të përkthyer nga gjuha gjermane në shqip dhe anasjelltas. Mjafton të hapësh kopertinat e shumë librave për të lexuar emrin e përkthyesit të tyre, Robert Shvarc.

Mes këtyre veprave, ndër më të spikaturat, mund të përmenden: “Tre shokë”, “Harku i Triumfit”, “Asgjë e re nga fronti i Perëndimit”, “Shkëndija e jetës” dhe “Obelisku i zi” nga Erih Maria Remark; “Çifutja e Toledos” dhe “Françesko Goja” nga Lion Fojtvanger; si dhe drama të Bertolt Brehtit: “Nëna Kurajë dhe fëmijët e saj”, “Kënga e një nëne gjermane”, “Ditët e Komunës”, “Arturo Ui”, “Pushkët e nënës Karrar”, “Opera për tre grosh” dhe “Baali”. Nga Heinrich Heine: “Gjermania, përrallë dimri”; nga Gëte dhe Shileri: poezi dhe balada.

Ndërsa mes autorëve shqiptarë që ai ka përkthyer në gjuhën gjermane janë: Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Gaqo Bushaka, Xhevahir Spahiu, Hatibi, Ahmeti, Beqiri, Qosja etj.

www.akad.gov.al

Talentet shqiptare, arti dhe rinia…

April 25, 2026 by s p

Nga Anila Kadija/

Intervistë me Altin Gjonin.

Një histori e shkurtër karriere?

Historia ime filloi si ajo e shumë adoleshentëve që fillojnë të luajnë kitarë dhe pastaj nuk dorëzohen kurrë. Ajo ndjenjë “cool” dhe liri për të luajtur muzikë mbeti me mua dhe më pas e përqendrova tërë jetën time në të. Që nga fillimi në dhomën time të gjumit në Tiranë duke dëgjuar grupe rock, deri më sot shumë gjëra kanë ndryshuar. Si muzikant nuk kam studiuar muzikë formalisht dhe kam pasur dhe kam mënyrën time të frymëzuar nga idhujt e mi në mënyrën se si mendoj për instrumentin dhe muzikën.

Tani, shumë vite më vonë, jam kitarist me grupin londinez Rusty Halo, grupin shqiptar Erina & The Elementals, dhe vazhdoj karrierën time si muzikant midis dy vendeve, Shqipërisë dhe Anglisë, në bashkëpunim me artistë të ndryshëm dhe vepra solo, si dhe me shumë bashkëpunime si muzikant edhe me producent artistë ndërkombëtarë. Gjithçka ndryshoi për mua kur fillova karrierën time të incizimit online nga dhoma e një miku në Tiranë, gjë që më prezantoi me artistë nga e gjithë bota dhe më ndërtoi muzikalisht, por edhe me mundësitë që më u hapën nga vendi ku fillimisht nënshkrova me labelin e Mançesterit 1043 recordings me grupin tim, por edhe si artist solo.

Jeta ime ka qenë gjithmonë një ekuilibër midis performancës, por edhe një prekje biznesi ose mënyrës se si funksionojnë gjërat nga prapa. Kur u transferova në Mbretërinë e Bashkuar, shkove me një bursë Chevening nga Shteti Britanik, ku studiova industrinë muzikore, dhe gjithashtu fillova iniciativën e parë në Shqipëri për një program trajnimi për industrinë muzikore. Isha gjithashtu kryetar i konferencës së parë të industrisë muzikore në Tiranë, e cila mblodhi mbi 50 folës nga Mbretëria e Bashkuar, rajoni dhe bota.

Kohët e fundit, pas një viti si anëtar i bordit të British Albania Culture & Arts, një organizatë misioni i së cilës është të ndërtojë ura kulturore midis Anglisë dhe Shqipërisë, u zgjodha kryetar i organizatës dhe ne vazhdojmë të krijojmë evente, të hapim mundësi të tjera, të mbështesim artistët ashtu siç më kanë mbështetur ata mua. Një anë tjetër e imja është shkrimi i artikujve ose promovimi online, i cili ishte një pasion që më vonë u përzie me pasionin tim tjetër për muzikën dhe më dha mundësinë të shkruaja për marka muzikore si Digitech, Cort Guitars, etj.

Koncerti më emocional?

Në fakt ka pasur shumë, dhe secili për arsyet e veta. I fundit mendoj se ishte në shkurt të vitit 2026 me Sara Payman në Apollo Hammersmith për të mbështetur Alban Skënderajn, ishte i veçantë sepse kishte një kuptim të madh të një skene legjendare, ku nuk mund ta imagjinoja kur isha fëmijë se do të isha në gjendje të shkelja si spektator, e lëre më si muzikant në skenë.

Ndërsa po luaja, mendoja “kjo është e njëjta pamje që ka parë Brian May i Queen ose kushdo që ka luajtur këtu më parë”.

Nata e Kadaresë, e cila ishte vetëm pak ditë më parë në Apollo, ia vlen të përmendet gjithashtu sepse ishte një lloj emocioni tjetër për të përformuar dhe për të drejtuar muzikalisht dhe artistikisht një mbrëmje kaq të veçantë. Ndjesia kur je i rrethuar nga miq në skenë nga vendi në vend, njerëz që i takova rastësisht vite më parë përmes muzikës dhe tani mblidhemi për të luajtur në një skenë në Londër. Do të doja të përmendja edhe finalen e Festivalit të Këngës me orkestrën e RTSH dhe grupin tim në Tiranë ‘Erina & The Elementals’.

E para që të la pa frymë?

Herën e parë që zbulova vërtet Pink Floyd, veçanërisht solon e David Gilmour në këngën ‘High Hopes’, ishte ndoshta momenti më i rëndësishëm i jetës sime si i rritur që më çoi aty ku jam sot, jo si një nivel suksesi, pasi nuk mendoj se ekziston në fushën tonë siç e perceptojnë njerëzit, por si një zgjedhje që bëra në jetë.

Fakti që jam në Mbretërinë e Bashkuar vjen gjithashtu nga një rastësi kur u punësova për të regjistruar kitara në internet për një producent anglez i cili pa se kisha veshur një bluzë të Pink Floyd dhe më punësoi. Ai producent është tani një nga miqtë e mi më të ngushtë i cili performoi gjithashtu me mua në Natën Kadare, një anëtar i bordit të BACA dhe personi që më ftoi në Mbretërinë e Bashkuar për herë të parë si lektor i ftuar në universitetin ku punon ‘Future Works’ në Mançester.

Njerëz interesantë në art që keni takuar?

Do të thoja se njerëzit me të cilët bashkëpunoj sot janë të gjithë interesantë sepse më sfidojnë të kem një qasje të ndryshme ndaj muzikës ose vetë bashkëpunimit. Kam takuar njerëz të famshëm në art, siç kanë bërë shumë të tjerë, për mus secili prej tyre ishte “interesant” në atë që unë vlerësoj, kështu që mendoj se ndikimi vjen nga personi që ju ndikon më shumë.

Të rrugëtosh me kolegë?

Sot, nuk mund të bëhesh as shkrimtar vetëm, më tha dikush dikur, dhe unë i besoj. E njëjta gjë vlen për gjithçka në muzikë apo kudo në art. Edhe ata muzikantë që kanë karrierë solo nuk kanë realisht karrierë solo, sepse është bashkëpunim në muzikë, dhe ndonjëherë mosmarrëveshjet në grupe janë ato që krijojnë këngët ose albumet më të vlefshme.

Sipas përvojës sime, kur kalova vite duke punuar me muzikantë ose në sipërmarrje të ndryshme artistike ose biznesi, momentet kur mësova të lija egon time dhe të isha më fleksibël ose i hapur ndaj mendimeve ose ndërhyrjeve të të tjerëve ishin kur pata rezultatet më të mira.

Është gjithmonë e vështirë në art, sepse ka shumë mënyra se si gjërat mund të jenë të drejta. Por mendoj se është e rëndësishme të jesh i hapur, por edhe të dish se cili është thelbi i asaj që po krijon dhe pse po e krijon atë. Kjo të ndihmon të kuptosh se çfarë është diçka që përmirëson punën tënde, ose çfarë është diçka që e largon atë nga emocioni origjinal.

Diçka e çmendur me adrenalinë që të bën të ngresh pesha?

Kafe në mëngjes me muzikë! Muzika nuk ka shumë rëndësi në zhanër, por nëse është ajo për të cilën jam i apasionuar në këtë moment, më bën të ndihem i ngarkuar gjatë gjithë ditës. Pastaj, sigurisht, çdo performancë live me band të plotë elektrik ka atë efekt.

Kur ke kitarën në dorë, çfarë ndodh?

Përpiqem të shkëputem nga e kaluara ose e ardhmja dhe të jem në moment. Të jem ‘në zonë’ dhe të transmetoj atë që kam brenda, i lirë në instrument.

Kur jam vetëm duke luajtur kitarë akustike ose edhe elektrike, gjithmonë synoj të mos luaj këngë, por të krijoj diçka në moment që nuk tingëllon si një ‘bllokim’ ose improvizim pa ndikim, por si muzikë që përcjell diçka.

Ndërsa në studio si muzikant studioje ose producent, jam aty për t’i shërbyer këngës, për ta drejtuar muzikalisht aty ku duhet dhe për të qenë i saktë, pa dyshime në atë që bëj. Në skenë është një qasje e ndryshme, emocioni dhe momenti janë më të rëndësishëm dhe e gjej veten më të lirë dhe më të vërtetë se në çdo moment tjetër.

Njerëz të mirë?

Pafund për të qenë i sinqertë. Mendoj se fati im më i madh është që jam i rrethuar nga njerëz të tillë që më mbështesin sepse më duan vërtet. Nëse do të filloja me emra, do të zgjaste shumë sepse në vite të ndryshme ka pasur gjithmonë njerëz të tillë, si në Shqipëri me muzikantët e parë që më pranuan si pjesë të tyre.

Midis tyre do të përmendja mikun tim, producentin dhe kitaristin, Dario Meci i cili më mësoi gjithçka që di për regjistrimin dhe më hapi derën çdo mbrëmje për të regjistruar në shtëpinë e tij kur nuk kisha mundësi të blija pajisje, ose në Mbretërinë e Bashkuar ku jo vetëm artistë, por edhe miq dhe mentorë si Tomorr Kokona ose ndonjë anëtar tjetër i BACA më kanë ndihmuar dhe ende vazhdojnë të më mbështesin.

Këta njerëz janë edhe disa që nuk i kam takuar kurrë, por arti i tyre dhe mënyra se si e përcjellin atë ka qenë arsyeja pse tani kam një kitarë në dorë. Midis tyre, do të veçoja kitaristin Tom Bukovac nga Nashville, i cili vitet e fundit ka qenë mentori im muzikor, jo vetëm në kitarë.

Familja?

Familja ime gjithmonë më ka mbështetur në mënyrën e vet. Ajo që dua të them është se unë nuk vij nga një familje muzikantësh, por vij nga një familje që e vlerëson të bukurën dhe e kupton përpjekjen time për ta ndjekur atë. Mendoj vërtet se nëse ata do të kishin pasur drejtimin në rininë e tyre ose nëse do të kishte qenë e mundur, të dy prindërit e mi do të kishin qenë muzikantë. Vëllai im është gjithashtu artist në zemër, në fund të fundit, ai ishte personi që solli kitarën time të parë në shtëpi kur unë nuk e dija se çfarë ishte.

Gjëja që kam vlerësuar më shumë është liria për të zgjedhur atë që dua dhe se ata më kanë dhënë vlera që mendoj se më bëjnë të ndihem krenare për veten time.

Të rinjtë shqiptarë?

Mendoj se janë të etur për gjëra që mund t’i prekin vërtet emocionalisht dhe t’i përfshijnë më shumë në njohjen e vetvetes. Mendoj se mungesa e artit si një gjë parësore në Shqipëri ka lënë një boshllëk që nuk kam përshtypjen se ata nuk e kuptojnë dhe që i ka bërë të pandjeshëm dhe të painteresuar për bukurinë ose arritjen e më të mirës për veten e tyre.

Do të thoja se ekziston një rreze drite krijuese midis të rinjve dhe në shumë aktivitete me Kulturën dhe Artet Britanike-Shqiptare e kemi zbuluar këtë, por mendoj se nevojitet më shumë ndihmë në gjërat themelore, si ofrimi i artit në shkolla, skena të vogla për të performuar, etj.

Bashkëpunime?

Aktualisht, bashkëpunimi i fundit ishte me pianistin francez Julian Gaiffe me të cilin publikuam EP-në ‘Clouds’ me regjistrimet tona live në studio në Londër.

Jam në përgatitje për një vazhdim të atij projekti, një bashkëpunim me një kitarist nga Tirana, Xhon Treni, si dhe publikime të reja me grupin britanik ‘Rusty Halo’.

Vështirësia, ku keni ngecur ndonjëherë?

Unë shpesh dhe vazhdoj të përballem me atë ndjesi të “humbjes së kuptimit” në përpjekjet e mia artistike. Kishte një periudhë kur isha më i ri kur nuk luaja kitarë për javë të tëra dhe periudha e “kthimit” ishte gjithmonë sfiduese. Gjithashtu, periudha kur isha i bllokuar në një skenë të vogël muzikore kur isha i vendosur vetëm në Tiranë më bëri të mos zhvilloja veten si muzikant. Këto janë gjithmonë sfida, mendoj se ato gjithmonë përsëriten në çdo nivel ose vend, mendoj se thjesht jam bërë më i mirë në përballimin e tyre.

Një mesazh i fortë rock?

Krijimi i vërtetë, ai që vjen nga një vend i sinqertë dhe i pastër, është gjithmonë ai që do të mbijetojë dhe do të mbetet. Pavarësisht faktit se mediat sociale ose çdo presion për të qenë “i shpejtë”, “të bëjmë atë që dëshiron publiku” ose për të qenë gjithmonë “online” ka hedhur një hije mbi ne sot, sepse humbasim mundësinë. E vërteta është se bota do që ne të jemi ata që jemi, jo kopje të të tjerëve ose “produkte” të shpejta që ndjekin trendet.

U PROMOVUA ROMANI “REVOLTA E SYZIFIT”, I AUTORIT BARDHYL MAHMUTI

April 25, 2026 by s p

Hazir Mehmeti/

“Errësira mesjetare ishte ulur këmbëkryq mbi vendbanimet tona dhe kishte mbytur çdo gjallëri.” Romani botohet në përkujtim të viktimave të gjenocidit në fshatin Poklek. “Të gjitha personazhet e romanit dhe ngjarjet që kanë të bëjnë me shtëpinë kremator në Poklek të Vjetër, ku u krye një ndër aktet më të rënda gjenocidale gjatë luftës në Kosovë, janë personazhe dhe ngjarje të vërteta. Përgjegjësia për aspektin artistik të rrëfimit bie mbi mua”- autori.

Romani i kushtohet krimit gjenocidi nga forcat serbe në fshati Poklek të Vjetër para 27 viteve, u promovua në Bibliotekën Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Prishtinë. Organizimi u bë nga qendra “Gjenocidi në Kosovë – Plagë e Hapur” në bashkëpunim me Departamentin e Historisë së Universiteti “Hasan Prishtina” në Prishtinë. Krim gjenocidi i kryer në Poklekun e Vjetër është pjesë e gjenocidit serb mbi popullin shqiptar ku barbarisht u masakruan 53 civil prej të cilëve 26 ishin fëmijë, 20 gra, 5 të rinj dhe 2 burra. Me moton NE NUK HARROJMË, kërkohet bashkimi i forcave në aktivitete për ta bërë të njohur gjenocidin serb në gjithë globin. Krimet gjenocidi nuk harrohen kurrë, por shoqërisë shqiptare i duhet aktivitet i fuqishëm i bazuar në fakte historike të cilat janë kudo.

Shembulli tipik i këmbëngulësisë deri në njohjen botërisht të gjenocidit është Armenia e cila arriti të argumenton gjenocidin turk mbi armenët dhe pas një shekulli i cili gjenocid u njoh botërisht. Program promovimi u drejtua nga Alketa Fazliu Gashi, e cila është njohëse e mirë e rrethanave dhe përmbajtjes së romanit. Salla e mbushur, si rrallë herë, dëgjoi vështrime rreth librit nga Ramadan Avdiu, Adnan Asllani, Fadil Muqolli dhe autori i librit Bardhyl Mahmuti.

Në fjalën e tij rreth librit Ramadan Avdiu mes tjerash tha: “Revolta e Syzifit” nuk është një rrëfim i zakonshëm. Është një ndërthurje e dokumentit dhe artit, e faktit historik dhe ndjeshmërisë njerëzore. Bardhyl Mahmuti ka arritur të ndërtojë një monument letrar, ku çdo fjali është një gur kujtese, çdo paragraf një dëshmi që sfidon harresën.

Ky roman nuk synon vetëm të tregojë çfarë ndodhi, por pse duhet ta kujtojmë. Në një kohë kur e vërteta shpesh riaktivizohet, kur krimet tentohen të zbehen ose të mohohen, kjo vepër vjen si një akt rezistence. Është një klithje, është një revoltë ashtu siç sugjeron edhe titulli, kundër harresës, kundër padrejtësisë, kundër heshtjes.”

Bardhyl Mahmuti me përvojën e tij letrare ka arritur të ndërlidhë mirë faktet dhe dëshmitarët natyrshëm me strukturën artistike me gjithë dhembjet e tyre të cilat jenë prekëse deri në palcë. Revolta e drejtë e Syzifit me emrin Fadil Muqolli, reflekton revoltë tek secili që ka ndërgjegje njerëzore. Peripecitë e syzifit, jo vetëm nga koha e masakrës, por edhe pas saj për të ruajtur gjurmët e krimit nga injorantët e ulët, janë tepër prekëse. Ato flasin me porosinë e gjakut të derdhur në shtëpinë kremator e cila ngjason me ato naziste, dhe më keq. “Jam plotësisht i zhgënjyer në drejtësinë ndërkombëtare, ajo nuk ekziston” u shpreh i revoltuar Syzifi i romanit. Gjithashtu, Fadil Muqolli, falënderoi autorin e librit dhe parafolësit për vështrimet e tyre.

Fadil Muqolli është Syzifi i kohës i cili për dallim nga Syzifi antik, bartë gurët mbi supet e tij me eshtrat e të masakruarve, fëmijëve e familjarëve të tij. Bartë dhembjen e madhe që pëlcet dhe gurin, por Syzifi qëndron i revoltuar, përse nuk po bëhet asgjë për dënimin e kriminelëve të cilët jetojnë të lirë. Barra e gurit të dhembjes nuk largohet kurrë, ajo rritet e rritët kohëve me gjithë porosinë e 53 familjarëve të masakruar.

“Mizoria e ushtruar ndaj shqiptarëve në Poklek nuk paraqitet si një episod i izoluar, por si pjesë e një vazhdimësie të gjatë dhune dhe shtypjeje që populli i Kosovës ka përjetuar ndër shekuj në këto anë. Ky fakt e bën edhe më të rëndë këtë tragjedi, duke e shndërruar në një simbol të gjenocidit dhe të përpjekjes për zhdukje të një populli.”-Abaz Pllana.

Lexojmë:

“I thyer nga pesha e thasëve mbi supet e shpirtit dhe i zhytur në mendime, dola në oborr dhe u nisa për te “Zabeli i Idrizit”… Rrugës as fytyrat e luftëtarëve përpara, as hapat prapa meje nuk më ngelën në kujtesë. Ishim një kortezh i heshtur, ku hiri dhe kristalet mbi supet tona bartnin historinë e mijëra njerëzve të zhdukur”.

Që nga qëndrimi im prej tridhjetë vitesh në Austri, mësova mbi aktivistët austriakë shkrimtarë, studiues e publicistë që përshkruan masakrat serbe me përmasa gjenocidi ndaj popullit shqiptarë dikur dhe tani. Mes tyre lexova disa herë “Golgota Shqiptare” (Albanische Golgotta” e shkruar nga publicisti austriak me rrënjë hebrenj, Leo Freundlich. E përbashkëta e të gjitha masakrave gjenocidi është brutaliteti i tyre, barbaria e tyre sa nuk mund ta kapërdinë mendja e njeriut normal, e përcjellë gjithmonë me gënjeshtra serbe antinjerëzore që nga nivelet e larta qeveritare deri tek kisha ortodokse dhe mediat e tyre fund e krye kriminale.

Revolta e Syzifit është një libër i ri në letërsinë shqipe e ndërtuar në rrethana tepër të vështira ekzistenciale në Kosovë që karakterizohet me rrëfime reale dhe historike me porosi të fuqishme për zbardhjen dhe dënimin e kriminelëve. Biblioteka Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Kosovë rrallë ka përjetuar promovime veprash me aq dhembje e mall, me aq porosi detyruese për secilin në rikujtim të viktimave të pafajshme nga popullata civile në shtëpitë e tyre.

Të pranishëm ishin mërgimtarë veprimtarë, nga Maqedonia, Shqipëria. Nga Danimarka kishte ardhur veçan për promovim veprimtari dhe gazetari i njohur Ibrahim Xhemajli, Takimi me mësuesin e Bardhyl Mahmutit ishte i pa harruar. Ai në moshën e tij mbi nëntëdhjetëvjeçare ndihej krenar me nxënësin e tij veprimtar dhe autor i disa veprave me vlera kombëtare. Biseduam shkurt, por me zemër. Së bashku uruam autorin. Rrugë të mbarë librit!

“Gjizë” dhe “cheese”: një fjalë, dy qytetërime

April 25, 2026 by s p

Studim nga Rafael Floqi

Në pamje të parë, fjala angleze “cheese” dhe fjala shqipe “gjizë” duket sikur i përkasin të njëjtës botë: një produkt i thjeshtë, i përditshëm, i përhapur në çdo tryezë.

Por në të vërtetë, pas këtyre dy fjalëve fshihet një histori e thellë gjuhësore dhe kulturore që na çon drejt një pyetjeje më të madhe: si e konceptonin popujt e lashtë ushqimin, natyrën dhe vetë procesin e krijimit? Dhe si lidhen dy fjalë tingullisht kaq të ngjashme në dy gjuhë dhe në dy kultura të ndryshme, qё nuk i përkasin vendeve kufitare kjo është e habitshme.

Sepse fjala nuk është thjesht emër—ajo është filozofi.

Nga mpiksja te “cheese”

Fjala angleze cheese nuk është një krijim i izoluar. Ajo vjen nga një zinxhir i gjatë zhvillimi që fillon në gjuhën proto-indoevropiane, një gjuhë e rindërtuar që flitej mijëra vjet më parë.

Rrënja e saj është *kwat-—që do të thotë “të mpikset, të thartohet”. Pra, në fillim nuk kemi “djathë” si produkt, por një veprim: procesin e transformimit të qumështit.

Nga kjo rrënjë lind fjala latine caseus, e cila u përhap në gjithë Evropën romane. Më pas, përmes gjuhëve gjermanike, ajo u shndërrua në cēse në anglishten e vjetër dhe më në fund në cheese. Kjo rrënjë nuk përshkruante produktin përfundimtar, por procesin bazë: mpiksjen e qumështit. Nga kjo rrënjë u formua në latinisht fjala: caseus = djathë

Kjo fjalë u përhap në shumë gjuhë evropiane dhe krijoi një familje të gjerë fjalësh: italisht: cacio. spanjisht: queso , rumanisht: caș. Nga ku dhe fjala “Kaçkavall” (Cacio a cavallo. it.” , djathë i kulluar në napë ndërsa bariu udhëtonte me kalë.

Ndërkohë, në degën gjermanike: Proto-Gjermanike: *kāsjus , Anglishten e vjetër: cēse ,anglishten moderne: cheese .

Pra nga PIE → Latinisht → Gjermanike → Anglisht

Ky është një qytetërim që e sheh djathin si rezultat të një procesi teknik. Fjala nuk përshkruan sendin, por mënyrën se si ai krijohet.

Origjina baritore e Kaçkavallit

Caciocavallo është një nga djathërat më të vjetër të Italisë, me origjinë në Italinë e Jugut rreth vitit 500 para Krishtit. Ai është një djathë i llojit pasta filata, pra me masë të shtrirë e të tërhequr, dhe prodhohet nga qumështi i lopës. Historikisht, ky djathë përgatitej nga barinjtë në Malet Apenine.

Emri Caciocavallo përkthehet afërsisht si “djathë mbi kalë”. Ky emërtim lidhet me mënyrën tradicionale të tharjes dhe pjekjes së djathit: format e djathit lidheshin dy e nga dy me litar dhe vareshin mbi një tra druri, sikur të ishin “në shalë”.

Rrënjë të lashta: Disa burime e lidhin origjinën e tij me Greqinë e lashtë, ku përmenden teknika të ngjashme të përpunimit të djathit nga Hipokrati. Më vonë, shkrimtari romak Kolumela, rreth vitit 35 para Krishtit, përshkruan metoda të ngjashme të djathëbërjes.

Mënyra e prodhimit: Caciocavallo është djathë pasta filata, ku masa e mpiksur e qumështit ngrohet në ujë të nxehtë, shtrihet, punohet me dorë dhe më pas formohet në trajtën e tij karakteristike si pikë loti ose si dardhë.

Emri: Fjala vjen nga italishtja cacio, që do të thotë “djathë”, dhe cavallo, që do të thotë “kalë”. Mendohet se emri lidhet me zakonin e vjetër të varjes së djathit mbi një shkop horizontal, ku format qëndronin të kapërcyera mbi tra, si mbi shalën e kalit.

Kuptimi i emrit i djathit “Feta”

Emri “Feta” vjen nga gjuha greke φέτα (féta), që do të thotë “fetë” ose “copë e prerë”.Ky emërtim lidhet drejtpërdrejt me mënyrën tradicionale të përgatitjes dhe ruajtjes së djathit: Djathi pritet në copë (feta) të mëdha, më pas vendoset në kripë (shëllirë) për konservim, këto copa ruhen dhe shiten zakonisht si blloqe të prera, jo si forma të plota rrethore.

Termi “feta” filloi të përdoret gjerësisht në Greqi rreth shekullit XVII. Megjithatë, vetë djathi ka origjinë shumë më të lashtë, që nga koha e Greqisë së lashtë (madje përmendet në mënyrë të tërthortë edhe në Odiseui Homerit.

Pra, “Feta” nuk është thjesht një emër djathi, por: Përshkruan formën dhe mënyrën e ruajtjes Lidhet me traditën baritore greke. Por në shqip njihet si djathë i bardhë sipas ngjyrës.

“Djathë”: një mënyrë tjetër të menduari

Në anën tjetër qëndron fjala shqipe djathë—një fjalë që nuk vjen nga latinishtja caseus, si shumë fjalë të tjera evropiane. Kjo është një nga ato raste kur shqipja nuk ndjek rrugën e zakonshme, por ruan një identitet të vetin.

Shumë gjuhëtarë e lidhin djathë me një rrënjë tjetër indoevropiane, *dʰeh₁-—“të vendosësh, të formosh” si italishtja “formaggio”

Pra, në vend që të përshkruajë procesin, shqipja përshkruan rezultatin: pra nuk quhet “ajo që mpikset” por ajo “ajo që është formuar” . Kjo nuk është thjesht një diferencë teknike. Është një diferencë në mënyrën e të menduarit. Njëra botë përshkruan veprimin. Tjetra përshkruan formën.

“Gjizë”: fjala që ruan të kaluarën

Gjiza është një nën produkt i qumështit, një lloj bulmeti në trajtën e dromcave të buta e pak të ujshme, që përgatitet nga qumështi, kosi, dhalli ose hirra, duke i mpiksur e kulluar pasi zihen.

Por shqipja nuk ndalet këtu. Ajo ruan një dallim që shumë gjuhë të tjera e kanë humbur: dallimin mes fazave të përpunimit të qumështit. Fjala gjizë nuk është thjesht sinonim i djathit. Ajo është diçka më e vjetër, më primitive: qumësht i mpiksur, një produkt i freskët, i papjekur.

Në një farë mënyre, gjizë është më afër kuptimit të vjetër indoevropian të *kwat-—vetë momentit të mpiksjes, madje me zgjerim kuptimi ajo ka kaluar edhe tek folja “ngjiz” krijon njё produkt një formë veshtullie duke hedhur farën madje me zgjerim kuptimi “ lë me barrë.” Me origjinë nga kuptimi “E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).

Sipas fjalorit shqip fjala “NGJIZ” si folje kalimtare, do të thotë:

1. E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).
2. Mbruj, gatuaj e i jap trajta të ndryshme një lënde të butë e të trashë. Ngjiz enë me deltinë (me baltë).
3. vet. veta III spec. Bën që të kullojnë e të lidhen bashkë grimcat e një lënde që nuk kristalizohet; mpiks. Ngjiz gjakun.
4. fig. Bëj që të zërë fill diçka, krijoj, përftoj.
5. fig. Sajoj, trilloj diçka të paqenë. I ka ngjizur vetë. Kanë ngjizur shumë gënjeshtra (shpifje)

Kështu, shqipja ruan një sistem me dy nivele: gjizë → fillimi , djathë → përfundimi. Një pasuri semantike që tregon një lidhje të thellë me jetën baritore.

Por nëse shqipja ka dy fjalë anglishtja ka një fjalë “Cheese “ dhe madje për produktin qw shqip quhet “gjizë” anglishtja përdor togfjalëshin përcaktues “Farmers Cheese” djathi i fshatarit /djathi i fshatit.

Megjithatë tingëllimi i përafërt i këtyre fjalëve lë shteg për të menduar një lidhje direkte ‘cheese” nga gjizë, duke pasur parasysh kontaktet iliro -kelte para ndikimeve romane. Ky këta grupime fisesh kanë shkëmbyer kulturën ndoshta the fjalët.

Krerët ilirë mbanin në qafë unaza bronzi të njohura si torques, një stoli dhe shenjë statusi e përhapur edhe te keltët. Ndikimi kelt mbi ilirët u ndje në shumë fusha të kulturës materiale, përfshirë armët, stolitë, tiparet artistike dhe disa forma të organizimit luftarak. Në disa zona, sidomos në Dalmaci, një pjesë e fiseve ilire u ndikuan aq fort sa mund të flitet për një proces të pjesshëm keltizimi.

Një gjuhë që nuk harron

Nëse e shohim më gjerë, ky dallim është më shumë se gjuhësor. Ai është kulturor. Gjuha latine dhe pasardhëset e saj reflektojnë një botë që sistematizon, kategorizon dhe standardizon. Prandaj kemi një fjalë të vetme—cheese—që mbulon gjithçka.

Shqipja, përkundrazi, ruan nuancat. Ajo nuk e sheshton realitetin. Ajo e ndan, e dallon, e mban mend. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për të qenë një arkiv i gjallë i një mënyre jetese që lidhet drejtpërdrejt me natyrën.

Ta krahasojmë me greqishten : Në gjuhën greke, fjala për “djathë” është: Τυρί (lexohet: tirí)

Τυρί (tirí) = djathë (term i përgjithshëm për të gjitha llojet) Është fjala standarde që përdoret në greqishten moderne për çdo lloj djathi.

Shqip: djathë

Mendohet se lidhet me një rrënjë shumë të vjetër indo-evropiane *gʷedh- / *gʷdh-, që ka kuptimin “të mpikësh, të trashësh” (pra procesi i formimit të djathit).
Ka zhvillim të pavarur brenda shqipes.
Lidhet konceptualisht me procesin, jo me produktin si emër i përgjithshëm.

Greqisht: τυρί (tirí)

Vjen nga greqishtja e vjetër τυρός (tyrós).
Kjo fjalë është shumë e vjetër dhe përdorej që në antikitet.
Nuk lidhet drejtpërdrejt me rrënjën indo-evropiane të fjalës angleze cheese. djathë (shqip) → lidhet me procesin (mpiksja e qumështit)

τυρί (greqisht) → lidhet me produktin si emër i përgjithshëm .
Historia e fjalëve që lidhen me ushqimin shpesh është një dritare e rrallë drejt jetës së lashtë njerëzore. Një rast i tillë është fjala angleze “cheese”, e cila na çon pas në kohë deri në rrënjët indoevropiane dhe në një kulturë të përbashkët blegtorale. Krahasimi i saj me fjalët shqipe djathë dhe gjizë na jep një pamje më të thellë të mënyrës se si gjuhët kanë konceptuar dhe emërtuar produktet e qumështit.

Pra fjala shqipe “djathë”: një zhvillim i pavarur?

Fjala shqipe djathë nuk rrjedh nga latinishtja caseus, ndryshe nga shumë gjuhë të tjera evropiane. Kjo është shumë domethënëse. Shumica e studiuesve e lidhin djathë me një rrënjë tjetër indoevropiane:

PIE: *dʰeh₁-
kuptimi: “të vendosësh, të formosh, të krijosh”

Në këtë kuptim:

djathë mund të nënkuptojë diçka të formuar, të ngurtësuar nga qumështi

Kjo tregon një konceptim ndryshe:

Anglishtja (dhe latinishtja): fokusi te procesi i mpiksjes
Shqipja: fokusi te rezultati – masa e formuar

Ky është një dallim i rëndësishëm kulturor dhe gjuhësor.

Djathi “Feta “ shqip djathi i bardhë dhe kuptimi i emrit

1. Kuptimi bazë (greqisht)

Fjala “feta” (φέτα) në greqisht do të thotë: “fetë” / “copë e prerë” Pra emri nuk lidhet me përbërjen, por me: formën e prerjes mënyrën e ruajtjes në copa .

2. Krahasim me shqipen

Në shqip kemi një logjikë tjetër emërtimi:

“djathë” → term i përgjithshëm për çdo lloj
“gjizë” → produkt tjetër (më i freskët, më i butë, i afërt me ricotta)

Pra: Shqipja përshkruan procesin (si bëhet) , greqishtja përshkruan formën (si duket)

3. Krahasim me gjuhë të tjera

Anglisht: cheese (nga lat. caseus) → lidhet me lëndën / produktin
Italisht: formaggio → nga “forma” (forma e djathit)
Shqip: djathë → nga procesi
Greqisht: feta → nga prerja në feta

Pra çdo kulturë ka theks të ndryshëm: forma, procesi, përdorimi

4. Dimensioni historik

Edhe pse fjala “feta” është më e vonshme (Mesjetë–periudhë osmane), vetë djathi është shumë i vjetër: Përmendet indirekt në Odiseu,ku i atribuohet praktikave baritore të përshkruara nga Homer i Traditë e lidhur me delet dhe dhitë në Ballkan .Pra “Feta” nuk do të thotë “djathë” — do të thotë “copë djathi”.

Dhe kjo na tregon diçka interesante: Emri është praktik dhe vizual, jo teknik , Lidhet me mënyrën si njerëzit e përdornin dhe ruanin ushqimin

“Gjizë”: një shtresë më e lashtë leksikore?

Fjala gjizë i referohet një produkti më të thjeshtë: gjizë = qumësht i mpiksur, i freskët (si ricotta apo cottage cheese) Origjina e saj është më pak e qartë: mund të jetë një trashëgimi shumë e vjetër ballkanike ose një zhvillim i hershëm indoevropian i lidhur me mpiksjen

Ajo që bie në sy është se: gjizë përfaqëson një fazë më primitive të përpunimit të qumështit ,është më afër kuptimit fillestar të rrënjës *kwat- (“mpikset”)

Krahasim konceptual dhe gjuhësor

Koncepti	Anglisht “cheese”	Shqip “djathë”	Shqip “gjizë”
Kuptimi	Djathë	Djathë	Gjizë (produkt i freskët)
Rrënja PIE	“mpikset, thartohet”	“formohet, vendoset”	“mpikset” (e mundshme)
Faza	Produkt final	Produkt final	Fazë fillestare
Zhvillimi	Latin + Gjermanik	I pavarur shqiptar	Shumë i vjetër / substrat

Përtej etimologjisë: një debat identiteti

Në një kohë kur shpesh diskutojmë për identitetin kulturor dhe gjuhësor, raste të tilla janë më shumë se kuriozitete akademike. Ato janë dëshmi. Dëshmi se shqipja nuk është thjesht një gjuhë që ka mbijetuar, por një gjuhë që ka ruajtur struktura mendimi shumë të vjetra. Kur themi djathë, ne nuk përdorim vetëm një fjalë. Ne përdorim një koncept që vjen nga thellësia e kohës.

“Cheese” dhe “djathë” mund të duken të njëjta në tryezë, por në gjuhë ato i përkasin dy botëve të ndryshme. Njëra flet për procesin, tjetra për formën.
Dhe shqipja—ndoshta më e vjetra në këtë rast—ruan të dyja përmes një sistemi më të pasur.

Në këtë kuptim, gjuha jonë nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është kujtesë. Dhe ndoshta, në një kohë që harron shpejt, kjo është pasuria më e madhe që kemi. Për të bërë dallimin të shohim si prodhohet gjiza.

Gjiza është një produkt i freskët, i butë dhe shumë i shëndetshëm, që përgatitet kryesisht nga hirra (lëngu që mbetet pas prodhimit të djathit). Procesi është i thjeshtë, por kërkon kujdes në temperaturë dhe kohë.

1. Lënda e parë: hirra (ose qumështi)

• Pasi përgatitet djathë, mbetet hirra

• Kjo hirrë përmban proteina të vlefshme (sidomos albumina dhe globulina)

Në mungesë të hirrës, mund të përdoret edhe qumësht i freskët

2. Ngrohja

• Hirra vihet në zjarr dhe ngrohet gradualisht deri në ~80–90°C

• Nuk duhet të vlojë fort, por të arrijë afër pikës së vlimit

Në këtë temperaturë, proteinat fillojnë të mpiksen dhe të ngrihen në sipërfaqe

3. Formimi i gjizës

• Dalëngadalë krijohen grimca të bardha të buta (si re të vogla)

• Kjo është vetë gjiza që formohet

Në këtë fazë mund të shtohet:

• pak kripë

• ose disa pika uthull/lëng limoni për të ndihmuar mpiksjen

4. Mbledhja

• Me një lugë ose garuzhde, masa e bardhë mblidhet nga sipër

• Vendoset në:

o napë (cloth)

o ose kullesë të imët

5. Kullimi

• Lihet të kullojë për 15–60 minuta (sipas dëshirës)

• Sa më gjatë të kullojë → aq më e thatë bëhet gjiza

Dallimi me djathin

• gjizë → produkt i freskët, i butë, pa fermentim të gjatë

• djathë → produkt i pjekur, i kripur dhe i ruajtur

Kjo është mënyra si bëhej gjiza në fshat—pa termometër, pa matje moderne, vetëm me sy, dorë dhe përvojë.

Kur themi gjizë, ne ruajmë një dallim që shumë gjuhë të tjera e kanë harruar.

Përfundim

“Cheese” dhe “djathë” mund të duken të njëjta në tryezë, por në gjuhë ato i përkasin dy botëve të ndryshme.

Njëra flet për procesin. Tjetra për formën.Dhe shqipja—ndoshta më e vjetra në këtë rast—ruan të dyja përmes një sistemi më të pasur. Në këtë kuptim, gjuha jonë nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është kujtesë.

Dhe ndoshta, në një kohë që harron shpejt, kjo është pasuria më e madhe që kemi.

Radio «Jehona e Shqipes» në 40-vjetorin e saj

April 25, 2026 by s p

Dyzet vjet. Katër dekada që, çdo të diel në orën 15:00, një zë i njohur ngrihet në valët belge për të thënë, në shqip, se ne ekzistojmë, se mbetemi të lidhur me rrënjët tona dhe se qëndrojmë në këmbë pavarësisht të gjitha përpjekjeve, të Shtetit shqiptar, për të mohuar ekzistencën tonë. Katër dekada që « Jehona e Shqipes », kjo radio e lindur nga ideja fillestare e “Këshillit të Përbashkët të Nacionalistëve Shqiptarë në Belgjikë” (që përfshinte kryesisht Legalistët, Bllokistët dhe të pavarurit e mbledhur rreth Muharrem Bajraktarit) dhe e materializuar më vonë nga një grusht idealistësh në një studio modeste të Radio Panik në Bruksel, është bërë shumë më tepër se një program i thjeshtë: ajo është një institucion i diasporës shqiptare në Bruksel.

Në shkurt të vitit 1986, kur Sakip Skepi, i shoqëruar nga miq antikomunistë, lançoi emisionin e parë, ne ishim ende në zemër të natës komuniste. Për ne, shqiptarët e emigracionit politik – ata që, si familja e vetë Sakip Skepit, kishin ikur nga diktatura e Enver Hoxhës – ky emision ishte menjëherë një tronditje emocionesh dhe shprese. Më në fund, një radio në gjuhën amtare na fliste nga një tokë e lirë! Ajo ishte filli i padukshëm që lidhte Brukselin me Shqipërinë, me familjet tona që kishin mbetur pas perdes së hekurt. Ishte dëshmia se zëri i antikomunistëve shqiptarë në Bruksel nuk ishte shuar. Na rikthente, çdo të diel, një frymëmarrje dhe ëndrrën e çmendur të një kthimi të mundshëm.

Pastaj erdhën ndryshimet e viteve 1990–1991. Muri i Berlinit ra, diktatura më në fund u rrëzua, Shqipëria u hap. Për emigrantët politikë të viteve 1950 dhe 1960, që kishin ikur fëmijë apo adoleshentë, si dhe për pasardhësit e tyre të lindur në Belgjikë, kthimi në vendin e prindërve dhe gjyshërve ishte një përvojë tronditëse. Të gjithë u kthyem për të vizituar, për të përqafuar të afërmit dhe për të zbuluar (ose rizbuluar) një Shqipëri që koha e kishte transformuar thellësisht. Dhe pikërisht aty kuptuam, me një farë hidhërimi, se koha kishte bërë punën e saj. Ne kishim evoluar në një shoqëri perëndimore, demokratike dhe të hapur, ndërsa ata kishin jetuar në izolim, frikë dhe sidomos në një regjim indoktrinimi total. Një kthim përfundimtar në Shqipëri nuk ishte më i mundur për shumicën prej nesh. Ne ishim bërë të ndryshëm.

Duke kontribuar në ruajtjen e identitetit shqiptar të emigracionit politik të viteve 1950 dhe 1960, « Jehona e Shqipes » ka zbuluar gjithashtu një realitet të dhimbshëm për pasardhësit tanë të lindur në Belgjikë: deri më sot, autoritetet shqiptare nuk e njohin të drejtën e këtyre pasardhësve për të rifituar shtetësinë shqiptare, të cilën madje as diktatura e Enver Hoxhës nuk ua kishte hequr prindërve të tyre dhe të cilën ata vetë nuk e kishin mohuar kurrë. Kjo radio ka nxjerrë kështu në pah një plagë ende të hapur, duke vazhduar njëkohësisht të ruajë lidhjen shpirtërore dhe kulturore që na lejon të mbetemi shqiptarë pa mohuar jetën që kemi ndërtuar këtu.

Por radioja nuk ka shërbyer vetëm në një farë mënyre për ruajtjen e identitetit tonë. Ajo ka ofruar mbi të gjitha një platformë të çmuar ku shqiptarët e Belgjikës, pavarësisht bindjeve të tyre, kanë mundur të shprehen lirshëm, të informohen dhe të debatojnë. Kur shpërtheu lufta e Kosovës në vitet 1998–1999, « Jehona e Shqipes » u bë tribuna bashkuese e të gjithë diasporës shqiptare në Belgjikë dhe më gjerë. Çdo të diel, ajo mblidhte familjet tona rreth radios, përcillte informacionet, përforconte zërat tanë dhe mobilizonte solidaritetin. Ajo i lejoi një komuniteti ndonjëherë të përçarë të bashkohej rreth një kauze të përbashkët dhe të ishte i vëmendshëm ndaj fatit të bashkëkombësve tanë në Kosovë.

Dyzet vjet më vonë, jetëgjatësia e « Jehona e Shqipes » imponon respekt. Ajo ka kaluar të gjitha sfidat që kanë njohur mediat tradicionale: ardhjen e kanaleve satelitore shqiptare, shpërthimin e internetit, revolucionin e rrjeteve sociale. Shumë gazeta dhe radio janë zhdukur. Jo ajo. Sepse ajo nuk ka qenë kurrë vetëm një ndërmarrje mediatike. Ka qenë gjithmonë një mision, i udhëhequr nga vendosmëria e Sakip Skepit dhe nga përkushtimi i sinqertë i të gjithë atyre që kanë kontribuar në të. Ajo ka ditur të mbetet e pavarur, jopartiake, thellësisht kombëtare dhe njerëzore.

Sot, «Jehona e Shqipes» vazhdon të jetë, për komunitetin shqiptar në Belgjikë, ai takim i domosdoshëm i së dielës: një moment kur dëgjohet gjuha jonë, kur qeshim së bashku, kur debatojmë, kur kujtojmë dhe kur shohim drejt së ardhmes. Ajo është dëshmia e gjallë se një radio e vogël e lindur nga ëndrra e të rinjve të mërguar politikë mund të bëhet një institucion i qëndrueshëm, i respektuar jo vetëm nga publiku, por edhe nga autoritetet belge dhe nga institucionet shqiptare dhe kosovare. Në emër të të gjithë atyre që, si unë, janë rritur me këtë «Jehonë» në vesh dhe në zemër, dëshiroj të shpreh mirënjohjen time të thellë për këto dyzet vite besnikërie ndaj gjuhës sonë, kulturës sonë dhe dinjitetit tonë. Le të vazhdojë kjo zë të jehojë edhe për shumë kohë, i qartë dhe i fortë, në valët e Brukselit dhe përtej.

Ramadan Gjanaj

Politolog

Bruksel, prill 2026