s p – Page 14 – Dielli

35 –VJET TRANZICION: SHQIPËRIA ENDE NUK ËSHTË PËRBALLUR ME TË KALUARËN KOMUNISTE

August 28, 2026 by s p

Frank Shkreli/

Nga krimet e komunizmit te krimet serbe në Kosovë, fjalët e bukura nuk mjaftojnë më. Një shtet demokratik duhet të ketë guximin ta njohë të vërtetën, ta dokumentojë atë dhe ta kthejë në politikë shtetërore. Këtë subjekt e kam trajtuar në dhjetëra artikuj gjatë viteve, duke u përpjekur të sjell në vëmendje një prej plagëve më të thella dhe ende të pambyllura të shoqërisë shqiptare: përballjen me të kaluarën komuniste, krimet e diktaturës dhe detyrimin e shtetit për të vendosur të vërtetën historike në themel të kujtesës kombëtare. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf. E kam trajtuar këtë çështje jo si një polemikë të radhës politike, por si një detyrim ndaj viktimave, familjeve të tyre dhe brezave që duhet ta njohin të kaluarën për të kuptuar më mirë të tashmen. Pikërisht për këtë arsye, zhvillimet e këtyre ditëve dhe turi i AIDSSH-së në ish-vendet e internimit, më shtyjnë t’i rikthehem edhe një herë kësaj teme, me një pyetje që pas 35 vitesh tranzicion nuk mund të shmanget më: sa larg ka shkuar Shqipëria nga fjalët te veprat në përballjen me trashëgiminë dhe krimet e diktaturës komuniste?

Ka tema që nuk mund të mbyllen me një deklaratë politike, me një ceremoni përkujtimore apo me një kurorë me lule. Ka plagë të historisë që kërkojnë më shumë se fjalë: kërkojnë të Vërtetën, Kujtesën, Drejtësinë dhe, mbi të gjitha, një qëndrim të qartë të shtetit. Pikërisht për këtë arsye, turi përkujtimor që Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH) po zhvillon këto ditë në ish-fshatrat e internimit të Lushnjës, është shumë më tepër se një veprimtari përkujtimore. Ai është një udhëtim në një të kaluar që Shqipëria postkomuniste ende nuk e ka përballuar plotësisht. AIDSSH e ka artikuluar vetë në mënyrë të drejtpërdrejtë këtë problem, duke folur për mënyrën se si tranzicioni është sjellë me “hipokrizi” ndaj të përndjekurve dhe duke kërkuar që ndjesa e shtetit të dëshmohet me vepra. Në Savër, Gjazë, Kosovë të Madhe, e në vendbanime të tjera ku mijëra shqiptarë u internuan nga regjimi komunist, nuk po vizitohen thjesht vende të harruara. Po vizitohen vende ku shteti diktatorial komunist shkatërroi jetën e njerëzve jo sepse kishin kryer ndonjë krim, por sepse regjimi i kishte shpallur “armiq”, “të deklasuar” apo të padëshirueshëm. Frank Shkreli: Shkurti 1967, krimi që ende nuk quhet krim | Gazeta Telegraf

Presidenti Bajram Begaj, i cili iu bashkua këtij turi, ka bërë thirrje për ruajtjen e kujtesës dhe për ta kthyer atë në mësim për brezat e ardhshëm. Por këtu lind pyetja e pashmangshme: çfarë është bërë gjatë këtyre 35 viteve, përtej fjalëve? Tridhjetë e pesë vite tranzicion dhe një bilanc i papërfunduar. Shqipëria ka kaluar 35 vjet nga rrëzimi i regjimit komunist. Kanë ardhur qeveri të “majta” dhe të “djathta”. Kanë ndryshuar presidentë, kryeministra, parlamente dhe programe politike. Shqipëria është anëtarësuar në NATO, ka hapur negociatat me Bashkimin Evropian dhe ka ndërtuar institucione të reja demokratike. Por një çështje themelore mbetet e papërfunduar: përballja me të kaluarën komuniste. Është e vërtetë se Kuvendi i Shqipërisë ka debatuar rezoluta për dënimin e krimeve të regjimit komunist. Por aq. Është gjithashtu e vërtetë se politikanë nga e gjithë skena politike kanë dënuar, në raste të ndryshme, krimet e diktaturës. Ka pasur deklarata presidenciale, parlamentare dhe qeveritare. Ka pasur muze, libra, konferenca dhe aktivitete përkujtimore. Por problemi nuk është mungesa absolute e fjalëve. Problemi është hendeku midis fjalëve dhe veprave. Frank Shkreli: Kërkohet dënimi i “Krimit të Apologjisë” të Komunizmit në Shqipëri | Gazeta Telegraf

Nëse një shtet e dënon një regjim kriminal, atëherë duhet të jetë i gatshëm të bëjë edhe punën që e shoqëron këtë dënim: të hapë arkivat, të zbardhë përgjegjësitë, të identifikojë viktimat, të gjejë të zhdukurit, të ruajë vendet e vuajtjes, të edukojë brezat e rinj dhe të sigurojë që krimet të mos relativizohen. Kjo është arsyeja pse puna e AIDSSH-së dhe ndonjë organizatë tjetër — ka një rëndësi të veçantë, por nuk mjafton. Institucioni ka përgjegjësi për grumbullimin, administrimin, përpunimin dhe vënien në dispozicion të dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit për periudhën 1944–1991. Por një institucion nuk mund ta bëjë i vetëm atë që duhet të jetë një politikë kombëtare e kujtesës. A mjafton të kujtojmë? Jo. Kujtesa pa përgjegjësi rrezikon të mbetet vetëm ceremoni. Një shoqëri demokratike nuk e kujton të kaluarën vetëm për të qarë viktimat. E kujton për të kuptuar mekanizmin që prodhoi viktimat.

Prandaj, një fëmijë shqiptar duhet të mësojë se çfarë ishte internimi, çfarë ishte kampi i Tepelenës, çfarë ndodhi në Spaç, Burrel, Qafë-Bari dhe në dhjetëra vende të tjera të vuajtjes. Duhet të mësojë se si funksiononte Sigurimi i Shtetit, si përdorej frika, si shkatërroheshin familjet dhe si një diktaturë e kthente ligjin në instrument shtypës. Megjithë kufizimet ligjore, dokumentet e AIDSSH-së e bëjnë këtë të mundur, por jo plotësisht. Më heret, dokumentet e publikuara lidhur me masakrën e Qafës së Valmirit dëshmuan se 14 burra u ekzekutuan në vitin 1949 pas një procesi gjyqësor të kryer në kohë rekord. Dokumentet e procesit tregojnë edhe se ata nuk kishin qenë përgjegjës për vrasjen e Bardhok Bibës. Këto nuk janë thjesht histori të së kaluarës. Janë prova. Dhe një demokraci që ka prova për krimet e diktaturës ka edhe një detyrim t’i bëjë ato pjesë të ndërgjegjes kombëtare. Ku janë veprat? Kjo është pyetja që duhet t’i bëhet klasës politike shqiptare, pa dallim krahu.

Nuk është e drejtë që përgjegjësinë për kujtesën t’ua lëmë vetëm historianëve, familjeve të ish-të përndjekurve, gazetarëve apo institucioneve si AIDSSH. Shteti duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet. Sepse viktimat e komunizmit nuk janë viktima të një partie politike. Janë viktima të një sistemi që sundoi Shqipërinë për gati gjysmë shekulli. Prandaj edhe përballja me atë sistem nuk duhet të jetë çështje e një partie. Duhet të jetë çështje e shtetit shqiptar. Këtu qëndron edhe një nga dështimet më të mëdha të tranzicionit: de-komunistizimi nuk u shndërrua kurrë në një projekt të plotë kombëtar. U fol shumë. U premtua shumë. U debatuan rezoluta. U bënë deklarata. Por shumë familje vazhduan të prisnin dëmshpërblimin, njohjen, zbardhjen e fatit të të zhdukurve dhe, mbi të gjitha, një pranim të plotë moral të vuajtjeve të tyre. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf

E njëjta pyetje edhe për Kosovën. Kjo na çon te një çështje tjetër që nuk mund të ndahet krejtësisht nga kjo temë: qëndrimi i Shqipërisë ndaj krimeve serbe në Kosovë. Edhe këtu duhet të jemi të drejtë: Shqipëria i ka dënuar krimet serbe në Kosovë dhe politikanë shqiptarë nga e gjithë skena politike kanë folur publikisht kundër tyre. Por ajo që mungon është një politikë shtetërore e vazhdueshme, e fuqishme, e institucionalizuar dhe zyrtarizuar nga Kuvendi i Shqipërisë. Një politikë që të mos varet nga deklarata e radhës e një ministri, deputeti apo kryeministri. Nëse Shqipëria e konsideron veten shtet amë të një kombi që ka përjetuar një nga tragjeditë më të mëdha të Evropës së fundmi, atëherë dokumentimi i krimeve ndaj shqiptarëve të Kosovës, ruajtja e dëshmive dhe kërkesa për drejtësi duhet të jenë pjesë e kujtesës dhe diplomacisë së saj shtetërore. Nuk është fjala për të ushqyer urrejtje ndaj një populli. Është fjala për të mos lejuar që krimi të harrohet. Pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën. Pajtimi i vërtetë ndërtohet mbi të Vërtetën. Shqipëria duhet të mësojë të mos ketë frikë nga historia.

Ndoshta ky është mësimi më i madh që na sjell turi i AIDSSH-së këto ditë. Se Shqipëria nuk duhet të ketë frikë nga historia e saj. As nga krimet e komunizmit. As nga viktimat. As nga dokumentet. As nga emrat. As nga përgjegjësit. Një shtet demokratik nuk dobësohet kur pranon se paraardhësi i tij politik ka kryer krime. Përkundrazi, përforcohet. Sepse demokracia fillon pikërisht aty ku shteti pranon se nuk është mbi të Vërtetën. Në këtë kuptim, fjalët e Presidentit Begaj për kujtesën marrin një rëndësi të veçantë. Por edhe ato duhet të shoqërohen me një pyetje të thjeshtë: çfarë do të bëhet, konkretisht? Do të vazhdohet me ceremonitë? Apo do të ndërtohet një politikë kombëtare e kujtesës? Do të vazhdohet të flitet për viktimat? Apo do t’u japim familjeve të tyre përgjigje? Do të thuhet se e dënojmë diktaturën? Apo do t’u mësohet brezave të rinj se çfarë ishte ajo? Kuvendi duhet të bëjë hapin e radhës. Ky është momenti që Kuvendi i Shqipërisë të mos mbetet vetëm te rezolutat e së kaluarës.

Duhet një debat i ri parlamentar, serioz dhe gjithëpërfshirës mbi 35 vitet e përballjes me trashëgiminë komuniste. Një debat që të përfshijë arkivat, viktimat, familjet e të përndjekurve, të zhdukurit, vendet e internimit, arsimin, muzealizimin, dëmshpërblimet dhe përgjegjësinë e institucioneve. Dhe mbi të gjitha, duhet një qëndrim i qartë: Krimet e diktaturës nuk janë çështje e së “majtës” apo së “djathtës”. Janë çështje e demokracisë shqiptare dhe e historisë kombëtare. Po kështu, kur bëhet fjalë për krimet serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës, Shqipëria duhet të ketë një qëndrim të qartë institucional, të mbështetur në dokumente, dëshmi dhe standarde ndërkombëtare të drejtësisë. Pas 35 vitesh tranzicion, Shqipëria nuk ka më nevojë për deklarata të tjera solemne. Ka nevojë për vepra.

Ndërkaq, megjithë punën e mirë që bën, të vlerësosh punën e AIDSSH-së në hapjen, administrimin dhe publikimin e dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit, nuk do të thotë se institucioni duhet të jetë jashtë kritikës. Përkundrazi, një debat serioz mbi përballjen e Shqipërisë me të kaluarën komuniste duhet të përfshijë edhe vetë institucionet që janë ngarkuar me këtë mision. Gjatë viteve nuk kanë munguar kritikat ndaj AIDSSH-së, për mënyrën e trajtimit të dosjeve, ritmin e zbardhjes së tyre, transparencën, qasjen e familjarëve dhe studiuesve në dokumente, si edhe për mënyrën se si është administruar dhe komunikuar informacioni. Disa prej këtyre kritikave meritojnë përgjigje institucionale dhe transparencë më të madhe. Por kritika ndaj AIDSSH-së nuk duhet të përdoret si alibi për të fshehur një problem shumë më të madh: përgjegjësia për përballjen me të kaluarën komuniste nuk i takon vetëm këtij Autoriteti, ose ndonjë tjetri. Ajo është përgjegjësi e shtetit shqiptar dhe, mbi të gjitha, e institucioneve politike që kanë drejtuar vendin gjatë këtyre 35 viteve.

Prandaj, ajo që duhet të vijë më pas është përgjegjësia e institucioneve politike. Sepse nuk mund të pritet që vetëm një institucion të mbajë mbi supe peshën e një historie të tërë. Tashmë është radha e shtetit. Është radha e Kuvendit. Është radha e politikës shqiptare. Dhe është radha e shoqërisë, gjithashtu. Sepse një vend që nuk e njeh të kaluarën e vet, rrezikon ta përsërisë atë. Dhe një Shqipëri që i kujton viktimat vetëm në ditë përkujtimore, ndonëse rrallë, por nuk e kthen kujtesën në politikë shtetërore, ende nuk e ka përfunduar tranzicionin e saj moral e kombëtar. Pas 35 vitesh, Shqipëria duhet të bëjë më në fund atë që nuk e ka bërë sa duhet e të përballet me të kaluarën, jo për t’u kthyer pas, por për të ecur përpara. Kjo nuk është hakmarrje. Nuk është revansh. Nuk është luftë politike. Është drejtësi historike. Dhe mbi të gjitha, është dinjitet shtetëror e kombëtar që të mos përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri. Frank Shkreli: A po përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri? | Gazeta Telegraf.

Në Kullën e Ilaz Kodrës

August 28, 2026 by s p

Nga Fadil Ferizi/

Ka vende që i vizitojmë për t’i parë dhe ka vende që, sapo hyjmë në to, na detyrojnë të shohim brenda vetes. Kulla e Ilaz Kodrës në Prekaz i përket kësaj kategorie të rrallë. Ajo nuk është vetëm shtëpia e një heroi dhe as vetëm një objekt i kujtesës historike. Është vendi ku historia e Kosovës e hap derën dhe e pyet vizitorin se çfarë ka bërë me lirinë e trashëguar.

Pasi bëmë nderimet tona te Kullat e Jasharajve, rruga vazhdoi drejt Kullës së Ilaz Kodrës. Atje na çoi Sami Hajrullahu, gjeneral brigade në pension, i cili pas luftës shërbeu si oficer në Forcën e Sigurisë së Kosovës. Me ne ishte edhe vëllai i tij, Fehmi Hajrullahu. Të dy janë veprimtarë të çështjes kombëtare, ushtarë të ditëve të para dhe pjesëtarë të brezit themelues të UÇK-së në Zonën Operative të Nerodimës. Gjatë luftës, Samiu shërbeu në shtabin e zonës, ndërsa Fehmiu mbajti përgjegjësi në sektorin e logjistikës, në atë pjesë pak të dukshme të luftës pa të cilën asnjë front nuk mund të qëndrojë.

Sami Hajrullahun dhe Fehmi Lladrovcin i kishte lidhur një miqësi e ngushtë, e përforcuar edhe nga afërsia familjare. Bashkëshortja e Samiut, Servete Hajrullahu, veprimtare e shquar e çështjes kombëtare, është motra e Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, bashkëshortes dhe bashkëluftëtares së Fehmiut. Kuadër me përvojë të gjatë në arsimin e Ferizajt, ajo është sot drejtoreshë e Shkollës Fillore dhe të Mesme të Ulët “Jeronim de Rada”.

Na shoqëronin gjithashtu Fatmir Rexha, veprimtar i çështjes kombëtare, vëllai i tij Shaipi dhe im bir, Ulkiani. Kështu, rruga drejt kullës lidhte njerëz dhe breza që lirinë e Kosovës nuk e shohin vetëm si fitore të së kaluarës, por si detyrim ndaj së ardhmes.

Kur mbërritëm, na priti Hasan Kodra, i njohur si “Mësuesi”. Në shenjë respekti për Sami Hajrullahun dhe për qëllimin e vizitës, ai kishte ardhur enkas për të na e hapur kullën. Me atë gjest nuk u hap vetëm dera e një shtëpie. U hap kujtesa e një qëndrese të ndërtuar me punë, rrezik dhe sakrificë.

Hasan Kodra kishte qenë mësues në shkollën “Azem Bejta” në Prekaz, por edhe bashkëluftëtar i Adem Jasharit dhe Ilaz Kodrës. Aty ishte edhe Rexhep Kodra, axha i Ilazit dhe bashkëluftëtar i tij e i Adem Jasharit. Përballë nesh nuk qëndronin njerëz që e njihnin historinë vetëm nga rrëfimet. Qëndronin dëshmitarë dhe pjesëmarrës të saj.

Figura e Hasan Kodrës përmbledh një të vërtetë të rëndësishme për rezistencën shqiptare të viteve nëntëdhjetë. Ajo nuk u zhvillua vetëm në male, istikame dhe përballje të armatosura. Një front tjetër shtrihej në shkolla, shtëpi private dhe oda, ku mbahej gjallë arsimi shqip. Në kushtet e përjashtimit institucional, mësuesit nuk ruanin vetëm një program shkollor. Ata mbronin vazhdimësinë kulturore të një populli dhe të drejtën e brezit të ri për të pasur të ardhme.

Pikërisht me këtë kullë lidhet edhe historia e një fotografie të rrallë nga shkurti i vitit 1998. Fotoreporteri neozelandez Wade Goddard ka treguar se hyri në Drenicë bashkë me gazetarin e “The New York Times”, Chris Hedges, për të takuar përfaqësues të UÇK-së. Sipas dëshmisë së Hasan Kodrës, në terren i shoqëronte edhe gazetari dhe dramaturgu kosovar Haqif Mulliqi.

Takimi, sipas Hasanit, u organizua në Kullën e Ilaz Kodrës. Para intervistës u bënë fotografi në oborr dhe pranë një muri me tulla, në një hapësirë që nuk mund të identifikohej lehtë. Para objektivit dolën tre burra me uniforma të njëjta dhe fytyra të mbuluara: Ilaz Kodra në njërin krah, Adem Jashari në mes dhe Hasan Kodra në krahun tjetër. Hasani dëshmon se uniformat e modelit gjerman ua kishte sjellë Musë Jashari, në mënyrë që të tre të paraqiteshin njësoj.

Rrëfimi i mëvonshëm i Wade Goddardit konfirmon natyrën e fshehtë të udhëtimit dhe fotografimin e njerëzve të maskuar, por jo çdo hollësi të kujtesës së Hasanit. Goddard ka thënë se atë ditë nuk e kuptoi se kishte përballë Adem Jasharin. Ai mendonte se po fotografonte pjesëtarë të sigurimit dhe vetëm më vonë e kuptoi rëndësinë e njeriut që kishte fiksuar me aparatin e tij. Këto dëshmi përputhen në thelbin e ngjarjes, por vijnë nga dy këndvështrime të ndryshme. Njëra sjell kujtesën e pjesëmarrësit, tjetra vështrimin e fotografit të huaj.

Sipas Hasan Kodrës, pas fotografimit të pranishmit u kthyen brenda kullës. Përgjegjësinë për të folur pa maskë e mori Hamëz Jashari. Ai u tha të tjerëve: “Ju jeni vetëm valltarë, ndërsa unë e udhëheq vallen.” Hasanit iu drejtua me një porosi të posaçme: “Mësues, mos e hiq maskën, sepse je duke punuar në arsim.”

Në atë porosi gjenden dy fronte të së njëjtës përpjekje. Në njërin qëndronte mësuesi që duhej të vazhdonte punën në shkollë. Në tjetrin, luftëtari që përgatitej ta mbronte popullin e vet. Maska e fshihte fytyrën e Hasanit për ta mbrojtur nga ndëshkimi, por zbulonte shtrirjen e rezistencës. Ajo tregonte se, në Kosovën e asaj kohe, përgjegjësia kombëtare kishte hyrë njëkohësisht në klasë, në familje dhe në radhët e organizimit të armatosur.

Vetëm pak javë më vonë, më 5 mars 1998, forcat serbe filluan sulmin kundër familjes Jashari në Prekaz. Fotografia pranë murit mbeti një prej pamjeve të rralla të Adem Jasharit me bashkëluftëtarë para rënies së tij. Ajo nuk paraqet vetëm tre burra të maskuar. Paraqet një çast kur liria e Kosovës, ende pa shtet dhe pa mbrojtje të mjaftueshme ndërkombëtare, kishte marrë fytyrën e njerëzve të gatshëm të rrezikonin gjithçka për të.

Ilaz Kodra i përkiste bërthamës së hershme të organizimit të armatosur në Drenicë. Ishte bashkëveprimtar dhe bashkëluftëtar i afërt i Adem Jasharit, si dhe një nga njerëzit që ndihmuan në ngritjen dhe zgjerimin e njësive të UÇK-së. Pas rënies së Fehmi Lladrovcit dhe Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, më 22 shtator 1998, Ilaz Kodra mori drejtimin e brigadës që mbajti emrin Brigada 114 “Fehmi Lladrovci”.

Ky kalim përgjegjësie shpreh një parim themelor të një lufte çlirimtare të organizuar. Kur binte një komandant, barra nuk zhdukej. Atë e merrte një tjetër. Rënia e njërit nuk duhej të shndërrohej në fund të qëndresës, por në detyrim për vazhdimin e saj. Fehmi Lladrovci dhe Ilaz Kodra u bënë kështu dy hallka të së njëjtës përpjekje, dy komandantë që udhëhoqën dhe ranë në vijën e parë.

Më 30 prill 1999, forcat serbe ndërmorën një ofensivë kundër Vërbocit, Shtuticës, Tërstenikut, Dashecit, Baksit, Gllobarit dhe zonave përreth. Përballë tyre, komandanti Ilaz Kodra, në krye të Brigadës 114 “Fehmi Lladrovci”, u vu me bashkëluftëtarët në mbrojtje të popullatës së rrethuar. Nën zjarrin e tankeve dhe të mortajave, mbrojtja e UÇK-së u thye dhe forcat serbe depërtuan në fshatra. Ilaz Kodra ra në betejë së bashku me 42 luftëtarë të UÇK-së, të cilët u bënë mburojë ndërmjet forcave sulmuese dhe civilëve.

Dhuna vazhdoi edhe pas depërtimit. Forcat serbe vranë civilë të paarmatosur, morën robër më shumë se 200 burra dhe kryen ekzekutime. Human Rights Watch vlerëson se gjatë operacionit u vranë deri në 100 burra shqiptarë, ndërsa numri përfundimtar i të vrarëve nga ofensiva dhe pasojat e saj besohet se kaloi 200. Fondi për të Drejtën Humanitare ka dokumentuar se më shumë se 260 banorë, të strehuar në pyjet e Shtuticës, Vërbocit dhe Çikatovës, u vranë më 30 prill dhe 1 maj 1999. Në hapësirën më të gjerë të Drenicës, 30 prilli kujtohet si dita kur ranë 315 dëshmorë e martirë.

Kulla e Ilaz Kodrës, për këtë arsye, nuk mund të shihet vetëm si pronë e një familjeje. Ajo i përket kujtesës publike të Kosovës. Muret e saj dëshmojnë se liria nuk u fitua nga figura të vetmuara. Ajo u ndërtua nga një bashkësi njerëzish: komandantë dhe ushtarë, mësues dhe veprimtarë, të burgosur politikë, familje që hapën dyert, njerëz që siguruan ushqim, strehim dhe mjete, si edhe civilë që mbijetuan nën dhunë dhe rrethim.

Për mua, si veprimtar i çështjes kombëtare dhe ish i burgosur politik, vizita kishte edhe një kuptim personal. Burgu politik dhe lufta çlirimtare nuk janë përvoja të njëjta dhe nuk duhet të barazohen. Por ato i përkasin së njëjtës histori të kundërshtimit të shtypjes. Njëra dëshmon për çmimin e rezistencës politike. Tjetra shënon çastin kur mbrojtja e jetës dhe e vendit mori formën e luftës së armatosur.

Prania e tim biri, Ulkianit, e bënte udhëtimin edhe më domethënës. Kujtesa nuk ruhet po të mbetet pronë e atyre që e kanë përjetuar kohën. Ajo jeton vetëm kur u përcillet brezave të rinj me saktësi dhe përgjegjësi, pa zbukurime që e kthejnë historinë në mit, por edhe pa heshtje që ia heqin asaj peshën morale.

Ideali që bashkoi breza veprimtarësh dhe luftëtarësh nuk përfundoi me çlirimin. Liria kërkon shtet të qëndrueshëm, drejtësi dhe institucione që u shërbejnë qytetarëve. Amaneti nuk ruhet duke u përsëritur vetëm në përvjetorë. Ai ruhet kur shteti mbrohet nga shpërdorimi, kur e vërteta historike nuk nënshtrohet ndaj interesit të ditës dhe kur sakrifica nuk përdoret si kapital për pushtet personal.

Të nderosh Ilaz Kodrën nuk do të thotë vetëm të vendosësh lule pranë bustit të tij. Do të thotë të mbrosh Republikën për të cilën ai ra dhe ta bësh atë të denjë për qytetarët e saj. Përndryshe, kujtesa rrezikon të shndërrohet në ceremoni, ndërsa liria në privilegj të atyre që e harrojnë çmimin e saj.

Kur u larguam nga Kulla e Ilaz Kodrës, dera u mbyll pas nesh. Por historia që na hapën Hasan dhe Rexhep Kodra nuk mbeti brenda saj. Ajo na shoqëroi si kujtesë dhe detyrim. Sepse kullat e qëndresës nuk kërkojnë vetëm vizitorë. Ato kërkojnë qytetarë të denjë për lirinë që u fitua aty.

Nderim i përjetshëm Ilaz Kodrës dhe të gjithë atyre që u flijuan për lirinë e Kosovës!

At Zef Pllumi, simboli i dijes, qëndresës dhe kujtesës

August 28, 2026 by s p

Bujar Leskaj/

Sot, më 28.08.2026 shënohen 102 vjet nga lindja e At Zef Pllumit, Nder i Kombit. Ndonëse 19 vite më parë, në 2007 ai u nda nga kjo botë, vepra e tij është një jehonë buçitëse në ndërgjegjen e çdo shqiptari, një akuzë dhe një thirrje për katarsisin aq të nevojshëm për shqiptarët.

Me kryeveprën e tij “Rrno vetëm për me tregue” At Zef Pllumi dha një kontribut të jashtëzakonshëm, të pakrahasueshëm në rrëfimin e historisë së vërtetë, aq të dhimbshme të Shqipërisë nën regjimin komunist.

At Zef Pllumi ishte qëndresa përballë përbindëshve komunistë, ishte mëshira në dyluftim me krimet e torturat mizore, ishte falja përballë hakmarrjes, ishte dashuria përballë urrejtjes, ishte e mira përballë të keqes, ishte drita përballë errësirës, ishte dija përballë padijes vulgare.

Ai përfaqësonte qytetërimin përballë injorancës e mizorisë komuniste.

Ishte jeta përballë vdekjes, ishte drejtësia përballë padrejtësisë, ishte kujtesa përballë harresës, ishte liria përballë prangave.

At Zef Pllumi (Bogë, 28 gusht 1924 – Romë, 26 shtator 2007) ka qenë frat françeskan, publicist e shkrimtar memuarist shqiptar.

Kur ishte 22 vjeç, më 14 dhjetor 1946 u arrestua dhe u dënua me tre vjet burgim që e vuajti pranë Burgut të Madh të Shkodrës dhe në kampet famëkeqe të Bedenit në Myzeqe, dhe Orman-Pojanit në Maliq.

Në vitin 1958 shugurohet meshtar. Më tej, për 12 vjet shërben si meshtar i Dukagjinit me qendër në Shosh.

Më 1967 u arrestua dhe për 23 vjet vuan dënimin në burgje dhe kampe të ndryshme. 1967–1989, për 23 vjet rresht, u burgos përsëri dhe vuan dënimin në Spaç, Reps, Skrofotinë të Vlorës, Ballsh, Zejmen-Shënkoll, Shën Vasil dhe Tiranë.

Ndërroi jetë më 25 shtator të vitit 2007 në spitalin Gemelli, Romë, dhe u varros më 30 shtator 2007 në Shkodër.

Në Shqipëri vepra e tij u njoh gjerësisht pas vitit 1992.

Mua më vjen mirë që në cilësinë e Ministrit të Kulturës gjatë viteve 2005-2007 promovova veprën e tij edhe në Kosovë, që gjatë detyrës sime si ministër i kulturës u vlerësua me çmimin “Penda e Artë” dhe që pas propozimit tim Presidenti i Shqipërisë, Alfred Moisiu, në vitin 2006 e dekoroi Pllumin me Urdhrin “Nderi i Kombit”..

Më shumë se një dekret presidencial për mua vlen vlerësimi i At Zef Pllumit, i cili shprehu mirënjohjen në një letër, të cilën më dërgoi pas marrjes së çmimit. (Më poshtë faksimilja e letrës.)

Në një speciale të gazetës “55” në 27 shtator 2007 kam shkruar: “Vepra e tij monumentale “Rrno vetëm për me tregues” e të tjera “Histori të shkrueme ” janë një sinor i përjetshëm, ato “dëshmojnë para botës se asnjë njeri nuk është i detyruar prej rrethanave të bëhet i keq, i ulët, të humbasë humanizmin e tij. At Zef Pllumi tregon me jetën e tij se edhe ne shqiptarët mund ta kalojmë provën e zjarrit, atë që ndan mënjanë arin e kulluar dhe ndan mënjanë skoriet e kombit. At Zef Pllumi, nxënësi i Fishtës, Harapit, Shllakut, mësuesve të përjetshëm të këtij kombi, sot më shumë se kurrë më ngjan me Diogjenin, filozofin grek, “atij s’mund t’i marrësh asgjë, pse s’ka asgjë të vetën dhe s’mund t’i japësh asgjë që i mungon, pse ai ka zemrën plot e përplot me dashuri!…”

At Zef Pllumi la një trashëgimi të jashtëzakonshme, veprat, jetën dhe mësimet e tij të vyera sesi njeriu nuk duhet ta humbasë kurrë shpresën, besimin dhe shpirtin, por të qëndrojë, te rezistojë dhe të mos i nënshtrohet asnjëherë të keqes.

Konispoli, dy betejat historike për zemrën e Çamërisë

August 28, 2026 by s p

Albert Z. ZHOLI/

28 gusht 1944-2026

Lufta 55-ditore e Konispolit. Epopeja heroike për çlirimin e krahinës

Konispoli është zemra e Çamërisë martire. Një qytet unik në skajin më jugor të Shqipërisë, me shtëpitë e tij karakteristike, kullat, relievin e veçantë dhe mbi të gjitha me njerëz që ndër breza kanë dëshmuar dashurinë për atdheun dhe vendosmërinë për ta mbrojtur atë. Në këtë trevë, historia e Luftës Nacionalçlirimtare ka një faqe të veçantë. Kjo është Lufta e Konispolit, lufta 55-ditore e vitit 1943, një nga përballjet më të gjata dhe më të ashpra të rezistencës antifashiste shqiptare. Ajo nisi më 5 gusht 1943 dhe vazhdoi deri më 28 shtator 1943, duke përfshirë jo vetëm qytetin, por një hapësirë të gjerë të krahinës së Konispolit. Ishte një luftë që u zhvillua në kufirin shtetëror me Greqinë dhe që kishte një rëndësi të madhe strategjike për pushtuesit gjermanë. Synimi i tyre ishte të siguronin kontrollin mbi brezin jonian dhe rrugët që lidhnin Shqipërinë e Jugut me territorin grek. Përballë tyre u ngritën partizanët e Batalionit “Çamëria”, të mbështetur nga forcat territoriale dhe vullnetare të krahinës.

Pesë gushti, fillimi i betejës

Më 5 gusht 1943 filluan luftimet që do të shndërroheshin në një epope 55-ditore. Forcat gjermane, të ardhura edhe nga drejtimi i Filatit, synonin të depërtonin drejt Konispolit dhe të merrnin nën kontroll këtë pikë strategjike. Përballë tyre u vendosën forcat partizane dhe vullnetarët e krahinës. Rezistenca nuk ishte një përplasje e vetme. Ajo u shtri në disa drejtime dhe në një hapësirë të gjerë, duke përfshirë Qafën e Botës, Qafën e Likojanit, rrugën Skalomë–Konispol, Lopësin dhe pozicione të tjera strategjike. Mbrojtja u organizua me pozicione të fortifikuara, sulme dhe kundërsulme. Terreni i thyer i krahinës u shfrytëzua me mjeshtëri nga luftëtarët vendas, të cilët njihnin çdo qafë, shteg, përrua dhe lartësi.

Konispoli nën zjarr

Në ditët e para të gushtit, luftimet u ashpërsuan. Më 5, 6 dhe në vijim të muajit, përleshjet u zhvilluan në Qafën e Botës, Qafën e Likojanit dhe drejt Konispolit. Por epërsia e forcave gjermane në armatim dhe mjete luftarake ishte e madhe. Më 23 gusht 1943, gjermanët arritën të pushtonin Konispolin. Qyteti u plaçkit dhe mbi 40 shtëpi u dogjën. Por pushtimi i qytetit nuk nënkuptonte përfundimin e rezistencës. Përkundrazi, lufta vazhdoi. 55 ditë që nuk e thyen rezistencën. Kjo është pikërisht ajo që e bën Luftën e Konispolit të veçantë. Edhe pasi armiku hyri në qytet, forcat partizane dhe vullnetarët e krahinës vazhduan luftimet. Përballja u shtri në një hapësirë gjithnjë e më të madhe. Më 1 shtator pati luftime në Sajadhë, në urën e Koskës dhe në Smartë. Nga 13 deri më 16 shtator u zhvilluan luftime në Qafën e Madhe dhe në hapësirën nga Qafa e Botës deri në Vërvë. Kështu, beteja nuk ishte më vetëm një luftë për një qytet. Ajo u shndërrua në luftë për gjithë krahinën e Konispolit dhe për mbajtjen e ndezur të rezistencës në këtë pjesë të kufirit shqiptar. Batalioni “Çamëria” në ballë të luftës. Në qendër të kësaj rezistence qëndroi Batalioni “Çamëria”. Ishte një formacion që përfaqësonte në mënyrë të drejtpërdrejtë angazhimin antifashist të popullsisë çame. Ai u mbështet edhe nga forcat vullnetare të zonës së Konispolit dhe të fshatrave përreth, ndër të cilët përmenden Sopiku, Pandelejmoni, Vagalati, Xarra dhe Mursia. Këta luftëtarë nuk mbronin vetëm një pozicion ushtarak. Ata mbronin vendin ku kishin lindur, familjet e tyre dhe tokën e tyre. Në këtë përballje morën pjesë shqiptarë nga të dyja anët e kufirit politik, një dëshmi e lidhjeve të forta njerëzore dhe kombëtare që ekzistonin në atë hapësirë. . Një betejë e gjatë dhe e përgjakshme. 55 ditë luftimesh lanë pas viktima dhe dëme të mëdha. Sipas burimeve që dokumentojnë këtë betejë, në luftime ranë rreth 30 partizanë shqiptarë dhe katër antifashistë italianë të inkuadruar në Batalionin “Çamëria”. Çdo emër i rënë në këto luftime është një pjesë e historisë së Konispolit. Çdo shtëpi e djegur është një dëshmi e dhimbjes së popullsisë. Çdo ditë rezistence është dëshmi e vendosmërisë së atyre njerëzve që nuk pranuan ta shohin vendin e tyre të nënshtruar pa luftë.

28 shtatori 1943 – fundi i betejës 55-ditore

Më 28 shtator 1943 përfundoi kjo përballje e gjatë. Konispoli mbeti në duart e forcave gjermane, por pushtuesi nuk arriti ta shuante rezistencën dhe ta kthente krahinën në një hapësirë të sigurt për veprimet e tij. Prandaj rëndësia e Luftës së Konispolit nuk matet vetëm me rezultatin e drejtpërdrejtë territorial të betejës. Ajo matet me 55 ditë rezistencë, me pengimin e planeve të pushtuesit, me sakrificat e partizanëve dhe popullsisë dhe me faktin se një forcë shumë më e armatosur u përball për javë të tëra me një rezistencë të vendosur.

Nga beteja 55-ditore te çlirimi përfundimtar.

Lufta e vitit 1943 ishte një kapitull i rëndësishëm, por jo fundi i përpjekjeve për çlirimin e Konispolit. Në vitin 1944, ndërsa Ushtria Nacionalçlirimtare kalonte në fazën e operacioneve të mëdha për çlirimin e vendit, edhe zona e Konispolit u bë përsëri një hapësirë e rëndësishme luftarake. Në fund të gushtit 1944, Brigada VIII Sulmuese dhe forca të tjera të Ushtrisë Nacionalçlirimtare morën detyrën për të goditur pozicionet armike në Konispol. Brigada marshoi nga zona e Lunxhërisë në drejtim të Libohovës, Dropullit, Leshnicës dhe Theollogos, ndërsa efektivat u shpërndanë më pas në Markat, Ninat, Dishat e Vërvë në pritje të detyrës luftarake. Në ditët 25–27 gusht 1944, pjesa më e madhe e krahinës së Konispolit ishte zonë e çliruar. Përjashtim bënte qyteti, ku forcat pushtuese kishin ruajtur një bazë të rëndësishme ushtarake. Pozicionet gjermane në Konispol ishin goditur vazhdimisht nga njësitë e vogla partizane. Garnizoni gjerman përbëhej nga një kompani e Repartit Bregdetar 999 të Korpusit XXII, ndërsa në qytet dhe rreth tij kishin gjetur strehë edhe forca balliste. Pikërisht për këtë arsye, çlirimi i Konispolit kërkonte një goditje të organizuar dhe të fuqishme. Më 27 gusht 1944 u dha detyra për goditjen e garnizonit armik në Konispol. Në operacion u angazhuan Brigada VIII Sulmuese dhe Grupi IV i Zonës I Operative, me pesë batalione dhe rreth 1400 luftëtarë, sipas materialeve historike të përdorura për këtë ngjarje. Ishte një nga ato beteja ku vendosmëria, njohja e terrenit dhe mbështetja e popullsisë kishin po aq rëndësi sa numri i armëve. Qendrat më të afërta, ku armiku kishte garnizone ushtarake, ishin Saranda, Delvina, Filati dhe Korfuzi. Për të ardhur në ndihmë do të duhej 5-8 orë. Ndihma më e afërt e mundshme mund të dërgohej nga Filati, të tjerat ndodheshin më larg… urat e Bistricës ishin hedhur në erë dhe komunikacioni me Sarandën e Delvinën ishte ndërprerë. Komanda gjermane e Korpusit XXII vazhdonte ta mbante Konispolin, sepse i shërbente si garnizon i ndërmjetme për lëvizjen e trupave në rrugën automobilistike Sarandë-Delvinë-Gjirokastër-Janinë dhe prej Korfuzit. Pas luftimesh të ashpra Konispoli martir u çlirua. Fitore historike. Mbetën të vrarë 10 partizanë, të plagosur më shumë se kaq; ndërsa armiku la në fushëbetejë, 26 të vrarë, 40 të plagosur, 39 robër, dhe materiale të shumta ushtarake. Pra, 55-ditëshi i vitit 1943 dhe luftimet e vitit 1944, duhen parë si dy etapa të rëndësishme të një historie më të gjerë të rezistencës dhe çlirimit të krahinës së Konispolit.

Për çlirimin e Konispolit ranë dëshmorë: Razo Zenel Birçe (Bolena); Sinan Lame Lizaj (Nivicë); Zaim Selim Ballaxhia (Zhapokikë); Hasan Latif Durka (Shalës T); Jani Vasil Leka (Goranxi); Kosta Tasi Çavo (Vurg); Mustafa Fejzo (Kuç – Çamëri); Nazif Asllan Dedaj (Beçisht T); Nail Fylfos Tona (Çamëri) dhe Enver Safet Llapi (Erind) si dhe u plagosën më shumë se kaq.

Konispoli nuk është vetëm një datë në histori

Sot, kur kujtojmë luftën për çlirimin e Konispolit, nuk duhet të shohim vetëm datën 27 gusht 1944. Pas saj qëndrojnë ditë e net të tëra luftimesh, sakrifica, të plagosur, dëshmorë, familje që ndihmuan luftëtarët dhe një popullsi që e përjetoi drejtpërdrejt dramën e luftës. Konispoli është një qytet që mbart shumë histori. Është qytet i kullave dhe shtëpive karakteristike, i një relievi të jashtëzakonshëm, i njerëzve që kanë ruajtur ndër breza ndjenjën e fortë të atdhedashurisë. Është një nga ato vende ku historia shqiptare nuk lexohet vetëm në libra, por edhe në kujtesën e familjeve, në rrëfimet e brezave dhe në gjurmët që kanë lënë ngjarjet e mëdha. Prandaj, Lufta e Konispolit është pjesë e pandashme e historisë së Çamërisë dhe e Luftës Nacionalçlirimtare shqiptare. Ajo dëshmon se çlirimi i një qyteti nuk është vetëm një moment ushtarak. Është një proces sakrifice, që kërkon bashkimin e luftëtarëve, të popullsisë dhe të forcave që synojnë të njëjtin qëllim. Sot, më shumë se tetë dekada më vonë, detyra jonë është ta ruajmë këtë histori me përgjegjësi. Historia nuk duhet as të zbukurohet artificialisht, as të harrohet. Ajo duhet studiuar, dokumentuar dhe përcjellë te brezat e rinj me emrat, datat, vendet dhe sakrificat e njerëzve që e bënë atë. Në këtë kuptim, Konispoli meriton një vend të veçantë në kujtesën kombëtare. Sepse ai është Konispoli i Çamërisë martire. Është qyteti që përjetoi luftën në pragun e shtëpive të veta. Është qyteti që u bë arenë e një prej përballjeve të forta të fundit të pushtimit gjerman në Jug. Dhe është qyteti që, në gushtin dhe shtatorin e vitit 1943, dëshmoi edhe një herë se liria nuk erdhi pa sakrifica. Ndërsa 27 gushti 1944 mbetet kështu një datë për t’u kujtuar: dita kur Konispoli u çlirua dhe kur luftëtarët e tij, së bashku me forcat e ardhura nga trevat e tjera të Jugut, i dhanë një goditje të rëndësishme forcave pushtuese. Kjo është historia që duhet ruajtur. Historia e një qyteti. Historia e një treve. Historia e zemrës së Çamërisë martire.

“Të lexosh një vepër të letërsisë së mëhershme shqipe: grishje receptimi ndaj një brendie të përveçme tekstore”

August 28, 2026 by s p

Prof. Evalda Paci*

Lexuesi i veprës letrare në letërsinë tonë mbetet dhe një interpretues i rëndësishëm që ka siguruar në vijimësi edhe receptimin e saj në kohë, fakt që veçanërisht në lidhje me letërsinë e vjetër shqipe përbën një element vlerësie dhe shenjë vazhdimësie. E kemi fjalën për një traditë letrare për të cilën interpretimet përqendrohen si në shtjellimin tematik, njëherësh i larmishëm dhe i konkretizuar në veçori autoriale dhe përmbajtësore, por edhe të analizuar nga një lexues i kultivuar, që cilësohet që në hyrje të veprave themelore të saj. Me Prefationën e mirënjohur të veprës me titull “Cuneus prophetarum” (Patavii, 1685), Pjetër Bogdani e konsideron veten para këtij lexuesi, të cilësuar me një përveçim të kohës, të plazmuar mbi një model formimi që buron në mënyrë të drejtpërdrejtë nga trashëgimia leksikore latine e artit të brendësimit të veprave, e që përbën dhe një fjalë kyçe të rëndësishme për vetë arsenalin përkatës që kultura e leximit dhe e transmetimit të nocioneve që lidhen me të kishte bërë të mundur të krijohej. Por edhe më herët, duke iu drejtuar bashkëkohësve e me gjasë edhe pasardhësve në tekste përmbyllëse të përpilimeve përkatëse, autorët shprehin ndjesinë e të pasurit një lexues kritik, para të cilit ndihen të përgjegjshëm dhe në përgjegjësi.

Kjo traditë ka bërë të mundur të ketë një spektër përkatës semantik mbi përdorime që lidhen me leximin e veprave dhe përçimin e tyre në sinkroni dhe diakroni, duke mbetur edhe fjalë-terma mbi një kulturë të një kohe më të largët, por themelore për vetë ecurinë e konsiderimit të librit si një objekt përdorimi. Me lexuesin e veprës lidhet dhe zbërthimi tekstor i pjesëve më të rëndësishme të saj, shpesh të ngërthyera në vetë projektin autorial për të shpënë më tej shumë ide dhe grishje të shtruara nga vetë koha për të qenë koherentë dhe njëherësh të lexuar. Për vepra të caktuara, leximi dhe rileximi nxiten si nga vështrimet më të përafruara me brendinë e tyre, aq edhe me nevojën e rikthimit te çdo element që e përforcon një nxitje të tillë.

*Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare.